The Selection Of Uyghur Culture

Uyghur  Culture  –   1

Yettinchi Nöwetlik Xelqaraliq Türk Tili Qurultiyigha Köp Sanda Uyghur Türkolog Qatnashti

Ixtiyari muxbirimiz Erkin Tarim
2012-09-27

Türkiyining paytexti enqerede chaqirilghan yettinchi nöwetlik türk tili qurultiyi ghelibilik ayaghlashti. 24 – Séntebirdin 27 – Séntebirgiche enqere bilkent méhmansariyida ötküzülgen yighingha amérika, yawropa döletliri, rusiye fédiratsiyesi, ottura asiya türkiy jumhuriyetliri qatarliq 25 dölettin 80 türkolog we türkiye jumhuriyitidin 127 türkolog qatnashti.

RFA/Erkin

Yettinchi nöwetlik xelqaraliq türk tili qurultiyidin bir körünüsh

Uyghur türkologlardin shinjang uniwérsitéti oqutquchisi proféssor, doktor gheyretjan osman, «qeshqer déaliktida saqlinip kelgen oghuzche söz atalghular» mawzuluq maqalisini, merkiziy milletler uniwérsitéti oqutquchi dotsént, doktor molliniyaz turniyaz ependi «tilimizning fontékigha bay til ikenlikining tawushluq asasiy», alim yüsüp we patigül memet «uyghurchidiki tawush özgirishi» namliq maqalisini, shinjang pidagokika uniwérsitéti oqutquchisi dotsént, doktor abdusalam shükür noh, «qedimqi türk tilining isitilistikiliq alahidiliri», béyjing milletler neshriyati uyghur bölümining mudiri exmetjan sayram, «türkche – Uyghurche ahangdash sözler heqqide» namliq maqalisini, merkiziy milletler uniwérsitéti oqutquchisi, profssor, doktor munewwer hebibulla xanim, «salarchidiki péillarning buyruq rayining étimologiyisi toghrisida» namliq maqalisini oqup ötti.

Yighinning échilish nutuqini türkiye parlaménti bashliqi jemil chéchek sözlidi. U nutiqida türk tili uchrawatqan eng zor xewplerdin birining tilning bulghinishi ikenlikini körsitip mundaq dédi: «bir milletning tili buzulsa, kültüri weyran bolidu, ilim hayati buzulidu. Tilning jemiyettiki ishlitilishimu buzulidu. Sözlishishte qiynilimiz. Buning bilen, bashqa tillarda sözlishishke bashlaymiz. Öz – Ara yatlishish kélip chiqidu. Öz – Ara salam bergende oxshash bir keypiyat, oxshash bir dunyani hés qilalighan insanlar otturisidiki ariliq yiraqlishidu. Netijide bügünni we kelgüsini yaritishta qiyinchiliqqa duchar bolimiz.

Milliy enenimizni ewladtin ewladqa yetküzüshte, bir – Birimiz bilen munasiwet ornitishta, nesiller arisidiki munasiwetni saqlashta qiyinchiliqlargha uchraymiz. Künimizde yüz bériwatqan hadise buningdin ibaret.

Meshhur shair fuzulini, baqini chüshenmeydighan haletke chüshüp qalduq. Bügünki yéngi nesil 1923 – Yili yézilghan chanaqqele dastanini chüshenmeydu. Eslide bu dastan, dölitimizning, xelqimizning tarixi, millitimizning musibitidur. Buni bilishimiz, buni öginishimiz we chüshinishimiz shert.

Muawin bash ministir bülent arinch ependi, yighinda qilghan nutiqida tili yoq milletning kültüriningmu weyran bolidighanliqini körsitip mundaq dédi: «tilda üstünlükke érishelmigen bir milletning, kültür jehettinmu heqiqiy üstünlükke ige bolalmaydighanliqini yadimizda tutishimiz kérek.»

Hörmetlik radio anglighuchilar, yettinchi nöwetlik türk tili qurultiyida oqup ötülgen maqalilerning köpi dunyaning herqaysi rayonliridiki yoq bolushqa yüz tutqan kichik türkiy tillar we dunyadiki chong döletlerning til siyasiti heqqide bolup, uyghur tilshunaslarning uyghurchining échinishliq ehwali heqqide héchqandaq gep – Söz qilmasliqi diqqitimizni tartti.

Biz bu yighin heqqide tesiratini élish üchün bu yighingha qatnishiwatqan ismini ashikarilashni xahlimighan uyghur doktor oqughuchi bilen söhbet élip barduq.

Ismini ashikarilashni xahlimighan doktor oqughuchi bu yighinda uyghur tilining bügünki weziyiti heqqidimu ilmiy tetqiqatlarning kemchil bolghanliqini bayan qildi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/turk-tili-qurultiyi-09272012210152.html/story_main?encoding=latin

Tewpiq Fondi Jemiyitining 18 Ezasi Tutqun Qilinghan

Muxbirimiz jüme
2012-09-25

Xitay hökümitining 2009-Yilidiki «5-Iyul weqesi» din kéyinki basturush nishanini bir qisim paaliyetchan uyghur ziyaliylirighimu qaratqanliqi melum.

RFA

Ürümchi naraziliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen qoralliq eskerler. 2011-Yili iyul.

Melum bolushiche, dairiler «5-Iyul weqesi» yüz bérip, aridin bir nechche ay ötkende ürümchide melum derijide ijtimaiy asas tikligen «tewpiq fondi jemiyiti» ning qurghuchisi memetjan abduqadirni öz ichige alghan 18 ademni qolgha alghan. Igilishimizche, shu qétim qolgha élinghanlarning «5-Iyul weqesi» bilen héchqandaq chétishliqi bolmisimu, ularning bezilirige éghir qamaq jazaliri bérilgen.

Mezkur weqedin xewerdar kishilerning bildürüshiche, hökümet dairiliri «tewpiq fondi jemiyiti» ning ghayisi we emeliy paaliyetliridin xewpsirep qalghan bolushi mumkin iken.

2009-Yilidiki 5-Iyul weqesidin kéyin köpligen uyghur ziyaliylirimu qolgha élinghan. Bulardin bir qismining tutulup jazalanghanliqi jemiyetke ashkarilanghan bolsa, bir qismining uchuri hetta öz ata-Anisidinmu sir tutulghan.

Shinjang tébbiy uniwérsitéti 1-Tarmaq doxturxanisi jiger qapliq qurut we öt késellikliri bölümining doxturi, «tewpiq fondi jemiyiti» ning qurghuchisi memetjan abduqadir, tébbiy uniwérsitéti aspiranti tursunjan ablimit we tébbiy uniwérsitéti toluq kurs oqughuchisi xalide qatarliqlar 2009-Yili 5-Iyuldin kéyin jazagha tartilghan uyghur ziyaliylirining bir qismi.

Melum bolushiche, memetjan abduqadir 2009-Yili «5-Iyul weqesi» partlighan mezgilde xizmet üstide, tursunjan ablimit soda ishliri bilen xitayning shénjén shehiride, xalida mektepte oqushta iken.

Biz bu heqte téximu köp melumat élish üchün shinjang tébbiy uniwérsitéti 1-Tarmaq doxturxanisidiki munasiwetlik kishilerge téléfon qilduq. Téléfonimizni qobul qilghan xadimlar derweqe memetjanning jiger qapliq qurut we öt késellikliri bölümining doxturi ikenlikini hemde uning türmige tashlanghanliqini delillidi.

Undaqta memetjan we tursunjanlar kimler? bularning tutulup kétishige zadi néme seweb bolghan?

Memetjan abduqadir we tursunjan ablimitlar bilen yéqindin tonushluqi bar kishilerning bildürüshiche, ularning tutulup kétilishide asasliqi ular qurghan «tewpiq fondi jemiyiti», jemiyet qarmiqidiki «merwayit soda shirkiti» we fondi jemiyiti namida élip bérilghan paaliyetler seweb bolghan iken.

Bu heqte öz hayati-Bixeterliki seweblik nam-Sheripini ashkarilimighan bir uyghur ziyaliysi bu heqte bilidighanlirini bayan qildi. Melum bolushiche, 2009-Yili 10-Aylarda «tewpiq fondi jemiyiti» ning memetjan abduqadir, tursunjan qatarliq 18 ezasi bir ge tutulghan. Ulardin tursunjan qatarliqlar gunahsizliqi ispatlinip birnechche yildin kéyin qoyuwétilgen bolsimu, emma memetjan abduqadir qoyup bérilmigen. Halbuki, tursunjan we bashqilarmu aridin uzun ötmey yene tutup kétilgen we 2011-Yili 12-Ayda sotqa tartilghan.

Biz igiligen melumatqa qarighanda memetjan we tursunjanlarning ata-Anisi ularning sotqa tartilidighanliqinimu bashqilardin uqup, sot meydanigha kelgen bolsimu, sotxanigha kirgüzülmigen. Kéyin nurghun talash-Tartishlardin kéyin ularning bir qismi sotqa qatnashturulghan. Sot intayin qisqa échilghan. Sotta ulargha «teshkilat qurup döletni aghdurushqa urunush jinayiti» artilghan, memetjan we tursunjanlar özlirige artilghan jinayetlerning héchqaysisini boynigha almighan.

Sotta ulargha höküm élan qilinmighan bolsimu, emma ularning hökümnamisi kéyin ailisige ewetip bérilgen. Melum bolushiche, shu qétim tutulup sotqa tartilghan 18 ademning 8 nepiri qoyup bérilgen bolsa qalghan 10 nepirige qamaq jazasi bérilgen.

Bularning ichide memetjan abduqadirgha 15 yilliq, tursunjan ablimitqa 9 yilliq xalide qatarliq oqughuchilargha 9 yilliqtin 7 yilliqqiche qama jazasi bérilgen.

