Meltem Arikan Xanim: Uyghurlargha Nisbeten Eng Chong Xeter Öz Tili We Dinidin Yiraqlishish

 

Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
2012-11-29

Ataqliq türk téléwiziye programmisi riyasetchisi we «9a téléwiziye qanili» ning riyasetchisi meltem arikan xanim, xitayning uyghur tilini we medeniyetlirini yoq qilish üchün yürgüzüwatqan siyasetlirige qarshi uyghurlarning dini étiqadta ching turushi, uyghur aile terbiyisini kücheytish kéreklikini otturigha qoydi.

 

RFA/Arslan

Türk axbaratchi meltem arikan xanim. 2012-Yili noyabir, türkiye.

Ixtiyari muxbirimiz arslan tashning meltem arikan xanim bilen uyghurlarning hazirqi weziyiti toghrisida ötküzgen söhbiti jeryanida, meltem xanim uyghurlargha nisbeten öz tili we dinidin yiraqlishishning xeterlik ikenlikini tekitlidi.

Arslan tash: hörmetlik meltem xanim, buningdin on yillar ilgiri uyghur diyaridiki mekteplerde hetta uniwérsitétlardimu oqughuchilar uyghur tilida ders oquytti. Yéqindin buyan xitay dairiliri uyghur diyaridiki mekteplerde qosh tilliq maarip dégen shoar astida uyghur tilida ders oqushni emeldin qaldurdi we xitay tilida ders oqushqa mejburlimaqta, mushundaq weziyette sizningche uyghur tilini saqlap qélish we uyghurlarning assimilyatsiye bolup kétishning aldini élish üchün néme qilish kérek bolidu?

turk-TV-xitay-eskerliri-mechit-etrapida-385.jpg
 
 
9 A Téléwiziye qanilida körsitilgen, xitay eskerlirining meschit etrapida jiddiy halette turghan körünüsh. 2012-Yili l30-Öktebir, istanbul.

 

Meltem xanim: sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz telim-Terbiye, milliy medeniyetke bek ehmiyet béridu, xitay buning yaxshi bilgenliki üchün bu sahege buzghunchiliq qilishni meqset qilmaqta, hazirqi weziyette buninggha qarshi turushning tek yoli bolsa ailidiki telim-Terbiyini kücheytish, her kim öz ailisidikilerge tili we milliy medeniyet, örp-Adetlirini ögitish kérek. Qérindashlirimiz milliy medeniyitini saqlap qélishi bek muhim. Emma u yerde bek xeterlik bir halaket bar, u bolsimu xitay maarip sistémisi yolgha qoyghan marksizm, darwinizm we matériyalizmliq maarip. Eslide uyghur qérindashlirimiz bu sistémigha téximu küchlük bir shekilde qarshi turushi kérek, chünki öz tili bilen telim alghan uyghur yashlar nechche saetlep öz dini eqidisige xilap bolghan matériyalizm we darwinizm nezeriyisi boyiche ders oqup shu sistéma boyiche yétiship chiqqan teqdirde öz tilini bilgen bilenmu öz dinini bilmeslik eng chong xeterlik ehwal. Uyghurlargha nisbeten öz tilini bilgen bilenmu öz dinidin yiraqlishish eng chong xeterlik ehwal, shuning üchün sherqiy türkistanda perzentlirimizning, yashlirimizning aldi bilen darwinizm we kommunizm idiyisige qarshi köplep chüshenche hasil qilishi shert. Matériyalizm idéologiyisining asasiy yoq sepsete ikenlikige alaqidar ilmiy we eqli delil-Pakitlarni yaxshi öginishi shert. Buning bilen birge yene iman, étiqad heqiqetlirini, quran kerimining heqiqetlirini bek yaxshi öginishi kérek, shuning bilen rohi we meniwi jehette intayin küchlük bir rohqa ige bolushi we ewladlarnimu shu roh bilen yétishtürüshi zörür. Mushuni emeliy ijra qilalighanda andin küchlük étiqadliq ewladlar yétiship chiqidu.

 

Arslan tash: hörmetlik meltem xanim, sizge nisbeten uyghur mesilisi bilen pelestin mesilisidiki oxshashliqlar we perqler némilerdin ibaret?

Meltem xanim: pelestinde we sherqiy türkistandimu 60 yildin buyan toxtimay ézilip kéliwatqan insanlar bar, emma türk-Islam dunyasining qayghuliri sherqiy türkistan we pelestin bilenla cheklinip qalmaydu, chadtin patanighiche her yerde zulum bar, bu zulumgha xatime bérishning yolini alla bizge körsetti, alla taala quran kerimide, birlishinglar, ayrilmanglar dep telimat béridu, tili, milliti, mezhipi néme bolushtin qetiy nezer pütün musulmanlar qérindash. Musulmanlar bir-Birini oz jénini qoghdighandek qoghlimighuche, bir ereb bir türkni öz qérindishigha oxshash yaxshi köyünüp qoghlimighuche bu zulumlargha xatime bérilmeydu, shuning üchün biz derhal heriketke ötüp türk-Islam birlikini qurushimiz kérek.

Arslan tash: pelestin mesilisini qollap-Quwwetligen musulman ammiwi teshkilatlar we döletler néme üchün sherqiy türkistan mesilisini qollimaydu?

Meltem xanim: chünki türk-Islam dunyasi küchlük bir birlik astida jem bolmasliqi eng échinishliq aqiwetlerdin biri hésablinidu. Elwette türk-Islam jughrapiyisining her qaysi jaylirigha tinchliq berpa bolushi, xatirjemlik, huzur ichide yashishi, héch qandaq bir ösmürning közide qorqush bolmasliqi üchün gheyret bilen heriket qilish allaning bizge chüshürgen buyruqi. Bezi kishiler peqet pelestin deydu, bezi kishiler peqet sherqiy türkistan deydu, alla bolsa bizge pütün dunya deydu, allataala yalghuz musulmanlargha emes belki pütün insanlargha tinchliq berpa qilishqa buyruydu.

Arslan tash: hörmetlik meltem xanim, sizningche uyghur mesilisini dunya we türkiye küntertipige keltürüsh üchün chetellerdiki uyghurlar we uyghur teshkilatlar néme qilishi kérek bolidu?

Meltem xanim: imkaniyetlerni we küch-Quwwetlirimizni birleshtürüshimiz intayin muhim. Oxshimighan partiyilerdin oxshimighan jamaetlerdin, fond we teshkilatlardin bu yolda gheyret bilen heriket qilghanlar bar. Biz bir-Birimizni yaxshi köreyli, bir-Birimizge ige chiqayli, hemmimizning meqsiti oxshash, eng aldi bilen hemmimizning dini étiqadi oxshash, qiblimiz bir, kitabimiz bir, birliship heriket qilidighan bolsaq, alla aldimizgha köpligen imkaniyetlerni échip béridu, chünki u waqit allaning buyruqigha boysunghan bolimiz, emma bölünüp parchilansaq alla muweppeqiyetni nésip qilmaydu, chünki bölünüp parchilinish islam dinida haramdur.

