Uyghuristanning Qisqiche Ehwali

Uyghuristanning Qisqiche Ehwali

uyghurmap

Uyghuristanning kölimi 1 milyon 828 ming 418 kwadrat kélométir bolup, asiya yawropa quruqluqining merkizige jaylashqan, quruqluq chégrisi 5600 kilométirdin ashidu,etrapta rusiye, qazaqistan, qirghizistan, tajikistan, pakistan, mungghuliye, hindistan, afghanistandin ibaret 8 dölet bilen chégrilinidu. Uyghur Rayoni tarixta qedimki yépek yolidiki muhim tügün bolghan,hazir yene 2 asiya yawropa chong quruqluqidiki muhim öteng ,shunga Uyghur Rayonining stratégiyilik orni intayin muhim. Uyghur Rayoni qedimde gherbiy diyar dep atalghan bolup. 1884 Yili ching hökümiti Uyghur Rayonini shinjang dep özgertip ölke tesis qilghan. Junggu xelq azatliq armiyesi 1949 Yili Uyghur Rayonigha gha yol bilen kirdi. 1955 yil 10 ayning 1 küni shinjang uyghur aptonom rayoni qurulghan.
Uyghuristan memuri rayonliri 14 wilayet,oblast,sheher,88 nahiye (sheher) bar,buning 33 i chégra nahiye (sheher).

bintuanshimal

Shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtüeni Uyghuristanning muhim stratigiyelik yerlirige jaylashqan bolup,174 tüen meydan bar.

Uyghuristan jughrapiyesi: Uyghuristan déngiz okyanlardin yiraq, 4 etrapini égiz taghlar orap turidu. Uyghuristan teweside qatmuqat muzluq choqqilar, köz yetküsiz qumluqlar,bipayan yaylaqlar,yultuzdek tarqalghan bostanliqlar bar. 3 Tagh 2 oymanliqni orap turidu. Shimalda altay téghi,jenubta ko’énlun téghi bar,tengritagh Uyghur Rayonni jenubiy Uyghur Rayon we shimaliy Uyghur Rayongha ayrip turidu. Tarim oymanliqi tengritagh bilen ko’énlun téghining arisigha jaylashqan bolup,kölimi 530 ming kwadrat kilométir kélidu, teklimakan qumluqi oymanliqning ottura qisimigha jaylashqan bolup,kölimi 330 ming kwadrat kilométir kélidu,u dunya boyiche 2 chong köchme qumluq hésablinidu. Tarim deryasining uzunluqi texminen 2100 kilométir bolup, dunyadeki 2- eng uzun ichki derya hésablinidu. Uyghuristanning jenubidiki turpan oymanliqining eng töwen yéri déngiz yüzidin 154 métir töwen bolup,bu jay dunyadki 2- déngiz yüzidin eng töwen jay hésablinidu. Uyghuristanning kilimati quruqluq tipidiki mötidil kilimatqa tewe bolup, yilliq otturiche höl yéghin miqdari 155 millimétir. Taghlardin érigen qar suliri nurghun deryalarni shekillendürgen,bostanliqlar oymanliqlarning chétige we derya wadilirigha jaylashqan, bostanliq kölimi Uyghur Rayon kölimining %5 ini igileydu, tipik bostanliq ikilogiyisi alahidilikige ige.

terilghu

Uyghuristan özgiche su,tupraq,quyash nuri bayliqigha ige. Uyghuristanda aptapning chüshüsh waqti uzun,yighinda témpratura yuqiri,qirawsiz mezgil uzun,yilliq quyash radi’atsiyisi miqdari shizangdin kéyinla turidu,bu zira’etlerning ösüshige intayin paydiliq. Uyghuristanda hazir 60 milyon 380 ming mo térilghu yer bolup,kishi béshigha 12 .3 Modin toghra kélidu. Uyghuristan xeli chong charwichiliq rayonining biri, 3 tagh we 2 oymanliqning etrapida köpligen obdan yaylaqlar bar, yaylaq kölimi 770 milyon mo .

yeghin

Uyghuristanning su bayliqi: 2004 Yili Uyghur Rayon boyiche yer üsti suyining yilliq éqin miqdari 88 milyard 200 milyon kub métir,kishi béshigha toghra kélidighan yer üsti süyi 5146 kub métir bolup,memliket boyiche otturiche qimmetning 2.25 Hessige toghra keldi. Échishqa bolidighan yer asti süyining miqdari 25 milyard 100milyon kub métir,muzluq zapisi nahayiti bol bolup junggu muzluq zapisining %50 ini igileydu.

subaylighi

Emma Uyghuristan yawropa asiya chong quruqluqining merkizige jaylashqan,hawasi qurghaq, su bayliqi pesilning tesirige uchrighanliqi, tarqilishining tekshi bolmasliqi,yer üsti süyining pargha aylinish miqdarining köp bolushi sewebidin,bezi jaylarda su yétishmeslik mesilisi kélip chiqqan.

geologiye


Uyghuristanning qézilma bayliqi: Uyghuristanning qézilma bayliqining türi köp,zapisi mol,échish istiqbali keng. Hazir bayqalghan qézilma bayliq 138 xil bolup,buning ichide 9 xilining zapisi jungguda 1 orunda turidu,32 xilining zapisi gherbiy shimal rayoni boyiche 1 orunda turidu. Néfit,tebi’iy gaz,kömür,altun,xrum,mis,nékil,az uchraydighan métal,tuz türidiki qézilma,binakarliq matériyali qilinidighan gheyriy métal qatarliqlarning zapisi intayin mol. Uyghuristanning néfit bayliqi 20 milyard 860 milyon tonna bolup, junggu quruqluq néfit zapisining %30 ini igileydu; Tebi’iy gaz bayliqi 10 trilyon 300 milyard kub métir bolup,junggu quruqluq tebi’iy gaz bayliqining %34 ini igileydu. Uyghuristanning néfit gaz charlash échish yushurun küchi ghayet zor,istiqbali intayin yaxshi. Uyghuristanning mölcheriy kömür bayliqi 2 trilyon 190 milyard tonna bolup, junggu kömür zapisining %40 ini igileydu. Altun,almas,qashtéshi qatarliq bayliqlarning türi köp bolup,qedimdin tartip dangliq.

qezilma


Uyghuristanning sayahet bayliqi Uyghuristanning sayahet bayliqi mol hem özgiche. (( Junggoning sayahet bayliqini omumyüzlük tekshürüsh ölchimi)) boyiche türge ayrighanda, junggodiki 68 xil asasiy türning az dégende 56 si Uyghuristanda bolup, junggu 1 orunda turidu. Uyghuristanning tebi’iy menzirisi güzel hem özgiche bolup,heywetlik muz choqqilar,köz yetküsiz qumluqlar,güzel ot yurti,qumluqlarni chöridep turidighan bostanliqlar bar. Meshhur tebi’iy menzire rayonliridin bughda köli,qanas köli,baghrash köli,sayram köli,bayinbulaq yayliqi qatarliqlar bar.