Undaqta «tewpiq fondi jemiyiti» qandaq jemiyet we qandaq paaliyetlerde bolghan? bu heqtiki soallargha qiziqsingiz kéler qétimqi anglitishimizgha diqqet bergeysiz.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Xitay Türme Dairiliri Mehbus Kérem Abduwelining Ailisige Tunji Qétim Kérem Abduwelini Körüp Kitishni Uqturdi

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-21
Ötken ayning otturiliri mehbus kérem abduwelining türmidiki salametlik ehwalining nacharliship kitiwatqanliqi xelqara axbaratqa ashkarilanghan idi؛ aridin 10 – 15 Kün ötkende xitayning türme saqchiliri kérem abduwelining ailisige téléfon qilip, ularning kérem abduwelini körüp kitishni uqturghan. Bu dewetke binaen, mezkur ailidin 3 kishi ötken hepte kérem abduwelini yoqlap kelgen. Melum bolüshiche, türme sharaitidiki kichikkine yaxshilinishtin bashqa, kérem abduwelining salametlik ehwalida héchqandaq yaxshilinish bolmighan؛ uning hayatiy bixeterliki yenila tehdit astida turmaqta.

RFA/Arslan

Abdukérim abduwelining yash waqtida tartilghan resim. (Waqti we orni éniq emes)

Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisini anglaysiler:

Kérem abduwelining inisi abdurahman abduwelining bildurüshiche, mezkur dewet heqqidiki téléfon ürümchide yawro – Asiya yermenkisi ötküzülüwatqan jiddiy bir mezgilde kelgen. Emma dewette ularning 9 – Ayning 10 – Künidin kéyin kilishi kérekliki eskertilgen. Bu waqit, yermenke axirlashqandin ikki kun kéyinge toghra kilidu. Melum bolushiche, bu, kérem abduweli jaza mudditini ötewatqan 22 yildin buyan xitay türme saqchilirining tunji qétim mezkur ailini mehbusni körüp kitishke dewet qilishidur. Yillardin béri her qétimliq körüshüshi qayta – Qayta iltimaslardin kéyin ming teslikte mumkin bolup kéliwatqini üchün, mezkur aile bu dewettin deslepte tingirqighan, oxshash téléfon qayta kelgendin kéyin, kérem abduwelining akisi, kichik inisi we qizi bolup 3 kishi kérem abduwelini körgili barghan, her qétim 15 minut dawam qilidighan körüshüsh bu qétim yérim saet dawam qilghan, burun her qétimda 2 din artuq kishige yol qoymaydighan saqchilar bu qétim 3 kishining körüshüshige yol qoyghan. Melum bolushiche, nöwette kérem abduwelining tamiqi adettiki jinayetchilerdin perqliq orunlashturulghan yeni qismen yaxshilanghan. Mezkur ailining bildürüshiche, kérem abduweli köröshöshke yenila chaqliq orunduq bilen chiqqan, maghdursizliq we kisellik alametliride yaxshilinish bolmighan. Kérem abduwelining aile ezaliri bilen söhbiti yenila küchlük nazaret we cheklime ichide dawam qilghan.

Hörmetlik radio anglighuchilar, kérem abduwelining inisi abdurahman abduwelining sözliridin qarighanda, nöwette türme saqchilirining muamiliside kichikkine yaxshilinish bolghan bolsimu, akisining salametlik ehwalida qilche yaxshilinish bolmighan, salametlikidiki hayatiy bixeterlik tehditi yenila dawam qilmaqta. Shunga u akisining tézdin dawalinishqa apirilishi we türmidin qoyiwitilishi üchün xelqara jamaettin yene bir qétim yardem telep qildi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Bir Türk Sayahetchining Uyghurlar Heqqidiki Tesirati

Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
2012-09-20

Höjjetlik filim ishlesh bilen tonulghan yazghuchi ismail qehriman yéqinda bir guruppa türk sayahetchiler bilen uyghur élini ziyaret qildi we qaytip kelgendin kéyin 6 qisimliq ziyaret xatirisini türkiyining gebze gézitide élan qildi.

RFA/Arslan

Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi xoten gilem zawutini ziyaret qildi. 2012-Yili séntebir.

Ismail qehriman ependi, ürümchi, turpan, qeshqer, xoten we teklimakan chölini aylinip chiqqan we uyghur xelqining ijtimaiy hayatini közi bilen körgendin kéyin ziyaret tesiratini élan qildi.

Ismail qehriman ependi 2012-Yili 8-Ayning 27-Künidin 9-Ayning 5-Künigiche 10 kün uyghur diyarini ziyaret qilghan, u bu qétimqi ziyaritining asasi meqsitini ipadilep, uyghurlar toghrisida höjjetlik filim ishlesh üchün uyghur diyari we uyghurlarning ijtimaiy hayatini sinalghugha élish üchün barghan. Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratida aldi bilen uyghur élide ziyaret qilghan orunlirini tonushturup mundaq yazghan:
«Sherqiy türkistan we yipek yoli medeniyet jughrapiyisining bir parchisi. Eng chong arzuyum yipek yoli ötkilini eng bashtin eng axirighiche aylinip chiqish idi. Xitaydin bashlinip istanbulda axirlashqan yipek yolini aylinip, höjjetlik filim ishlesh üchün bir ömür hayat yetmeydu, emma parche-Parche bolsimu yipek yolini bölüp höjjetlik filim ishlesh üchün tirishiwatimiz. Bu munasiwet bilen, pakistan, afghanistan, türkmenistan, özbékistan, qirghizistan, sherqiy türkistan, mongghulistan we xitayda sinalghugha élip höjjetlik filim ishliduq.»

ismail-qehriman-teklimakan-cholide1-385.jpg
Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir.

 

Isteklirim réalliqqa aylandi

Ismail qehriman ziyaret xatiriside yene mundaq yazghan: sherqiy türkistangha bérish men üchün peqet bir istek idi. Isteklirim axirida réalliqqa aylandi. Bir guruppa dostlarning alahide orunlashturghan sherqiy türkistan jughrapiyisi we yipek yolini sayahet qilish nésip boldi.

Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratida yene, ürümchidin turpangha barghanliqini we turpanda üzümzarliqlarni aylinip temlik üzümlerni zoq bilen yégenlikini, yer asti kariz quduqlarni aylinip sinalghugha alghanliqini, imin wang munari we imin wang meschitini ziyaret qilghanliqini ipadilep mundaq yazghan:
«Uyghur türklirining köchüp yashash hayattin tunji bolup olturaqliship yashash hayatqa ötken we 2000 yil ilgiri qurghan sheherning qalduqlirida türk tarixini közimiz bilen körduq kéyin ürümchige qayttuq.»

Ürümchini sherqiy türkistanning medeniyet merkizi dep baha bergen, ismail qehriman ependi ürümchidin xotenge ayropilan bilen barghan we xotendin teklimakan chölige tügige minip barghan we tarixtiki ejdadlargha oxshash teklimakan chölini, tarixi yipek yolini tügige minip aylinip yipek yolining medeniyitini öz közi bilen körgenlikini tesirlik qilip yazghan. Ismail qehriman ependi xoten ziyaritini mundaq teswirligen:
«Teklimakan chölini tüge bilen aylinish sayahiti axirlashqandin kéyin xoten shehirige qayttuq, tengritaghdin kelgen qashtéshi deryasida qashtéshi izdewatqan uyghurlar bilen söhbet qilduq, qashtéshi xitaylar üchün bek qimmetlik. Xotenning kéchilik menzirisini seyle qilip üzüm tek astida uyghurlar bilen xotenning güzelliki toghrisida söhbet qilduq.»

ismail-qehriman-teklimakan-cholide2-385.jpg
Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir.

 

Ismail qehriman ependi qeshqerde mehmut qeshqirining qebrisini ziyaret qilghan we ziyaret tesiratida qeshqer ziyariti toghrisida toxtilip mundaq yazghan:
«Qeshqer shehiri tengritaghlirining étikige jaylashqan qedimi tarixi sheher. Meshhur türk tilshunas mehmut qeshqiri, qutadghubilikning muellipi yüsüp xas hajip eng muhim bolghini, tunji türk islam döliti bolghan we musulman türk xaqani unwani bilen islam medeniyitini türk islam jughrapiyisige keng tarqilishigha bashchiliq qilghan qaraxaniylar dölitining qurghuchisi sutuq bughraxanning memlikiti bolup tonulghan qeshqer türk tarixining bir kilométir téshidur. Qeshqerning hawasi we süyi bek güzel bolghanliqi üchün xanlarning, xaqanlarning aramgahi bolghan.»

ismail-qehriman-xoten-resturan-385.jpg
Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi bir uyghur réstoranida. 2012-Yili séntebir, xoten.

 

Qeshqerning tarixi

Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratida yene qeshqerning tarixi toghrisida toxtilip mundaq yazghan:
«Qeshqer tarixta nurghun türk döletliri qurulghan bir jay. Türk tarixida qeshqerning ötmüshi toghrisida mundaq déyilgen: miladiyining 502-550 Yillar arisida honlarning, 552-648-Yillar arisida köktürklerning, 648-744-‏Yillar arisida köktürklerning, 790-791-Yillar we 842-Yillar arisida uyghurlarning, 1006-Yildin bashlap qaraxaniylarning we 1032-1210-Yillar arisida sherqiy qaraxaniylarning, 1227-1370-Yillar arisida chaghatay xanliqining, kéyin 1370-1514-Yillar arisida sherqiy chaghatay xanliqining döliti qurulghan we hakimiyet tikligen. 1514-Yildin 1680-Yillar arisida seidiye xanliqi hakimiyet qurghan.»

Ismail qehriman ependi sayahet jeryanida yene yekenni ziyaret qilghan we yeken xanliridin seidiye xan, abduréshit xan we amannisaxangha oxshash sherqiy türkistan tarixida iz qaldurup ketken muhim shexslerning qebrilirini ziyaret qilghan.

Ismail qehriman ependi qeshqerde körgen bir weqeni teswirlep mundaq yazghan: qeshqer shehirining saqchilar tosup tekshüridighan orunda mashinimizgha bir uyghur kishi chiqti, u bizning shopurning tonushi iken. U uyghur özini kasp dep tonushturghan we turmushning normal ötidighanliqini ipadilep mundaq dégen: bular dölet ademliri, rahet yashaydu, biz emgek qilip ishlep tirikchilik qilimiz, dep chaqchaq qilghanliqini yazghan.

Sheherning kirish éghizida qizil derya bar, qizil deryadin ötüp sheherge kirduq. Qeshqer shehirining keng yolliri we égiz binalar arisidin sheher ichige kirduq, tarixi qeshqer shehiri asta-Asta yoq bolushqa bashlighan.

