Türkiyide Sherqiy Türkistanda Ölüm Namliq Obzor Elan Qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
2011-11-18

Yéqinda türkiyide chiqidighan «kün nuri» namliq gézitning 17-Noyabirdiki sanida «sherqiy türkistanda ölüm» dégen témida bir obzor élan qilindi. Bu obzorni yazghuchi r. Mithat yilmaz ependi yazghan.

RFA/ArslanSherqiy türkistanda ölüm namliq obzorning küni nuri gézitige bésilghini. 2011-Yili noyabir, türkiye.

Obzorda mundaq déyilgen: allaning izni bilen tang atqan her küni xitaydiki uyghur qérindashlirimizning béshigha bu weqedin qebih hadisiler kéliwatidu we keltürülüwatidu. Sherqiy türkistan türklirining, qeysiridin chiqiriwatqan istiqlal isimlik bir géziti bar, bu gézitni yürikingiz puchilanmay chidap oqusingiz, sheytangha ötükni tetür kiydüridighan xitaylarning, uyghur qérindashlirimizning béshigha qandaq apetler élip kelgenlikidin xewerdar bolisiz.

sherqiy-turkistanda-olum-dogu-turkistan-net-385.jpg
Sherqiy türkistanda ölüm namliq obzorning dogu türkistan néttiki nusxisi. 2011-Yili noyabir, türkiye.

Istiqlal gézitining 3-Sehipiside yazghuchi shen wuzen teripidin oxshimighan gézitlerdin toplighan «sherqiy türkistanda qirghinchiliq» dégen témidiki maqalisi istiqlal gézitining her sanida toluq bir sehipide élan qilindi we 8-Sanida axirlashti. Bizmu maqalilirimizde pat -Pat xitaylarning shinjang dep isim qoyghan sherqiy türkistan mesilisi toghrisida toxtalduq. Hetta bir qétim mexsus sherqiy türkistan toplimi teyyarlap gézit bilen qoshumche heqsiz tarqatqan iduq.

Bügünki programmimizda, yazghuchi shen wuzenning istiqlal gézitide élan qilinghan maqaliliridin ariye teqdim qilimiz, mundaqche éytqanda, sherqiy türkistan heqqide melumati yoq oqurmenlirimizge u yerde yüz bériwatqan bésim we naheqchiliktin azraq bolsimu bildürüshni muwapiq körduq.

«Démokratiye we erkinlik dewri dep bilingen 21-Esirde köp nopus we öktemlik bilen dunyagha tehdit qilidighan halgha kelgen xitayning, shinjang yeni yéngi tupraq dep nam bergen sherqiy türkistanni qandaq sömürüwatqanliqini, sherqiy türkistanliqlarni qandaq parchilap éziwatqanliqini közimiz bilen körduq. Buninggha süküt qalghanlarning haligha way…!» Ismail yaghchi, türkiye géziti.

«Déngiz haywanlirini qetliam qilghandek xitaylar uyghurlarni chong kaltekler bilen urup öltürüwatidu» exmet wural, waqit géziti.

«Sherqiy türkistan musteqil bir dölet idi. Xitay bir türküm iqtisadni közde tutup, bu ölkini ishghal qildi. Dunya musulmanlirining chéchilangghu haliti we bashbashtaqliqi, ishghalchi xitayning sherqiy türkistanni ishghal qilishini qulaylashturdi». Semih idiz, millet géziti.

«Xitayning meydani toghra emes. Xitayning zalimliqini dunya 1989-Yili tyenenmin meydanida mudapiesiz namayishchilarni rehimsizlerche basturup ötken tankilar bilen körgen idi.» Ibrahim kalin, sabah géziti.

«Ürümchide qoralsiz we mudapiesiz kishilerge oq étish, yüzligen kishini öltürüsh we yarilandurush, héchqandaq bir shekilde bu xil bixeterlikni bahane qilish qobul qilinmaydu.» Hesen jalal güzel, radikal géziti.

