The Selection Of Uyghur Culture

Uyghur  Culture  –   1

Yettinchi Nöwetlik Xelqaraliq Türk Tili Qurultiyigha Köp Sanda Uyghur Türkolog Qatnashti

Ixtiyari muxbirimiz Erkin Tarim
2012-09-27

Türkiyining paytexti enqerede chaqirilghan yettinchi nöwetlik türk tili qurultiyi ghelibilik ayaghlashti. 24 – Séntebirdin 27 – Séntebirgiche enqere bilkent méhmansariyida ötküzülgen yighingha amérika, yawropa döletliri, rusiye fédiratsiyesi, ottura asiya türkiy jumhuriyetliri qatarliq 25 dölettin 80 türkolog we türkiye jumhuriyitidin 127 türkolog qatnashti.

RFA/Erkin

Yettinchi nöwetlik xelqaraliq türk tili qurultiyidin bir körünüsh

Uyghur türkologlardin shinjang uniwérsitéti oqutquchisi proféssor, doktor gheyretjan osman, «qeshqer déaliktida saqlinip kelgen oghuzche söz atalghular» mawzuluq maqalisini, merkiziy milletler uniwérsitéti oqutquchi dotsént, doktor molliniyaz turniyaz ependi «tilimizning fontékigha bay til ikenlikining tawushluq asasiy», alim yüsüp we patigül memet «uyghurchidiki tawush özgirishi» namliq maqalisini, shinjang pidagokika uniwérsitéti oqutquchisi dotsént, doktor abdusalam shükür noh, «qedimqi türk tilining isitilistikiliq alahidiliri», béyjing milletler neshriyati uyghur bölümining mudiri exmetjan sayram, «türkche – Uyghurche ahangdash sözler heqqide» namliq maqalisini, merkiziy milletler uniwérsitéti oqutquchisi, profssor, doktor munewwer hebibulla xanim, «salarchidiki péillarning buyruq rayining étimologiyisi toghrisida» namliq maqalisini oqup ötti.

Yighinning échilish nutuqini türkiye parlaménti bashliqi jemil chéchek sözlidi. U nutiqida türk tili uchrawatqan eng zor xewplerdin birining tilning bulghinishi ikenlikini körsitip mundaq dédi: «bir milletning tili buzulsa, kültüri weyran bolidu, ilim hayati buzulidu. Tilning jemiyettiki ishlitilishimu buzulidu. Sözlishishte qiynilimiz. Buning bilen, bashqa tillarda sözlishishke bashlaymiz. Öz – Ara yatlishish kélip chiqidu. Öz – Ara salam bergende oxshash bir keypiyat, oxshash bir dunyani hés qilalighan insanlar otturisidiki ariliq yiraqlishidu. Netijide bügünni we kelgüsini yaritishta qiyinchiliqqa duchar bolimiz.

Milliy enenimizni ewladtin ewladqa yetküzüshte, bir – Birimiz bilen munasiwet ornitishta, nesiller arisidiki munasiwetni saqlashta qiyinchiliqlargha uchraymiz. Künimizde yüz bériwatqan hadise buningdin ibaret.

Meshhur shair fuzulini, baqini chüshenmeydighan haletke chüshüp qalduq. Bügünki yéngi nesil 1923 – Yili yézilghan chanaqqele dastanini chüshenmeydu. Eslide bu dastan, dölitimizning, xelqimizning tarixi, millitimizning musibitidur. Buni bilishimiz, buni öginishimiz we chüshinishimiz shert.

Muawin bash ministir bülent arinch ependi, yighinda qilghan nutiqida tili yoq milletning kültüriningmu weyran bolidighanliqini körsitip mundaq dédi: «tilda üstünlükke érishelmigen bir milletning, kültür jehettinmu heqiqiy üstünlükke ige bolalmaydighanliqini yadimizda tutishimiz kérek.»

Hörmetlik radio anglighuchilar, yettinchi nöwetlik türk tili qurultiyida oqup ötülgen maqalilerning köpi dunyaning herqaysi rayonliridiki yoq bolushqa yüz tutqan kichik türkiy tillar we dunyadiki chong döletlerning til siyasiti heqqide bolup, uyghur tilshunaslarning uyghurchining échinishliq ehwali heqqide héchqandaq gep – Söz qilmasliqi diqqitimizni tartti.

