Muhajirettiki Uyghur Saxawetchilerning Yardimige Érishken Bir Qisim Aililer Soal-Soraqqa Duch Kelgen

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-13

Bu yil roza héyt mezgilide muhajirettiki bir qisim uyghur saxawetchiler, «5‏-Iyul» din kéyin iz-Déreksiz ghayib bolghanlarning aililirige pul ewetip, ularning héytliq xirajetliri üchün yardemde bolghan idi.

RFA/Shohret Hoshur

Sürette: eysajan emetning anisi, xotuni we balisi.

Melum bolushiche bu yardemge érishkenlerning bir qismi xitay saqchilirining soal-Soraqlirigha, hetta beziliri tehditke duch kelgen. Bu aililerning beziliri, qoligha tekken yardem pulni özlirini soraq qilghan saqchilargha bériwétish üchün tengligen؛ beziliri bolsa, özlirining cheteldiki qérindashliridin yardem élish heqqi barliqini éytip, xitay saqchilirining tehditlirige reddiye bergen.

Xitay hökümiti uyghurlarning herqandaq meqsettiki teshkiliy paaliyitidin endishe qilmaqta. Shunga, xitay dairiliri, yillardin béri uyghurlarning milliy we diniy paaliyetlirini cheklep kelgen bolsa, emdilikte uyghurlarning bir-Birige qiliwatqan insaniy yardimigimu guman bilen qarimaqta. Perzentliri ghayib bolghini üchün qelbi yarilanghan, perzentlirini izdesh dawamida mal-Mülkidin ayrilghan charisiz aililerning muhajirettiki qérindashliridin alghan azghine yardimi, shu jaylardiki bezi xitay saqchilirini patiparaqchiliqqa salghan.

Xitayning qeshqer saqchiliri ghayiblar ailisidin tursungül turdining öyige arqimu-Arqa kirip, pulning menbesini sürüshte qilghan. Tursungül xanim «pul alghinim xata bolghan bolsa yaki bu pul yaman ademlerning puli bolghan bolsa bu pulni siler ishlitinglar» dep saqchilargha tengligen. Tursungül xanimning sözliridiki kinayini chüshenmigen saqchilar, pulni élish-Almasliqini bir mehel muzakire qilghan we derhal qarar bérelmigen. Tursungül xanim mehelle ahaliler komitétigha bérip, yardem üchün alghan pulni ishlitish ishletmeslik heqqide ruxset sorighan. Komitétning bir uyghur bashliqi insapqa kélip pulni ishlitishke ijazet bergen.

Ghayiblardin ailisidin patigül ghulam téxi pulni qoligha almay turup saqchilarning tehditige duch kelgen. Ürümchidiki baxulyang saqchixanisining bashliqi uni öyige izdep kélip, chet ‘eldin pul élip-Almighanliqini sürüshte qilghan. Patigül téxi pulni almighanliqini, emma pul kelse alidighanliqini chünki özini pul tépip baqidighan oghlining hökümet teripidin yutup kétilgenlikini éytqan. Saqchi bashliqi patigülni mezkur pulni almasliq heqqide agahlandurghan we bu pulni alsa cheteldiki bölgünchiler bilen maslashqan dep qarilidighanliqi hem awarichilikke uchraydighanliqini eskertken.

Patigül xanim özining awarichilikke alliqachan uchrap bolghanliqini, özining nöwettiki hayatining türmidiki hayattin perqi qalmighanliqini, shunga herqandaq awarichilikke özini teyyarlap qoyghanliqini éytqan we töwendiki sözliri bilen saqchi bashliqini uzitip qoyghan: «hökümet xalisa méni yardem pul aldi dep soliwetsun, xalisa méni étiwetsun. 8 Kün türmide yétip baqtim ؛ hazir men kechte özüm xalighan waqitta yétip etigende xalighan waqtimda qopalighinimdin bashqa kündilik hayatim türmidiki bilen oxshash. Oghlumning derdide künige ming ölüp ming tiriliwatimen.»

Melum bolushiche, yardem pulni qobul qilish-Qilmasliq heqqide xitay hökümitining éniq belgilimisi mewjut emes. Shunga herqaysi sheher, hetta herqaysi mehellilerdiki xitay saqchilirining yardem alghan aililerge tutqan pozitsiyisi oxshash emes. Ghayiblardin memtimin yasinning ayali meremnisa xanimmu saqchilar teripidin yoqlanghanlardin biri. Meremnisani yoqlighan xitay saqchiliri, pulning menbesini sürüshte qilip bu pulning milliy bölgünchilerdin kelmigenlikini, buning peqet musulmanlardin kelgenlikini, shunga bu pulni ishlitishke bolidighanliqini éytqan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Atush Xelqi Dolisigha Élip Uzatqan Merhum Eysa Damollamning Xitay Emeldarliri Teripidin Mehellisidin Qoghlanghanliqi Ashkarilandi

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-12

Uyghur éli ichidiki uyghur torbetlide bayan qilinishiche, atushtiki meshhur diniy zat eysa damollamning jinaza namizi atush tarixidiki eng daghdughiliq murasimlardin biri bolghan. Yeni merhumning namizigha 20mingdin artuq kishi qatnashqan, merhumning miyitini merhum olturushluq süntagh yézisidin merhumning mehellisi bolghan azaq yézisining ongériq kentige qeder piyade méngip dolisida kötürüp aparghan.