Ismail qehriman ependi qeshqerde maw zédungning heykilige yéqin bir yerdiki méhmanxanigha chüshken we maw zédungning heykilini teswirlep mundaq yazghan:
«Maw ölüp aridin nechche yil ötken bolsimu mawning heykili «men bu yerde» dégendek chüshenche béridu, mawning heykili qeshqerning her yéridin körünidighan halda chong bir meydangha yasalghan. 1949-Yili maw zédung kommunist hakimiyet qurghan waqitta qeshqerde musteqil sherqiy türkistan döliti bar idi, maw zédung teripidin 1952-Yili qeshqer ishghal qilindi. Qeshqer meydanining del otturisigha 1952-2012 ‏Dégendek reqem yézilghan chong taxtigha 60-Yil tebriklesh paaliyitining taxtisi ésilghan. Meydanda 2 saet saqchi mashinilar we tankilar aylinip yüridiken. Her yerde saqchilar bar, meydandiki saqchi merkezliri saqchilar bilen tolup ketken. Qeshqerde uyghur toyliri bek hayajanliq bolidiken, sheherde uzun quyruq bolghan toy mashinilar naghra-Sunay chélip tizilip méngishliri ademni hayajangha salidu, qeshqerning qayghuluq muhitini birdem bolsimu xushalliqqa chömdüridiken, bu xushalliq körünüshlerni sinalghugha élish jeryanida saqchilarning chong chong qarap aliyishlirigha duch kelduq.»

Ismail qehriman ependi qeshqerde uyghur tamiqi yéyish üchün nuran isimlik bir réstorangha kirgen we réstoranning ichide turan yézilghan xetning oqup heyran qalghan we réstoran xojayinidin sewebini sorighanda, u réstoranning ismining turan ikenlikini 2009-Yilidiki ürümchi weqesidin kéyin saqchilar bilen jédel qilip nurangha özgertkenlikini emma hazirmu éghizda bu réstoranni turan dep ataydighanliqini bildürgen.

Ismail qehriman ependi yene qeshqer tesiratini dawam qilip mundaq yazghan:
«Qeshqer kochilirida, öztürk, xas türk namliq köpligen dukanlarni uchrattuq, bizge tonush bolghan bu isimlik dukanlar xuddi bizni xosh kelding dégendek tuyghu béretti. Qeshqer meydanining yénida ixlas magizini bizni heyran qaldurdi. Bu yerde ixlas magizinining bu yerde sétish merkezliri échilghanliqidin heyran qalduq. Tarixi sheher qeshqer héytgahning güzel kéchilik menzirisi köz we könglimizni parlatti. Héytgah etrapining kéchilik menzirisi qizghin keypiyat ichide aylanduq we tarixtiki uyghur türklirining ajayip bayram tebriklesh paaliyetlirini öz közimiz bilen körgendek bolduq.»

Ismail qehriman ependi yene sayahet jeryanida qaghiliqtin ötkenlikini we qaghiliq shehirini körüp u yerdiki ijtimaiy hayattin özini anaduliyide bir sheherde turuwatqandek hés qilghanliqini ipadiligen we kichik bir weqeni eslitip mundaq yazghan: qaghiliqta tebiiy güzellik bilen yasalghan bir uyghur réstoranda tamaq yewatqanda uyghur türkliri etrapigha ulashti. Biz tamaq yewatqanda yéqin etrapta bir uyghur bala banan élish üchün dadisidin pul soridi, dadisi puli bolmighanliqi üchün oghligha banan alalmidi, bizning sayahet ömektin bir dostimiz bérip u baligha banan élip berdi bu esnada etrapigha derhal saqchilar keldi emma bizge héch nerse démidi, bizmu tamiqimizni ep yolimizgha rawan bolduq.

Ismail qehriman ependi teklimakan chölini we qeshqer-Xoten arisidiki yollarni aylinip chiqqandin kéyin xitayning teklimakan chölige chong deryalardin su bashlap kélip del-Derex salghanliqini boz yer échip térilghu yerlerni köplep térilghu yer achqanliqini köchmen yötkeshni qulaylashturush üchün ürümchi bilen qeshqer otturisidiki 1500 kilométirliq yolni nahayiti süpetlik yasap chiqqanliqini, qeshqer bilen ‏xoten sheher otturisidiki 500 kilométirliq musapide tömür yol yasap chiqqanliqi, uningdin bashqa yene sherqiy türkistanning pütkül sheherliride égiz binalarni salghanliqini bu binalargha ichkiridin köp köchmen yötkep yerleshtürüwatqanliqini, bularning asasi meqsitining sherqiy türkistanning esli sahibliri bolghan uyghurlarning nopusni azaytip xitaylarning nopusi köpeytish üchün bu yerde ichkiridin 600 ming xitay ailini köchürüp kélishni pilanlighanliqini yazghan.

Xitayning bixeterlik tedbirliri

Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratining axirida qeshqerde xitay saqchilirining uyghurlargha qiliwatqan bésim siyasetlirini teswirlep mundaq yazghan:
«Sherqiy türkistanning sheherlirini ayliniwatqanda eng köp bixeterlik tedbirliri diqqitimizni tartti. Köpligen saqchi tekshürüsh orunlirida qattiq bixeterlik tedbirliri élip, mashinilar ayrim-Ayrim tekshürülidu, chong yolning oxshimighan jaylirigha nurghunlighan közitish apparati qoyulghan, közitish apparatlarning körüshlirini nurghun orunlardin közitip turidiken, qattiq axturup tekshüridiken, chong yoldin ötken mashinilar we mashinining ichidikiler közitish apparati arqiliq közitilip turidiken. Chong sheherlerning kirish we chiqish yolida bixeterlik tekshürüsh merkezliri bolup, yoldin ötken pütün mashinilar qattiq tekshürülidiken, mashinining ichi we téshini bir-Birlep axturup chiqidiken. Xoten bilen yeken otturisidiki bir tekshürüsh merkizi méni chongqur oygha saldi, tekshürüsh merkizi mundaqche éytqanda bir iskenje merkizi iken, qattiq issiqta ayallar, balilar we erler nechche saet nöwet kütüp turidiken, u yerde hajetxanimu yoq iken, insanlar hajet qilishqa éhtiyaj tuyulsa chölde insanlarning köz aldida hajet qilishqa mejbur bolidiken.»

Ismail qehriman ependi 2006-Yili bir qétim uyghur diyarigha bérip uyghurlar toghrisida höjjetlik filim ishlep türkiyining her qaysi téléwiziye qanallirida keng tarqatqan idi. Bu qétim uning uyghur diyarini ikkinchi qétim ziyaret qilishi hésablinidu.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/turk-sayahetchi-09202012134625.html/story_main?encoding=latin

Mehbus Kérem Abduwelining Sot Hökümnamisini Ailisidin Élip Oqughan Kishi 3 Yil Qamaqta Yatqan

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-20

(Bir mehbusning xatirisidin: «qanuni yoq döletning aliy puqrasi bolghuche. Qanuni bar döletning mal-Charwisi bolush eladur»)

RFA/Shohret Hoshur

Xitay dairilirining kerem abduweli toghrisida chüshürgen sot hökümi.

Uyghur rayonida dawam qiliwatqan qara-Qoyuq tutqun qilish we xalighanche jazalash weqelirining rayongha nisbeten omumi bir ehwal ikenliki, uning üstige buning yéngi bir ehwal emes, belki xitay uyghur rayonini hakimiyiti astigha alghandin béri dawam qiliwatqanliqi, muhajirettiki uyghur teshkilatlirining bayanatlirida köp qétim tekitlengen idi؛ buning konkrét pakitliri radiomiz muxbirlirining ehwal igileshliri dawamida künde dégüdek uchrimaqta we ashkarilanmaqta.

Melum bolushiche nöwette türkiyide yashawatqan bir sabiq mehbus, eyni yillarda meshhur siyasiy mehbus kérem abduwelining ning sot hökümini oqughanliqi üchün, uch yil qamaqta yatqan.

Yuqiridiki awaz ulinishidin bu weqening yüz bérish jeryani we uning mezkur mehbusta qaldurghan tesiri heqqide melumat anglaysiler.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kerem-weli-09202012170546.html/story_main?encoding=latin

Barin Yézisining 21 – Esirning Deslepki On Yilinimu Jinchiraghda Ötküzüshi Némidin Dérek Béridu?

Ixtiyari muxbirimiz Ekrem
2012-09-14

Xitay axbarat wasitiliri bir tereptin uyghur élide barliqqa kelgen «alemshumul tereqqiyat» toghrisida dawrang salsa, yene bir tereptin uyghurlarning échinishliq qismetlirige ait melumatlarni ashkarilimaqta.

Sürette, barin inqilabchilirini yalap kétiwatqan tajawuzchi Xitaylar!
Közetküchilerning qarishiche, xitaydiki eng chong énérgiye bazisi bolghan uyghur élide yer tewresh, qurghaqchiliqqa oxshash türlük tebiet apetler, saqal, burut qoyush, romal artishni chekleshke oxshash medeniy apetler, til, yéziqliridin mehrum qaldurush, diniy étiqadini suslashturush, namratlashturushqa oxshash milliy apetler keng höküm sürmekte.«Tengritagh tori» 14 – Séntebir «gherbning gazini sherqqe yötkesh 3 – Liniyisi» ning ishqa kirishtürülgenlikini élan qildi. Ghulja – Qorghastin bashlanghan bu turuba yolida yiligha 30 milyon küp métirdin artuq tebiiy gaz toshulidiken. Téxi bir ay ilgirila, xitay dairiliri «gherbning tokini sherqqe yetküzüsh qurulushi» toghrisida melumatlarni ashkarilighan idi. «Xelq géziti» 14 – Séntebir uyghur diyaridiki 19 milyon 963 ming adem qétim tebiiy apetning ziyankeshlikige uchrighan xelqni qutuldurush üchün 10 yildin buyan 3 milyard 200 milyon som pul ajratqanliqini alahide xewer süpitide bash sehipisige basti.