sayahet

Uyghuristanning antoporologiyilik sayahet bayliqi intayin mol bolup,5000 kilométirdin ashidighan qedimki yépek yolining jenubiy,shimaliy we ottura ghol liniyiliride yüzligen qedimki sheher xarabiliri,qedimki qebristanliq,ming öy,boz yer échish xarabisi qatarliq qedimki menzire iznaliri qalghan,buning ichide yarghol qedimki xarabisi,idiqut qedimki xarabisi,kroran qedimki xarabisi,qizil ming öyi,iparxanning qebrisi qatarliqlar junggo we chet ellerge dangliq. Uyghuristan ezeldin Uyghur milliti topliship olturaqlashqan rayon bolup, milletlerning medeniyet sen’iti we örp aditi renggareng,quyuq milliy alahidilikke ige antoporologiyilik sayahet menzirisini shekillendürüp,junggoluq we chet ellik sayahetchilerni jelp qilmaqta.

sayahet plan

2004 Yili Uyghuristan boyiche kütüwélin’ghan xelq’ara sayahetchi 316 ming 900 ming adem qétimgha yétip,2003 yildikidin %87.5, 1978 Yildikidin1977 hesse köpeydi,yilliq köpiyish nisbiti %35.5 Boldi; Ichki sayahetchi 12 milyon 415 ming 800 adem qétimgha,ichki sayahet kirimi 10 milyard 896 milyon yüen’ge yétip,2003 yildikidin %22.9 Ashti. Sayahet kirimining GDP da igiligen nisbiti %5.0 Ke yetti. Sayahetchilik shinjangning xelq igiliki tereqqiyatidiki iqtisadni ashurushning yéngi nuqtisi bolup qaldi.


Uyghuristanning haywanatliri Uyghuristanning haywanat we ösümlüklirining türi intayin köp we özgiche,tereqqiyat yushurun küchi zor. Uyghuristandiki yawayi haywanat we ösümlüklerning türi 4000 din ashidu. Zira’et türi 10 mingdin ashidu,birmunche zira’etlerning sorti intayin yaxshi. Uyghuristanning yerlik haywanliri maslishishchanliqi küchlük bolush,késelge qarshi turush iqtidari yaxshi bolushtek alahidiliklerge ige.


Uyghuristanning ösümlükliri: Uyghuristan yene kélip köp xil miwilerning peyda bolush merkizi,ikkilemchi merkizidur. Uyghuristanning miwe bayliqi mol bolup,buning ichide süpetlik sorti 300 xildin ashidu. Tebi’iy dorilardin chakanda, lopnur kendiri, chüchükbuya, hing, qarleylisi qatarliqlar keng tarqalghan,süpiti yaxshi.

Uyghuristanda yer – jay namliri

Yer namlirini tetqiq qilish mexsus yernamlirini tetqiq qilidighan ilim – toponomiyining wezipisi. Toponomiye yer namlirining qandaq menbedin kelgenlikini, yer namlirining menisini, tarixiy özgirishini, yer namlirining qurulmisini, yer namliridiki türlük grammatikiliq (fonétikiliq) özgirish we tereqqiyatlirini tetqiq qilip, yorutup béridu. Yer namlirining qandaq menbedin kelgenlikini, uning étmologiyisini éniqlash, yer namliri tetqiqatida muhim ishlardin bolup hésablinidu.
Yer namliri tetqiqati nahayiti keng. Shuning üchün u étnografiye, tarix, jughrapiye, tilshunasliq qatarliq nahayiti keng sahelerge chétilidu.
Shinjang uyghur aptonom rayoni uyghurlardin bashqa köp milletler olturaqlashqan rayon. Shunga bu rayondiki yer namliri ichide uyghurche söz bilen yasalghan namlardin bashqa, yene qazaqche, mongghulche, xenzuche we bashqa tillardiki sözler bilen yasalghan yer namliri xéli uchraydu. Biz töwende peqet folklor nuqtisidin, uyghurlarning yer – jay namliri aditidiki oxshashmighan alahidiliklerni qisqiche izahlap ötimiz.

Birinchi

bezi yer jay namliri shu jayning tebi’iy shara’iti yaki tarixiy alahidilikini ipadileydighan qedimki uyghur tilidiki sözlerdin yasalghan bolup, kéyinche bu isimlarning terkibidiki bezi tawushlarda orun almishish hadisisi yüz bergen. Bu uyghur tilining tereqqiyat qanuniyitide uchraydighan normal hadisidur. Mesilen, hazirqi zaman uyghur tilidiki (buyruq) dégen söz, qedimki uyghur tilida (buryuq) sheklide idi. Bu sözde (r) tawushi bilen (y) tawushi orun almashturghan. Hazirqi zaman uyghur tilidiki (yalpuz) sözi, qedimki uyghur tilida (yarpuz) sheklide idi. Bu sözdiki (r) tawushi (l) tawushigha özgirip ketken. Bu xil fonétikliq hadise bezi yer namliridimu uchraydu. Mesilen:
(1) ayghir bulaq – toqsun nahiyisining jenubiy chétidiki jenubiy shinjanggha mangidighan kona tagh yolida bir bulaq bar. Bu yerni beziler (ayghir bulaq) dep atisa, beziler (arghi bulaq) dep ataydu. Bu bulaq eslide ikki tagh arisida bolghini üchün (arghu bolaq) dep atalsa muwapiq bolghan bolatti (arghu) sözige qarang» meyli (meyli (ayghir bulaq) bolsun, yaki (arghi bulaq) bosun, her ikkilisi del (arghu bulaq) sözining buzulghan sheklidur.
(2) buyluq – turpan shehirige qarashliq üzümchilik rayoni. «türkiy tillar diwani». «qutadghubilik» we «turpan tékistliri» qatarliq qedimki yazma yadikarliqlarda (bor), (borchi), (borluq) dégendek sözler uchraydu. Qedimki uyghur tilida (bor) sözi (sharab – üzüm) menisini, (borchi) sözi (baghwen) menisini, (borluq) sözi (üzümlük, méwilik bagh) menisini bildüridu. Démek, (buyluq) dégen söz (borluq) sözining buzulghan shekli bolup, (r) tawushi (y) tawushigha özgirip ketken.
(3) tashlimiliq – qeshqer kona sheher nahiyisidiki biryéza. Bu söz eslde (tash) sözibilen (baliq) sözi birikip yasalghan(tashbaliq) sheklidiki söz bolup, (tash qel’e, tash qorghan, tash sheher) menisini bildüridighan söz idi. Bu yer éhtimal, qara xanilar xanliqi dewride yaki uningdin burunqi dewrlerde bir qel’e bolghan bolushi mumkin. Eslidiki (tashbaliq) sözidiki (b) tawushi (m) tawushigha özgirip (tashmili) sheklige kelgen. Uyghur tilida (b) tawushining (m) tawushigha almishish hadisisi normal ehwal hésablinidu.
(4) qaraqash – xoten wilayitige qarashliq chong bir nahiye. Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani» (Ⅲ – tom, 208 – bet)da (qash) sözi üstide toxtilip mundaq chüshendüridu: «qash: bir xil süzük tash bolup, aq we qara renglerde körülidu, buning éqini güldürmamidin, ussuzluqtin we chaqmaq chüshüshtin saqlinish üchün üzükke köz qilinidu», «qash ögüz. Xoten shehirining ikki yénidin aqidighan ikki derya, biri «ürüngqash ögüz» (yurungqash deryasi) déyilidu. Bu yerdin süzük aq tash chiqqachqa, derya mushu nam bilen atalghan. Yene biri, «qaraqash ögüz» (qaraqash deryasi) déylidu. Bu yerdin süzük qara tash chiqidu, bu tashlar dunyaning bashqa jayliridin chiqmaydu. Peqet mushu yerdinla chiqidu). Démek, yuqiriqi bayanlardin (qaraqash) we (yurungqash) dégen namlarning qandaq menbedin kelgenlikini biliwélishqa bolidu. (yurungqash) sözi qedimki (ürüngqash) sözining buzulghan shekli. Buningdin bashqa, süyi ili deryasigha quyulidighan (qash deryasi) diki (qash) sözi yuqiridiki qash sözi bilen munasiwetlik bolup, (süyi süzük derya) dégen menini bildüridu.
(5) korla – uyghur tilida – «tügmenning koylisidin pütün chiqidighan» deydighan turaqliq ibare bar. (koyla) su tügmenliride no arqiliq yuqiridin éqip chüshken su quyulidighan kölchek. Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani», (Ⅲ tom, 599 – bet)da, (kewli) dégen sözni «koyla, derya éghizi» dep chüshendürgen. Baghrash kölidin éqip chiqqan sü, xuddi sü tügmenliride suning no (qosh) arqiliq égizdin kölchekke éqip chüshkinige oxshash, bash egim arqiliq korligha kiridu. Démek, (korla) sözi oxshitish yoli bilen kelgen nam bolup (koyla) sözidiki (y) tawushi (r) tawushigha özgirip, (korla) sheklige kelgen.