«Türkiyidin bashqa eng köp türk nopusi bolghan yer sherqiy türkistan. Bügünki künde pütkül irqi qirghinchiliq siyasetler yürgüzülüwatqan sherqiy türkistanda etrapida uyghur türkliri yashaydu» mehmet tezkan, höriyet géziti.

«Israiliyining ghezzide élip barghan herbiy heriketlirige qarshi, wan minut, siler öltürüshni yaxshi bilisiler, dep warqirighan bash ministir, xitayning uyghurlargha qarshi yürgüzüwatqan shiddetlik basturush heriketlirigimu oxshash qarshi chiqti. Qirghinchiliqqa oxshash, dédi. Bash ministir qirghinchiliq dégen haman, bir kimler heriketke ötti we qattiq tegdi, köptürmeyli, xitayni ghezeplendürmeyli, b d t da ret qilish hoquqi bolghan 5 dölettin biri, qarshiliship qalsaq uzun zaman tirkishimiz, exmeq bolmayli, dégendek jöylüp yürdi» oral chalishar, radikal géziti.

«20 Yil ilgiri tyenenminde xitay tankilirining aldida kökrek kirip turghan yash, erkinlik idialining simwoli bolghan idi. Hazir shuninggha oxshash bir qarshiliq sherqiy türkistanda yüz bermekte.» Yilmaz öztuna-Türkiye géziti.

«Impiraturluq dewridin bashlap xitay her 10, 20 yilda bir qétim uyghurlarni öltüridu. Meschitlerni, türk medeniyet eserlirini, qurulush binakarliqni chaqti, kitablarni köydürdi.» M. Kemal kochak-Ottura sherq géziti.

«Her on yilda bir qétim her xil bahaniler bilen yürgüzülgen irqi qirghinchiliq netijiside milyonlighan uyghurlar öltürüldi yaki muddetsiz,ömürwayet qamaq jazasigha höküm qilindi yaki yoqap ketti. Bu weqeler dunyadiki héchbir dölet, idare yaki teshkilat teripidin diqqetke élinmidi. Tughut cheklesh nam astida on minglighan ana mejburiy bala chüshürüshke uchridi. Anining qursiqidiki bala anisi bilen birge öltürüldi. Mexpiy tughulghan balilar bolsa nopusqa élinmaydu. Bu halette dunyagha küz achqan buwaqlarni xitaylar qara nopus deydu. Bu xil buwaqlar chong bolghanda xitay jasusliri ularni élip qachidu we organ tijaretchilerge satidu.»

Buninggha oxshash onlighan, yüzligen maqaliler bar, eng yaxshisi oqushni xalighanlar bularni istiqlal gézitidin oqsun.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/turkistanda-olum-11182011222706.html

Advertisements

Erkin Asiya Radiosi Qurulghanliqining 15 Yilliqi Tebriklendi

Erkin Asiya Radiosi Qurulghanliqining 15 Yilliqi Tebriklendi

Muxbirimiz Irade
2011-11-18

Peyshenbe küni erkin asiya radiosining washingtondiki xizmet binasida erkin mezkur radio qurulghanliqining 15 yilliqini xatirilesh paaliyiti ötküzüldi.

RFAErkin asiya radiosi qurulghanliqining 15 yilliqi tebriklesh paaliyitide zubeyre xanim söz qildi. 2011-Yili 17-Noyabir, washington DC.

Erkin asiya radiosi amérika dölet mejliside maqullanghan qarargha asasen 1996-Yili qurulghan. U axbaratchiliqning eng asasiy prinsipi bolghan terepsizlik qaidisige emel qilghan asasta uyghur, tibet, xitay, bérma, laos, wyétnam, kambodzha qatarliq 9 dölet we rayongha anglitish bérip kelmekte. Erkin asiya radiosi washingtondiki 250 tin artuq ishchi-Xizmetchisi, buningdin sirt enqere, xongkong, kambodzha, tayland qatarliq döletlerdiki ishxaniliri we dunyaning herqaysi jaylirida turushluq ixtiyariy muxbirliri bilen birlikte, awazi boghuluwatqan xelqlerning awazi, ularning yürek sadasi we terepsiz, chin xewerlerge érishidighan sanaqliq menbelirining biri bolup kelmekte.