Arslan tash: uyghur xelqi türkiye dölitini we türkiye xelqini bek yaxshi köridu we uyghur mesilisi üchün yardem ümid qilidu, sizningche türkiye xelqi we döliti uyghur xelqi üchün néme qilishi kérek we némilerni qilish imkaniyiti bar?

Meltem xanim: sherqiy türkistan bizning jan dilimiz,, rohimiz, pak-Pakiz bir xelq, wijdani pak, güzel-Exlaqqa ige xelq. Inshaalla ular bilen yüz körüshidighan, ularni baghrimizgha basidighan künler pat arida kélidu, biz adnan oktar ependi bilen «9a téléwiziye qanili» bolush süpitimiz bilen sherqiy türkistandiki zulumgha xatime bérish üchün nechche yildin buyan tiriship kéliwatimiz we buningdin kéyinmu axirghiche dawam qilimiz. Bu yerde bizning we dölitimizning sherqiy türkistan mesilisi toghrisida xitay hökümiti bilen uchrishish élip bérish bek muhim. Xitayning uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bésim siyasitidin waz kéchishke chaqiriq qilish kérek. Kérek bolghanda iqtisadi émbargo yürgüzüsh kérek. Adnan oktar ependi bu heqte xitay bilen uchrishishlar élip bardi we yaxshi netije boldi, emma yaxshi ilgirileshler téximu téz sürette dawam qilishi kérek. Uyghur qérindashlirimizmu we bizmu, xitay yoqalsun démeymiz, emma sherqiy türkistan azad bolsun deymiz, sherqiy türkistanning azad bolushi xitay üchün tehdit emes, del eksiche ularnimu xatirjem qilidighan bir güzel ish. Buninggha kapaletlik bérishni xitaygha yaxshi chüshendürüsh kérek. Xitayning endishe we qorqushliri yoqalsa belki bu bir yaxshi ilgirilesh bolidu, shuning bilen birlikte xitaygha kommunist idéologiyisining asasiy yoq bir sepsete ikenlikini yaxshi chüshendürüsh kérek, chünki xitay bu sepsete idéologiye sewebidin yalghuz uyghurlarghila emes belki öz xelqigimu zulum qiliwatidu, ularnimu qiynawatidu. Biz bolsaq öz yolimiz bilen méngip hem sherqiy türkistan xelqining hem xitay xelqining tartiwatqan zulumgha xatime bérishni xalaymiz, her kim birinchi sinip insangha oxshash xushal yashishini xalaymiz.

Qérindashlar, sherqiy türkistan üchün élip barghan xizmetlirimizni «9a téléwiziye qanili» ning www.a9.com.tr Tor adrésidin we adnan oktar ependining kitabliridin paydilinishi üchün www.doguturkistan.com Tor adrésini ziyaret qilishini tewsiye qilimiz.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/turk-qanal-11292012154453.html/story_main?encoding=latin

Advertisements

Patigül Ghulam:Pelestin Bilen Süriyidiki Anilar Mendin Bextlikiken

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2012-11-28

Bügün dunya jamaetchilikining diqqet nuqtisi pelestin we süriyidiki weziyetke merkezleshmekte, bolupmu u jaylardiki puqralarning zulum we zorawanliqqa uchrishi dunya jamaetchilikining hésdashliqini qozghimaqta.

Ghayiblardin: Imammemet Élining anisi Patigül Ghulam

 Undaqta, zulum we zorawanliq peqet mushu ikki jaydila yüz bériwatamdu yaki zorawanliqning eng wehshiysi mushumu? bu soalgha her kim dunyani körüsh, bilish we chüshinish derijisige qarap perqliq jawab bérishi mumkin. Bu soalgha, bügün ürümchide yashawatqan, 4 yildin béri ghayib oghlini izdewatqan bir anining jawabi mundaq «pelestin we süriyidiki anilar, uyghur aniliridin bextlik, chünki, ular balilirining jesitige ige bolalaydu, ular dunyagha özining yighisini anglitalaydu….»

Töwende derdmen ana patigül ghulamning mana bu tesirati heqqide teyyarlanghan programmimizni diqqitinglargha sunimiz.

Muxbir: patigül xanim, qandaq ehwalingiz, bügün awazingiz boshraq chiqiwatidighu?
Ana: oylinip qéliwatimen, téléwizorlardiki xewerlerge qarap.

Muxbir: mesilen qandaq?
Ana: xewerlerni körüp olturuwatimen, pelestindiki, süriyidiki anilar yighlawatidu, qaqshawatidu, ölüp ketken baliliri üchün. Heyran qéliwatimen, ular yighliyalaydiken, dunya ularni köridiken, bizni körmeywatidighu?!!! yighimizni héchkim anglimaywatidighu? biz üchün gep qilidighan adem chiqmidighu?!!! biz ajizkenmiz, biz bek bicharikenmiz!!! xudayim jazasini bérer! kéche-Kündüz yighlap dua qiliwatimen, xudayim jazasini bérer.

Muxbir: déginingizdek, uyghurlarning weziyiti pelestin we süriyiliklerningkidin éghir dep qaraydighanlar bar.
Ana: ularning baliliri (düshminini) tilliyalaydiken, tash atalaydiken, yürikige pangngide bir pay oq tégip pokkide chüshse, aniliri «balam» dep bérip baghrigha basalaydiken. «Oghlum allah yolida jihad qilip öldi, oghlum shéhit» déyeleydiken؛ bizchu? biz oghullirimizning jesitigimu ige bolalmiduqqu? qéni oghlummu déyelmiduqqu? dések solap qoydighu?! bu xeq bek wehshiyken, bu xeq bek wehshiyken!»

Muxbir: xitayda axbarat erkinliki yoq, shunga dunya uyghurlarning weziyitini toluq bilelmeywatqan bolsa kérek.
Ana: qolida tömürning sunuqi yoq balilirimizni wehshiy haywanlarni tutqandek tutup eketti, yep ketti, yoq qiliwetti. Manga oxshash kéche-Kündüz yighlawatqan nurghun anilar bar, xep dep yashawatqan nurghun aililer bar. Oylap qalimen, nimimu gunah qilghan bolghiytuq allaning aldida? nimishkimu bu haywanlarning qoligha qalghaniduq? belkim bumu allaning bir hékmitidu?! allah hemmige qadir, allahim hésabimizni epbére!!!

Muxbir: diniy telimatlardimu, penniy melumatlardimu herqandaq nersining dewriyliki bolidighanliqi éytilidu؛ déginingizdek, bu yighilarningmu bir hésablinidighan waqti bolushi mumkin.
Ana: pelestindiki, süriyidiki anilargha dep qoyunglar, ular yighlimisun, ular bizdin bextlik iken. Ular balilirini özliri yerlikide qoyalaydiken, jesitige ige bolalaydiken, haza achalaydiken.. Men balamning ölük yaki tiriklikinimu bilmeymen, yürikini sughuruwaldimu, börikini yuluwaldimu, bunimu bilmeymen.