Ikkinchi, tarixiy weqe – hadisiler bilen munasiwetlik yer namliri.

Bular tarixtayüz bergen bezibir weqe, hadislerning qachan, qeyerde we qandaq yüz bergenlikini bilishke yardem béridu.
(1) eski hisar – qeshqer shehirining sherqiy jenubidiki qizil deryasi boyida qaraxanilarning (hisar) dep atilidighan bir qel’e shehiri bolghan. Riwayetlerge qarighanda, bu yerde xan ewladliri we qoghdighuchi qoshunlar turghaniken. Ⅺ esirde yüz bergen yer tewresh we su apitide bu yer xarab bolghan. Qeshqer xelqi hazirghiche (eski hisar)ning qedimki ornini we uning etrapidiki yerlerni qoshup (eskisa) dep atap kelmekte.
(2) yéngi hisar – riwayetlerge qarighanda «eski hisar» (qedimki qel’e) xarab bolghandin kéyin, xoten yolida muntizim «yéngi hisar» (yéngi qel’e) qurulup, bu yerge «eski hisar» xelqi köchürülgeniken. Qeshqer wilayitige qarashliq hazirqi yéngisar xelqi, étnik alametlerdin qarighanda ular qaraxanilarning tayanich qoshuni xan ewladi ikenliki éniqlanmaqta.
(3) uch – mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani » (Ⅰ tom, 49 –bet) da: uch – meshhur bir sheherning nami» dep yazidu «uch» hazirqi uchturpanning qedimki nami. «uchturpan» dégen bu nam (uch) sözi bilen (turpan) sözining qoshulushi bilen yasalghan xas isim. (uchturpan) dégenlik «uchtiki turpanliqlar» dégenlik bolup, bu namning kélish menbesi mundaq: uchta yüz bergen «jigde yéghiliqi» din kéyin, uch xelqi qirghin qilin’ghan we taghning shimalidiki ili qatarliq jaylargha sürgün qilinip, tarqaqlashturulghan. Uning ornigha turpandin ahale köchürülgen. Shuning bilen bu yer (uchturpan) dep atilishqa bashlighan. Hazirqi uchturpan nahiyisidiki (piachan kenti, tuyuq kenti, xandu kenti, qaraxoja kenti, yangxéy kenti) dégen yer namliri turpan, pichanlardiki yer namlirigha oxshash bolushi buni ispatlaydu.
(4) hazirqi ghulja nahiyisige qarashliq (tahiryüzi, turdiyüzi, jélilyüzi, xudiyaryüzi, rozimetyüzi, saqiyüzi, samiyüzi, képekyüzi, hasanyüzi, islamyüzi) dégendek yüz sözi bilen yasalghan bir munche yürt – mehelle namliri bar. Bu yurtlarning nami mundaq barliqqa kelgen: menching dewride boz yer özleshtürüp, déhqanchiliq qilip, ili rayonidiki manju eskerlirini béqish üchün, alte sheher we turpandin (yüz öylük)tin qilip, iligha bir qanche qétim déhqan köchürülgendi. Bular kéyin «taranchi» (tériqchi) dep atalghan. Yuqiridiki bir – qanche (yüz)bilen kelgen yurt namliri, köcheürüp kélin’gen yüz öylük déhqan’gha bash bolghan (tahir, turdi, jélil, xudiyar, rozimet, saqi, sami, képek, hasan, islam) dégen ademlerning namigha qoyulghan.
(5) meshet – atush shehirige qarashliq bir kentning nami. Hazir (meshet, meshet) dep yéziliwatqan we teleppuz qilniwatqan bu söz eslide (meshhet) bolup, menisi (bir ademning shéhit bolghan yéri yaki éhitler kömülgen yer) dégendin ibaret. Sultan sutuq bughraxan islam dinigha kirgendin kéyin, musulman uyghur bilen buddist uyghurlar arisida qattiq jengler bolghanidi. Musulman uyghurlardin jengde shéhit bolghanlar mushu yerge depne qilin’ghan. Shunga bu yer (meshhet) dep atilishqa bashlighan. Abdulkérim sutuq bughraxanmu mushu yerge depne qilin’ghan. Ebu nesir samanining qebrisimu mushu yerde. Shunga bu jay muhim ziyaretgah bolup qalghan.