Biz bu yighin heqqide tesiratini élish üchün bu yighingha qatnishiwatqan ismini ashikarilashni xahlimighan uyghur doktor oqughuchi bilen söhbet élip barduq.

Ismini ashikarilashni xahlimighan doktor oqughuchi bu yighinda uyghur tilining bügünki weziyiti heqqidimu ilmiy tetqiqatlarning kemchil bolghanliqini bayan qildi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/turk-tili-qurultiyi-09272012210152.html/story_main?encoding=latin

Tewpiq Fondi Jemiyitining 18 Ezasi Tutqun Qilinghan

Muxbirimiz jüme
2012-09-25

Xitay hökümitining 2009-Yilidiki «5-Iyul weqesi» din kéyinki basturush nishanini bir qisim paaliyetchan uyghur ziyaliylirighimu qaratqanliqi melum.

RFA

Ürümchi naraziliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen qoralliq eskerler. 2011-Yili iyul.

Melum bolushiche, dairiler «5-Iyul weqesi» yüz bérip, aridin bir nechche ay ötkende ürümchide melum derijide ijtimaiy asas tikligen «tewpiq fondi jemiyiti» ning qurghuchisi memetjan abduqadirni öz ichige alghan 18 ademni qolgha alghan. Igilishimizche, shu qétim qolgha élinghanlarning «5-Iyul weqesi» bilen héchqandaq chétishliqi bolmisimu, ularning bezilirige éghir qamaq jazaliri bérilgen.

Mezkur weqedin xewerdar kishilerning bildürüshiche, hökümet dairiliri «tewpiq fondi jemiyiti» ning ghayisi we emeliy paaliyetliridin xewpsirep qalghan bolushi mumkin iken.

2009-Yilidiki 5-Iyul weqesidin kéyin köpligen uyghur ziyaliylirimu qolgha élinghan. Bulardin bir qismining tutulup jazalanghanliqi jemiyetke ashkarilanghan bolsa, bir qismining uchuri hetta öz ata-Anisidinmu sir tutulghan.

Shinjang tébbiy uniwérsitéti 1-Tarmaq doxturxanisi jiger qapliq qurut we öt késellikliri bölümining doxturi, «tewpiq fondi jemiyiti» ning qurghuchisi memetjan abduqadir, tébbiy uniwérsitéti aspiranti tursunjan ablimit we tébbiy uniwérsitéti toluq kurs oqughuchisi xalide qatarliqlar 2009-Yili 5-Iyuldin kéyin jazagha tartilghan uyghur ziyaliylirining bir qismi.

Melum bolushiche, memetjan abduqadir 2009-Yili «5-Iyul weqesi» partlighan mezgilde xizmet üstide, tursunjan ablimit soda ishliri bilen xitayning shénjén shehiride, xalida mektepte oqushta iken.

Biz bu heqte téximu köp melumat élish üchün shinjang tébbiy uniwérsitéti 1-Tarmaq doxturxanisidiki munasiwetlik kishilerge téléfon qilduq. Téléfonimizni qobul qilghan xadimlar derweqe memetjanning jiger qapliq qurut we öt késellikliri bölümining doxturi ikenlikini hemde uning türmige tashlanghanliqini delillidi.

Undaqta memetjan we tursunjanlar kimler? bularning tutulup kétishige zadi néme seweb bolghan?

Memetjan abduqadir we tursunjan ablimitlar bilen yéqindin tonushluqi bar kishilerning bildürüshiche, ularning tutulup kétilishide asasliqi ular qurghan «tewpiq fondi jemiyiti», jemiyet qarmiqidiki «merwayit soda shirkiti» we fondi jemiyiti namida élip bérilghan paaliyetler seweb bolghan iken.

Bu heqte öz hayati-Bixeterliki seweblik nam-Sheripini ashkarilimighan bir uyghur ziyaliysi bu heqte bilidighanlirini bayan qildi. Melum bolushiche, 2009-Yili 10-Aylarda «tewpiq fondi jemiyiti» ning memetjan abduqadir, tursunjan qatarliq 18 ezasi bir ge tutulghan. Ulardin tursunjan qatarliqlar gunahsizliqi ispatlinip birnechche yildin kéyin qoyuwétilgen bolsimu, emma memetjan abduqadir qoyup bérilmigen. Halbuki, tursunjan we bashqilarmu aridin uzun ötmey yene tutup kétilgen we 2011-Yili 12-Ayda sotqa tartilghan.