Public Domain/Jinaza namizi

Atush xelqi eysa damollamgha néme üchün bu qeder katta hörmet bildürdi? muxbirimiz bu soalgha jawab tépish üchün, atushtiki bir qisim ahaliler we xitayning atushtiki birqisim emeldarliridin melumat igilidi. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisini anglaysiler.Biz yuqirqi soalgha jawab tépish üchün, aldi bilen merhumning tughulup ösken mehellisi ongériq we jan üzüshning aldida olturaqlashqan mehellisi süntagh qatarliq jaylardiki ahalilerdin ehwal igiliduq.

Melum bolushiche, eysa damollam 1980 – Yillarning axiri qaghiliqtiki meshhur diniy alim ablikim mexsumda oqughan. Uning tonulghan siyasiy shexslerdin hesen mexsum bilen dostluq we sawaqdashliq munasiwiti bolghan. Mana mushu seweblik, u 20yildin buyan xitay hökümitining nezerbeti astida yashighan. Bu yildin bashqa her qétimliq ramizan mezgilini qamaqxanida ötküzgen. U qaghiliqtin qaytip kélip yurtida méhrapqa chiqqanda, özi bilgen we özi ishengen diniy pirinsip we milliy ghayiliridin chetnimigen. U xitayning islam dinini sotsiyalizm üchün xizmet qildurush dégen chaqiriqigha awaz qoshmighan. Xitay kompartiyisining teshwiqatlirining meschit ichide élip bérilishigha yol qoymighan. Netijide xitay dairiliri uni layaqetsiz diniy zat dep qarap, uning azaq yézisida imamliq qilishigha yol qoymighan؛ azaq yézisidiki ölüm – Yétim, toy – Tökünlerdimu eysa damollamning wez – Nesihet qilishini chekligen. Buning bilen eysa damollam mehellisidin ayrilishqa mejbur bolghan we atush shehirige yéqin bolghan süntagh yézisigha köchüp ketken. Bu jaydimu xitay saqchiliri uning izidin néri ketmigen, netijide, eysa damollam yer asti medris échip ewlad terbiyilesh bilen meshghul bolghan. U bu xizmiti seweblik köp qétim soal – Soraq, tenqid – Tehdidlerge duch kelgen. Qamaqxana uning ikkinchi turalghusigha aylinip qalghan. Emma eysa damollam yolidin yanmighan, hayat prinsipliridin waz kechmigen. U bu yil ramizanning 21 – Küni, jamaetning teklipige binaen mehellisi ongériqqa bérip, meschitte xetme oqughan. Emma xetme axirlashturmay turup, xitayning yézidiki emeldarliri we saqchiliri teripidin méhraptin chüshüriwétilgen hem mehellisidin heydiwétilgen. Bu merhumning rohiy dunyasigha qattiq tesir qilghan. Biz yurt jamaitidin igiligen yuqirqi melumatlirimizning toghra – Xataliqini aydinglashturush üchün, xitayning azaq yézisidiki munasiwetlik rehberlirini ziyaret qilduq.

Muxbir: siz, azaq yéziliq birlik sep bolümining mesuli shundaqmu?

Xadim: shundaq men shu.

Muxbir: siz ongériq kentining sékritari memet tursun bilen birlikte, bir türküm saqchilarni ongériqqa bashlap bérip, merhum eysa damollamni méhraptin chüshüriwétipsiz toghrimu?

Xadim: yaq, saqchi bashlap barghan ish yoq, kentke ishxanisigha chaqirip ekilip nesihet qilinghan.

Muxbir: néme üchün eysa damollamning xetme – Quran qilishigha ruxset yoq?

Xadim: u layaqetlik diniy zat emes.

Muxbir: merhumni layaqetsiz dep qarishinglarda asasinglar néme?

Xadim: u kichik waxtidinla u bu yerlerde oqughan. Hesen mexsum bilen munasiwiti bar, ablikim mexsum demdu shu ademde oqughan. Ularning arqa körünüshi yaxshi emes. Uning üstige bu adem dawamliq yer asti mektep échip bala terbiyiligen.

Muxbir: eysa damollamning méyit namizi nahayiti katta boptu, atush tarixidiki eng köp adem qétilghan méyit namazliridin biri boptu. Hökümetning birliksep xizmitidikiler oylinip baqmidinglarmu?: bunche köp kishining qollighinigha qarighanda hökümetning cheklimisi xata bolghanmu yaki xelq azghiship qalghan gepmu?

Xadim: buninggha men jawab bérelmeymen.

Muxbir: bu sizge nisbeten sir, shuning üchün jawab bérelmemsiz yaki jawab bérishke hoquqingiz yetmemdu?