Muxbir: patigül xanim, bügünki paringimiz mushunchilik bolsun, men yene sizge téléfon qilimen.
Ana: bolidu, yoqap ketmeng, téléfoningiz üzülüp qalmisun…

Muxbir: dawamliq téléfon qilishni oylaymen, biraq jarahetliringizni tatilap qoyamdimenkin dep endishe qilimen.
Ana: yaq, jarahitim tatilanmaydu, yürikimning zerdabliri chiqip kétidu.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/patigul-gholam-11282012150650.html/story_main?encoding=latin

1944 – Yilidiki Sherqiy Türksitan Jumhuriyitining Qurulush Jeriyani We Yiqilish Sewebliri

Aptori:Musajan Er

Her qandaq bir millet üchün öz tarixni bilish, tarixini eslesh we tarixtin ders chiqirish intayin muhim. Bir alim mundaq dégen: ötmüshini bilmigen millet kelgüsinimu bilmeydu. Öz kechmishini tetqiq qilghan, ögen’gen we ibretlik weqelerdin ders alghan millet kelgüsini köreleydu hemde kelgüsini belgiliyeleydu.

Allahta’ala qur’an kerimde tarixta yüz bergen weqelerni we peyghemberlerning qisselirini bayan qilip insanlargha uningdin sawaq élishni tekitleydu.

11 _ ayning 12 _ küni sherqiy türksitan xelqi üchün intayin ehmiyetlik bir kün, bu künde sherqiy türksitan xelqi hörlük we azadliqqa ériship özlirining musteqil dölitini qurghan tarixi bir kün, bu kün 1933 _ yili qeshqerde 1944 _ yili ghuljida sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulghan bir kün, bu künde sherqiy türkistan xelqi tarixtin buyan tartip kelgen zulum we bésimlarni untup xushalliqqa chümgen bir kün. Échinishliq külpetlerdin kéyin omumiy xelqning azadliq we musteqilliq arzu – armanliri emelge éship bayram tentenisi ötküzgen bir kün. Bu kün ishghaliyetke xatime bérilip istiqlal bayriqi sherqiy türksitan asminida jewlan qilghan bir kün, bu kün sherqiy türkistan xelqi musteqilliq hayatni yéngidin bashlighan bir kün. Bu kün sherqiy türksitan xelqi, azadliq we hörlükning, musteqilliq we döletning qandaq bolidighanliqigha shahit bolghan bir kün. Heq bilen batil dost bilen düshmenning meydani ayrilghan bir kün. Bu kün musulmanlar eziz, kapirlar rezil bolghan bir kün. Bu kün weten xelq üchün janlirini pida qilghan yüzminglighan shehidlerning rohi shatliqqa chümgen bir kün. Bu künde sherqiy türksitan xelqining alqish sadaliri asman zéminni zil – zilge salghan otluq bir kün. Mana biz bügün shanliq tariximizgha shahid bolghan künni eslep, shehidlerni xatirlep olturuwatimiz.

Epsuslinarliq bilen pelekning chaqi tetür chögilep, xelqimizning bu xushalliq künliri uzun’gha barmay yérim yolda qaldi. Din düshmenliri, islam düshmenliri, sherqiy türkistan xelqining tarixi düshmenliri bolghan rus we xitaydin ibaret ikki xa’in millet bizning rehberlirimizge bergen wediliride turmidi, imza qoyghan kélishimlerge emel qilmidi, urushta teng kélelmey yéngilip qaldi, hiyle – mikirlik bilen sheytani oyunlarni oynap aldamchiliq qildi, sherqiy türksitan xelqige xiyanet qildi we wetinimiz sherqiy türkistanni qaytidin ishghal qiliwaldi.

1933 – yildin 1944 – yilghiche bolghan ariliqtiki sherqiy türkistan weziyiti

1933 _ yili sherqiy türksitan xelqi tünji musteqil döliti bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulghanliqini dunyagha jakarlidi. Bu jumhuriyet 6 ay höküm sürgen bolsimu sherqiy türksitan xelqi azadliq we musteqilliq iradisidin waz kechmidi, sherqiy türksitanning oxshimighan rayon we sheherliride rus we xitay ishghaliyetke qarshi quralliq heriketler dawam qildi.

1934 – 1937 _ yillar arisida tungganlar qeshqer we xotenning her qaysi rayonlirida qattiq qirghinchiliq yürgüzdi, qeshqer we xoten eskerliri tongganlargha qarshi qattiq jeng qildi. Maxosen bashchiliidiki 10 ming kshilik tunggan atluq qoshuni yimeklik we shunng’gha oxshash éhtiyajlirini qamdash üchün xelqning pul – mallirini bulang – talang qildi, xelqqe éghir alwang yasaqlarni qoyup yerlik xelqqe éghir zulum qildi. Bu zulum we naheqchilikke chidap turalmighan xelq omumiyüzlük toplishalmighan bolsimu kichik guruppilar halda qozghilip chiqip qarshiliq körsetti.

1934 _ yili xujaniyaz haji ruslarning wastisi arqiliq shing shisey bilen kélishim tüzdi kélishim boyiche ürümchige barghandin kéyin shingsisey xujaniyaz hajini qolgha aldi we 8000 eskirini quralsizlandurdi. Shingsiseyning hiyle – mikirini sizip qalghan géniral mehimut muhiti ürümchige bérishni ret qilip qol astidiki 2000 din artuq esker bilen qeshqerni qoghdidi. Xujaniyaz haji ruslargha ishinip kétip shingsiseyning aldam xaltisigha chüshüp ketti.

Abduniyaz yétekchilikidiki milliy azatliq küresh

Shingsisey mehmut muhitini ürümchige bérishqa zorlighandin kéyin mehmut muhimi 1937 _ yili hindistan’gha ketken , uning qol astidiki 2000 din artuq esker abduniyaz we kichik axunning qumandanliqida qozghilip chiqip yeken we yéngisarni düshmendin azad qilghan. Abduniyaz sherqiy türkistanda islam yolida jihad qilidighanliqini élan qilghan we eskerler qollirida <<فى سېبىيىللاھ>> yeni <<ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىش>> dégen shu’arlar yézilghan taxtilarni kötürgen halda urush qilghan, kéyin bu qoshun qisqa waqit ichide qeshqerni élish üchün hujumgha ötken buningdin qattiq chöchügen shingsisey sowét ittipaqigha muraji’et qilip yardem sorighan. Sowét da’iriliri mutihemlik bilen bu inqilabning azatliq üchün ikenlikini bilip turup, zor kölemlik herbi téxnika we muntizim zamaniwi herbi qoshunini qanunsiz halda chégiridin kirgüzüp, uyghur we tunggan qisimlirini rehimsizlerche qirghin qilghan.

1937 – yili awghustta sowét’eskerliri qirghizistanning osh, narin teweliridin téz sür’etlik tanka qisimliri «xitay kompartiyesige éntirnatsi’onal yardem» niqabi astida xitayche kiyindürülüp qeshqerge kelgen.