Biz igiligen melumatqa qarighanda memetjan we tursunjanlarning ata-Anisi ularning sotqa tartilidighanliqinimu bashqilardin uqup, sot meydanigha kelgen bolsimu, sotxanigha kirgüzülmigen. Kéyin nurghun talash-Tartishlardin kéyin ularning bir qismi sotqa qatnashturulghan. Sot intayin qisqa échilghan. Sotta ulargha «teshkilat qurup döletni aghdurushqa urunush jinayiti» artilghan, memetjan we tursunjanlar özlirige artilghan jinayetlerning héchqaysisini boynigha almighan.

Sotta ulargha höküm élan qilinmighan bolsimu, emma ularning hökümnamisi kéyin ailisige ewetip bérilgen. Melum bolushiche, shu qétim tutulup sotqa tartilghan 18 ademning 8 nepiri qoyup bérilgen bolsa qalghan 10 nepirige qamaq jazasi bérilgen.

Bularning ichide memetjan abduqadirgha 15 yilliq, tursunjan ablimitqa 9 yilliq xalide qatarliq oqughuchilargha 9 yilliqtin 7 yilliqqiche qama jazasi bérilgen.

Undaqta «tewpiq fondi jemiyiti» qandaq jemiyet we qandaq paaliyetlerde bolghan? bu heqtiki soallargha qiziqsingiz kéler qétimqi anglitishimizgha diqqet bergeysiz.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Xitay Türme Dairiliri Mehbus Kérem Abduwelining Ailisige Tunji Qétim Kérem Abduwelini Körüp Kitishni Uqturdi

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-21
Ötken ayning otturiliri mehbus kérem abduwelining türmidiki salametlik ehwalining nacharliship kitiwatqanliqi xelqara axbaratqa ashkarilanghan idi؛ aridin 10 – 15 Kün ötkende xitayning türme saqchiliri kérem abduwelining ailisige téléfon qilip, ularning kérem abduwelini körüp kitishni uqturghan. Bu dewetke binaen, mezkur ailidin 3 kishi ötken hepte kérem abduwelini yoqlap kelgen. Melum bolüshiche, türme sharaitidiki kichikkine yaxshilinishtin bashqa, kérem abduwelining salametlik ehwalida héchqandaq yaxshilinish bolmighan؛ uning hayatiy bixeterliki yenila tehdit astida turmaqta.

RFA/Arslan

Abdukérim abduwelining yash waqtida tartilghan resim. (Waqti we orni éniq emes)

Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisini anglaysiler:

Kérem abduwelining inisi abdurahman abduwelining bildurüshiche, mezkur dewet heqqidiki téléfon ürümchide yawro – Asiya yermenkisi ötküzülüwatqan jiddiy bir mezgilde kelgen. Emma dewette ularning 9 – Ayning 10 – Künidin kéyin kilishi kérekliki eskertilgen. Bu waqit, yermenke axirlashqandin ikki kun kéyinge toghra kilidu. Melum bolushiche, bu, kérem abduweli jaza mudditini ötewatqan 22 yildin buyan xitay türme saqchilirining tunji qétim mezkur ailini mehbusni körüp kitishke dewet qilishidur. Yillardin béri her qétimliq körüshüshi qayta – Qayta iltimaslardin kéyin ming teslikte mumkin bolup kéliwatqini üchün, mezkur aile bu dewettin deslepte tingirqighan, oxshash téléfon qayta kelgendin kéyin, kérem abduwelining akisi, kichik inisi we qizi bolup 3 kishi kérem abduwelini körgili barghan, her qétim 15 minut dawam qilidighan körüshüsh bu qétim yérim saet dawam qilghan, burun her qétimda 2 din artuq kishige yol qoymaydighan saqchilar bu qétim 3 kishining körüshüshige yol qoyghan. Melum bolushiche, nöwette kérem abduwelining tamiqi adettiki jinayetchilerdin perqliq orunlashturulghan yeni qismen yaxshilanghan. Mezkur ailining bildürüshiche, kérem abduweli köröshöshke yenila chaqliq orunduq bilen chiqqan, maghdursizliq we kisellik alametliride yaxshilinish bolmighan. Kérem abduwelining aile ezaliri bilen söhbiti yenila küchlük nazaret we cheklime ichide dawam qilghan.