Xadim: men hökümet némini orunlashtursa shuni qilidighan adem, emdi qérip qaldim, pat arida pénsiyige chiqishni oylaymen, artuqche ishlargha bashqaturushni xalimaymen.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, yuqirqi uchurlardin melum bolushiche, eysa damollam, diniy prinsipliri we milliy meydani seweblik, xitay dairiliri teripidin mehellisidin heydelgen. Emma atush xelqi, eysa damollamning meydani we el üchün qilghan xizmitige bolghan hörmiti sewebidin uning jinazisini 10 kilométir musapide dolisida kötürüp méngip, heydelgen mehellisidiki zeretgahliqa élip barghan we axiretke uzatqan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/eysa-damollam-09122012205152.html/story_main?encoding=latin

 

http://www.youtube.com/watch?v=RhXbcTTG8Y0

http://www.youtube.com/watch?v=9XSaLaeHuD4

 

100 Uyghur Oqughuchi Türkiyining Oqush Yardem Puligha Érishti

Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
2012-09-10

8-Ayning 31-Künidin bashlap türkiyining oqush yardem puligha érishken yaki érishelmigen oqughuchilargha uqturush tarqitilishqa bashlighan bolup, ötken hepte axirlashti.

RFA/Erkin Tarim

Gazi uniwérsitétining oqughuchi qobul qilish toghrisidiki chüshendürüsh. 2012-Yili séntebir, türkiye.

Türkiyidiki uniwérsitétlargha qobul qilinghan uyghur oqughuchilarning sani jemiy 100 bolup, bularning atmishi uyghur diyaridin, qiriqi türkiyige ötken yili we bu yil kelgen oqughuchilardin qobul qilinghan. Oqush mukapat puligha érishkenlerning xushalliqi, érishelmigenlerning köngül gheshlikini söz bilen teswirlep bérish heqiqeten qiyin. Lékin ish buning bilen tügimidi, oqush mukapat puligha érishelmigenlerning oqush mukapatisiz bolsimu birer mektepke kirip oqush pursetliri hélimu hem bar bolup, uyghur erbabliri we uyghur oqughuchilarning ortaq tirishchanliqi bilen bu ötkeldin ötüp kétishi mumkin. Emdiki mesile, bir mektepke kirip oqughan bilen ayliq turmush rasxotini qandaq hel qilish mesilisidur. Türkiyide bu heqtimu nurghun pursetler uyghur oqughuchilarni kütüp turuptu, uyghur oqughuchilar bir kün bolsimu burun heriketke ötüp, shu pursetlerdin paydilinishqa tirishmisa, yene shu turmush qiyinchiliqi tüpeylidin téxi oqush bashlimay turupla béshigha ghem chüshidighanliqi hemmeylenge ayan. Töwende biz türkiyide yillardin béri oqughuchilargha yardem qilip kéliwatqan yaki ösümsiz qerz bérip kéliwatqan saxawet organliri, wexpe-Jemiyetlerning bezilirini tonushturmaqchimiz, elwette yardem qilidighan orunlar bular bilenla cheklinip qalmaydu.

Oqush yardem puligha érishish üchün tirishchan we éhtiyajliq bolush kérek. Türkiyidiki herqaysi ijtimaiy we memuriy jemiyetler netije qazanghan we yardemge éhtiyaji bolghan oqughuchilargha maddiy yardem béridu. Uniwérsitét oqughuchilirigha oqush yardem puli béridighan ijtimaiy we memuriy organlar we jemiyetler töwendikiler:
1. Yurtlar qurumi – kredi ve yurtlar kurumu iltimas qilish tor bet adrési:
www.kyk.gov.tr. Oqughuchilar mushu tor bet adrési arqiliq oqush yardem puligha tizimlatsa bolidu. Yurtlar qurumining ayliq yardem puli sommisi 260 lira. Texminen 150 dollargha toghra kélidu.
2. Türk maarip wexpisi-Türk Eğitim Vakfı TEV. Bu yil dölet ichidin jemiy 9500 oqughuchigha oqush yardem puli béridu. Tizimlitish adrési: www.tev.org.tr . Tizimlitish mudditi 9-Ayning 22-Küni ayaghlishidu.
3. Wehbi köch wexipisi-Vehbi Koç Vakfı. Bu wexpe on ming oqughuchini oqush yardem puli bilen teminleshni pilanlawatidu. Oqughuchilar mektepte tizimgha aldurghanda oqughuchilar ishliri bashqarmisi  (öğrenci işleri)din bu wexipining yardem puli üchün tizimlatsa bolidu.
4. Sabanji wexpisi-Sabancı Vakfı. Sabanji wexipisi bu wexiptin yardem puli éliwatqan oqughuchilargha heryili 380 oqughuchi qoshup mangidu. Herayda 310 lira (texminen 180 dollar) oqush yardem puli bilen teminleydu. 9-Ayning 14,15-Künliri öz mektipining oqughuchilar ishliri bashqarmisigha tizimlitish arqiliq sabanji wexipining oqush yardem pulini iltimas qilsa bolidu.
5. Türkiye diyanet wexipisi-Türkiye Diyanet Vakfı. Bu wexipe türk jumhuriyetliridin kelgen oqughuchilarni asas qilghan halda oqush yardem puli bilen teminleydu. Tizimlitish adrési: diyanet.gov.tr
6. Anatoliye wexipisi-Anadolu Vakfı. Bu wexip her ayda 250 lira oqush yardem puli bilen teminleydu. Pochta yoli bilen oqush yardem puli iltimas qilinidu. Iltimas qilish mudditi 9-Ayning 1-Künidin 30-Künigiche. Pochta adrési we iltimas qilishqa kéreklik matériyallar ushbu tor bétide téximu éniq bérilgen. http://www.anadoluvakfi.org.tr/burs-basvuru-ve-degerlendirme-sureci.aspx
7. Hüseyn özyéghin wexpisiHüseyin Özyeğin Vakfı. Bu wexipe texminen 550 oqughuchini oqush yardem puli bilen teminleydu. Tizimlitish waqti 9-Ayning 15-Künidin 10-Ayning 15-Künigiche. Bu wexipining oqush yardem pulini peqetla istanbulda dölet igilikidiki uniwérsitétlarda oquydighan oqughuchilar iltimas qilalaydu.Oqughuchilar mektepke tizimlitip bolghandin kéyin wexipige bérip biwasite oqush yardem pulini iltimas qilsa bolidu.
8. Beriket wexipisi-Bereket Vakfı. Uniwérsitét we doktor oqughuchilargha oqush yardem puli béridu. Tizimlitish 9-Ayning 23-Künidin 30-Künigiche wexipining tor bétide élip bérilidu.
9. Ensar wexipisi-Ensar Vakfı. Tizimlitish waqti we shertlirini wexipining tor bet adrésidin tekshürgili bolidu.
Bulardin sirt, türkiye pen téxnika tetqiqat qurumi-TÜBİTAK, istanbul tijaret ishxanisi-İTO, eymir kültür wexipisi-Eymir Kültür Vakfı, elginkan wexipisi-Elginkan Vakfı, kültür ochiqi wexipisi-Kültür Ocağı Vakfı, birlik wexipisiBirlik Vakfı, ilim yayma jemiyiti-İlim Yayma Cemiyeti, uran wexipisi-Uran Vakfı, tashkent wexipisi-Taşkent Vakfı We herqaysi sheherlerning tijaret ishxanilirimu oqughuchilarni oqush yardem puli bilen teminleydighan ijtimaiy qurumlardin ibaret.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Shair We Dramatorg Memtili Zununning Ijadiy Hayati