1937 – yili 5 – séntebir, tunggan qoshunliri yéngisarda tarmar qilin’ghan. Bu urushqa sowétning 25 herbi ayrupilani hemde tanka qisimliri hujum qilip, 3000 eskerni esirge alghan. 22 – séntebirde xotenni ishghal qilghan. Tanka etritini öz ichige alghan sowétning narin guruppa eskerliri maralbéshi terepke hujum qilip uyghur armiye qismlirini tarmar qilghan. Ular yene hindistan terepke mangghan 2500 töge, ésheklerge yüklen’gen altun, kümüsh qatarliq bayliqni qolgha chüshürüp, ayrupilan bilen sowét ittipaqigha qaytip ketken.

1937 – yili 5 – dékabirda, rus narin guruppa eskerlirining qumandani n. Noréyko rus rehberlikige mundaq dokilat sun’ghan, urushta uyghur qoshunidin 8000, tunggan qoshundin 5612 kishining öltürülgenlikini sowét n k w d bash chégra bashqarmisining bashliqi n. Kruchinikin brigadagha duklat qilghan, uyghur qisimliri yene kuchar, qara sheher etraplirida sowét qisimliri teripidin qorshawgha élinip yoq qilin’ghan. Shundaq qilip, milliy qehrimanimiz abduniyaz qatarliq wetenperwerlerning adaqqiche küresh qilip qolgha keltürgen ghalibiyet méwisi sowét jahan’girlirining biwasite basturushi bilen yoq qilin’ghan.

1937 – yili 13 – öktebir küni, ürümchide shingsisey xojiniyaz hajini resmi qamaqqa élip, yaponiye jahan’girlikining quyruqi, weten xa’ini dep töhmet chaplighan. Bu yalghan délogha chétip 8000 ademni türmige qamighan. Ularning mal – mülkliri musadire qilghan bandit shingsisey mushu usul bilen sowéttin alghan qerzni töligen. Musa baydin 40 sanduq, chanishiw hüseyndin 37 sanduq altun bulap kétilgen. Türmige qamalghanlarning köp qismi étilghan. Shingsiseyning katibi shi yanfuning melumati boyiche sowéttin kelgen sémyonow, qadir haji, séyit haji qatarliq n k w d razwitka xadimliri shingsiseyning jallatliri bilen bille ishlep jazalashqa biwasite qatnashqan. Xojiniyaz haji qatarliq 108 muhim kishining ölümge höküm qilin’ghan testiq qeghizini moskowadin hashim haji ürümchige ekilip, öz nazariti astida 1938 – yili 12 – ayda xojiniyazlarni boghup shehid qilghan.

1944 – yildin 1949 _ yilighiche bolghan arliqtiki weziyet

Sowit ittipaqi sherqiy türkistanning tashqi dunya bilen bolghan alaqe munasiwitini pütünley késip tashlap, özining emeliy ishghaliyet rayonigha aylanduruwalghan idi. Shingsiseyni chaqmaq tézlikide hakimiyet béshigha élip kélish arqiliq sherqiy turkistanda ékispalatsiye tüzimi yürgüzüp, chong bir tazilash we yétim qaldurush herikitini bashliwetti. Bu ehwal 1933 we 1934 yilidin bashlap, taki 1943 yiligha qeder üzlüksiz dawamlashti.
2 dunya urushida gitlér qoshunliri téz sür’et bilen ilgirilep, moskwaning etrapighiche yéqinliship keldi. Ruslar üchün sadaqet bilen xizmet qilghan we ruslar teripidin chüshürülgen her bir buyruqni shertsiz halda tuluq orundap kéliwatqan shingsisey, rusiyening qéyin ehwalda qalghanliqini purset bilip, jangkeyshi hökümiti bilen kélishim tüzdi. Shuning bilen 1943 yilida xitay eskerliri sherqiy turkistan’gha kirgen boldi. Gomindang millitarist xitay hakimiyiti, jallat shing shiseyning bashchiliqida 11 yilliq hökümranliqi sherqiy türkistanda yüzminglighan ademni qamap 8000 din artuq kishni öltürgen. Xelqqe éghir alwang – yasaq, séliq sélip, mal – mülkni bolighan. On ming herbi at bérish séliqi salghan.
1940 – yili shing altaydin sheripxan qatarliqlarni yighin’gha chaqirghan bolup, ular kelgende, türmige solap éghir iskenje usullirini qollinip qiynap öltürdi. Buninggha qarshi altay qazaqliri qozghaldi. Shingshisey esker ewetip bu qozghilangni basturdi, emma osman batur urushni dawamlashturdi. 1942 – yili, shingshisey sowét ittipaqidin yüz örüp sowét mutexessislirini heydep chiqardi. Sana’et orunlirini taqiwetti. Iqtisadi alaqini üzdi hemde’amérika we en’giliye bilen yéqinliship, gomindang bilen birleshti. Shuning bilen sowét da’iriliri sherqiy türkistandiki inqilaplarni qollashqa bashlidi. 1943 -yili apréldin bashlap, altaydiki osman baturning partizanlirigha mongghuliye arqiliq qoral yardem berdi. Tarbaghatay we tashqorghanlarda partizanliq heriketler bashlandi.

1944 – yili 9 – aprilda, ghuljida mexpi halda, azatliq teshkilati quruldi. Teshkilatning asasiy qatlam ezaliri, elixan töre, qasimjan qemberi, sabir haji, m. Mexsum, saliqan bay, abdura’uf meqsut, zunun téyip, j. Yoldash, muhiddin, nuriddin beg we ömerjan qatarliq kishlerdin ibaret. Bu teshkilatqa elixan töre re’is boldi. Teshkilat qurush aldida sowétning konsuli dubashin terjimani hakim jappar arqiliq elixan törige teshkilat qurushni éytqanda elixan töre ishenmigen lékin dushabin uning keynidin arshanggha bérip, tekrar qayil qilish arqiliq köndürgen we aghzaki kélishim tüzgen. Elixan töre teshwiqat ishlirini yürgüzüshke bashlighan.

Sherqiy türkistan xelqi 1944 yilida ghuljida millitarist gomindang xitay hakimiyitige qarshi qaytidin bash kötürdi. Bu mezgilde rusiye bilen gérmaniye otturisidiki urushlarmu pes koygha chüshüp, hetta rusiye üstünlükke érishishke bashilghan idi. Shunga ruslar sherqiy turkistan’gha qol tiqish pursitigimu ériship, eng deslep ili rayonidiki milletperwer qozghilangchilargha yardem qilishqa bashlidi. Shundaq qilip, ili rayonida ghulja shehirini merkez qilghan halda tarbaghatay we altay wilayetlirini öz ichige alghan musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti quruldi we 1944 yili 11 – ayning 12- küni jumhuriyet qurulghanliqi resmiy élan qilindi, shundaq qilip sherqiy türkisitan xelqiy öz musteqilliqini ikkinchi qétim qolgha keltürgen boldi.
Sowét ittipaqi deslep moskwa, kéyin semerqent we almuta sheherliride mexsus terbiyilen’gen hakim jappar, sétinbanko, a. Éziz baqiyéw qatarliq 270 razwétchikini sherqiy türkistan’gha ewetken. Sowétke qéchip ötken fatih, xemit, baychurin, seypullayimow we memetowlarni terbiyilep chégradin ötküziwetken.