Hörmetlik radio anglighuchilar, kérem abduwelining inisi abdurahman abduwelining sözliridin qarighanda, nöwette türme saqchilirining muamiliside kichikkine yaxshilinish bolghan bolsimu, akisining salametlik ehwalida qilche yaxshilinish bolmighan, salametlikidiki hayatiy bixeterlik tehditi yenila dawam qilmaqta. Shunga u akisining tézdin dawalinishqa apirilishi we türmidin qoyiwitilishi üchün xelqara jamaettin yene bir qétim yardem telep qildi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Bir Türk Sayahetchining Uyghurlar Heqqidiki Tesirati

Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
2012-09-20

Höjjetlik filim ishlesh bilen tonulghan yazghuchi ismail qehriman yéqinda bir guruppa türk sayahetchiler bilen uyghur élini ziyaret qildi we qaytip kelgendin kéyin 6 qisimliq ziyaret xatirisini türkiyining gebze gézitide élan qildi.

RFA/Arslan

Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi xoten gilem zawutini ziyaret qildi. 2012-Yili séntebir.

Ismail qehriman ependi, ürümchi, turpan, qeshqer, xoten we teklimakan chölini aylinip chiqqan we uyghur xelqining ijtimaiy hayatini közi bilen körgendin kéyin ziyaret tesiratini élan qildi.

Ismail qehriman ependi 2012-Yili 8-Ayning 27-Künidin 9-Ayning 5-Künigiche 10 kün uyghur diyarini ziyaret qilghan, u bu qétimqi ziyaritining asasi meqsitini ipadilep, uyghurlar toghrisida höjjetlik filim ishlesh üchün uyghur diyari we uyghurlarning ijtimaiy hayatini sinalghugha élish üchün barghan. Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratida aldi bilen uyghur élide ziyaret qilghan orunlirini tonushturup mundaq yazghan:
«Sherqiy türkistan we yipek yoli medeniyet jughrapiyisining bir parchisi. Eng chong arzuyum yipek yoli ötkilini eng bashtin eng axirighiche aylinip chiqish idi. Xitaydin bashlinip istanbulda axirlashqan yipek yolini aylinip, höjjetlik filim ishlesh üchün bir ömür hayat yetmeydu, emma parche-Parche bolsimu yipek yolini bölüp höjjetlik filim ishlesh üchün tirishiwatimiz. Bu munasiwet bilen, pakistan, afghanistan, türkmenistan, özbékistan, qirghizistan, sherqiy türkistan, mongghulistan we xitayda sinalghugha élip höjjetlik filim ishliduq.»

ismail-qehriman-teklimakan-cholide1-385.jpg
Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir.

 

Isteklirim réalliqqa aylandi

Ismail qehriman ziyaret xatiriside yene mundaq yazghan: sherqiy türkistangha bérish men üchün peqet bir istek idi. Isteklirim axirida réalliqqa aylandi. Bir guruppa dostlarning alahide orunlashturghan sherqiy türkistan jughrapiyisi we yipek yolini sayahet qilish nésip boldi.

Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratida yene, ürümchidin turpangha barghanliqini we turpanda üzümzarliqlarni aylinip temlik üzümlerni zoq bilen yégenlikini, yer asti kariz quduqlarni aylinip sinalghugha alghanliqini, imin wang munari we imin wang meschitini ziyaret qilghanliqini ipadilep mundaq yazghan:
«Uyghur türklirining köchüp yashash hayattin tunji bolup olturaqliship yashash hayatqa ötken we 2000 yil ilgiri qurghan sheherning qalduqlirida türk tarixini közimiz bilen körduq kéyin ürümchige qayttuq.»