Muxbirimiz Erkin
2012-09-10

Uyghur aptonom rayonluq senet ansambilining sabiq sehne eserler yazghuchisi, shair we dramatorg memtili zunun (teshnaiy) yéqinda wapat boldi.

Eserliride uyghurlarning milliy qismiti we istiqbali heqqide izdengen shair we dramatorg Memtili Zunun

                                                        *****

Bu yil ramzan éyi kirishtin sel burun, aptorning méngisige qan chüshüp doxturxanigha élinip opératsiye qilinghan. Biraq méngige qan chüshüsh uning öpkisining yallughlinishi we börek yetmeslikni keltürüp chiqarghan bolup, uning ötken peyshenbe küni tang seherde wapat bolghanliqi élan qilindi. Aptorning wapati uning oqurmenlirini chongqur qayghugha salghan. Memtili zunun milliy qismet we milliy istiqbal heqqide izdengen, eserliride ümidwarliqni teshebbus qilip, oqurmenlirini qayil qilghan yirik shair we dramatorg.

«Teshnaiy» dégen edebiy texellusi bilen edebiyatning her qaysi saheliride teng qelem tewretken we netije qazanghan mol hosulluq shair we dramatorg memtili zunun, özining arzu wezinde yézilghan shéir we ghezelliri, tarixiy, ijtimaiy témidiki sehne eserliri arqiliq oqurmenliride küchlük tesir qozghighan qelemkeshtur. U, özining «chala tegken oq» namliq shéiri arqiliq uyghur yéqinqi zaman tarixidiki meghlubiyet we hazirqi qismetler arisida seweb-Netije munasiwiti qurush arqiliq tarixni xulasilep, «waderixa, oqni biz tegküzduq chala, shu sewebtin baghrimiz qanliq yara»….«Köymidi yanghinda sirtmaq ne üchün? ne üchün biz bu bala, balagha muptila?» dep yazghan bolsa, yene shu shéirida dawamlashturup, «emdi bilsem, oqni biz tegküzduq chala, hemmidin yaman iken sülhi-Sala» dep körsetken idi.

Eserliridiki pikrining térenliki, shéirliridiki pasahetlik misralar we milliy özlük puriqi oqurmenlirining alqishi we qayilliqigha érishken edib memtili zununning jinaza namizi, peyshenbe küni ürümchi noghay meschitide chüshürülüp, ürümchi shéhitlik qebristanliqigha depne qilinghan. Merhumning ayali tangnur xanim ziyaritimizni qobul qilip, aptorning kélechekke we milliy istiqbalgha izchil ümidwar qarap kelgenlikini bildürdi.