Sherqiy türkistan jumhuriyitining siyasiy xitapnamisi élan qilindi

12 – noyabir, ghuljida chong murasim ötküzülüp, elixan töre teripidin sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti qurulghanliqi jakarlandi. Elixan töre re’is boldi, obulxeyr töre bilen hakim beg mu’awin re’is boldi, abdura’uf mexsut bash katib we reximjan sabir haji, qasimjan qembiri, muhemmetjan, mexsum pocherler asiasiy qatlam rehberlik ezaliri boldi.

1945 – yili 5 – yanwar sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti 4 – qétimiliq yighinida toqquz maddiliq siyasiy xitabname élan qilindi.

Bu toqquz maddiliq xitabname töwendikiche:

1. Xitay mustemlikichilirini sherqiy türkistandin pütünley qoghlap chiqirish.
2. Sherqiy türkistan zéminida musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurush.
3. Sherqiy türkistanning muntizim milliy armiyesini qurush.
4. Hemme millet hoquqta barawer bolush, milletlerning örp – adet we diniy étiqadini qoghdash.
5. Démokratik tüzümni yolgha qoyup, hakimiyet orunlirigha xelq ishen’gen kishilerni saylash we hakimiyet ishlirida uyghur tilini dölet tili qilish.
6. Sana’et, déhqanchiliq, charwichiliq, ormanchiliq we soda tijaritini rawajlandurup, xelq turmushini yaxshilash.
7. Medeniy – ma’arip we sehiye ishlirini téz sür’ette tereqqi qildurush.
8. Dunyadiki xelqchil döletler bilen, eng awwal sowét ittipaqi bilen dostluq munasiwetni mustehkemlesh.
9. Eyni zamanda xitay döliti bilenmu déplomatik we iqtisadi alaqe ornitish. Mana buningdin körüwélishqa boliduki, bu inqilab sherqiy türkistanni üzül – késil musteqil qilish üchün ishqa ashurulghan inqilab ikenliki shübhisizdur.
Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti qurulghandin kéyin, sowét rehberliki «1- dom» arqiliq uning pa’aliyitini kontrol qilghan bolup, uninggha géniral – léytnant w. S. Kozlow (yiginarow) bashchiliq qilghan. Elixan törige muhsin, exmetjan qasimigha seydexmet ömerow, jani yoldashqa sulayman roziyéw, maliye nazaritigha gribénko, ma’arip nazaritigha abdullayéw, bashbay cholaqowqa meshur roziyé’owlar meslihetchi bolghan.

Milliy armiyimizge «2- dom» kontrolluq qilatti. Uning bashliqi géniral mayor koznésow (lang fang) bolup, qol astida polénow, majrow, is’haq beg, mogutnow, léskin, mewlanow, xaninlar bolghan. Ichki ishlar nazaritide zakir (axar) eli mamitow, iskenderler kontrol qilatti.

Milliy armiyening qurulushi

1945 – yili 8 – april gholjida partizan etretliri asasida milliy armiye teshkil qilin’ghan. Ghulja shehirining gherbidiki chong meydanda 10 minglighan kishi qatnashqan chong murasim ötküzülüp, elixan töre teripidin milliy armiyining resmi qurulghanliqi jakarlinip, tentenilik halda tugh tapshuruldi.

Milliy armiyining bash qomandani: i. Polinow, mu’awinliri: zunun. Téyipow, is’haq beg mononow;

Siyasi ishlar boyiche bash qomandan mu’awini abduréhim hesenow, shitab bashliqi majarow bolup teyinlendi.

Shu chaghda herbi qisimlarda jem’i 15 ming jengchi – ofitsér bolup, 14 qisimgha bölün’gen:

1 – süydüng 1 – piyade polki, komandiri mogutnow, komésari is’haq beg mononow;

2 – ghulja 2 – piyade qisim, komandiri pidayif, komésari mollaxun.

3 – ghulja zapas 4 – qism komandir qéyim beg, komésari ghlajdinow.

4 – tékes atliq 1 – qisim pidayéw, mingjiqiyéw.

5 – ghulja atliq 2 – qisim mewlanow, ibrahimow.

6 – ghulja atliq 1 – qisim noghubayéw – sopaxun koméssar, h . Qurbanow.

7 – toqquztara atliq 2 – qisim yusupjan, sadiqow.

8 – keng say atliq 3 – qisim léskin – muranjan.

9 – musteqil atliq déwiziyon m. Tasirow.

10 – musteqil zembirekchiler déwiziyoni (wolkow, atbayans).

11 – mongghul atliq qoshuni – érde bolghunow, hashir wahidi.

12 – tunggan atliq qoshuni -m lomiyéw, muqit.

13 – muhapizetchiler qoshuni – xanin.

14 – shiwe iskadroni- baynto, murtizen.

Milliy inqilab dewride gomindang qoshunidiki uyghur jengchi – ofétsrlar isyan kötürüp, milliy armiye sépige ötti. 1945 – yili 27 – aprilda maytaghdiki sopaxun 97 jengchini bashlap milliy armiyige qoshuldi. Altay sartoqaydin mömin muptilla öz qismini bashlap milliy armiyige ötti. Chöchektiki qumandan ablaxan öz qismini bashlap milliy armiyige ötti.

Tarbaghatay wilayitide ghoja exmet, réwo, dénisoflar, jemineyde molla islam isma’ilow, toli nahiyesining mayli téshida qazaq partizan etriti heriket qilghan.

Altayda osman batur, delilxanlarning chong etretliri, tashqorghanda chong partizan etriti qurup altay, qeshqer, yeken, wilayetliri teweliride heriket élip barghan. 1945 – yili aprilda milliy armiye qurulghandin kéyin, üch sep boyiche heriket qilghan. Shimalda delilxan, léskinlar, ottura yönilishte polé’ow, is’haq begler bashchiliq qilghan. Jenubiy yönilishte sopaxun, shitab bashliqi hüseyn ghaziyéf, diniy rehberler damolla raziyéf, hökümet wekilliri qasimjan qembiri, a. Shakiroflar bolghan idi.

1945 – yili 31 – iyulda chöchek, 6 – séntebirde altay sheherliri azat qilindi. Séntebirning béshida jing we shixo üchün élip bérilghan jengler eng chong jengler idi. Bu ikki urushta xitaylarning 2000 eskiri yoqitilip, 2500 esker, ikki géniral, 100din artuq ofétsir esir élindi. Shixo urushida qumandan memtimin ömerow xitayning bir polkowniki bashliq 24 ofétsiri, 134 eskirini esir élip, «istiqlaliyet üchün küresh» médaligha érishti. Aqsuda yene lotpulla mutellip, muniriddin xoja qatarliq 28 wetenperwer yash gomindang jallatliri teripidin türmide qiynap öltürüldi.