Üchinchi, qebile we millet namigha qoyulghan yer – jay namliri:

(1) qarluq – türkiy qebililer ichidiki meshhur bir uruqning nami. Bu nam bilen atalghan jaylar shinjang rayonida xéli köp uchraydu. Mesilen, «qarluq östeng» (kériyide), qarluq ghol, qarluq kariz, qarluqlar mehellisi, qarluq tügmen (bu jaylar qumulda) qatarliqlar.
(2) arghu – türkiy qebililerdin biri. Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani» (Ⅰ tom, 172 – bet)da: «arghu, ikki tagh arisi, buningdin élinip tiraz (talas) bilen balasaghun arisidiki sheherlermu ‹arghu› déyilidu, chünki u yerler ikki tagh arisida» dep izahlaydu. Hazirqi atush shehirige qaraydighan «aghu» (bu sözde (r) tawushi chüshüp qalghan) yézisimu ikki tagh arisida. Démek, bu namning menbesini asanla bayqiyalaymiz.
(3) qangqa – turpan, tuqsunlarda «qangqa» dep atilidighan yurtlar bar. Bu nam tarixta turpan oymanliqida xanliq qurghan «qangqa yaki qangqil» qebilisining namidin kelgen. «qangqa»ning qandaq barliqqakelgenlikini bilish üchün, tarixiy dastan «oghuzname» ge muraji’et qilishqa toghra kélidu. Dastanda mundaq bir weqe bayan qilinidu: oghuzian bir qétimliq jengde, düshmen üstidin ghelibe qilip, nurghun gheniymet alidu. Bu gheniymetlerni toshup kétishke amalsiz qalghanda, oghuzxanning qoshunidiki barmaq yosun bilig dégen eqilliq bir adem bir harwa yasaydu. Bashqilar buni körüp heyran bolushup, ularmu harwa yasaydu. Shuning bilen gheniymetlerni harwigha bésip toshup kétidu. Harwa mangghanda (qangq, qangq) dep awaz chiqarghanliqi üchün harwigha «qanqa» dep nam bérishidu. Harwini yasighan ademni «qangqili» dep ataydu. Pütün qangqilliqlar del shu kishining ewladliri iken. «qangqa» sözi matériyallarda «qangqa», «qanqa», «qangli» we «qangqili» dégendek shekillerde uchraydu.
(4) tawghach – toqsun nahiyiside «tawghachlar mehellisi» deydighan bir mehelle bar. «tawghach» sözi «türkiy tillar diwani» (Ⅰ tom, 38 – bet)da: «tawghach, bu – machin démektur. Bu qebililer jenub bilen shimal otturisida yashaydu» dep izahlaydu. «qutadghubilik»ning türkche «indikis» (429 bet)te:«tawghach – türklerning bir böliki» dep izahlaydu. Türk tarixchisi baha’iddin ögelning «türk medeniyet tarixigha kirish» dégen esiride «tawghach» sözini «junggoluq» dégen menide qollan’ghan. Qandaq bolushidin qet’iynezer tawghachlarning turpan oymanliqida pa’aliyet élip barghanliqi éniq.
(5) yopurgha – hazirqi nahyisining qedimki orni «yabaqu» chégrisi bolghini üchün, xoten buddistliri bilen bolghan jengde shéhit bolghan arslan tékinning ölümidin kéyin, kishiler bu yerni «yopurgha» dep atashqa bolushi mumkin. Dep qarighuchilar bar. Xenzu tilida bu yer ahang terjimisi boyiche «兵普湖» déyilidu. Yabaqu – türkiy qebililerdin biri.
(6) toqquzaq (qeshqer kona sheherning nami), ikisaq (atushqa qarashliq bir yézining nami). Bu namlar eslide (toqquzsaq), (ikki saq) bolup, qedimki sak qebililiri olturaqlashqan yurt namlirini körsitidu.
(7) yer – jay namliri ichide millet nami bilen atalghan yer – jay namlirimu bar. Mesilen, uyghur shehiri, uyghur ghol, uyghur choqqa (qumul taghlirida), tatar mehellisi (yekende), tungganmazar(maralbéshida), tunggan mehelle (nilqida), qazaq mehelle (aqsu shehiride), salar kenti (ghuljida), mungghul kenti (chapchalda) qatarliqlar. Bu namlarning beziliri bir qanche yurtta uchraydu. Bu namlar bundaq barliqqa kelgen: birer millet ademliri melum sewebler bilen birer yurtqa bérip olturaqliship qalghanliqtin shundaq nam bilen atalghan. Lékin hazir shu yurtta shu millet ademlirining bolushi natayin.

Tötinchi, yurt nami bile atalghan yer namliri.

Mesilen, almuta kenti (ghulja shehiride), awat kenti (qaraqashta), enjan karizi (turpanda), enjan ériqi (peyziwatta), barchuq kenti (qaraqashta), peyziwat kenti (kuchada), poskam kenti (mekitte), tashkent kenti (ghuljida), toqsun kenti (bayda), turpanyüzi (ghuljida), turpan kenti (charqiliqta), charqiliq kenti (qeshqer yéngisheherde), xoten mehellisi (qaghiliqta), dolan mehellisi (gumida), qaraqash kenti (peyzawatta), qaghiliq kenti (kériyide), qeshqer mehellisi (maralbéshida), qoqan kenti (qaraqashta), qumul kenti (gumida), kelpin kenti (yéngisarda), lop kenti (charqiliqta), mekit kenti (uchturpanda), uch kenti (aqchida), yeken mehellisi (xotende), yéngisar kenti (uchturpanda)… Qatarliqlar.
Beshinchi, kishi isimliri we leqemlirige qoyulghan yer namliri. Mesilen, ablaxun karizi, aq’aylasay, arslanxan kenti, barat mehellisi, jalalbagh, mamutlengger, mirsali mehellisi, seleychong ériq, nuraxunbulaq, hélimhaji mehellisi, torghaylar mehellisi, jüjekler mehellisi, xorazlar mehellisi, qochqarlar mehellisi, chekmenkarizi, qodaylar mehellisi… Qatarliqlar. Shinjangda kishi ismi we leqimi bilen yasalghan yer jay namliri xéli nurghun. Kishi ismi bilen kelgen yer – jay namliri yurt ichide yüz – abroyi bar ademler namigha qoyulghan.

Altinchi, kesip namliri bilen atalghan yer – jay namliri:

bu xil yer – jay namliri shu yurt ademlirining néme kesip bilen tirikchilik bilen turmush kechürgenlikini bilishke yardem béridu. Mesilen elgekchi, boyaqchi mehellisi, tawaqchi mehellisi, tagharchi kenti, tenglichi mehellisi, tügmenchi mehellisi, tonurchi mehellisi, tögichi mehelle, choyunchi kent, xumdan kenti, séwetchi mehelle, shamchi kocha, chaychi mehelle, qaymaqchi kent, könchi mehelle, owchi mehelle, yaghachchi kent, qeghezchiler mehellisi, yikchi kent, qassap mehellisi… Qatarliqlar.

Yettinchi, haywanat we uchar qushlarning nami bilen atalghan yer – jay namliri.

Mesilen, aqsaqmaral, böriköl, börebulaq, paxtekle, paqabulaq, tongguzluq, qushqachbagh, keklikchöl, hoqushdöng, jerenbulaq, ilanliq… Qatarliqlar.

Sekkizinchi, del – derex we ösümlükler nami bilen atalghan yer – jay namliri,

mesilen azghanbulaq, almiliq, emenlik, toghraqliq, qalghayliq, tikenlik, üzümchilik, shotabulaq, jigdilik, chighliq, chighirtmaqliq, chilanliq qushtérek, zaghunluq, söksöklük, örüklük, yulghunluq, yantaqliq, qumushchöl… Qatarliqlar.