Memtili zunun 1939‏-Yili qeshqer shehiridiki bir meripetperwer tijaretchi ailiside dunyagha kelgen. U sabiq «shinjang instituti»ning edebiyat fakultétini 1958‏-Yili püttürgen bolsimu, biraq aptorning ijadiyet hayati uning baliliq chaghliridin bashlinidu. Aptor 1950‏-Yili 11 yash waqtida özining tunji shéirini yézip, edebiyat sépige kirishning tunji hülini qazghan. Aptorning 1958 ‏-Yili «shinjang instituti»ni püttürüp qeshqer wilayetlik senet ömiki, uyghur aptonom rayonluq naxsha-Usul ansambili qatarliq jaylarda kespiy ijadiyetchi bolup ishlishi, uning ijadiyet sahesidiki yüksilishige türtke bolghan idi.

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, memtili zunun junggo yazghuchilar jemiyiti, shinjang yazghuchilar jemiyiti qatarliq hökümet edebiyat-Senet organlirining ezasi bolsimu, biraq u öz ijadiyetliride izchil orda shairliqi we qessidichiliktin yiraq turup, erkin pikir qilishqa tirishqan milliy ediblerning biridur.

Tangnur xanimning bildürüshiche, ramzan éyi kirishtin sel burun uning ehwali tuyuqsiz özgirip, 2‏-Doxturxanigha élip bérilghan. Doxturlar tekshürüsh arqiliq uning méngisige qan chüshkenlikini bayqighan we derhal opératsiye qilghan. Bu edibning 2‏-Qétim méngisige qan chüshüshi bolup, buningdin 5-6 Yil awwal bir qétim uning méngisige qan chüshüp saqayghan idi. Gerche bu qétim opératsiye muweppeqiyetlik bolghan bolsimu, biraq méngisige qan chüshüsh edibning öpke yallughini editiwetken. Öpke yallughining edep kétishi uning börikini kardin chiqarghan. Edib 2‏-Doxturxanida opératsiye qilinghan bolsimu, lékin wapat bolushtin sel burun 3‏-Doxturxanigha yötkep apirilghan idi.

Memtili zunun 1‏-Qétim méngisige qan chüshkende «shinjang tébbiy instituti» doxturxanisida dawalinip saqayghan. Bu qétim 2‏-Doxturxanidiki mutexessisler opératsiyining utuqluq bolghanliqini bildürgen bolsimu, biraq tébbiy instituttiki doxturlar «esli boyandin achidighan töshükni bashtila achqan bolsa, öpkining yallughlinishini kontrol qilghili bolatti» dégen.

Merhumning jinaza namizigha nurghun adem qatniship, nahayiti daghdugha bilen uzutulghan. Merhumning edebiy ijadiyet hayati heqqide toxtalghan közetküchiler, uning edebiyat sahesidiki köp qirliq yazghuchi ikenlikini ilgiri süridu. Yene u edebiyatning barliq zhanirlirida eser yazghan. Uning «wisal séhri», «gulmihri», «karwan naxshisi», «aile naxshiliri», «meshrep» qatarliq shéir we dastanlar toplimi, «jenubtiki jeng marshi», «ezize», «muqam yurtining bahari» qatarliq drama we opéralar toplimidin sirt, «qosh meschit» namliq hékayiler toplimi, 3«yash» namliq ikki qisimliq téléwiziye tiyatiri we «nadamet» namliq opérasi bar.

Tangnur xanimning bildürüshiche, merhumning wapat bolushtin sel burun yazghan bir shéiri uninggha nahayiti chongqur tesir qilghan. Gerche tangnur xanim bu shéirni izdep tépip derhal bizge oqup bérishke muweppeq bolalmighan bolsimu, lékin u özining memtili zunungha bu shéirni qebre téshigha yézishni tewsiye qilghanliqini bildürdi.

Shair dramatorg memtili zunun 73 yéshida wapat bolghan. Uyghur tor betliridiki xewer we uning heqqidiki bahalarda uning wapati uyghur edebiyatidiki zor yoqitish, dep qeyt qilinghan. Tangnur xanimning ilgiri sürüshiche, «chong oghlining ölümi, bezi bir achchiq yutushlar, séghinish, hérip-Charchash, bezi jehetlerdiki teshnaliqlar» ümidwarliqni özige destur qilghan edibning méngisige qan chüshüshke we waqitsiz ölümige seweb bolghan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/memtili-zunun-09102012170818.html?encoding=latin

Uyghurlar Namratliqta Qaysi Derijige Yetti?

Ixtiyariy muxbirimiz Ekrem
2012-09-05

Xitay axbarat wasitiliri uyghur ilining yopurgha nahiyiside her alte ademning birining namratlar sépige tewe ikenlikini ashkarilidi.

RFA/Shohret Hoshur
Bu göher memet yighin zaligha ekirip teyinlengen reis nur bekrige sunmaqchi bolghan resim. U nur bekrige resimni körsitip turup: «bu sizning xelqingiz, uyghurlar» déyishni, arqidin resimni yighin qatnashquchilirigha körsitip, «bügün bu yerde déyilgenlerning hemmisi edebiyat emes, peqet bula réalliq» déyishni pilanlighan, lékin saqchilar uning yighin zaligha kirishige yol qoymighan. 2011-Yili séntebir.

                                                                               *****  

Gérmaniyining frankfort shehiridiki uyghur ziyaliysi Küresh Atahan bu heqte toxtilip, uyghurlarning bu qeder namratliship kétishi, xitay hökümiti yillardin buyan uyghurlargha qarita yürgüzüp kéliwatqan sistémiliq namratlashturush istratégiyisining mehsuli ikenlikini bildürdi.