Sherqiy türkistanning 1947- yilidiki yerlik hökümiti

Jangkeyshi sherqiy türkistandiki milli hökümet bilen ghuljida ötküzülmekchi bolghan muzakirlerge jangjichungni wekiller re’isi qilip teyinlidi. Jangjichung sherqiy türkistan hökümiti bilen ötküzülidighan muzakirilerning shekli heqqide sowit ittipaqi bash konsuli bilen aldin meslihetlishish üchün 1945 yili urumchige keldi. Uchrishishlirini tamamlap chungchinggha ketken.

Ruslar sherqiy turkistan jumhuriyitining rusiye ishghaliyiti astidiki gherbiy türkistan’gha ülge bolup qilishidin ensirep, her xil hile neyrenglerni ishlitishke bashlighan. Ular xilmu xil bésimlarni ishlitish arqiliq sherqiy türkistan jumhuriyitini jangkeyshi hökümiti bilen tinchliq kélishimi tüzüshke mejbur qilghan. 1945 yili 14 öktebirde sherqiy türkistan wekilliri bilen xitay wekiliri otturisida urumchide muzakiriler bashlinip ketken. Sekkiz ay dawam qilghan söhbettin kéyin, 1946 – yili 6 – iyunda ürümchide bétim tüzülüp imzalandi. Imzalan’ghan 11 maddiliq «tinchliq bétimi» töwendikiche:

1. Hökümet sherqiy türkistan xelqige özliri ishinidighan yerlik zatlarni memuri emeldarliqqa saylash hoquqini béridu.
2. Hökümet diniy kemsitishni bikar qilidu. Hemde xelqqe toluq diniy étiqad erkinliki béridu.
3. Dölet organlirining memuri we edliye organlirining xet – chek höjjetliri xitay we uyghur yéziqida tüzülidu. Xelqning hökümetke sun’ghan xet alaqilirida öz millitining til – yéziqini qollinishqa ruxset qilinidu.
4. Bashlan’ghuch, ottura mekteplerde her millet öz tilida ders oquydu. Emma ottura mekteplerde xitay yéziqi oqushqa tégishlik ders qilinidu.
5. Hökümet milliy medeniyet – sen’etning erkin rawajlandurulushini kapaletlendüridu.
6. Hökümet metbu’at yighini ötküzüsh we nutuq sözlesh erkinlikini kapaletlendüridu.
7. Hökümet xelqtin alidighan bajni emiliy ishlepchiqirish küchige hemde ularning qudritige qarap belgileydu.
8. Hökümet sodigerlerge ichki we tashqi soda erkinlikini béridu. Biraq sodigerlermu hökümetning tashqi döletler bilen tüzgen soda kélishimlirige ri’aye qilishliri kérek.
9. Ölkilik hökümet terkiwini merkez toluqlaydu. Uning ezalirining sani 25ke qeder köpeytilidu. Bu ezalardin 10 kishi merkez teripidin belgilinidu. Qalghan 15 kishini her qaysi wilayetlerdiki xelq wekilliri saylap körsitidu we merkez testiqlaydu.
10. Yerlik xelqlerge milliy armiye qurushqa ruxset qilinidu. Uning terkiwi yerlik musulmanlardin bolushi shert. Bu milliy qisimlar milliy armiye qisimlirini dölet armiyisining tüzülüsh tertiwige mowapiq qayta qurush yoli bilen teshkil qilinidu.

11. Weqe yüz bergendin bashlap hazirgha qeder her ikki terep qamaqqa alghan kishiler mesile hel qilin’ghandin kéyin, 10 kün ichide qoyup bérilidu we ularning bundin kéyin her qandaq bahane – sewep bilen kemsitilmesliki kapalet qilinidu.

Gomindang hökümet wekili – jang jijung.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti wekilliri – reximjan sabir haji.Obulxeyr töre. Exmetjan qasimi.

1946 yili iyundiki kélishimge bina’en sung jungshingning rehberlikide yéngi bir hökümet qurup chiqilghan. Ehmetjan qasimi , bash ministir bolup teyinlen’gen. Eyni chaghda bu 25 kishilik hökümet ezaliri arisida asasliq ghayisi sherqiy türkistanni toluq musteqilliqqa irishturushtin ibaret bolghan 7 kishila bar bolup, qalghan kishiler xitay we yaki rusye tereptarliri idi. Rus jasusliri bolup hésablinidighan seypidin ezizi, rehimjan sabirow we abdul kerim abbasow bolsa, hökümet ichide muhim menseplerge ige idi. Bu birleshme hökümet taki 1949 yili 13 noyabirda xitay koménst hakimiyiti qoshunliri sherqiy türkistanning chégra shehri qumulgha bésip kelgen’ge qeder dawamlashti.

1944 – 1949- yillardiki milliy azatliq inqilabining meghlup bolushining sewepliri
2 – dunya urushi axirlishish harpisida 1945-yili 4-11- féwral künliri ukra’inadiki qirim yérim arilining yalta shehride sowét ittipaqi, amérika qoshma shitatliri. En’giliye dölet rehberliri kélishimi boyiche «üch büyük dölet rehberliri xitayning bir pütün igilik hoquqluq démukratik dölet bolup qélishini qollaydu» déyilgen höjjet amérika qoshma shitatlirining chongching (shu chaghdiki xitayning waqitliq merkizi) shehridiki elchisi xérli arqiliq jangkeyshige tapshurulghan. U yene amérika qoshma shitatlirining yingi prézidénti trumin hawale qilghan xetnimu tapshurghan bolup, bu xet 1945-yili 28-mayda truminning alahide wekili – xopkéns moskowada stalin bilen uchrashqanda stalin öz üstige alghan kapaletname idi. Bu höjjette stalin xitayning jangkeyshi rehberlirikide «birlikke kelgen qudretlik dölet» bolishini barliq küchi bilen qollaydighanliqini bildürgen idi. Höjjette éniq qilip «sowét hökümiti jangkeyshi élan qilghan xitayning shinjang we manjuriyige égilik hoquqi barliqi toghridiki bayanatqa toluq qoshulidu» dep yézilghan. Xitay tashqi ishlar ministiri süng zéwin 1945-yili 1- iyulda stalin bilen körüshkende mushu höjjetni yene bir qétim testiqlatqan. Shu söhbetning esli mezmuni mundaq: «stalin- sowét ittipaqining bixeterliki üchün tashqi mongghuliye musteqil bolushi kérek. Musteqil monggholiye sowét ittipaqi bilen dostane siyaset yürgüzgendila sowét ittipaqining bixeterlikini qoghdiyalaydu.» dégen. Stalinning bu teliwini qobul qilalmighan süngzéwin jangkeyshige télégramma yollap – stalin tashqi monggholiye mesiliside qet’i turuwatidu. Biz bu mesilini oylashqiche söhbetni toxtitip turimizmu qandaq? Dep yol yoroq sorighanda, jangkeyshi 1945-yili 5- iyulda chongchingda ali derijilik emeldarlirini chaqirip yighin achqan. Jangkeyshi süngzéywin’gha «eger sowét ittipaqi shinjang bilen ichki monggholiyini xitayning égidarliqida dep étirap qilsa we buninggha kapaletlik qilsa, xitay hökümiti tashqi monggholiyining musteqilliqini étirap qilishqa teyyar» dep télégramma yollighan. 1945-yili 9- iyunda stalin bilen süngzéwin sitalin’gha, biz sizning teliwingizni qobul qilip, monggholiyini étirap qilimiz, sowét ittipaqi shinjangdiki isyanni basturushqa bizge qandaq yardem béridikin? Dep sorighanda, stalin_ bu telepke qoshulidighanliqini we kérek bolsa bu heqte bayanat élan qilidighanliqini ipadiligen.