Yéqinqi xewerlerde yene, uyghur ilidin bayqalghan néfit we tebiiy gazgha oxshash yéngi bayliq menbelirige ait uchurlar daim közge chéliqip turuwatidu. Xitay axbarat wasitiliri, uyghur diyarida kem uchraydighan «halqima tereqqiyat» ning netijisige dair melumatlarni üzmey élan qilmaqta. Del buning qarshisida, uyghurlarning ichimlik su mesilisi, tok mesilisi, issinish mesilisining téxi hel bolmighanliqigha munasiwetlik uchurlarmu otturigha chiqmaqta.

14 – Séntebir xitay kompartiyisining axbarat qorali – «Xelq torida» aqtu nahiyisining barin yézisida tok mesilisining hel bolghanliqi élan qilindi. «Jenubiy shinjangdiki üch wilayet, oblast tok qisinchiliqi dewrige xatime berdi» namliq bu atalmish «xush xewer» de, barin yézisidiki xelqning tunji qétim éléktrdin toluq behrimen bolush basquchigha qedem qoyghanliqi tentene bilen jakarlandi.

Xitay hökümiti bundin ikki ay ilgiri, uyghur ilidiki bir yérim milyon xelqning pakiz su mesilisini hel qilghanliqini élan qilghanda, yene 3.5 Milyon xelqning meynet su ichidighanliqi ashkarilanghan idi.

Uyghur ziyaliylirining qarishiche, 21 – Esirning bügünki künide, özlirini «uchqandek tereqqiy qilip iqtisadiy möjize yaritiwatqan chong dölet» dep qarawatqan xitayda, özlirining énérgiye bazisi bolghan uyghur rayonining tok, su mesilisining emdi bügün hel boluwatqanliqini jakarlishi, eslide nomus qilarliq ish idi. Bash shtabi gérmaniyining frankfort shehiride bolghan sherqiy türkistan kültür merkizining reisi küresh ataxan ependi bu toghrisida köz qarishini otturigha qoydi.

Barin yézisida tok mesilisi néme üchün bügünge kelgende hel boldi? barin yézisi qandaq jay? néme üchün éléktr istansisi qurush üchün zörür bolghan yéqilghu we sharaitqa yéterlik derijide ige bir elde, puqralarning bu qiyinchiliqi tarixtin buyan hel qilinmay keldi? uyghurlarning bu derijide namrat, bichare halda qélishigha seweb bolghan amillar qaysi?

D u q teshwiqat – Neshriyat komitétining mudiri perhat muhemmidi ependi yuqiriqi soallar üstide toxtilishtin ilgiri, barin yézisi we «barin rohi» toghrisida qisqiche chüshenche bérip ötti. Uyghur ziyaliysi küresh ataxan ependi yene, barin xelqi we barin inqilabi toghrisida toxtaldi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/barin-yezisi-09142012222454.html/story_main?encoding=latin

Muhajirettiki Uyghur Saxawetchilerning Yardimige Érishken Bir Qisim Aililer Soal-Soraqqa Duch Kelgen

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-13

Bu yil roza héyt mezgilide muhajirettiki bir qisim uyghur saxawetchiler, «5‏-Iyul» din kéyin iz-Déreksiz ghayib bolghanlarning aililirige pul ewetip, ularning héytliq xirajetliri üchün yardemde bolghan idi.

RFA/Shohret Hoshur

Sürette: eysajan emetning anisi, xotuni we balisi.

Melum bolushiche bu yardemge érishkenlerning bir qismi xitay saqchilirining soal-Soraqlirigha, hetta beziliri tehditke duch kelgen. Bu aililerning beziliri, qoligha tekken yardem pulni özlirini soraq qilghan saqchilargha bériwétish üchün tengligen؛ beziliri bolsa, özlirining cheteldiki qérindashliridin yardem élish heqqi barliqini éytip, xitay saqchilirining tehditlirige reddiye bergen.

Xitay hökümiti uyghurlarning herqandaq meqsettiki teshkiliy paaliyitidin endishe qilmaqta. Shunga, xitay dairiliri, yillardin béri uyghurlarning milliy we diniy paaliyetlirini cheklep kelgen bolsa, emdilikte uyghurlarning bir-Birige qiliwatqan insaniy yardimigimu guman bilen qarimaqta. Perzentliri ghayib bolghini üchün qelbi yarilanghan, perzentlirini izdesh dawamida mal-Mülkidin ayrilghan charisiz aililerning muhajirettiki qérindashliridin alghan azghine yardimi, shu jaylardiki bezi xitay saqchilirini patiparaqchiliqqa salghan.

Xitayning qeshqer saqchiliri ghayiblar ailisidin tursungül turdining öyige arqimu-Arqa kirip, pulning menbesini sürüshte qilghan. Tursungül xanim «pul alghinim xata bolghan bolsa yaki bu pul yaman ademlerning puli bolghan bolsa bu pulni siler ishlitinglar» dep saqchilargha tengligen. Tursungül xanimning sözliridiki kinayini chüshenmigen saqchilar, pulni élish-Almasliqini bir mehel muzakire qilghan we derhal qarar bérelmigen. Tursungül xanim mehelle ahaliler komitétigha bérip, yardem üchün alghan pulni ishlitish ishletmeslik heqqide ruxset sorighan. Komitétning bir uyghur bashliqi insapqa kélip pulni ishlitishke ijazet bergen.

Ghayiblardin ailisidin patigül ghulam téxi pulni qoligha almay turup saqchilarning tehditige duch kelgen. Ürümchidiki baxulyang saqchixanisining bashliqi uni öyige izdep kélip, chet ‘eldin pul élip-Almighanliqini sürüshte qilghan. Patigül téxi pulni almighanliqini, emma pul kelse alidighanliqini chünki özini pul tépip baqidighan oghlining hökümet teripidin yutup kétilgenlikini éytqan. Saqchi bashliqi patigülni mezkur pulni almasliq heqqide agahlandurghan we bu pulni alsa cheteldiki bölgünchiler bilen maslashqan dep qarilidighanliqi hem awarichilikke uchraydighanliqini eskertken.

Patigül xanim özining awarichilikke alliqachan uchrap bolghanliqini, özining nöwettiki hayatining türmidiki hayattin perqi qalmighanliqini, shunga herqandaq awarichilikke özini teyyarlap qoyghanliqini éytqan we töwendiki sözliri bilen saqchi bashliqini uzitip qoyghan: «hökümet xalisa méni yardem pul aldi dep soliwetsun, xalisa méni étiwetsun. 8 Kün türmide yétip baqtim ؛ hazir men kechte özüm xalighan waqitta yétip etigende xalighan waqtimda qopalighinimdin bashqa kündilik hayatim türmidiki bilen oxshash. Oghlumning derdide künige ming ölüp ming tiriliwatimen.»

Melum bolushiche, yardem pulni qobul qilish-Qilmasliq heqqide xitay hökümitining éniq belgilimisi mewjut emes. Shunga herqaysi sheher, hetta herqaysi mehellilerdiki xitay saqchilirining yardem alghan aililerge tutqan pozitsiyisi oxshash emes. Ghayiblardin memtimin yasinning ayali meremnisa xanimmu saqchilar teripidin yoqlanghanlardin biri. Meremnisani yoqlighan xitay saqchiliri, pulning menbesini sürüshte qilip bu pulning milliy bölgünchilerdin kelmigenlikini, buning peqet musulmanlardin kelgenlikini, shunga bu pulni ishlitishke bolidighanliqini éytqan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Atush Xelqi Dolisigha Élip Uzatqan Merhum Eysa Damollamning Xitay Emeldarliri Teripidin Mehellisidin Qoghlanghanliqi Ashkarilandi

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-12

Uyghur éli ichidiki uyghur torbetlide bayan qilinishiche, atushtiki meshhur diniy zat eysa damollamning jinaza namizi atush tarixidiki eng daghdughiliq murasimlardin biri bolghan. Yeni merhumning namizigha 20mingdin artuq kishi qatnashqan, merhumning miyitini merhum olturushluq süntagh yézisidin merhumning mehellisi bolghan azaq yézisining ongériq kentige qeder piyade méngip dolisida kötürüp aparghan.

Public Domain/Jinaza namizi

Atush xelqi eysa damollamgha néme üchün bu qeder katta hörmet bildürdi? muxbirimiz bu soalgha jawab tépish üchün, atushtiki bir qisim ahaliler we xitayning atushtiki birqisim emeldarliridin melumat igilidi. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisini anglaysiler.Biz yuqirqi soalgha jawab tépish üchün, aldi bilen merhumning tughulup ösken mehellisi ongériq we jan üzüshning aldida olturaqlashqan mehellisi süntagh qatarliq jaylardiki ahalilerdin ehwal igiliduq.

Melum bolushiche, eysa damollam 1980 – Yillarning axiri qaghiliqtiki meshhur diniy alim ablikim mexsumda oqughan. Uning tonulghan siyasiy shexslerdin hesen mexsum bilen dostluq we sawaqdashliq munasiwiti bolghan. Mana mushu seweblik, u 20yildin buyan xitay hökümitining nezerbeti astida yashighan. Bu yildin bashqa her qétimliq ramizan mezgilini qamaqxanida ötküzgen. U qaghiliqtin qaytip kélip yurtida méhrapqa chiqqanda, özi bilgen we özi ishengen diniy pirinsip we milliy ghayiliridin chetnimigen. U xitayning islam dinini sotsiyalizm üchün xizmet qildurush dégen chaqiriqigha awaz qoshmighan. Xitay kompartiyisining teshwiqatlirining meschit ichide élip bérilishigha yol qoymighan. Netijide xitay dairiliri uni layaqetsiz diniy zat dep qarap, uning azaq yézisida imamliq qilishigha yol qoymighan؛ azaq yézisidiki ölüm – Yétim, toy – Tökünlerdimu eysa damollamning wez – Nesihet qilishini chekligen. Buning bilen eysa damollam mehellisidin ayrilishqa mejbur bolghan we atush shehirige yéqin bolghan süntagh yézisigha köchüp ketken. Bu jaydimu xitay saqchiliri uning izidin néri ketmigen, netijide, eysa damollam yer asti medris échip ewlad terbiyilesh bilen meshghul bolghan. U bu xizmiti seweblik köp qétim soal – Soraq, tenqid – Tehdidlerge duch kelgen. Qamaqxana uning ikkinchi turalghusigha aylinip qalghan. Emma eysa damollam yolidin yanmighan, hayat prinsipliridin waz kechmigen. U bu yil ramizanning 21 – Küni, jamaetning teklipige binaen mehellisi ongériqqa bérip, meschitte xetme oqughan. Emma xetme axirlashturmay turup, xitayning yézidiki emeldarliri we saqchiliri teripidin méhraptin chüshüriwétilgen hem mehellisidin heydiwétilgen. Bu merhumning rohiy dunyasigha qattiq tesir qilghan. Biz yurt jamaitidin igiligen yuqirqi melumatlirimizning toghra – Xataliqini aydinglashturush üchün, xitayning azaq yézisidiki munasiwetlik rehberlirini ziyaret qilduq.