Tengritagh torining 4-Séntebirdiki xewirige asaslanghanda, xitay hökümiti uyghur ilining yopurgha nahiyiside namratliqta eng töwen chekte yashawatqan 9 ming kishige «ijtimaiy kapalet kartisi» tarqitip bergen. Pilan boyiche, bu nahiyidiki 20 ming namrat kishige «ijtimaiy kapalet kartisi» tarqitip bérish kérekken.

«Yopurgha nahiyisi 9 mingdin artuq kishige ijtimaiy kapalet kartisi tarqitip berdi» namliq bu xewerde bayan qilinishiche, bu xil kartigha érishken kishiler töwen kapalet puligha, dawalinish heqqige we qerz élish imkanigha érisheleydiken.

Diqqetni chékidighan nuqta, omumiy nopusi 122 ming bolghan yopurgha nahiyisidiki her alte ademdin birining namratlar sépige tewe bölishidur. Xitay hökümiti «halqima tereqqiyat» istratégiyisini yolgha qoyup, «uyghur élining uchqandek tereqqiy qiliwat» qanliqini dawrang qiliwatqan bir zamanda, uyghur rayonidiki bir nahiyining özidila namratlar sanining bu qeder köplükining ashkarilinishi, közetküchilerning diqqitini jelp qildi.

Gérmaniyining frankfort shehiridiki «sherqiy türkistan kültur merkizi» ning reisi, uyghur ziyaliysi Küresh Atahan ependi bu toghrisida ziyaritimizni qobul qilip, uyghurlarning namratlishish mesilisige bolghan qarashlirini bildürüp ötti.

Küresh Atahan, gerche xitay hökümiti uyghur rayonida atalmish namratlarni yölesh siyasetliri yolgha qoyghan bolsimu, uyghur élide her zaman partlishi mumkin bolghan siyasiy we iqtisadiy krizislardin qéchip qutulalmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Xitay hökümitining uyghur ilining yopurgha nahiyisidiki namratliqta eng töwen chekte yashawatqan 9 ming kishige «ijtimaiy kapalet kartisi» tarqitip bergenlik mesilisige qarita gérmaniyining frankfort shehiride yashawatqan uyghur ziyaliysi küresh ataxan ependining qarashlirini diqqitinglargha sunduq.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/namrat-uyghur-09052012145157.html?encoding=latin

Xitayning Xoten Saqchilirining Qolidiki Qara Tizimlik Némilerdin Dérek Béridu?

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-09-05

Xitayning ürümchi sheherlik saqchi idarisi, ürümchide ötküzülüwatqan yawro-Asiya körgezmisining aldida «körgezme bixeterlikige tehdit» dep sanalghan ürümchidiki köchme nopusluq uyghurlar üstidin mexsus qara tizimlik turghuzup, bu tizimlikni herqaysi wilayetlerge chüshürüp bergen.

Wilayetlerdin kelgen saqchilar mana bu tizimlikke asasen, ürümchide hazirghiche atalmish tazilash herikiti élip barmaqta.

Muxbirimizning bügünki éniqlashliri dawamida, xitay saqchilirining ürümchidiki xotenlikler üstidin chiqirilghan qara tizimliki ashkarilandi. Qara tizimliktiki kishilerning kimlikliri, xitayning yermenke mezgilidiki endishilirining esli menbesini körsitip bermekte.

Xewer we nutuqlardin melum bolushiche, xitay dairiliri yawro-Asiya yermenkisi arqiliq, uyghur rayonini téximu keng kölemde échish we siyasiy-Iqtisadiy menpeetliri nuqtisidin yawro-Asiyagha qarap téximu kéngiyish meqsitige yetmekchi.

Mulahizichilerning qarishiche, mana bu échish we kéngiyishtin eng aldi bilen behrimen bolidighanlar, xitayning dölet igilikidiki chong soda-Karxaniliri, uningdin kéyin bolsa uyghur rayonida yashawatqan xitay köchmenliri. Bu rayonning esli igisi bolghan uyghurlar bolsa, bu körgezmini échishta qarar bérish we yaki uning paydisigha shériklishish hoquqigha ige emes.

Ashkarilinishiche, menpeet teqsimatidiki bu adaletsizlik, xitay terepni bir tereptin zor menpeetke ige qilsa, yene bir tereptin endishige salmaqta. Shunga xitay dairiliri, bu menpeetning esli heqdarliri bolghan uyghurlarni bu körgezmidin uzaq turushqa, bu körgezmidiki menpeetke köz qirini salmasliqqa, téximu muhimi buzghunchiliq qilmasliqqa köndürmekte we mejburlimaqta. Töwendiki tizimlik mana bu weziyetni eks ettürmekte.