Toqquzinchi, jughrapiyilik jaylishishigha qarap qoyulghan yer – jay namliri,

mesilen oymantur, döshtur, döngmehelle, döngköwrük, döngmazar, qatar choqqa, yalangkariz, oybazar, aqsay, sekkiz kötel, oy’ériq, saybagh, saytügmen, say’östeng, say’ériq, qumbagh, qum’ériq, yulghundöng, shor bulaq, belsay, yékenköl, qomushköl…Qatarliqlar.
Oninchi, diniy atalghular bilen munasiwetlik yer – jay namliri, mesilen axunmehelle, axun’ériq, azna meschit, ewliya kenti, baxshi kenti, béhishbagh, xaniqa mehellisi, xatipkarizi, daxanlar kenti, rembal mehellisi, sopilar mehellisi, köhmarim, shéhitlirim kenti, qaixana kenti, mazar ghojam, shingshingshya ghojam, medris kenti, oqur mazar, wexpe kenti, imamlirim, islam’awat kenti dégendek yer – jay namliri shuning jümlisidindur. Bu xil namlargha bezi epsaniler singip ketken we bir xil sirliq tüsni ipadileydighan namlargha aylinip ketken.

On birinchi, qedimki herbiy atalghular bilen baghlan’ghan yer – jay namliri,

bu xil yer namliri biwaste halda potey, tur (tura), tim, qarawul, qorghan, qel’e, sahar, (hésar) dégendek sözler bilen baghlinip kélidu. Mesilen, beshqorghan (tashqorghanda), palwantur, chöltur, qumtur, chongtu, döshtur, choqaytur, chashqantur (bu yerler qumulda), potey kenti (toqsunda), tura kenti(kelpinde), tur kariz (pichanda), turkent (bayda), tim kenti (shayarda), cholaqtur (toqsuda), qarawul ( aqtuda), qaghitur kenti (uchturpanda),qorghan kent (yekende), qiziltur kenti, qushtur kenti (turpanda), kona tur kenti (bayda), hasar kenti (gumida), oytur kenti (uchturpanda) qatarliqlar.

On ikkinchi, qedimki hakimiyet namliri bilen atalghan yer – jay namliri.

Mesilen, beshbeg (qaghiliqta), xaliq wexpisi kenti (xotende), xan’ériq kenti (qeshqer yéngisheherde), xanköwrük kenti (yopurghida), xanköl kenti (mekitte), xanlengger (poskamda), orda kariz, orda qowuq (qumulda), érda ériq (aqtuda)…Qatarliqlar.

On üchinchi, hepte ichidiki herqaysi künlerning nami bilen atalghan yer – jay namliri,

mesilen, düshenbe bazar, seyshenbe bazar, charshenbe bazar, peyshenbe bazar, azna bazar, shenbe bazar, yekshenbe bazar dégen namlar astida herqaysi yurtlarda nöwet bilen bazar bolup turghan. Bu bazar namliri deslep, soda – sétiq ornini bildürgen bolsa, kéyinche birer yurt yaki mehellining nami bolup qalghan.

On tötinchi, métal – meden nami bilen atalghan yer – jay namliri,

mesilen kümüshbékiti, altunbulaq, altuntagh, tömürti, zeger kenti, misbulaq, miskent, qeleychi mehellisi qatarliqlar.

On beshinchi, reng bilen süpetlen’gen yer – jay namliri.

Mesilen aqsay, aqtagh, aqdöng, aq’östeng, aqsu, alaqagha, bozdöng, sériqbuya, qaratagh, qaradöng, qarasu, qara yulghun, qaraqash, qizilbulaq, qiziltagh qizilqum, qizilsu, qizilyar, qizilyulghun, kökgümbez, köktumshuq, kökbuqcha qatarliqlar.

On altinchi, san bilen yasalghan yer – jay namliri.

Bu xildiki yar namlirimu xéli köp uchraydu. Mesilen, ellikketmen kenti, beshbulaq kenti, beshtam kenti, beshtoghraq kenti, beshtügmen, beshtérek, beshdöng, beshkariz, beshkérem, beshgümbez, besh’ériq, toqquz bulaq, toqquz toma kenti, sekkiz kötel, üchderwaza, üchköwrük, üch’östeng, yette quduq, yette qizlirim, toqquz’egim… Qatarliqlar.

On yettinchi, muhit alahidiliki bilen baghlan’ghan yer – jay namliri.

Mesilen, bostan kenti, chécheklik kenti, chimen kenti, gülchi kenti, boranliq, chimenzar, gülchimen kenti, güllükhoyla, gülmehelle… Qatarliqlar. Uyghur xelqi güzellikni söyidu. Yuqiriqidek yurt namliri uyghur xelqining güzellikni söyidu. Yuqiriqidek yurt namliri uyghur xelqining güzellik qarishini eks ettürüp béridu.
Biz yuqirida uyghurlarning yer – jay namliri aditidiki bezi alahidiliklerni tonushturup öttuq, toluqsiz statistikilargha qarighanda, shinjangda texminen yigirme mingdin artuq yer – jay namlirining barliqi melum. Bu yer namlirining étmologiyisini tetqiq qilish nahayiti chong téma. Ishinimizki, yéqin kelgüside bu téma köpligen tetqiqatchilarning diqqitige sazawer bolghusi.

Bizning yer jay namlirimiz

Memet Tursun Zunun

Qeshqerdin tashqorghanghiche bolghan yol üstidiki nahiye ötengler nami toghrisidiki tarixi, jughrapiyelik we tilshunasliq nuqtisin élip bérilghan kichikkine mulahize)

http://uyghur.co.uk/uy/jughrapiye.html

Advertisements

Erdogan Visits Uyghuristan


Turkey P.M Recep Tayip Erdogan
  • Fri, 04/13/2012 – 00:00

On April 8, Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdogan visited Uyghuristan (East Turkestan), the ethnically Uyghur, Turkic-speaking, and Muslim region controlled by China. It was the first time in 27 years that a Turkish head of government visited Xinjiang, which was historically linked to Turkey via the Silk Road. Erdogan brought with him a delegation of key officials and about 300 business leaders. While in Urumqi, the Turkish leader stated his desire to invest in a nascent industrial development zone in Uyghuristan.

During the late 1980s and early 1990s, the Chinese political and economic liberalization program, as well as the collapse of the Soviet Union, facilitated the gradual reemergence of traditional religious, cultural, intellectual, social, and economic linkages between Uyghuristan and its Central Asian and Turkic neighbors. Beijing increasingly welcomed trade and economic investment from neighboring republics, even as it demanded guarantees that they wouldn’t support an independent East Turkestan. At the same time, Ankara optimistically began to envision a Turkish sphere of influence from the “Adriatic Sea to the Chinese Wall.”

The wellspring of Turkish sympathy toward the Uyghur people has resulted in a complicated relationship between Turkey and China. During the Uyghur riots in 2009, Erdogan referred to the events as “genocide”and urged Beijing to “address the question of human rights and do what is necessary to prosecute the guilty.”The Chinese lashed out at his remarks in a China Daily editorial. Arguing that many of the victims of violence were Han Chinese, Beijing exhorted the prime minister to retract his “irresponsible and groundless”comments, which were tantamount to “interference in China’s internal affairs.”