Peyshenbe küni axsham washingtondiki xizmet binasida ötküzülgen tebriklesh paaliyitige merkez washingtondiki barliq ishchi-Xizmetchiler we ularning yéqinliri, amérika awazi qatarliq qérindash radio, kishilik hoquq organliri, amérika hökümet we dölet organliri hemde munasiwetlik organlardin kelgen méhmanlar bolup, 300 din artuq kishi qatnashti. Amérika radio-Téléiwiziye idarisining erkin asiya radiosigha mesul komitét reisi wéktor esh we muawin reisi maykil mihanlarmu qedem teshrip qildi we söz qildi. Ular sözide erkin asiya radiosining cheklik sharaitlar astida nurghun yaxshi netijilerni yaritiwatqanliqini tekitlep, radioning xizmetlirige yuqiri baha berdi.

Amérika radio-Téléwiziye idarisi ‏b b g ning erkin asiya radiosigha mesul komitét reisi wéktor esh radio anglitishining kishilik hoquq we démokratiyining ornitilishi üchün muhim xizmetlerni qiliwatqanliqini, erkin asiya radiosining xizmetlirining amérikida alaqidar organlarningmu qizghin alqishigha érishiwatqanliqini bildürdi.

Peyshenbe küni axsham ötküzülgen tebriklesh paaliyitige uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimgha wakaliten amérika uyghur birleshmisi ayallar komitétining reisi zubeyre xanimmu qatnashti we söz qildi.

Zubeyre xanim sözide erkin asiya radiosining asiyadiki erkin axbaratchiliq bolmighan we diktatoriliq tüzüm bilen idare qiliniwatqan xelqlerning özining démokratik heqlirini we kishilik hoquqini chüshinip yétishige muhim töhpilerni qoshuwatqanliqini alahide eskertti we mundaq dédi:
-Erkin asiya radiosi peqet uyghur xelqiningla awazi emes, belki u asiyadiki barliq éziliwatqan xelqlerning awazi. Men bu pursettin paydilinip erkin asiya radiosigha bolghan qollishimni ipade qilish bilen birge, bu radio qurulghandin tartip hazirghiche bolghan ariliqta radioning qurulushi we dawamlishishigha ejri singgen barliq kishi we organlargha rehmet éytimen.

Zubeyre xanim sözini ayaghlashturghandin kéyin rabiye qadir xanim teripidin radiomizgha teqdim qilinghan xatire buyumini radio bashliqi libiy lyugha teqdim qildi.

Erkin asiya radiosining uyghurche bölümi radio qurulup ikki yildin kéyin yeni 1998-Yilida tesis qilinghan. U uyghur xelqining dunyadiki birdin ‏-Bir terepsiz, musteqil we resmiy axbarat orgini hésablinidu. Rabiye qadir xanim ilgiri radiomizgha bergen bayanatida erkin asiya radiosi uyghurche bölümining xitayda türlük bésim astida yashawatqan uyghur xelqining béshigha kéliwatqanlarni dunyagha anglitishta muhim rol oynawatqanliqini, buning ehmiyitining intayin zorluqini éytqan idi.

Erkin asiya radiosi yuqirida ismi tilgha élinghan 9 rayon we dölette hökümetlerning qattiq bésimi, herxil cheklesh wasitilirige qarimay shu rayonlarda xelqler qiziqip anglaydighan bir radio bolup turmaqta. Ilgiri amérika radio-Téléwiziye idarisi musteqil élip barghan tekshürüshler netijiside erkin asiya radiosining xitaygha qaratqan qisqa dolqun anglitishi, bolupmu xitaygha dair xelqaraliq mesililer heqqidiki mulahizilirining anglighuchilarning qizghin alqishigha érishidighanliqi we radio anglitishining xitaydiki yétekchi awaz bolup qalghanliqi melum bolghan idi. 2011-Yilining béshida b b s, amérika awazi qatarliq radio istansilirining xitaygha qaratqan qisqa dolqunluq anglitishliri emeldin qaldurulghandin kéyin, amérika radio-Téléwiziye idarisi radioyimizning xitaygha qaratqan qisqa dolqunluq anglitishlirini kücheytti.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/rfa-xatire-11182011172652.html/story_main?encoding=latin