Mana mushu kélishim astida 1945-yili 13-awghustta moskowada «sowét – xitay dostluq, ittipaqliq shertnamisi imzalandi». Shertnamida , xitay hakimiyiti tashqi monggholiyini étirap qilghan. Sowét ittipaqi shinjangda yüzbergen weqelerni junggoning ichki ishi dep tonughan we arilashmaydighanliqigha wede bergen.

Mana shundaq qilip sherqiy türkistan xelqining qan kéchip küresh qilishi bilen barliqqa kelgen azat, musteqil sherqiy türkistan jumhuriyti dölitimiz, xitay, rus impériyilirining jahan’girlik menpe’etliri üchün yolsiz we zorawanliq bilen qurban bolghan. Buning netijisi shu boldiki, rus we xitay jahan’girliri «11bitim» arqiliq sherqiy türkistan hökümitini tizginlep, milliy armiyimizning sanini 30 mingdin 12700 eskerge qisqartti. Gomindang xitay eskerlirini bolsa sherqiy türkistanda 100 ming eskerge yetküzdi.

Milliy armiyimizni hujum qilalmaydighan passip haletke chüshürüp qoydi. Shundaqla milliy armiyimiz küchi bilen gomindangning 100 ming kishilik eskirini sherqiy türkistanda tutup turup xitay kommunistlirigha yardem qildi. Bezi melumatlargha qarighanda 1949-yili yazda xitay kompartiyisining memliket boyiche ghelbisi muqimliship qalghan peytte amérika déplomatliri xitayning gherbi shimal ölkiliridiki ma familik tunggan militaristlarni sherqiy türkistan’gha chékindürüp, shu yerdiki kommunizimgha qarshi küchler bilen birleshtürüp «sherqiy türkistan islam jumhuriyti» qurmaqchi bolghan. Buni sézip qalghan sowét ittipaqi xitay kompartiyisige teklip qilip, kompartiye armiyisini sherqiy türkistan’gha bir yil burun kirgüzüshni qolgha keltürgen. 1949-yili 7- ayda molotow xitaygha mexpi bérip, mawzidunggha «shinjanggha téritoriyilik aptonomiye bersenglar yiterlik bolidu. Uningdin chong hoquq bérishning hajiti yoq » dégende mawzédung xitay xosh bolup aghzi quliqigha yetken.

Eyni chaghda ehmetjan qasimi sherqiy türkistanda siyasi jehette ochuq ashkara halda sowit ittipaqining tutqan yoligha egeshken bolup, sungjungshing bilen ehmetjan qasimining ortaq bashqurushidiki hökümetni osman batur bilen elibeg rehim étirap qilghili onmighan hemde xitaylargha we ruslargha qarshi küreshlirini dawamlashturghan. Shu wejidin gomindang xitay yéngi tedbirlerni élishqa mejbur bolghan. 1947 yilning bashlirida ataqliq jama’et erbabliridin , doktor mes’ut sabirini bash re’is, eysa yüsüf aliptékinni hökümetning bash katipi we janimxan hajini hökümetning maliye ministiri qilp teyinligen . Shuning bilen bu üch neper milletperwer zat deslepki qedemni hökümet ichidiki sowit ittipaqi terepdarlirini tazilap chiqirishtin bashlidi. Ehmetjan qasimi we sepdashliri ili rayonigha chékinishke mejbur boldi. Yene kélip bir wetenperwer kishining re’is bolup belgilinishi ruslarnimu alaqzade qiliwetken idi. Koménistlar bu qétim ili rayonidiki koménizim tereptarlirining yardimi bilen gomindang xitaylargha qarshi urush bashlashni teshebbus qilghan.
Bu jeryanda sowit ittipaqi altay rayonidiki altun we (volfram) kanlirini eskiri küchige tayinip talan tarj qilmaqta idi. Osman batur ruslarning bundaq qilishigha yol qoyghandin kéyin altaydiki qozghilang merkezliri rus we mongghuliye hawa armiyesi teripidin bombardiman qilindi. Osman batur bu qéyin ehwalda ruslargha qarshi xitaylardin yardem telep qilishqa mejbur bolghan. 1947 yili 18 mayda urumchi hökümiti bilen osman batur otturisida ruslarni altay, ili we tarbaghatay rayonidin qoghlap chiqirish sherti bilen xitaylar osman batur we eli beg rehimning qoshunlirigha qoral yardem qilidighan bolup, resmiy kélshim imzalandi. Emma gomindang xitay kominist xitaylargha qarshi urushta meghlubiyetke uchrighandin kéyin, osman batur bilen elibeg rehimge qoral yaraq yollashni toxtatti. Shuning bilen ularning ruslarni rayondin qoghlap chiqirish küreshliri netijisiz qaldi. Yene bir terepte bolsa, yéngi re’is mesut sabiri sherqiy türkistanni xitaylardin pütünley ayrip chiqishqa heriket qiliwatqan bolup, bu ish xitaylarni qattiq sarasimige salmaqta idi. Axiri 1949 yili 1 yanwarda mesut sabiri wezipisidin élip tashlan’ghan. U özige teklip qilin’ghan iranda turushluq bash elchilik wezipisini ret qilip, öz wetinidin ayrilmighan. Mesut sabiri axirida 1951 yili koménist xitay hakimiyiti teripdin qolgha élin’ghan. Eyni chaghda uning ornigha sherqiy türkistanning bash re’is süpitide özi sowit ittipaqi puqrasi bolghan shundaqla sherqiy turkistanda sowit ittipaqining mexpi teshwiqat xizmiti bilen shughullan’ghan burhan shehidi bash re’islikke teyinlen’gen idi. Xitay jang jijung bash katip bolghan. Burhan shehidi emdilikte bir tereptin xitaylarni teskin tapquzush, yene bir tereptin sherqiy türkistan weziyiti heqqide urumchidiki sowit ittipaqi bash konsolini waqti waqtida xewerdar qilip turushtek ikki yüzlemchi siyaset oynidi. Burhan shehidi re’is bolghandin kéyin ruslar sherqiy turkistandiki iqtisadiy menpe’etini bir kélishm arqiliq testiqtin ötküzüwélishni arzu qilatti.