The recent thawing of bilateral relations and Erdogan’s visit to Uyghuristan thus surprised many observers. China human rights expert Jean-Pierre Cabestan, a professor of political science at Hong Kong Baptist University, noted that “it is very difficult for Turkish diplomats to go there.”He believes, therefore, that it “shows that in the Sino-Turkish relationship, Turkey is not in a weak position, and is even in a strong position,”particularly because China requires Turkish support for its Middle Eastern agenda.

The People’s Dailypainted the visit in rosy terms, highlighting a high-level visit between Erdogan and Chinese Vice President Xi Jinping in Beijing on April 10. The future Chinese president stated that “To respect and support each other on issues regarding core concerns is not only a manifestation of political trust between China and Turkey, but also the foundation for healthy growth of our strategic cooperative ties.”Erdogan reportedly told the vice president that he wouldn’t allow his people to engage in anti-China secessionist activity. Beijing has also pried such promises from the mouths of Indian leaders in reference to the Tibet issue, although some argue that the Indian government has generally maintained a liberal interpretation of what constitutes “anti-Chinese activities.”

It appears unlikely that the high-level Turkish visit will have any impact upon the Chinese regime’s treatment of its Uyghur population.  Press freedom has also dropped precipitously. Reporters Without Borders has downgraded Turkey’s ranking to 148th out of 179 countries. Instead, the visit is more a sign of increased Turkish-Chinese security and economic cooperation. The two sides reached energy cooperation and technology transfer agreements, and discussed how to deal with the ongoing crisis in Syria.

Thus, even as the Turkish people continue to strengthen traditional ties with the Uyghurs, the relationship is unlikely to trump the momentum toward enhanced bilateral cooperation between Ankara and Beijing.

Julia Famularo is a research affiliate at the Project 2049 Institute and a doctoral candidate in modern East Asian political history at Georgetown University.

Türkiye Bash Ministiri Rejep Tayyip Erdoghan: Uyghurlarning Zulum Astida Yashishini Xalimaymiz

Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
2012-04-09

Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghanning xitaygha élip bériwatqan 3 künlük resmiy ziyariti ürümchidin bashlandi.

http://www.maarip.orgUyghur bala rejep tayyip erdoghanni söydi. 2012-Yili 8-Aprél, ürümchi.

Uning, ürümchige méngishtin burun konya ayrodromida muxbirlargha bergen bayanati uyghurlarni qattiq hayajanlandurdi. 4-Ayning 8-Küni ürümchidiki chong bazarda uyghur bowaqlarni quchaqlishi, ürümchi kochilirida uyghur xelqining rejep tayyip erdoghangha körsetken söygüsi türk xelqini hayajangha saldi. Rejep tayyip erdoghan ayropilangha chiqishtin burun bergen bayanatida, türkiye tarixida tunji qétim bir bash ministirning uyghur aptonom rayonigha ziyaret élip bérishining tarixiy ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi. U bayanatida xitay bash ministiri wén jabawning 2010-Yili türkiyige resmiy ziyaret élip barghanliqini, wén jabawning teklipige binaen xitaygha ziyaretke méngish aldida turghanliqini dégendin kéyin, bu qétimqi ziyariti heqqide qisqiche melumat berdi. U konya ayrodromida uchushtin burun achqan muxbirlarni kütüwélish yighinida bir muxbirning «siz xitaygha barghandin kéyin 2009-Yili ürümchide yüz bergen weqeni kün tertipke élip kélemsiz?» dégen soaligha jawab bérip mundaq dédi:
«Shuni ochuq déyishim kérek. Burun u yerde meydangha kelgen weqelerni, qayta kolash toghra bolmaydu».

exmet-dawutoghlu-uyghur-bilen-quchaqlashti-385.jpg
Türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawutoghlu uyghur bilen quchaqlashti. 2012-Yili 8-Aprél, ürümchi.

U yene, u yerdiki uyghurlarning bésimgha uchrimastin rahet turmush kechürüshini emelge ashurush üchün tirishish kéreklikini tekitlep mundaq dédi:
«Biz buni emelge ashursaq téximu yaxshi bolidu. Biz uyghurlarning zulum astida yashishini peqetla xalimaymiz. Ürümchidiki qérindashlirimizning nopusi nahayiti köp. U yerdiki uyghur türklirining nopusi bilen xitaylarning nopusi melum. Ularning u yerde rahet-Paraghet ichide xatirjem turmush kechürüshi üchün biz némilerni qilalaymiz? biz türkiye döliti bolush süpitimiz bilen bu heqte bash qaturushimiz kérek. Chetelge qéchip chiqqan uyghurlar we u yerde oxshimaydighan muamilige uchrawatqan uyghurlarni nezerde tutup oylishishimiz kérek. Uyghur qérindashlirimizning assimilyatsiye bolmay turushini emelge ashuralisaq bolidu, toghra yol bu».

Türkiye metbuatlirining tarqatqan xewerliridin melum bolushiche, mexsus ayropilan bilen 5 ministir we 330 etrapida karxanichi hem zhurnalistlar bilen birlikte 4-Ayning 8-Küni etigen ürümchige yétip barghan türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghanni uyghurlarning söygü we muhebbiti nahayiti tesirlendürgen. Rejep tayyip erdoghan mangidighan yolda, yeni ayropilan istansisidin ürümchi sheher merkizigiche yol boyida köpligen saqchilar turghuzulghan. Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan ürümchi ziyaritide aldi bilen énérgiye shirketlirini ziyaret qilghan. Kéyin yangxang meschitide namaz qilghan rejep tayyip erdoghan chong bazarda uyghur dukan igiliri bilen söhbet qilghan hem chilan sétiwalghan. Bu yerde rejep tayyip erdoghanni körelmigen uyghur xanim qizlirining köz yéshi töküshi.

Ular «türklerni bek söyimiz» dep towlashti. Ularning «türkiyige salam», «xosh keldingiz erdoghan» déyishliri türklerni qattiq tesirlendürgen. Bu körünüshler türk téléwiziyilirining köpide tarqitildi.

Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan ötken yolning yénigha kélishige ruxset qilinmighan uyghurlar bilen türkiye dölet téléwiziyisi qanili t r t muxbiri söhbet élip bardi.

Muxbir yighlawatqan bir qizgha mikrofonni uzitip, «bash ministirni körelmigenlikingiz üchün yighlawatamsiz?» dep sorighinida u qiz:
-He shundaq körelmiduq. Biz uni bek yaxshi körimiz. Bizge xitay pasport bermeydu, chetelge chiqishimiz bek tes- Dep jawab berdi. Éli esatoghlu isimlik uyghur «türklerni bek yaxshi körimiz, türkiyige salam yollaymiz» dédi.

Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan chong bazarda nur bekri bilen birlikte chilan yédi we chilan sétiwaldi.

«Zaman» gézitining muxbiri 4-Ayning 7-Küni ürümchige bérip yazghan bir xewerde, türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan namaz qilidighan yangxang meschitige ezan oqush üchün kanay taqalghanliqini, ürümchidiki uyghurlarning sanini köp körsitish üchün 4-Ayning 8-Küni xitaylarni kochigha chiqmasliqqa chaqirghanliqi yézilghan. Bu xewerde bayan qilinghandek 4-Ayning 8-Küni yangxang meschitide selle yögigen chirayliq kiyingen uyghurlarning köplüki diqqitimizni tartti. Namazgha kirishtin burun bir uyghurning türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawutoghluni quchaqlap xuddi ata-Bala körüshkendek körüshüshi insanlarni bekla tesirlendürdi.

Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan bügün béyjingda xitay bash ministiri wen jabaw bilen körüshti. Xitay ziyariti jeryanida yene xitay xelq qurultiyi reisi we xitayning muawin dölet reisi shi jinping bilenmu körüshmekchi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Rejep Tayyip Erdoghan Nur Bekrige «Siler Xelq Arisida Piyade Mangalmamsiler?» Dégen

Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
2012-04-10

Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghanning ürümchige élip barghan ziyariti heqqidiki uchurlar türkiyining eng chong metbuatlirida dawamliq élan qilinmaqta.

RFA/Erkin Tarim

«Höriyet» gézitining birinchi bétide «ürümchining héqiqi yüzi, bazarghiche piyade méngish qiyin» mawzuluq maqale. 2012-Yili 10-Aprél, türkiye.

Bügün türkiyining eng chong gézitliridin biri bolghan «höriyet» gézitining birinchi bétide «ürümchining héqiqi yüzi, bazarghiche piyade méngish qiyin» mawzuluq maqale élan qilindi. Maqalini bash ministir bilen bille ürümchige barghan tonulghan zhurnalist enis berberoghlu yazghan. U, maqalini mundaq bashlaydu:
«Söygü, semimiylik, qol éliship körüshüsh arqiliq ipadilendi. Emma chawakqa aylinalmidi, belki saqchilardin qorqqachqa bolsa kérek, hetta shinjang uyghur aptonom rayonining walisi nur bekrimu xelq arisigha kirishtin qorqidiken. Nur bekri türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghanning bazarghiche piyade mangaylimu? dégen teklipige unimidi.»

Enis berberoghlu maqaliside türkiye bash ministirining ürümchi ziyaritini teswirlep mundaq dep yazidu:
«Ürümchide aptap chiqqan künlerdin biri chüshtin kéyin idi. Yangxang meschitining hoylisida iduq, bash ministir teret alghili kirip ketti. Tashqi ishlar ministiri exmet dawutoghlu kona tonushliri bilen quchaqlishiwatatti. Ötkenki ziyarettin kéyin bolghan ishlarni anglitiwatatti. Meschit imamining tügep ketkenlikini anglighan exmet dawutoghluning közige yash keldi.»

Tonulghan obzorchi enis berberoghlu maqalisining kichik témisini «uyghur qetliamining merkizi bu sheher» dep qoyghan. Bu bölümde munularni yazidu:
«Bu sheher 2009-Yilidiki ürümchi qetliamining merkizi. 3 Milyon nopusning 700 mingi uyghur. Uyghur rayonida uyghurlar assimilyatsiye bolmaqta. Bu pilanliq tughut siyasitining netijisi. Emma xitaygha maslashqan uyghurlarning turmush sewiyisi yuqiri kötürülüwétiptu. Ürümchi égiz binalar, keng kochilar we tonulghan markilar bilen tolghan. Körmeske sélish qiyin. Ürümchi qozghilang shehiridin köprek 5-10 Yil ichide iqtisadiy jehettin tereqqiy qilghan merkezge aylinidighandek turidu.»

U maqalisining «bu yerni sherqiy türkistan» dep bilettuq mawzuluq qismida, mundaq dep yazidu:
«Shinjang uyghur aptonom rayoni 8 dölet bilen chégridash. 22 Milyon nopusi bar, emma yer asti bayliqliri köp. Xitaydiki néfit, tebiiy gaz we kömürning üchtin biri bu yerdin chiqidiken. Dadilirimiz waqtida biz bu yerni sherqiy türkistan dep bilettuq. Emma 1971-Yili xitay dölitini hazirqi térritoriyisi bilen qobul qilduq. Buni untup qalmasliqimiz kérek. Xitayning siyasiy iqtisadiy küchi küchliniwatqan bügünki künde, bu iqtisadiy küchtin heqqini alalighan uyghur qérindashlirimizning türkiye-Xitay otturisidiki köwrükke aylinidighanliqi éniq.»

Maqalisining axirida türkiye dölet reisi abdullah gül ürümchige bérip kelgende ürümchi weqesining chiqqanliqini bu ziyarettin kéyin yene bir weqe chiqmasliqini ümid qilidighanliqini bayan qilip mundaq dep yazidu:
«Abdullah gül ürümchige 2009-Yili bardi. Ziyaritidin 3 kün kéyin weqe chiqti. Bu weqe jeryanida 700 etrapida uyghur öltürüldi. Eslide milletler otturisidiki toqunushni tutashturghan ot xitaydiki bir zawutta meydangha kelgen bir jédelni ashkarilimay turup, abdullah gül xitaydin ayrilghanda ashkarilap, uyghurlarni kochigha tökti. Xitayning nazuk mesilisi bilen oynaldi. Buning bedilini uyghur qérindashlirimiz tölidi. 27 Yildin kéyin tunji qétim türkiye bash ministiri uyghurda. Bu yerde yene bir weqe chiqmasliqini ümid qilimen.»

Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghanning ürümchige élip barghan bu ziyariti 5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin yene bir qétim uyghur mesilisining türkiyining kün tertipige kélishige seweb boldi. Bash ministir bilen ürümchige barghan dangliq obzorchilardin «millet» gézitidin sami köxen, «axsham» gézitidin obzorchisi ismail küchükqaya, «zaman» gézitidin ekrem dumanli, «waqit» géziti obzorchisi exmet tashgetiren, «xewer türk» gézitining dangliq obzorchisi fatih altayli qatarliq kishiler bügün bash ministir erdoghanning ürümchi ziyariti heqqide obzor yazdi. Bu obzorlarning hemmiside dégüdek uyghurlarning bésim astida yashawatqanliqi, hetta uyghurlarning walisi nur bekrining xelqidin qorqup körüshelmeydighanliqini yazdi. Bezi mutexessisler xitayning burundin tartip uyghurlargha élip bérip kéliwatqan bésim siyasitini yoshurushqa tiriship kelgenlikini, qismen muweppeqiyetlik bolghan bolsimu bu qétimqi ziyarette cheteldiki uyghurlar uzun yillardin béri dep kéliwatqan bezi nersilerning ashkarilinip qalghanliqini ilgiri sürüshmekte.