Ürümchini sherqiy türkistanning medeniyet merkizi dep baha bergen, ismail qehriman ependi ürümchidin xotenge ayropilan bilen barghan we xotendin teklimakan chölige tügige minip barghan we tarixtiki ejdadlargha oxshash teklimakan chölini, tarixi yipek yolini tügige minip aylinip yipek yolining medeniyitini öz közi bilen körgenlikini tesirlik qilip yazghan. Ismail qehriman ependi xoten ziyaritini mundaq teswirligen:
«Teklimakan chölini tüge bilen aylinish sayahiti axirlashqandin kéyin xoten shehirige qayttuq, tengritaghdin kelgen qashtéshi deryasida qashtéshi izdewatqan uyghurlar bilen söhbet qilduq, qashtéshi xitaylar üchün bek qimmetlik. Xotenning kéchilik menzirisini seyle qilip üzüm tek astida uyghurlar bilen xotenning güzelliki toghrisida söhbet qilduq.»

ismail-qehriman-teklimakan-cholide2-385.jpg
Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir.

 

Ismail qehriman ependi qeshqerde mehmut qeshqirining qebrisini ziyaret qilghan we ziyaret tesiratida qeshqer ziyariti toghrisida toxtilip mundaq yazghan:
«Qeshqer shehiri tengritaghlirining étikige jaylashqan qedimi tarixi sheher. Meshhur türk tilshunas mehmut qeshqiri, qutadghubilikning muellipi yüsüp xas hajip eng muhim bolghini, tunji türk islam döliti bolghan we musulman türk xaqani unwani bilen islam medeniyitini türk islam jughrapiyisige keng tarqilishigha bashchiliq qilghan qaraxaniylar dölitining qurghuchisi sutuq bughraxanning memlikiti bolup tonulghan qeshqer türk tarixining bir kilométir téshidur. Qeshqerning hawasi we süyi bek güzel bolghanliqi üchün xanlarning, xaqanlarning aramgahi bolghan.»

ismail-qehriman-xoten-resturan-385.jpg
Tonulghan yazghuchi ismail qehriman ependi bir uyghur réstoranida. 2012-Yili séntebir, xoten.

 

Qeshqerning tarixi

Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratida yene qeshqerning tarixi toghrisida toxtilip mundaq yazghan:
«Qeshqer tarixta nurghun türk döletliri qurulghan bir jay. Türk tarixida qeshqerning ötmüshi toghrisida mundaq déyilgen: miladiyining 502-550 Yillar arisida honlarning, 552-648-Yillar arisida köktürklerning, 648-744-‏Yillar arisida köktürklerning, 790-791-Yillar we 842-Yillar arisida uyghurlarning, 1006-Yildin bashlap qaraxaniylarning we 1032-1210-Yillar arisida sherqiy qaraxaniylarning, 1227-1370-Yillar arisida chaghatay xanliqining, kéyin 1370-1514-Yillar arisida sherqiy chaghatay xanliqining döliti qurulghan we hakimiyet tikligen. 1514-Yildin 1680-Yillar arisida seidiye xanliqi hakimiyet qurghan.»

Ismail qehriman ependi sayahet jeryanida yene yekenni ziyaret qilghan we yeken xanliridin seidiye xan, abduréshit xan we amannisaxangha oxshash sherqiy türkistan tarixida iz qaldurup ketken muhim shexslerning qebrilirini ziyaret qilghan.

Ismail qehriman ependi qeshqerde körgen bir weqeni teswirlep mundaq yazghan: qeshqer shehirining saqchilar tosup tekshüridighan orunda mashinimizgha bir uyghur kishi chiqti, u bizning shopurning tonushi iken. U uyghur özini kasp dep tonushturghan we turmushning normal ötidighanliqini ipadilep mundaq dégen: bular dölet ademliri, rahet yashaydu, biz emgek qilip ishlep tirikchilik qilimiz, dep chaqchaq qilghanliqini yazghan.

Sheherning kirish éghizida qizil derya bar, qizil deryadin ötüp sheherge kirduq. Qeshqer shehirining keng yolliri we égiz binalar arisidin sheher ichige kirduq, tarixi qeshqer shehiri asta-Asta yoq bolushqa bashlighan.