Muxbir: siz, azaq yéziliq birlik sep bolümining mesuli shundaqmu?

Xadim: shundaq men shu.

Muxbir: siz ongériq kentining sékritari memet tursun bilen birlikte, bir türküm saqchilarni ongériqqa bashlap bérip, merhum eysa damollamni méhraptin chüshüriwétipsiz toghrimu?

Xadim: yaq, saqchi bashlap barghan ish yoq, kentke ishxanisigha chaqirip ekilip nesihet qilinghan.

Muxbir: néme üchün eysa damollamning xetme – Quran qilishigha ruxset yoq?

Xadim: u layaqetlik diniy zat emes.

Muxbir: merhumni layaqetsiz dep qarishinglarda asasinglar néme?

Xadim: u kichik waxtidinla u bu yerlerde oqughan. Hesen mexsum bilen munasiwiti bar, ablikim mexsum demdu shu ademde oqughan. Ularning arqa körünüshi yaxshi emes. Uning üstige bu adem dawamliq yer asti mektep échip bala terbiyiligen.

Muxbir: eysa damollamning méyit namizi nahayiti katta boptu, atush tarixidiki eng köp adem qétilghan méyit namazliridin biri boptu. Hökümetning birliksep xizmitidikiler oylinip baqmidinglarmu?: bunche köp kishining qollighinigha qarighanda hökümetning cheklimisi xata bolghanmu yaki xelq azghiship qalghan gepmu?

Xadim: buninggha men jawab bérelmeymen.

Muxbir: bu sizge nisbeten sir, shuning üchün jawab bérelmemsiz yaki jawab bérishke hoquqingiz yetmemdu?

Xadim: men hökümet némini orunlashtursa shuni qilidighan adem, emdi qérip qaldim, pat arida pénsiyige chiqishni oylaymen, artuqche ishlargha bashqaturushni xalimaymen.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, yuqirqi uchurlardin melum bolushiche, eysa damollam, diniy prinsipliri we milliy meydani seweblik, xitay dairiliri teripidin mehellisidin heydelgen. Emma atush xelqi, eysa damollamning meydani we el üchün qilghan xizmitige bolghan hörmiti sewebidin uning jinazisini 10 kilométir musapide dolisida kötürüp méngip, heydelgen mehellisidiki zeretgahliqa élip barghan we axiretke uzatqan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/eysa-damollam-09122012205152.html/story_main?encoding=latin

 

http://www.youtube.com/watch?v=RhXbcTTG8Y0

http://www.youtube.com/watch?v=9XSaLaeHuD4

 

100 Uyghur Oqughuchi Türkiyining Oqush Yardem Puligha Érishti

Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
2012-09-10

8-Ayning 31-Künidin bashlap türkiyining oqush yardem puligha érishken yaki érishelmigen oqughuchilargha uqturush tarqitilishqa bashlighan bolup, ötken hepte axirlashti.

RFA/Erkin Tarim

Gazi uniwérsitétining oqughuchi qobul qilish toghrisidiki chüshendürüsh. 2012-Yili séntebir, türkiye.

Türkiyidiki uniwérsitétlargha qobul qilinghan uyghur oqughuchilarning sani jemiy 100 bolup, bularning atmishi uyghur diyaridin, qiriqi türkiyige ötken yili we bu yil kelgen oqughuchilardin qobul qilinghan. Oqush mukapat puligha érishkenlerning xushalliqi, érishelmigenlerning köngül gheshlikini söz bilen teswirlep bérish heqiqeten qiyin. Lékin ish buning bilen tügimidi, oqush mukapat puligha érishelmigenlerning oqush mukapatisiz bolsimu birer mektepke kirip oqush pursetliri hélimu hem bar bolup, uyghur erbabliri we uyghur oqughuchilarning ortaq tirishchanliqi bilen bu ötkeldin ötüp kétishi mumkin. Emdiki mesile, bir mektepke kirip oqughan bilen ayliq turmush rasxotini qandaq hel qilish mesilisidur. Türkiyide bu heqtimu nurghun pursetler uyghur oqughuchilarni kütüp turuptu, uyghur oqughuchilar bir kün bolsimu burun heriketke ötüp, shu pursetlerdin paydilinishqa tirishmisa, yene shu turmush qiyinchiliqi tüpeylidin téxi oqush bashlimay turupla béshigha ghem chüshidighanliqi hemmeylenge ayan. Töwende biz türkiyide yillardin béri oqughuchilargha yardem qilip kéliwatqan yaki ösümsiz qerz bérip kéliwatqan saxawet organliri, wexpe-Jemiyetlerning bezilirini tonushturmaqchimiz, elwette yardem qilidighan orunlar bular bilenla cheklinip qalmaydu.

Oqush yardem puligha érishish üchün tirishchan we éhtiyajliq bolush kérek. Türkiyidiki herqaysi ijtimaiy we memuriy jemiyetler netije qazanghan we yardemge éhtiyaji bolghan oqughuchilargha maddiy yardem béridu. Uniwérsitét oqughuchilirigha oqush yardem puli béridighan ijtimaiy we memuriy organlar we jemiyetler töwendikiler:
1. Yurtlar qurumi – kredi ve yurtlar kurumu iltimas qilish tor bet adrési:
www.kyk.gov.tr. Oqughuchilar mushu tor bet adrési arqiliq oqush yardem puligha tizimlatsa bolidu. Yurtlar qurumining ayliq yardem puli sommisi 260 lira. Texminen 150 dollargha toghra kélidu.
2. Türk maarip wexpisi-Türk Eğitim Vakfı TEV. Bu yil dölet ichidin jemiy 9500 oqughuchigha oqush yardem puli béridu. Tizimlitish adrési: www.tev.org.tr . Tizimlitish mudditi 9-Ayning 22-Küni ayaghlishidu.
3. Wehbi köch wexipisi-Vehbi Koç Vakfı. Bu wexpe on ming oqughuchini oqush yardem puli bilen teminleshni pilanlawatidu. Oqughuchilar mektepte tizimgha aldurghanda oqughuchilar ishliri bashqarmisi  (öğrenci işleri)din bu wexipining yardem puli üchün tizimlatsa bolidu.
4. Sabanji wexpisi-Sabancı Vakfı. Sabanji wexipisi bu wexiptin yardem puli éliwatqan oqughuchilargha heryili 380 oqughuchi qoshup mangidu. Herayda 310 lira (texminen 180 dollar) oqush yardem puli bilen teminleydu. 9-Ayning 14,15-Künliri öz mektipining oqughuchilar ishliri bashqarmisigha tizimlitish arqiliq sabanji wexipining oqush yardem pulini iltimas qilsa bolidu.
5. Türkiye diyanet wexipisi-Türkiye Diyanet Vakfı. Bu wexipe türk jumhuriyetliridin kelgen oqughuchilarni asas qilghan halda oqush yardem puli bilen teminleydu. Tizimlitish adrési: diyanet.gov.tr
6. Anatoliye wexipisi-Anadolu Vakfı. Bu wexip her ayda 250 lira oqush yardem puli bilen teminleydu. Pochta yoli bilen oqush yardem puli iltimas qilinidu. Iltimas qilish mudditi 9-Ayning 1-Künidin 30-Künigiche. Pochta adrési we iltimas qilishqa kéreklik matériyallar ushbu tor bétide téximu éniq bérilgen. http://www.anadoluvakfi.org.tr/burs-basvuru-ve-degerlendirme-sureci.aspx
7. Hüseyn özyéghin wexpisiHüseyin Özyeğin Vakfı. Bu wexipe texminen 550 oqughuchini oqush yardem puli bilen teminleydu. Tizimlitish waqti 9-Ayning 15-Künidin 10-Ayning 15-Künigiche. Bu wexipining oqush yardem pulini peqetla istanbulda dölet igilikidiki uniwérsitétlarda oquydighan oqughuchilar iltimas qilalaydu.Oqughuchilar mektepke tizimlitip bolghandin kéyin wexipige bérip biwasite oqush yardem pulini iltimas qilsa bolidu.
8. Beriket wexipisi-Bereket Vakfı. Uniwérsitét we doktor oqughuchilargha oqush yardem puli béridu. Tizimlitish 9-Ayning 23-Künidin 30-Künigiche wexipining tor bétide élip bérilidu.
9. Ensar wexipisi-Ensar Vakfı. Tizimlitish waqti we shertlirini wexipining tor bet adrésidin tekshürgili bolidu.
Bulardin sirt, türkiye pen téxnika tetqiqat qurumi-TÜBİTAK, istanbul tijaret ishxanisi-İTO, eymir kültür wexipisi-Eymir Kültür Vakfı, elginkan wexipisi-Elginkan Vakfı, kültür ochiqi wexipisi-Kültür Ocağı Vakfı, birlik wexipisiBirlik Vakfı, ilim yayma jemiyiti-İlim Yayma Cemiyeti, uran wexipisi-Uran Vakfı, tashkent wexipisi-Taşkent Vakfı We herqaysi sheherlerning tijaret ishxanilirimu oqughuchilarni oqush yardem puli bilen teminleydighan ijtimaiy qurumlardin ibaret.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Shair We Dramatorg Memtili Zununning Ijadiy Hayati

Muxbirimiz Erkin
2012-09-10

Uyghur aptonom rayonluq senet ansambilining sabiq sehne eserler yazghuchisi, shair we dramatorg memtili zunun (teshnaiy) yéqinda wapat boldi.