1. Edep tursunbaqi(qaraqash baziri)
2. Aminem(qaraqash baziri)
3. Jennetxan qaraqash, (aqsay)
4. Roziniyazxan(qaraqash qarasay)
5. Barat(qaraqash baziri, ghayiblar ailisi)
6. Sudixan(qaraqash baziri, ghayiblar ailisi)
7. Nureli(guma baziri, ayal, qawaqxana mulazimetchisi)
8. Wang yüshya(xenzu béqiwalghan, uyghur, qawaqxana sahibi)
9. Abla abduréhim(5-Iyul gumandari)
10. Ayjamal(xoten, chümbel artqan)
11. Seydimemet(xoten, saqal qoyghan)
12. Amine(xoten baziri, chümbel artqan)
13. Memetimin(xoten baziri,, saqal qoyghan)
14. Kemernisa sedirdin(guma)
15. Abdulla abduwaqi(xoten baziri, saqal qoyghan)
16. Obulqasim memetniyaz(kériye, saqal qoyghan)
17. Güljennet(guma, chümbel artqan)
18. Minewer xojaabdulla(xoten, chümbel artqan)
19. Hamutxan(chümbel artqan)

Tizimlikte saqal qoyghan we chümbel artqan ayallarning bölishi, xitayning yermenkining bixeterliki heqqidiki endishisini ipadilimekte. Chünki yéqinqi yillardin béri xitay hakimiyitige qarshi élip bérilghan shiddetlik qarshiliq heriketliri asasen dégüdek uyghurlar arisidiki diniy étiqadi küchlük we milliy exlaqi saghlam kishiler teripidin élip bérilghan.

Mezkur tizimlikte qawaqxanilarda ishlewatqan, ijtimaiy jédellerge arilashqan kishilerningmu bolushi, ürümchidiki xitay köchmenlirining endishisini ipadilimekte. Chünki xitay köchmenliri, etrapidiki uyghurlardin peqet yawash-Yumshaqliqni we itaetmenliknila arzu qilmaqta.

Musteqil tetqiqatchilardin ilham toxti, alimjan inayet we erkin ekrem qatarliqlar, ilgiri radioyimizda qilghan sözliride, uyghur rayonidiki xitay xelqi bilen xitay dairiliri arisidiki menpeet ortaqliqining uyghur pidaiylarning xitay eskerliri bilen puqralirini perqlendürmesliktek, radikal qarshiliq yoligha mejburlawatqanliqini bayan qilghan.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Kishilik Hoquqni Depsende Qilidighan Mashina-Shangxey Hemkarliq Teshkilati

Muxbirimiz Irade
2012-09-04

Bügün xelqara kishilik hoquq birleshmisi teshkilati, xitayning bashchiliqida qurulghan shangxey hemkarliq teshkilati heqqidiki analiz doklatini élan qildi.

Yomiuri Shimbun
Xu jintaw wiladimir putin bilen shangxey hemkarliq teshkilatining yighinida körüshti. 2012-Yili 7-Iyun, béyjing.

Mezkur teshkilat doklatida shangxey hemkarliq teshkilatining, eza döletler térrorluqni bahane qilip, kishilik hoquqni depsende qilidighan qoralgha aylinip qalghanliqini ilgiri sürdi.

Xelqara kishilik hoquq birleshmisi teshkilati qisqiche atilishi fidh bolghan kishilik hoquq teshkilati bügün shangxey hemkarliq teshkilati heqqidiki analiz doklatini élan qildi. «Kishilik hoquqni depsende qilidighan mashina-Shangxey hemkarliq teshkilati» dep mawzu qoyulghan bu doklat jemiy 48 bettin terkib tapqan bolup, doklat hemkarliq teshkilati heqqidiki deslepki chüshenche, eza döletlerning kishilik hoquq xatirisi, eza döletlerning kishilik hoquqni depsende qilishtiki öz-Ara hemkarliqliri we buninggha munasiwetlik muhim weqeler qatarliq mezmunlardin terkib tapqan.

Doklatta, shangxey hemkarliq teshkilatining 2001-Yili qurulghandin buyan xelqara weziyettiki özgirishtin paydilinip, «térrorluq, radikalliq we bölgünchiliktin ibaret 3 ke zerbe bérish» deydighan shoar astida insanlarning eng asasiy heq-Hoquqlirini depsende qilip kelgenliki, teshkilatqa eza döletlerde bu 10 yildin artuq waqit ichide ipade erkinliki, tinchliq bilen namayish qilish, yighilish erkinliki, ten jazasigha qarshi turushqa oxshash kishilik hoquq türlirini depsende qilidighan nurghun weqeler yüz bergenliki bildürülgen.

Doklatta : shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler we uning hemkarlashquchi döletliri hemmisi dégüdek diktator döletler yaki perqliq awazlarni boghidighan tüzümde bolghanliqtin, bu hökümetler döletning muqimliqi we xewpsizlikini qoghdash nami astida emeliyette diniy erkinlikni boghush, siyasiy we kishilik hoquq aktiplirigha bésim ishlitish we shundaqla az sanliq milletlerni basturush we ularni dawamliq halda bölgünchilikke oxshash siyasiy qalpaqlar bilen qarilap kelmekte, dep körsitilgen.