Muhemmed Imin Bughraning Tughulghanliqining 110 YIlliqini Xatirilesh Murasimi Ötküzüldi

 

Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
2011-11-13

2011‏-Yili 11-Ayning 12-Küni sherqiy türkistan wexpining uyushturushi bilen istanbulning zeytinburnu rayonluq hökümetning aq déngiz yighin zalida muhemmed imin bughraning tughulghanliqining 110-Yilliqini xatirilesh murasimi ötküzüldi.

RFA/Arslan

Muhemmed imin bughraning tughulghanliqining 110 yilliqini xatirilesh murasimidin bir körünüsh. 2011-Yili 12-Noyabir, istanbul.

Murasimgha sherqiy türkistan wexpi, sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti sherqiy türkistan yashlar jemiyiti, sherqiy türkistan méhri-Shepqet we hemkarliq jemiyiti qatarliq ammiwi teshkilatning mesulliri we istanbulda yashawatqan uyghurlardin köp sanda kishi qatnashti.

Murasim quran kerim tilawet qilish we istiqlal marshi oqush bilen bashlandi. Murasimda türkiye ege uniwérsitét türk dunyasi tetqiqat institutining oqutquchisi proféssor doktor alimjan inayet échilish nutqi sözlidi. Murasimda yene muhemmed imin bughraning hayat ish izliri tonushturulghan höjjetlik filim körsitildi. Kéyin enqere uniwérsitét til edebiyat fakultétining oqutquchisi doktor erkin emet, «muhemmed imin bughraning hindistan we afghanistandiki paaliyetliri», dégen témida. Sulayman démiral uniwérsitéti til-Edebiyat fakultétining oqutquchisi doktor abdullah békir, «muhemmed imin bughraning rehberlik alahidiliki we ilim sewiyisi» dégen témida. Éli elioghli, «muhemmed imin bughraning türkiyidiki hayat-Paaliyiti» dégen témida. Proféssor doktor alimjan inayet, «muhemmed imin bughraning tarix chüshenchisi we tarix tetqiqati» dégen témida söz qildi.

alimjan-inayet-memetimin-bughra-xatirilesh-385.jpg
Alimjan inayet muhemmed imin bughraning tughulghanliqining 110 yilliqini xatirilesh murasimida échilish nutqi sözlidi. 2011-Yili 12-Noyabir, istanbul.

 

Doktor abdullah békir, «muhemmed imin bughraning rehberlik alahidiliki we bilim sewiyisi» dégen témida söz qilip mundaq dédi: muhemmed imin bughra 1901-Yili sherqiy türkistanning xoten shehiride mötiwer bir ailide dunyagha keldi. 9 Yéshida bashlanghuch mektepni, 21 yéshida xoten we qaraqashtiki medrisilerde ilim tehsil qilip yüksek dini ilim bilen oqush püttürdi. Ereb we pars tilini puxta ögendi. 1922‏-Yildin 1933-Yilghiche bolghan ariliqta xoten we qaraqashta quran tepsiri we hedis ilimliri boyiche muderris bolup ders ögetti.

Yuqiri ilim, qabiliyiti we yéqimliq shexsiyiti bilen qisqa bir muddet ichide etrapta nam qazanghan muhemmed imin bughra sherqiy türkistan xelqining ataqliq hörmetke sazawer dini zatlirigha bérilidighan «hezritim» unwani bilen ataldi. Bügünki kündimu sherqiy türkistan xelqi merhumni «hezritim» dégen unwan bilen yad etmekte.