Eserliride uyghurlarning milliy qismiti we istiqbali heqqide izdengen shair we dramatorg Memtili Zunun

                                                        *****

Bu yil ramzan éyi kirishtin sel burun, aptorning méngisige qan chüshüp doxturxanigha élinip opératsiye qilinghan. Biraq méngige qan chüshüsh uning öpkisining yallughlinishi we börek yetmeslikni keltürüp chiqarghan bolup, uning ötken peyshenbe küni tang seherde wapat bolghanliqi élan qilindi. Aptorning wapati uning oqurmenlirini chongqur qayghugha salghan. Memtili zunun milliy qismet we milliy istiqbal heqqide izdengen, eserliride ümidwarliqni teshebbus qilip, oqurmenlirini qayil qilghan yirik shair we dramatorg.

«Teshnaiy» dégen edebiy texellusi bilen edebiyatning her qaysi saheliride teng qelem tewretken we netije qazanghan mol hosulluq shair we dramatorg memtili zunun, özining arzu wezinde yézilghan shéir we ghezelliri, tarixiy, ijtimaiy témidiki sehne eserliri arqiliq oqurmenliride küchlük tesir qozghighan qelemkeshtur. U, özining «chala tegken oq» namliq shéiri arqiliq uyghur yéqinqi zaman tarixidiki meghlubiyet we hazirqi qismetler arisida seweb-Netije munasiwiti qurush arqiliq tarixni xulasilep, «waderixa, oqni biz tegküzduq chala, shu sewebtin baghrimiz qanliq yara»….«Köymidi yanghinda sirtmaq ne üchün? ne üchün biz bu bala, balagha muptila?» dep yazghan bolsa, yene shu shéirida dawamlashturup, «emdi bilsem, oqni biz tegküzduq chala, hemmidin yaman iken sülhi-Sala» dep körsetken idi.

Eserliridiki pikrining térenliki, shéirliridiki pasahetlik misralar we milliy özlük puriqi oqurmenlirining alqishi we qayilliqigha érishken edib memtili zununning jinaza namizi, peyshenbe küni ürümchi noghay meschitide chüshürülüp, ürümchi shéhitlik qebristanliqigha depne qilinghan. Merhumning ayali tangnur xanim ziyaritimizni qobul qilip, aptorning kélechekke we milliy istiqbalgha izchil ümidwar qarap kelgenlikini bildürdi.

Memtili zunun 1939‏-Yili qeshqer shehiridiki bir meripetperwer tijaretchi ailiside dunyagha kelgen. U sabiq «shinjang instituti»ning edebiyat fakultétini 1958‏-Yili püttürgen bolsimu, biraq aptorning ijadiyet hayati uning baliliq chaghliridin bashlinidu. Aptor 1950‏-Yili 11 yash waqtida özining tunji shéirini yézip, edebiyat sépige kirishning tunji hülini qazghan. Aptorning 1958 ‏-Yili «shinjang instituti»ni püttürüp qeshqer wilayetlik senet ömiki, uyghur aptonom rayonluq naxsha-Usul ansambili qatarliq jaylarda kespiy ijadiyetchi bolup ishlishi, uning ijadiyet sahesidiki yüksilishige türtke bolghan idi.

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, memtili zunun junggo yazghuchilar jemiyiti, shinjang yazghuchilar jemiyiti qatarliq hökümet edebiyat-Senet organlirining ezasi bolsimu, biraq u öz ijadiyetliride izchil orda shairliqi we qessidichiliktin yiraq turup, erkin pikir qilishqa tirishqan milliy ediblerning biridur.

Tangnur xanimning bildürüshiche, ramzan éyi kirishtin sel burun uning ehwali tuyuqsiz özgirip, 2‏-Doxturxanigha élip bérilghan. Doxturlar tekshürüsh arqiliq uning méngisige qan chüshkenlikini bayqighan we derhal opératsiye qilghan. Bu edibning 2‏-Qétim méngisige qan chüshüshi bolup, buningdin 5-6 Yil awwal bir qétim uning méngisige qan chüshüp saqayghan idi. Gerche bu qétim opératsiye muweppeqiyetlik bolghan bolsimu, biraq méngisige qan chüshüsh edibning öpke yallughini editiwetken. Öpke yallughining edep kétishi uning börikini kardin chiqarghan. Edib 2‏-Doxturxanida opératsiye qilinghan bolsimu, lékin wapat bolushtin sel burun 3‏-Doxturxanigha yötkep apirilghan idi.

Memtili zunun 1‏-Qétim méngisige qan chüshkende «shinjang tébbiy instituti» doxturxanisida dawalinip saqayghan. Bu qétim 2‏-Doxturxanidiki mutexessisler opératsiyining utuqluq bolghanliqini bildürgen bolsimu, biraq tébbiy instituttiki doxturlar «esli boyandin achidighan töshükni bashtila achqan bolsa, öpkining yallughlinishini kontrol qilghili bolatti» dégen.

Merhumning jinaza namizigha nurghun adem qatniship, nahayiti daghdugha bilen uzutulghan. Merhumning edebiy ijadiyet hayati heqqide toxtalghan közetküchiler, uning edebiyat sahesidiki köp qirliq yazghuchi ikenlikini ilgiri süridu. Yene u edebiyatning barliq zhanirlirida eser yazghan. Uning «wisal séhri», «gulmihri», «karwan naxshisi», «aile naxshiliri», «meshrep» qatarliq shéir we dastanlar toplimi, «jenubtiki jeng marshi», «ezize», «muqam yurtining bahari» qatarliq drama we opéralar toplimidin sirt, «qosh meschit» namliq hékayiler toplimi, 3«yash» namliq ikki qisimliq téléwiziye tiyatiri we «nadamet» namliq opérasi bar.

Tangnur xanimning bildürüshiche, merhumning wapat bolushtin sel burun yazghan bir shéiri uninggha nahayiti chongqur tesir qilghan. Gerche tangnur xanim bu shéirni izdep tépip derhal bizge oqup bérishke muweppeq bolalmighan bolsimu, lékin u özining memtili zunungha bu shéirni qebre téshigha yézishni tewsiye qilghanliqini bildürdi.

Shair dramatorg memtili zunun 73 yéshida wapat bolghan. Uyghur tor betliridiki xewer we uning heqqidiki bahalarda uning wapati uyghur edebiyatidiki zor yoqitish, dep qeyt qilinghan. Tangnur xanimning ilgiri sürüshiche, «chong oghlining ölümi, bezi bir achchiq yutushlar, séghinish, hérip-Charchash, bezi jehetlerdiki teshnaliqlar» ümidwarliqni özige destur qilghan edibning méngisige qan chüshüshke we waqitsiz ölümige seweb bolghan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/memtili-zunun-09102012170818.html?encoding=latin

Uyghurlar Namratliqta Qaysi Derijige Yetti?

Ixtiyariy muxbirimiz Ekrem
2012-09-05

Xitay axbarat wasitiliri uyghur ilining yopurgha nahiyiside her alte ademning birining namratlar sépige tewe ikenlikini ashkarilidi.

RFA/Shohret Hoshur
Bu göher memet yighin zaligha ekirip teyinlengen reis nur bekrige sunmaqchi bolghan resim. U nur bekrige resimni körsitip turup: «bu sizning xelqingiz, uyghurlar» déyishni, arqidin resimni yighin qatnashquchilirigha körsitip, «bügün bu yerde déyilgenlerning hemmisi edebiyat emes, peqet bula réalliq» déyishni pilanlighan, lékin saqchilar uning yighin zaligha kirishige yol qoymighan. 2011-Yili séntebir.

                                                                               *****  

Gérmaniyining frankfort shehiridiki uyghur ziyaliysi Küresh Atahan bu heqte toxtilip, uyghurlarning bu qeder namratliship kétishi, xitay hökümiti yillardin buyan uyghurlargha qarita yürgüzüp kéliwatqan sistémiliq namratlashturush istratégiyisining mehsuli ikenlikini bildürdi.

Tengritagh torining 4-Séntebirdiki xewirige asaslanghanda, xitay hökümiti uyghur ilining yopurgha nahiyiside namratliqta eng töwen chekte yashawatqan 9 ming kishige «ijtimaiy kapalet kartisi» tarqitip bergen. Pilan boyiche, bu nahiyidiki 20 ming namrat kishige «ijtimaiy kapalet kartisi» tarqitip bérish kérekken.

«Yopurgha nahiyisi 9 mingdin artuq kishige ijtimaiy kapalet kartisi tarqitip berdi» namliq bu xewerde bayan qilinishiche, bu xil kartigha érishken kishiler töwen kapalet puligha, dawalinish heqqige we qerz élish imkanigha érisheleydiken.

Diqqetni chékidighan nuqta, omumiy nopusi 122 ming bolghan yopurgha nahiyisidiki her alte ademdin birining namratlar sépige tewe bölishidur. Xitay hökümiti «halqima tereqqiyat» istratégiyisini yolgha qoyup, «uyghur élining uchqandek tereqqiy qiliwat» qanliqini dawrang qiliwatqan bir zamanda, uyghur rayonidiki bir nahiyining özidila namratlar sanining bu qeder köplükining ashkarilinishi, közetküchilerning diqqitini jelp qildi.

Gérmaniyining frankfort shehiridiki «sherqiy türkistan kültur merkizi» ning reisi, uyghur ziyaliysi Küresh Atahan ependi bu toghrisida ziyaritimizni qobul qilip, uyghurlarning namratlishish mesilisige bolghan qarashlirini bildürüp ötti.

Küresh Atahan, gerche xitay hökümiti uyghur rayonida atalmish namratlarni yölesh siyasetliri yolgha qoyghan bolsimu, uyghur élide her zaman partlishi mumkin bolghan siyasiy we iqtisadiy krizislardin qéchip qutulalmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Xitay hökümitining uyghur ilining yopurgha nahiyisidiki namratliqta eng töwen chekte yashawatqan 9 ming kishige «ijtimaiy kapalet kartisi» tarqitip bergenlik mesilisige qarita gérmaniyining frankfort shehiride yashawatqan uyghur ziyaliysi küresh ataxan ependining qarashlirini diqqitinglargha sunduq.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/namrat-uyghur-09052012145157.html?encoding=latin

Xitayning Xoten Saqchilirining Qolidiki Qara Tizimlik Némilerdin Dérek Béridu?