Ismail qehriman ependi qeshqerde maw zédungning heykilige yéqin bir yerdiki méhmanxanigha chüshken we maw zédungning heykilini teswirlep mundaq yazghan:
«Maw ölüp aridin nechche yil ötken bolsimu mawning heykili «men bu yerde» dégendek chüshenche béridu, mawning heykili qeshqerning her yéridin körünidighan halda chong bir meydangha yasalghan. 1949-Yili maw zédung kommunist hakimiyet qurghan waqitta qeshqerde musteqil sherqiy türkistan döliti bar idi, maw zédung teripidin 1952-Yili qeshqer ishghal qilindi. Qeshqer meydanining del otturisigha 1952-2012 ‏Dégendek reqem yézilghan chong taxtigha 60-Yil tebriklesh paaliyitining taxtisi ésilghan. Meydanda 2 saet saqchi mashinilar we tankilar aylinip yüridiken. Her yerde saqchilar bar, meydandiki saqchi merkezliri saqchilar bilen tolup ketken. Qeshqerde uyghur toyliri bek hayajanliq bolidiken, sheherde uzun quyruq bolghan toy mashinilar naghra-Sunay chélip tizilip méngishliri ademni hayajangha salidu, qeshqerning qayghuluq muhitini birdem bolsimu xushalliqqa chömdüridiken, bu xushalliq körünüshlerni sinalghugha élish jeryanida saqchilarning chong chong qarap aliyishlirigha duch kelduq.»

Ismail qehriman ependi qeshqerde uyghur tamiqi yéyish üchün nuran isimlik bir réstorangha kirgen we réstoranning ichide turan yézilghan xetning oqup heyran qalghan we réstoran xojayinidin sewebini sorighanda, u réstoranning ismining turan ikenlikini 2009-Yilidiki ürümchi weqesidin kéyin saqchilar bilen jédel qilip nurangha özgertkenlikini emma hazirmu éghizda bu réstoranni turan dep ataydighanliqini bildürgen.

Ismail qehriman ependi yene qeshqer tesiratini dawam qilip mundaq yazghan:
«Qeshqer kochilirida, öztürk, xas türk namliq köpligen dukanlarni uchrattuq, bizge tonush bolghan bu isimlik dukanlar xuddi bizni xosh kelding dégendek tuyghu béretti. Qeshqer meydanining yénida ixlas magizini bizni heyran qaldurdi. Bu yerde ixlas magizinining bu yerde sétish merkezliri échilghanliqidin heyran qalduq. Tarixi sheher qeshqer héytgahning güzel kéchilik menzirisi köz we könglimizni parlatti. Héytgah etrapining kéchilik menzirisi qizghin keypiyat ichide aylanduq we tarixtiki uyghur türklirining ajayip bayram tebriklesh paaliyetlirini öz közimiz bilen körgendek bolduq.»

Ismail qehriman ependi yene sayahet jeryanida qaghiliqtin ötkenlikini we qaghiliq shehirini körüp u yerdiki ijtimaiy hayattin özini anaduliyide bir sheherde turuwatqandek hés qilghanliqini ipadiligen we kichik bir weqeni eslitip mundaq yazghan: qaghiliqta tebiiy güzellik bilen yasalghan bir uyghur réstoranda tamaq yewatqanda uyghur türkliri etrapigha ulashti. Biz tamaq yewatqanda yéqin etrapta bir uyghur bala banan élish üchün dadisidin pul soridi, dadisi puli bolmighanliqi üchün oghligha banan alalmidi, bizning sayahet ömektin bir dostimiz bérip u baligha banan élip berdi bu esnada etrapigha derhal saqchilar keldi emma bizge héch nerse démidi, bizmu tamiqimizni ep yolimizgha rawan bolduq.

Ismail qehriman ependi teklimakan chölini we qeshqer-Xoten arisidiki yollarni aylinip chiqqandin kéyin xitayning teklimakan chölige chong deryalardin su bashlap kélip del-Derex salghanliqini boz yer échip térilghu yerlerni köplep térilghu yer achqanliqini köchmen yötkeshni qulaylashturush üchün ürümchi bilen qeshqer otturisidiki 1500 kilométirliq yolni nahayiti süpetlik yasap chiqqanliqini, qeshqer bilen ‏xoten sheher otturisidiki 500 kilométirliq musapide tömür yol yasap chiqqanliqi, uningdin bashqa yene sherqiy türkistanning pütkül sheherliride égiz binalarni salghanliqini bu binalargha ichkiridin köp köchmen yötkep yerleshtürüwatqanliqini, bularning asasi meqsitining sherqiy türkistanning esli sahibliri bolghan uyghurlarning nopusni azaytip xitaylarning nopusi köpeytish üchün bu yerde ichkiridin 600 ming xitay ailini köchürüp kélishni pilanlighanliqini yazghan.