Muhemmed imin bughra yash chéghidin bashlapla, uyghurche, erebche, parsche shéirlar yézishqa bashlighan. Uning shéirlar toplimida erebche, parsche shéirlarni xéli uchritimiz. Buning bilen bille muhemmed imin bughra özini her pursette zamaniwi ilimler bilen yétishtürüshkimu tirishqan. Shu dewrlerde teshebbus qilinghan «maaripta yéngiliqqa köchüsh» herikitini qollap-Quwwetligen.

Muhemmed imin bughra qariqashta yash muderris we taliplarni teshkillep, zalim mustemlikichi chin hökümranlirining dehshetlik zulumi milliy tengsizlik we ézilishliridin uyghur xelqini qandaq qutuldurush yolida chare-Tedbir izlidi. Buning üchün u aldi bilen ishni öginish, tekshürüp tetqiq qilishtin bashlidi. Shu dewrdiki yétersiz we az imkaniyetlerdin paydilinishtin bashqa sodigerlerning chetellerdin élip kelgen gézitliridin paydilinip dunya weziyitidin xewerdar bolghan. Sherqiy türkistanning pütkül sheherlirini aylinip chiqqan muhemmed imin bughra, weziyetni közetkendin kéyin xitay zulumidin qutulush üchün sherqiy türkistanning u weziyitide qoralliq milliy inqilab qilishtin bashqa chare yoq, dégen chüshenchige kelgen. Shuning bilen 1930-Yilinining axirlirida «milliy inqilab komitéti» teshkilati quruldi. Bughra qomandanliqida 1932‏-Yili 2‏-Ayning 20-Küni qaraqashta bashlanghan milliy azadliq inqilabi netijiside, 1934-Yili 7-Ayghiche qeder gherbte, yéngisardin tartip sherqte, bolghan jaylar xitay mustemlikichilerdin azad qilindi we pütün sherqiy türkistan yéyilghan milliy azadliq inqilabigha maddiy we meniwi jehette muhim yardemler qilindi. Bu tarixtin muhemmed imin xoten mujahidliri bash qomandani bolup «emir hezritim» dégen unwani bilen chetelde bolsa «xoten emiri» dep tonuldi. 1934-Yilining axirida militarist ma xusenning hujumliridin qutulup hindistangha hijret qildi.

Biz bu murasim heqqide toluq melumatqa ige bolush üchün murasimni uyushturghan sherqiy türkistan wexpining bashliqi ilghar aliptékin bilen söhbet élip barduq.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümitining Jumhuriyet Bayrimi Heqqidiki Bayanati

Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümitining Jumhuriyet Bayrimi Heqqidiki Bayanati

Jumhuriyet Bayriminglargha Qutluq Bolsun!

Zulumgha bash egmeydighan erkinlik we hürlük üchün üzlüksiz küresh qilish enenisige ige Sherqitürkistan  xelqi, Xitay mustemlikisige qarshi qozghulup, 1933-yili 12- Noyabirda bir qétim we 1944-yili 12-Noyabirda yene bir qétim erkin we démokrattik Jumhuriyitini qurup, özlirining qul bolmaydighanliqini, tajawuzchiliq we milliy zulumgha qarshi kürishini mengü toxtatmaydighanliqini dunyagha  jakarlighanidi.

Ichkiy we tashqiy seweplerdin köre bu inqilap méwisini bashqilar tartiwalghan bolsimu, Xelqimiz jumhuriyitimiz qurulghan eshu qutluq künni muqeddes bilip, bügünki küngiche her türlük shekilde tebriklep kelmekte.

Eziz wetinimiz Xitay mustemlikiside qalghan 62 yil Sherqitürkistan xelqining qan-yashqa tolghan, jahalet we milliy zulum astida ingirighan ahanetlik bir dewir boldi.62 yilliq mustemlike dunyadiki nurghun milletlerni kultur we til-yéziq jehettin mehrum qilip, bir étnik topluq süpitide yashash iqtidaridin ayrip tashlighan bolsa, tam uning eksiche Sherqitürkistan xelqining milliy iptixari we wetenperwerlik rohini tawlap, kolliktip xaraktirimizdiki ajizliqlarni küchlendürüp, kélichekke yüksek ümid bilen qaraydighan, mesuluyetchan we qeyser xaraktirni yétildürmekte.