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-05

Xitayning ürümchi sheherlik saqchi idarisi, ürümchide ötküzülüwatqan yawro-Asiya körgezmisining aldida «körgezme bixeterlikige tehdit» dep sanalghan ürümchidiki köchme nopusluq uyghurlar üstidin mexsus qara tizimlik turghuzup, bu tizimlikni herqaysi wilayetlerge chüshürüp bergen.

Wilayetlerdin kelgen saqchilar mana bu tizimlikke asasen, ürümchide hazirghiche atalmish tazilash herikiti élip barmaqta.

Muxbirimizning bügünki éniqlashliri dawamida, xitay saqchilirining ürümchidiki xotenlikler üstidin chiqirilghan qara tizimliki ashkarilandi. Qara tizimliktiki kishilerning kimlikliri, xitayning yermenke mezgilidiki endishilirining esli menbesini körsitip bermekte.

Xewer we nutuqlardin melum bolushiche, xitay dairiliri yawro-Asiya yermenkisi arqiliq, uyghur rayonini téximu keng kölemde échish we siyasiy-Iqtisadiy menpeetliri nuqtisidin yawro-Asiyagha qarap téximu kéngiyish meqsitige yetmekchi.

Mulahizichilerning qarishiche, mana bu échish we kéngiyishtin eng aldi bilen behrimen bolidighanlar, xitayning dölet igilikidiki chong soda-Karxaniliri, uningdin kéyin bolsa uyghur rayonida yashawatqan xitay köchmenliri. Bu rayonning esli igisi bolghan uyghurlar bolsa, bu körgezmini échishta qarar bérish we yaki uning paydisigha shériklishish hoquqigha ige emes.

Ashkarilinishiche, menpeet teqsimatidiki bu adaletsizlik, xitay terepni bir tereptin zor menpeetke ige qilsa, yene bir tereptin endishige salmaqta. Shunga xitay dairiliri, bu menpeetning esli heqdarliri bolghan uyghurlarni bu körgezmidin uzaq turushqa, bu körgezmidiki menpeetke köz qirini salmasliqqa, téximu muhimi buzghunchiliq qilmasliqqa köndürmekte we mejburlimaqta. Töwendiki tizimlik mana bu weziyetni eks ettürmekte.

1. Edep tursunbaqi(qaraqash baziri)
2. Aminem(qaraqash baziri)
3. Jennetxan qaraqash, (aqsay)
4. Roziniyazxan(qaraqash qarasay)
5. Barat(qaraqash baziri, ghayiblar ailisi)
6. Sudixan(qaraqash baziri, ghayiblar ailisi)
7. Nureli(guma baziri, ayal, qawaqxana mulazimetchisi)
8. Wang yüshya(xenzu béqiwalghan, uyghur, qawaqxana sahibi)
9. Abla abduréhim(5-Iyul gumandari)
10. Ayjamal(xoten, chümbel artqan)
11. Seydimemet(xoten, saqal qoyghan)
12. Amine(xoten baziri, chümbel artqan)
13. Memetimin(xoten baziri,, saqal qoyghan)
14. Kemernisa sedirdin(guma)
15. Abdulla abduwaqi(xoten baziri, saqal qoyghan)
16. Obulqasim memetniyaz(kériye, saqal qoyghan)
17. Güljennet(guma, chümbel artqan)
18. Minewer xojaabdulla(xoten, chümbel artqan)
19. Hamutxan(chümbel artqan)

Tizimlikte saqal qoyghan we chümbel artqan ayallarning bölishi, xitayning yermenkining bixeterliki heqqidiki endishisini ipadilimekte. Chünki yéqinqi yillardin béri xitay hakimiyitige qarshi élip bérilghan shiddetlik qarshiliq heriketliri asasen dégüdek uyghurlar arisidiki diniy étiqadi küchlük we milliy exlaqi saghlam kishiler teripidin élip bérilghan.

Mezkur tizimlikte qawaqxanilarda ishlewatqan, ijtimaiy jédellerge arilashqan kishilerningmu bolushi, ürümchidiki xitay köchmenlirining endishisini ipadilimekte. Chünki xitay köchmenliri, etrapidiki uyghurlardin peqet yawash-Yumshaqliqni we itaetmenliknila arzu qilmaqta.

Musteqil tetqiqatchilardin ilham toxti, alimjan inayet we erkin ekrem qatarliqlar, ilgiri radioyimizda qilghan sözliride, uyghur rayonidiki xitay xelqi bilen xitay dairiliri arisidiki menpeet ortaqliqining uyghur pidaiylarning xitay eskerliri bilen puqralirini perqlendürmesliktek, radikal qarshiliq yoligha mejburlawatqanliqini bayan qilghan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Kishilik Hoquqni Depsende Qilidighan Mashina-Shangxey Hemkarliq Teshkilati

Muxbirimiz Irade
2012-09-04

Bügün xelqara kishilik hoquq birleshmisi teshkilati, xitayning bashchiliqida qurulghan shangxey hemkarliq teshkilati heqqidiki analiz doklatini élan qildi.

Yomiuri Shimbun
Xu jintaw wiladimir putin bilen shangxey hemkarliq teshkilatining yighinida körüshti. 2012-Yili 7-Iyun, béyjing.

Mezkur teshkilat doklatida shangxey hemkarliq teshkilatining, eza döletler térrorluqni bahane qilip, kishilik hoquqni depsende qilidighan qoralgha aylinip qalghanliqini ilgiri sürdi.

Xelqara kishilik hoquq birleshmisi teshkilati qisqiche atilishi fidh bolghan kishilik hoquq teshkilati bügün shangxey hemkarliq teshkilati heqqidiki analiz doklatini élan qildi. «Kishilik hoquqni depsende qilidighan mashina-Shangxey hemkarliq teshkilati» dep mawzu qoyulghan bu doklat jemiy 48 bettin terkib tapqan bolup, doklat hemkarliq teshkilati heqqidiki deslepki chüshenche, eza döletlerning kishilik hoquq xatirisi, eza döletlerning kishilik hoquqni depsende qilishtiki öz-Ara hemkarliqliri we buninggha munasiwetlik muhim weqeler qatarliq mezmunlardin terkib tapqan.

Doklatta, shangxey hemkarliq teshkilatining 2001-Yili qurulghandin buyan xelqara weziyettiki özgirishtin paydilinip, «térrorluq, radikalliq we bölgünchiliktin ibaret 3 ke zerbe bérish» deydighan shoar astida insanlarning eng asasiy heq-Hoquqlirini depsende qilip kelgenliki, teshkilatqa eza döletlerde bu 10 yildin artuq waqit ichide ipade erkinliki, tinchliq bilen namayish qilish, yighilish erkinliki, ten jazasigha qarshi turushqa oxshash kishilik hoquq türlirini depsende qilidighan nurghun weqeler yüz bergenliki bildürülgen.

Doklatta : shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler we uning hemkarlashquchi döletliri hemmisi dégüdek diktator döletler yaki perqliq awazlarni boghidighan tüzümde bolghanliqtin, bu hökümetler döletning muqimliqi we xewpsizlikini qoghdash nami astida emeliyette diniy erkinlikni boghush, siyasiy we kishilik hoquq aktiplirigha bésim ishlitish we shundaqla az sanliq milletlerni basturush we ularni dawamliq halda bölgünchilikke oxshash siyasiy qalpaqlar bilen qarilap kelmekte, dep körsitilgen.

Doklatta mundaq déyilgen:
-Gherbke qarshi turghuchilar kulubi dep tonulidighan shangxey hemkarliq teshkilatining yadroluq prinsipi-«Bir ‏-Birini étirap qilish we hemkarlishish» tin ibaret. Teshkilat 2005-Yili élan qilghan ortaq kélishimde, eza döletler bir-Birining 3 xil küchlerge qarshi turush herikitini tonushi we öz-Ara hemkarlishishi, herqandaq eza döletning 3 xil küchke qarshi turushta oxshash bir pozitsiyide bolup, oxshash tedbir qollinishi kérekliki telep qilinghan. Mana bu, eza döletlerning térrorning xelqaradiki ortaq tebirini chetke qayrip qoyghan halda öz aldigha heriket qilidighanliqini roshen yorutup turmaqta. Bu döletler arisidiki bir-Birini tonush we öz-Ara hemkarliqtin ibaret bu yadro idiye tüpeylidin bir dölette térrorchiliq, bölgünchilik bilen qarilanghan kishiler bashqa eza döletler teripidinmu oxshashla térrorchi, bölgünchi dep qarilanghanliqtin, oxshashla qolgha élinish, qayturulush we hetta qéyin-Qistaqqa élinish xewpige duch kelmekte. Térrorchiliq, bölgünchilik we radikalliq bilen eyiblengen kishiler alahide qattiq bésimgha uchrimaqta.

Doklatta körsitilishiche, shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler hemmisining öz aldigha térrorluq dep zerbe béridighan nishani bar. Xitay hökümitining zerbe bérish nishani bolsa sherqiy türkistan idiyisi bilen chétishliq dep qariliwatqan uyghurlardur. Uningda «xitay hökümiti sherqiy türkistan uqumigha munasiwetlik herqandaq paaliyet we shexske zerbe bérip kelmekte. Xitayning térrorluqqa bergen chüshiniksiz tebiri xelqaraliq ortaq tebirlerdin tolimu uzaq. Xitay hökümiti eza döletler ara imzalanghan kélishimlerge asasen herqandaq uyghur paaliyetchini hetta qazaqistan puqrasi bolghan uyghurlarnimu teqib we bésim astigha élip kelmekte» dep bayan qilinghan.

Xelqara kishilik hoquq birliki teshkilati doklatida alahide yer bergen yene bir muhim nuqta bolsa, shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning özliri qol qoyghan «xelqara panahlanghuchilar qanuni» ni depsende qilish ehwali bolup, bu madda astida herqaysi eza döletlerge munasiwetlik alahide közge chéliqidighan délolargha yer bérilgen. Uning xitaygha ait qismida wekil qilip otturigha qoyulghan délo bolsa, uyghur panahlanghuchi ershidin israilning qazaqistan teripidin xitaygha qayturup bérilish weqesi bolup, ershidin israilning shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler arisidiki 3 xil küchlerge qarshi turushta hemkarlishish netijiside qayturulghanliqi, qazaqistanning bu mesilide xelqara panahlanghuchilar qanunini qattiq depsende qilghanliqi eskertilgen.

Shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler insanlarning erkin sayahet qilish erkinlikinimu qattiq depsende qiliwatqan bolup, bolupmu buningda qazaqistan we qirghizistanning uyghur paaliyetchilerning chetke chiqishigha tosalghu bolush ehwali alahide tilgha élinghan bolup, buningda, d u q muawin reisliridin qehriman ghojamberdining 2011-Yili amérikida uyghurlarning teqdiri heqqidiki yighingha qatnashmaqchi bolghanda, qazaq dairiliri teripidin chégradin chéqishigha yol qoyulmighanliqi we qirghizistan dairiliriningmu bir qisim uyghur aktiplarni xitayning buyruqigha binaen chégradin chiqishini tosqanliqini misal qilghan.

Xelqara kishilik hoquq birliki teshkilati doklatining axirida mundaq déyilgen:
Shangxey hemkarliq teshkilati xitay we rusiyidin ibaret ikki dölet bashchiliqida kishilik hoquqni téximu ilgirilep depsende qilishqa asas yaritidighan kélishimlerni imzalidi. 6-Ayning 6-We 7-Künliri mezkur teshkilatning béyjingda échilghan yighinida «eza döletler rayon bixeterlikige, muqimliqigha ziyan yetküzidighan heriketlerge ortaq qarshi turush» qarari aldi. Bu qarar, eza döletlerning ottura sherq elliride yüz bergen ereb baharigha oxshash démokratiyilik heriketlerdin qattiq chöchügenlikini ochuq körsitip béridighan bolup, shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler öz küchidin paydilinip, kishilik hoquq aktipliri we öktichilerni basturush paaliyetlirini téximu kücheytti.

Doklatning axirida herqaysi kishilik hoquq organliri we birleshken döletler teshkilati qarmiqidiki organlarning shangxey hemkarliq teshkilati üstidiki nazaritini ashurushi kérekliki, herqaysi eza döletlerning kishilik hoquq xatirisini yaxshilashqa ündeydighan paaliyetlerning kücheytilishi kérekliki chaqiriq qilinghan.

Mezkur teshkilat, gérmaniye we fransiyini merkez qilghan kishilik hoquq teshkilati bolup, hazir bu teshkilatning 20 din artuq dölette shöbisi we tetqiqatchiliri bar.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Pakistandiki Chetellik Jihadchilarning Terkibide Özgirish Yüz Bérip, Xitay, Rusiye Qatarliq Ellerni Endishige Salghan

Pakistandiki Chetellik Jihadchilarning Terkibide Özgirish Yüz Bérip, Xitay, Rusiye Qatarliq Ellerni Endishige Salghan
Muxbirimiz Erkin
2012-09-03
Chetel axbarat wasitilirining xewer qilishiche, yéqindin buyan pakistanning qebililer rayonidiki chetellik jihadchilarning terkibide özgirish yüz bérishke bashlighan.

AFP Photo

Süret, 19 – Awghust etigen saet 8 etrapida, aqsu shehiri égerchi yéziliq saqchixanining kocha charlash etriti partlitish hujumigha uchrighan orun körsitilgen xerite.
Ereb jihadchilirining sani aziyip buning ornigha ottura asiya, kawkaziye, türk, uyghur we gérmaniyilik jihadchilarning sani köpiyishke bashlighan. Istixbaratchilar jihadchilarning terkibidiki bu özgirish xitay, rusiye qatarliq ellerge yéngi riqabet élip kélidighanliqini bildürgen.

2001-Yili «11-Séntebir weqesi» yüz bérishidin burun we yüz bérip xéli yillarghiche erebler afghanistan, pakistan qebililer rayonidiki chetellik jihadchilarning asasi salmiqini teshkil qilatti. Lékin birleshme axbarat agéntliqining chetel istixbarat xadimliri, analizchilar we pakistan qebililer rayonidiki yerlik ahalilerning sözini neqil keltürüp xewer qilishiche, yéqindin buyan qebililer rayonidiki jihadchilar topining terkibide özgirish yüz bérip, ereb jihadchilirining sani azayghan. Özbék, chéchen, daghistan qatarliq ottura asiya we shimaliy kawkaz jihadchilarning jümlidin uyghur, türk we gérmaniyilik jihadchi guruppilarning sani köpiyip, ularning bu rayondiki jihadchi küchler ichidiki salmiqi artqan.

«11-Séntebir weqesi» din kéyin sani éniq bolmighan yene bir türküm uyghur jihadchilarning özbék, chéchen qatarliq jihadchi guruhlar bilen pakistan qebililer rayonida izchil qoralliq heriket qilip kéliwatqanliqi qeyt qilinghan idi.

Birleshme agéntliqining sabiq pakistan bixeterlik emeldari maxmud shahning sözini neqil keltürüp ilgiri sürüshiche, pakistan qebililer rayonidiki afriqiliq we ereb jihadchilirining nöwettiki sani 1500 etrapigha chüshüp qalghan bolup, biraq uyghur, özbék, türk, chéchen, daghistanilar, islamgha kirgen yerlik gérmanlar we köchmen bolup bérip gérman wetendashliqigha ötken gérmaniyilik jihadchilarning sani 3500‏ din 4000 gha yétip barghan.

Analizchilar bu xil özgirishni amérikining qebililer rayonigha qaratqan hawa hujumi, bezi ereb jihadchilirining liwiye, süriye qatarliq ellerge yötkilishi, yene bezilirining yurtigha qaytip kétishi qatarliq amillar keltürüp chiqarghanliqini bildürgen.

Analizchilarning bildürüshiche, pakistan qebililer rayonidiki jihadchilar topining terkibide yüz bergen bu xil özgirish gérmaniye qatarliq yawropa ellirining sezgürlükini qozghighan bolsimu, biraq bu xitay we rusiye üchün yéngi bir riqabetning béshariti iken.

Amérikida turushluq weziyet analizchisi, shixenze uniwérsitétining sabiq siyasiy penler léktori élshat hesen, jihadchi guruhlarning terkibidiki bu xil özgirishning xitay bilen rusiyini biaram qilidighanliqini bildürdi.

Xitay bu yil xoten, qeshqer qatarliq jaylarda yüz bergen nawagh, yéngi bazardiki xitay saqchixana we puqralirigha hujum qilish weqelirini pakistanning qebililer rayonini baza qilghan sherqiy türkistan islam qarshiliq körsetküchi küchlirining pilanlighanliqini ilgiri sürüp, pakistan hökümitidin ulargha qarshi jiddiy tedbir qollinishni telep qilghan. Pakistan héchqandaq bir küchning pakistan tupriqini baza qilip, xitaygha qarshi heriket élip bérishigha yol qoymaydighanliqini bildürgen idi.

Birleshme agéntliqining chetel istixbarat doklatidin neqil keltürüp ilgiri sürüshiche, özbéklerni asas qilip qurulghan «islamiy jihad ittipaqi» namliq teshkilat yéqinqi yillardin buyan dunyawi jihad herikitidiki paaliyitini kücheytishke bashlighan. Amérika jorjitawén uniwérsitéti tinchliq we bixeterlik tetqiqat merkizining mesuli brus xofman, mezkur teshkilatning islamgha kirgen gérmanlarni we shundaqla xitayning siyasiti naraziliqini qozghighan uyghurlarni ezaliqqa qobul qilishni kücheytishke bashlighanliqini bildürgen.

Gérmaniye istixbarat idarisi 2007‏-Yili islami jihad ittipaqigha eza 3 neper gérmanni qolgha élip, ularning térrorluq pilanini pash qilghan idi. Gérmaniye ichki istixbarat orginining bu yil 8‏-Ayda élan qilghan bir doklatida körsitilishiche, pakistan qebililer rayonini baza qilghan mezkur teshkilat islamgha kirgen radikal gérmanlarni we gérmaniyilik türklerni ezaliqqa qobul qilishning péshidiken.

Lékin moskwa döletlik xelqara munasiwetler institutining muawin proféssori iwan safranchuk birleshme agéntliqigha eskertip, pakistandiki lagérlarning uyghurlarni köprek jelp qiliwatqanliqi we qazaqistan, qirghizistan, tajikistanlardin adem qobul qiliwatqanliqini bildürgen. Uning ilgiri sürüshiche, eger qazaqistan we qirghizistanda urush meydani échilip qalsa, bu kishiler shu yerge yollinidiken. Safranchuk, shunga ottura asiya ellirining 2014-Yili amérika we sh a e t qoshuni chékingendin kéyin, afghanistanning muqimliqtin endishe qilidighanliqini ilgiri sürgen.

Élshat ependining eskertishiche, pakistan qebililer rayonidiki ereb jihatchi küchlirining aziyip, uyghur, chéchen, özbék qatarliq jihadchi küchlerning köpiyishidek démografik özgirish xitay bilen rusiyini ulargha qarshi öz ara hemkarliqni kücheytishke mejbur qilishi mumkin.

Biraq amérika jorjitawén uniwérsitéti tinchliq, bixeterlik tetqiqat merkizidiki brus xofman, jihadchilar topidiki özgirish peyda qilidighan xewpning hazirdin köprek kelgüside ipadilinidighanliqini ilgiri süridu. Uning qarishiche, nöwettiki eng zor tehdit mewjut hüjeyrining jelp qilish küchidur. Bu hazir töwen muqamda bolsimu, biraq uning kélechekte peyda qilidighan xewpi küchiyishi mumkin.

Xelqara kishilik hoquq teshkilatlirining agahlandurushiche, xitayning uyghurlargha qaratqan basturush siyasiti ularni radikallashturup, xelqara islamiy jihad heriketlirige qétilishqa, zorawanliq wasitilirini qollinishqa mejburlimaqta. Bu qarashtiki teshkilat we shexsler xitay hökümitini uyghurlarning medeniyiti, maaripi, dini étiqadi, tilini cheklep, ijtimaiy we iqtisadiy tereqqiyatning sirtida qaldurush siyasitige xatime bérishke chaqirip kelgen idi.

Élshat hesen ependining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti uyghurlarni dawamliq basturup, ularning her jehettiki özini ipadilesh hoquqini ret qilsa, bir qisim kishilerning bu xil xelqara islamiy jihad heriketlirige qétilish arqiliq özini ipadileshke tirishidighanliqini bildürdi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.