Xitayning bixeterlik tedbirliri

Ismail qehriman ependi ziyaret tesiratining axirida qeshqerde xitay saqchilirining uyghurlargha qiliwatqan bésim siyasetlirini teswirlep mundaq yazghan:
«Sherqiy türkistanning sheherlirini ayliniwatqanda eng köp bixeterlik tedbirliri diqqitimizni tartti. Köpligen saqchi tekshürüsh orunlirida qattiq bixeterlik tedbirliri élip, mashinilar ayrim-Ayrim tekshürülidu, chong yolning oxshimighan jaylirigha nurghunlighan közitish apparati qoyulghan, közitish apparatlarning körüshlirini nurghun orunlardin közitip turidiken, qattiq axturup tekshüridiken, chong yoldin ötken mashinilar we mashinining ichidikiler közitish apparati arqiliq közitilip turidiken. Chong sheherlerning kirish we chiqish yolida bixeterlik tekshürüsh merkezliri bolup, yoldin ötken pütün mashinilar qattiq tekshürülidiken, mashinining ichi we téshini bir-Birlep axturup chiqidiken. Xoten bilen yeken otturisidiki bir tekshürüsh merkizi méni chongqur oygha saldi, tekshürüsh merkizi mundaqche éytqanda bir iskenje merkizi iken, qattiq issiqta ayallar, balilar we erler nechche saet nöwet kütüp turidiken, u yerde hajetxanimu yoq iken, insanlar hajet qilishqa éhtiyaj tuyulsa chölde insanlarning köz aldida hajet qilishqa mejbur bolidiken.»

Ismail qehriman ependi 2006-Yili bir qétim uyghur diyarigha bérip uyghurlar toghrisida höjjetlik filim ishlep türkiyining her qaysi téléwiziye qanallirida keng tarqatqan idi. Bu qétim uning uyghur diyarini ikkinchi qétim ziyaret qilishi hésablinidu.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/turk-sayahetchi-09202012134625.html/story_main?encoding=latin

Mehbus Kérem Abduwelining Sot Hökümnamisini Ailisidin Élip Oqughan Kishi 3 Yil Qamaqta Yatqan

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-20

(Bir mehbusning xatirisidin: «qanuni yoq döletning aliy puqrasi bolghuche. Qanuni bar döletning mal-Charwisi bolush eladur»)

RFA/Shohret Hoshur

Xitay dairilirining kerem abduweli toghrisida chüshürgen sot hökümi.

Uyghur rayonida dawam qiliwatqan qara-Qoyuq tutqun qilish we xalighanche jazalash weqelirining rayongha nisbeten omumi bir ehwal ikenliki, uning üstige buning yéngi bir ehwal emes, belki xitay uyghur rayonini hakimiyiti astigha alghandin béri dawam qiliwatqanliqi, muhajirettiki uyghur teshkilatlirining bayanatlirida köp qétim tekitlengen idi؛ buning konkrét pakitliri radiomiz muxbirlirining ehwal igileshliri dawamida künde dégüdek uchrimaqta we ashkarilanmaqta.

Melum bolushiche nöwette türkiyide yashawatqan bir sabiq mehbus, eyni yillarda meshhur siyasiy mehbus kérem abduwelining ning sot hökümini oqughanliqi üchün, uch yil qamaqta yatqan.

Yuqiridiki awaz ulinishidin bu weqening yüz bérish jeryani we uning mezkur mehbusta qaldurghan tesiri heqqide melumat anglaysiler.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kerem-weli-09202012170546.html/story_main?encoding=latin

Barin Yézisining 21 – Esirning Deslepki On Yilinimu Jinchiraghda Ötküzüshi Némidin Dérek Béridu?

Ixtiyari muxbirimiz Ekrem
2012-09-14

Xitay axbarat wasitiliri bir tereptin uyghur élide barliqqa kelgen «alemshumul tereqqiyat» toghrisida dawrang salsa, yene bir tereptin uyghurlarning échinishliq qismetlirige ait melumatlarni ashkarilimaqta.