Shu seweptin weten ichi we Dunyaning herqaysi jayliridiki Sherqitürkistanliqlar muqeddes Ay-yultuzluq kök bayraqning etrapigha uyushup, tarixtiki öz-üzige xoja, musteqil we hür dölitini yeni Sherqitürkistan Jumhuriyitini eslige keltürüsh üchün kündüzni kéchige ulap tirishchanliq körsetmekte.Buni elbette teqdirleshke erziydu. Bu xil halet parlaq kélichektin bérilgen bisharet bolsimu, milliy, iqtisadiy we siyasiy  jehettin özaldigha bash kötürüshning shert-sharaitlirining pütünley piship yétilgenlikini körsetmeydu!

Bir millet siyasiy jehettin bash kötürüshtin awal meniwiy jehettin piship yétilgen bolidu.Bügünki küresh musteqiliq musapisining meniwiy qurulush basquchi bolup, meniwiy takammulluqning berpa qilinishi döletning  tughulidighanliqining aldin bisharitidur. Biz xelqimizni milly herkitimizning sewiysi, basquchi we ihtiyajigha uyghun shekilde oyghutishimiz, terbiylep yétildürishimiz we toghra yolgha yéteklishimiz lazim. Qurmaqchi bolghan musteqil döletni eng aldi bilen milliy rohiyet tupriqimizda berpa qilishimiz kérek.Xelqimiz milliy herkitimizning herqaysi basquchigha meniwiy jehettin hazirlanmay turup, qulluq zenjiri parchaqlanmaydu, bir zulumdin qutulup yene bir zulumgha mehkum bolimiz.Bu jehettin élip éytqanda Sherqitürkistan jemiyitini teshkil qilghan her bir shexisning qilishqa tigishlik kam bolsa bolmaydighan xizmetliri bar.

Riyalliq ispatlidiki biz téxi milliy inqilapning iptidayi basquchinimu bashtin kechürüp bolalmiduq.Turghunluq weziyet dawamlashmaqta, tereqqiyat kem, iqtidarimiz melum basquchtin halqip kételmeywatidu, tekrar heriket köp, tikip-söküp ish qilghanliqimiz üchün  Mangidu-mangidu qirdin ashalmaydu bolup qéliwatidu.

Milliy rohni chirmap ketken qulchiliq iddiysi, özini kemsitish bilen parallil mewjut bolup turiwatqan rohiy ghalbiyetchilik kolliktip wijdanimizni kardin chiqirip, étnik gewdimizning qeddini pükmekte.Birlik, ittipaqliq we ortaq siyasiy programma tupriqini hazirlash üchün toghra bir yol tapalmisaq, yéqindila yüz bérish aldida turghan yéngi dunya kün tertiwide bir millet süpitide shallinip kétimiz. Bir tereptin xitay tajawuzchillirigha qarshi her-türlük paaliyetlirimizni janlandursaq yene bir tereptin  wijdanliq bir shexis, nomusluq bir jamaet, qeyser bir millet berpa qilish jehettin hemmimiz birlikte izdenmisek bolmaydu.

Tarix tekrarlinidu, sheilerning tebiyiti aldirap özgermeydu. Uyghur we uning qérindashlirining siyasiy jehettin qeddini tikleydighanliqi kéche bolsa tang atidighandekla bir qanuniyet.Emma buninggha nurghun jeryan kétidu, ishench, yéngiche tepekkur we jasaret bilen ish qilayli! Biz dunyadiki eqilliq, medniyetlik, ishchan we tirishchan xeliqlerning biri.Qilayli dep kolliktip qarar bersek qilalmaydighan ishimiz yoq! Qérindashlar xatalarni tüzütüp birlisheyli, jismaniy we zihniy  qudritimizni merkezleshtürüshning yéngi yolini tépip chiqayli!

Bügün barliqmimiz musteqil Jumhuriyitimiz üchün Bolsun!

STSH Kultur We Axbarat Ministirliki

12.Noyabir 2011  Gérmaniye