Bu heqte köz qarishini élish üchün proféssor alimjan inayet bilen söhbet élip barduq.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Turkey and China Strengthen Relations With Historic Visit

Turkey and China Strengthen Relations With Historic Visit

  • Tue, 04/10/2012 – 00:00

By IBTimes Staff Reporter
April 10, 2012 11:29 AM EDT

 


Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdogan is halfway through a historic visit to China, the first by a Turkish head of government in 27 years.
Erdogan’s first stop Sunday on his four-day-long visit was to Urumqi, the capital of Uyghuristan province that borders numerous Central Asian states.
No Turkish PM has ever visited Uyghuristan, although Turkey has a strong connection to Central Asia’s numerous Turkic ethnic groups.
Uyghuristan In The Spotlight


Uyghuristan is an ethnically diverse and resource-rich region, a place long associated with trans-Eurasian trade. It was traverse by bthe ancient Silk Road, and it is home to the Uyghurs, a Turkic-speaking, Muslim ethnic group.
China has pushed hard over recent years to transform urban centers in Uyghuristan, particularly the cities of Urumqi and Kashgar, into economic hubs, hoping to develop trade with Central Asia’s Turkic-speaking nations as well as countries in South Asia.
Uyghuristan is also increasingly becoming host to many of China’s national-level infrastructure and industrial development projects, largely related to energy development and transport.
In recent years, tensions between Uyghurs and China’s dominant Han ethnic group, with different languages, religions, and customs, has resulted in turbulence amid surging regional economic growth. China blames separatist groups and what it calls terrorists and political enemies abroad for inciting violence and disturbances against the government.
The current trip is a sign of Turkey’s increasing interest in advancing economic opportunities with China.
Erdogan arrived with a massive 300-member business delegation, and expressed hopes of investing into a new industrial development zone in Uyghuristan.
Turkey is pushing China to increase investment in the country and cooperation in the automotive, banking, and telecommunications sectors.
Trade between the two countries is estimated to reach $100 billion by 2020.
Political Difficulties


In the past, Erdogan enticed resentment from Beijing through his publicized comments on ethnic strife and unrest in China’s west.
Responding to deadly Han-Uyghur ethnic unrest in 2009, the Turkish PM equated it to “genocide.”
Turkey’s Industry Minister also created controversy in 2009 by calling for a boycott of Chinese goods because of the unrest.
Although Erdogan’s arrival in China is a demonstration of warming relations and new interest, the two countries still have a number of political frictions.
At Odds Over Syria


While China continues to back Syrian president Bashar al-Assad in the U.N. Security Council, Turkey has voiced opposition and warnings to its neighbor Syria for its military actions against rebel groups.
The Turkish PM arrived in Beijing on Monday, meeting with Chinese leaders and Premier Wen Jiabao.
Western media has speculated that the leadership of the two countries will be discussing the continued uprising in Syria behind closed doors, but there was no indication in public of either agreement or disagreement on the issue from Chinese and Turkish leaders.
Erdogan will visit Shanghai, China’s financial and banking hub, after the capital, and will deliver a speech at the prestigious Shanghai International Studies University.
Wen stated to reporters on Monday that “continuing to strengthen Sino-Turkish friendship and cooperation is a common hope” and told his Turkish counterpart that “I am confident your visit will be a further step in increasing understanding and trust between both sides, and for injecting new energy into our bilateral relations.

 

Turkish PM Erdogan in Uyghuristan and China for talks

Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdogan arrived in Uyghuristan and China on Saturday for a four-day official visit, the first prime ministerial visit in 27 years.

The two countries are expected to sign several agreements, including those on nuclear energy and coal. The nuclear energy agreements are anticipated to be about cooperation in the field of nuclear energy and its use for peaceful purposes.

Erdogan is accompanied by a large delegation of businessmen, ministers, bureaucrats, academics and journalists.

During his visit, Erdogan is scheduled to meet with Uyghuristan President Nur Bekiri and Chinese President Hu Jintao, Premier Wen Jiabao and Vice President Xi Jinping, who is expected to be the next president.

 

Erdogan started his visit to China in the Uyghuristan Autonomous Region and he is the first Turkish prime minister to visit its capital, Urumchi. He is expected to visit the Turkish industrial zone, a particular area devoted by Urumchi to improve trade relations between Turkey and Uyghuristan. While still in the city, Erdogan will also meet with Nur Bekri, the President of the Uyghuristan  autonomous region.

 

After visiting Uyghuristan, Erdogan will proceed to Beijing, where he will take part in high-level meetings with China’s president, premier and vice president. Shanghai, regarded as China’s economic capital, will be Erdogan’s last stop in the country, where he is expected to call on Chinese businessmen to invest in Turkey.

It is believed that the talks between Erdogan and his counterparts will include all aspects of bilateral relations, opportunities for cooperation in many areas and the regional and international issues that concern both countries.

(Cihan/Todays Zaman)

Awstraliyide 5 – April Barin Inqilabining 22 Yilliqini Xatirilesh Yéghini Échildi

Ixtiyari muxbirimiz Abide
2012-04-06

Sherqiy türkistan awstraliye jemiyitining orunlashturushi bilen 4 – Ayning 5 – Küni awstraliyining adilayd shehiride 5 – Fڧéwral barin inqilabining 22 yilliqini xatirilesh we shéhitler rohigha atap dua qilish söhbet paaliyiti ötküzüldi.

Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümiti Presidenti Ahmet Igemberdi
Awstraliyide 5 – Féwral barin inqilabining 22 yilliqini xatirilesh yéghinidin bir körünüsh
RFA/Abida
Söhbet paaliyiti awwal yüsüp qarimning shéhitlerge atap qilghan quran tilawiti bilen bashlandi. Yighinda sherqiy türkistan awstraliye jemiyitining reisi abdulghafur mömin ependi, sherqiy türkistan jemiyitining pexri reisi exmet igemberdi ependi we bashqa yighingha qatnashquchilar sözge chiqip barin inqilabining arqa körünüshi, ehmiyiti we tesiri heqqide söz qildi. Ular öz sözliride bügünki künde dunyaning her qaysi yerliride yashawatqan sherqiy türkistanliq qérindashlarningmu bu künni xatirilewatqanliqini, mushu künning ibretlirini we tesirlirini öz ewladlirimizgha yetküzüwatqanliqini, bizning bu künni néme üchün xatirleydighanliqimizni sözlep ötti.Sherqiy türkistan awstiraliye jemiyitining reisi abdulghafur mömin ependi bu heqte sözlep mundaq didi:- Eqil bilen oylayli. Olturghan – Qopqan waqitlirimizda, yighilghan waqitlirimizda bir – Birimizni eskerteyli, eslitip turayli. Özimizge eskerteyli, jimjit xiyal sürgen waqitlarda. Allah hemmimizni wetenperwerlik, milletsöyerlik, iman, itqad, shu wetinimizni qoghdaydighan roh, shu wetinimizdiki shéhitlerning, pidaiylarning, qérindashlirimizning ish – Izilirini, jasaretlirini kökke kötüridighan, dawamliq eslep turidighan, ene shundaq xizmet qilishqa dawamliq teyyar turidighanlardin qilsun. Hemminglargha rehmet.

Yighingha qatnashquchilar öz tesiratlirini bayan qilip bu weqe uyghur milliti üchün zor bir yoqitish bolsimu, emma küreshning ölmeydighanliqini, barin inqilabining sherqiy türkistanliqlarning qelbide musteqilliqqe bolghan ishenchni ashurghanliqini iytishti. Bu qétimqi xatirilesh söhbet yighini köpchilikning shéhitlerge we shundaqla wetende xitay zulumi astida qiyniliwatqan qérindashlirigha dua qilishi bilen axirlashti.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/australia-barin-04062012221059.html/story_main?encoding=latin