Doklatta mundaq déyilgen:
-Gherbke qarshi turghuchilar kulubi dep tonulidighan shangxey hemkarliq teshkilatining yadroluq prinsipi-«Bir ‏-Birini étirap qilish we hemkarlishish» tin ibaret. Teshkilat 2005-Yili élan qilghan ortaq kélishimde, eza döletler bir-Birining 3 xil küchlerge qarshi turush herikitini tonushi we öz-Ara hemkarlishishi, herqandaq eza döletning 3 xil küchke qarshi turushta oxshash bir pozitsiyide bolup, oxshash tedbir qollinishi kérekliki telep qilinghan. Mana bu, eza döletlerning térrorning xelqaradiki ortaq tebirini chetke qayrip qoyghan halda öz aldigha heriket qilidighanliqini roshen yorutup turmaqta. Bu döletler arisidiki bir-Birini tonush we öz-Ara hemkarliqtin ibaret bu yadro idiye tüpeylidin bir dölette térrorchiliq, bölgünchilik bilen qarilanghan kishiler bashqa eza döletler teripidinmu oxshashla térrorchi, bölgünchi dep qarilanghanliqtin, oxshashla qolgha élinish, qayturulush we hetta qéyin-Qistaqqa élinish xewpige duch kelmekte. Térrorchiliq, bölgünchilik we radikalliq bilen eyiblengen kishiler alahide qattiq bésimgha uchrimaqta.

Doklatta körsitilishiche, shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler hemmisining öz aldigha térrorluq dep zerbe béridighan nishani bar. Xitay hökümitining zerbe bérish nishani bolsa sherqiy türkistan idiyisi bilen chétishliq dep qariliwatqan uyghurlardur. Uningda «xitay hökümiti sherqiy türkistan uqumigha munasiwetlik herqandaq paaliyet we shexske zerbe bérip kelmekte. Xitayning térrorluqqa bergen chüshiniksiz tebiri xelqaraliq ortaq tebirlerdin tolimu uzaq. Xitay hökümiti eza döletler ara imzalanghan kélishimlerge asasen herqandaq uyghur paaliyetchini hetta qazaqistan puqrasi bolghan uyghurlarnimu teqib we bésim astigha élip kelmekte» dep bayan qilinghan.

Xelqara kishilik hoquq birliki teshkilati doklatida alahide yer bergen yene bir muhim nuqta bolsa, shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning özliri qol qoyghan «xelqara panahlanghuchilar qanuni» ni depsende qilish ehwali bolup, bu madda astida herqaysi eza döletlerge munasiwetlik alahide közge chéliqidighan délolargha yer bérilgen. Uning xitaygha ait qismida wekil qilip otturigha qoyulghan délo bolsa, uyghur panahlanghuchi ershidin israilning qazaqistan teripidin xitaygha qayturup bérilish weqesi bolup, ershidin israilning shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler arisidiki 3 xil küchlerge qarshi turushta hemkarlishish netijiside qayturulghanliqi, qazaqistanning bu mesilide xelqara panahlanghuchilar qanunini qattiq depsende qilghanliqi eskertilgen.

Shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler insanlarning erkin sayahet qilish erkinlikinimu qattiq depsende qiliwatqan bolup, bolupmu buningda qazaqistan we qirghizistanning uyghur paaliyetchilerning chetke chiqishigha tosalghu bolush ehwali alahide tilgha élinghan bolup, buningda, d u q muawin reisliridin qehriman ghojamberdining 2011-Yili amérikida uyghurlarning teqdiri heqqidiki yighingha qatnashmaqchi bolghanda, qazaq dairiliri teripidin chégradin chéqishigha yol qoyulmighanliqi we qirghizistan dairiliriningmu bir qisim uyghur aktiplarni xitayning buyruqigha binaen chégradin chiqishini tosqanliqini misal qilghan.

Xelqara kishilik hoquq birliki teshkilati doklatining axirida mundaq déyilgen:
Shangxey hemkarliq teshkilati xitay we rusiyidin ibaret ikki dölet bashchiliqida kishilik hoquqni téximu ilgirilep depsende qilishqa asas yaritidighan kélishimlerni imzalidi. 6-Ayning 6-We 7-Künliri mezkur teshkilatning béyjingda échilghan yighinida «eza döletler rayon bixeterlikige, muqimliqigha ziyan yetküzidighan heriketlerge ortaq qarshi turush» qarari aldi. Bu qarar, eza döletlerning ottura sherq elliride yüz bergen ereb baharigha oxshash démokratiyilik heriketlerdin qattiq chöchügenlikini ochuq körsitip béridighan bolup, shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler öz küchidin paydilinip, kishilik hoquq aktipliri we öktichilerni basturush paaliyetlirini téximu kücheytti.

Doklatning axirida herqaysi kishilik hoquq organliri we birleshken döletler teshkilati qarmiqidiki organlarning shangxey hemkarliq teshkilati üstidiki nazaritini ashurushi kérekliki, herqaysi eza döletlerning kishilik hoquq xatirisini yaxshilashqa ündeydighan paaliyetlerning kücheytilishi kérekliki chaqiriq qilinghan.

Mezkur teshkilat, gérmaniye we fransiyini merkez qilghan kishilik hoquq teshkilati bolup, hazir bu teshkilatning 20 din artuq dölette shöbisi we tetqiqatchiliri bar.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.