Sürette, barin inqilabchilirini yalap kétiwatqan tajawuzchi Xitaylar!
Közetküchilerning qarishiche, xitaydiki eng chong énérgiye bazisi bolghan uyghur élide yer tewresh, qurghaqchiliqqa oxshash türlük tebiet apetler, saqal, burut qoyush, romal artishni chekleshke oxshash medeniy apetler, til, yéziqliridin mehrum qaldurush, diniy étiqadini suslashturush, namratlashturushqa oxshash milliy apetler keng höküm sürmekte.«Tengritagh tori» 14 – Séntebir «gherbning gazini sherqqe yötkesh 3 – Liniyisi» ning ishqa kirishtürülgenlikini élan qildi. Ghulja – Qorghastin bashlanghan bu turuba yolida yiligha 30 milyon küp métirdin artuq tebiiy gaz toshulidiken. Téxi bir ay ilgirila, xitay dairiliri «gherbning tokini sherqqe yetküzüsh qurulushi» toghrisida melumatlarni ashkarilighan idi. «Xelq géziti» 14 – Séntebir uyghur diyaridiki 19 milyon 963 ming adem qétim tebiiy apetning ziyankeshlikige uchrighan xelqni qutuldurush üchün 10 yildin buyan 3 milyard 200 milyon som pul ajratqanliqini alahide xewer süpitide bash sehipisige basti.

Yéqinqi xewerlerde yene, uyghur ilidin bayqalghan néfit we tebiiy gazgha oxshash yéngi bayliq menbelirige ait uchurlar daim közge chéliqip turuwatidu. Xitay axbarat wasitiliri, uyghur diyarida kem uchraydighan «halqima tereqqiyat» ning netijisige dair melumatlarni üzmey élan qilmaqta. Del buning qarshisida, uyghurlarning ichimlik su mesilisi, tok mesilisi, issinish mesilisining téxi hel bolmighanliqigha munasiwetlik uchurlarmu otturigha chiqmaqta.

14 – Séntebir xitay kompartiyisining axbarat qorali – «Xelq torida» aqtu nahiyisining barin yézisida tok mesilisining hel bolghanliqi élan qilindi. «Jenubiy shinjangdiki üch wilayet, oblast tok qisinchiliqi dewrige xatime berdi» namliq bu atalmish «xush xewer» de, barin yézisidiki xelqning tunji qétim éléktrdin toluq behrimen bolush basquchigha qedem qoyghanliqi tentene bilen jakarlandi.

Xitay hökümiti bundin ikki ay ilgiri, uyghur ilidiki bir yérim milyon xelqning pakiz su mesilisini hel qilghanliqini élan qilghanda, yene 3.5 Milyon xelqning meynet su ichidighanliqi ashkarilanghan idi.

Uyghur ziyaliylirining qarishiche, 21 – Esirning bügünki künide, özlirini «uchqandek tereqqiy qilip iqtisadiy möjize yaritiwatqan chong dölet» dep qarawatqan xitayda, özlirining énérgiye bazisi bolghan uyghur rayonining tok, su mesilisining emdi bügün hel boluwatqanliqini jakarlishi, eslide nomus qilarliq ish idi. Bash shtabi gérmaniyining frankfort shehiride bolghan sherqiy türkistan kültür merkizining reisi küresh ataxan ependi bu toghrisida köz qarishini otturigha qoydi.

Barin yézisida tok mesilisi néme üchün bügünge kelgende hel boldi? barin yézisi qandaq jay? néme üchün éléktr istansisi qurush üchün zörür bolghan yéqilghu we sharaitqa yéterlik derijide ige bir elde, puqralarning bu qiyinchiliqi tarixtin buyan hel qilinmay keldi? uyghurlarning bu derijide namrat, bichare halda qélishigha seweb bolghan amillar qaysi?

D u q teshwiqat – Neshriyat komitétining mudiri perhat muhemmidi ependi yuqiriqi soallar üstide toxtilishtin ilgiri, barin yézisi we «barin rohi» toghrisida qisqiche chüshenche bérip ötti. Uyghur ziyaliysi küresh ataxan ependi yene, barin xelqi we barin inqilabi toghrisida toxtaldi.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/barin-yezisi-09142012222454.html/story_main?encoding=latin