Mana mushundaq bir weziyette millitarést gomindang xitayning sherqiy türkistandiki hakimiyiti axirlishishqa yüzlendi. 1949 yili 1 awghust küni sowit ittipaqining urumchidiki bash konsuli aléksandér semilow gomindang millitarést xitay hakimiyiti qoshunlirining urumchidiki bash qomandani tawsiyugha uqturush chüshürüp, herbiy hoquqini xitayning shimalidiki koménst xitay hakimiyiti générali pinti xu’agha tapshurup bérishni buyrighan. 1949 yli 26 sintebérde bash re’is burhan shehidi bilen tawsiyu otturiisda kélishim imzalan’ghan.

Uzun yillardin buyan sowit ittipaqi üchün xizmet qilghan ili rayonidiki ehmetjan qasimi, is’haq bek, abdulkerim abbasow we delil qan qatarliqlar sherqiy türkistanning xitay koménst hakimiyitige tewe bolushini qobul qilghili unimighan. Chünki ular öz aldigha ayrim bir hökümet qurushni xalaytti. Ular 1949 yili 15 awghust küni almatagha teklip qilin’ghan. 1949 _ yili 8 – ayda exmetjan qasimi bashchiliqidiki sherqiy türksitan wekilliri ruslarning chaqirqini qobul qilip ayrupilan bilen yolgha chiqqan kéyin sowét irkutiski diki tashqi bayqal köli etrapida ayrupilan taghqa soqulup kétip ayrupilandiki pütün rehberlerning qaza qilghanliqi xewer qilin’ghan we tonulmaydighan halettiki jesetler sherqiy türksitan’gha keltürülgen. Emma rehberlerning u ayrupilanda emesliki, exmetjan qasimi qatarliq wekillerning diktatur jallat sitalin teripidin moskuwa etrapida bir türmige qamilip qiyin – qistaq bilen öltürülgenliki toghrisida xewerler tarqalghan. Exmetjan qasimi bilen birlikte herbiy qumandanlarmu süyqestke uchirighanliqi üchün 40 ming kishilik sherqiy türksitan milliy armiyisi qumandansiz qalghan.

Bu échinishliq weqedin kéyin rus we xitay kommunistlirining til biriktürüshi bilen seypidin ezizigha oxshash kommunsitlar sherqiy türkistanning re’islik wezipisige teyinlen’gen. Seypidin ezizi re’is bolup teyinlen’gendin kéyin xitay bilen bir kélishim tüzgen bolup, bu kélishimge asasen xitay sherqiy türkistanda ikki yil qalmaqchi bolghan we yéngi qurulghan döletke yardem qilmaqchi bolghan. Xelqning qattiq qarshiliqqa uchirighan bu kélishim boyiche qizil xitay kommunsitliri bir paymu oq atmastin sherqiy türkistanni ishghal qilghan. Wang jin dégen xitayning qumandanliqida sherqiy türkistan’gha kirgen xitay armiyisi qisqa bir mezgil ichide ikki milyon’gha yéqin dini alimlarni, ziyalilarni we dölet erbablirini ölümge höküm qilghan. 1955 _ yili sherqiy türksitanni, shinjang uyghur aptonum rayoni dégen nam bilen pütünley xitay ishghaliyiti astigha alghan.

20- esirning 2- yérimidiki xitay kommunist hakimiyiti dewridiki milliy musteqilliq üchün bolghan küreshler
1949-yili öktebirde xitay kommunist hakimiyiti rus stalin hökümitining yol qoyushi we yardimi bilen sherqiy türkistanni bir pay oq atmayla «tich» yol bilen ishghal qilghandin kéyin sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiyisini herxil usullar bilen yoq qildi.

1950 -yilidin bashlap «eksil inqilabchilarni basturush», «ijare kémeytish», «yer islahati» qatarliq jaza heriketlirini élip bérip sabiq milliy inqilabqa qatnashqanlarni, milliy armiye ofitsér jengchiliri, yurt mötiwerliri, baylar, wetenperwer dini zatlar we ziyalilar bolup yüz minglighan ademni türmige tashlighan. Minglighan yerlik xelq wekilliri ölüm jazasigha höküm qilinip öltürülgen. 1951-yili ürümchide eksil inqilabchi, pantürkist, pan islamist dégen eypler bilen, osman batur, muhemmet imin, chinggizxan damollam, qurban quday qatarliq 200 din artuq kishi étip öltürüldi. Xitaylarning sherqiy türkistanda yürgüzgen sinipi kürishi emiliyette milliy küreshni basturush üchün élip barghan bir pa’aliyet bolup, heqiqette jazalan’ghanlarning hemmisi dégüdek uyghur qatarliq yerlik xelq wekilliri idi.

Xitay kommunistliri sherqiy türkistanda hökümranliqni changgiligha kirgüziwélipla bashliwetken bu jazalash qilmishliri ezeldin musteqilliq yolida küresh qilip kelgen xelqimizning qarshiliqini téximu kücheytti. Sherqiy türkistanning jenubida sherqiy türkistan islam jumhuriytining dawami, shimalda sherqiy türkistan jumhuriytining dawami yoshürün heriket qilidi. 1950-yili ghulja shehride abdulla damollam teripidin mexpi halda sherqiy türkistan islam partiysi qurulup ürümchi, qeshqer, altaylarda uning tarmaq teshkilatliri barliqqa kelgen we xitay kommunistlirining ishghaliyitige qarshi küresh qilghan.

Tarixi ispatlargha qaraydighan bolsaq, yéqin tarixta qurulghan 1933 we 1944 – yillarda qurulghan her ikki musteqil döletning qoldin kétip qélishida xitay we rusning sherqiy türkistan xelqini alidighanliqi, kélishimlerge emel qilmighanliqi we xiyanet qilghanliqini uchuq körgili bolidu.

Xulase

Sherqiy türkistan xelqi urush qilishqa mahir, jasaretlik qehriman xelq, tarixqa qaraydighan bolsaq xelqimiz héch qachan urushta meghlup bolghan emes, belki aq köngül we semimiyilik tüpeylidin düshmenning hiyle – mikirlirige aldinip ketken. Düshmen küchler sherqiy türkistan xelqini urush qilip emes aldamchiliq we xiyanetchilik bilen bésiwaldi. Tömür xelipining aldinip kétishi, rus we xitaylarning til biriktürüshi bilen sabit damollamni shehid qilishi, xujiniyaz hajimning aldinip kétishi, exmetjan qasimi qatarliq rehberlerning süyqestke uchirishi qatarliq sherqiy türkistan teqdirige munasiwetlik chong tarixi weqelerning hemmisi xitay we ruslarning sherqiy türkistan xelqini aldighan we xiyanet qilghanliqining ispatliri hésaplinidu. Aqköngül qehriman xelqimiz düshmenlerning aldamchiliq we xiyanet qilishi bilen shehid qilindi. Musteqil dölitimiz qoldin ketti.

Köp qismi urush, ishghaliyet, inqilab, qozghilang we qirghinchiliqtin ibaret qanliq weqelerni béshidin ötküzgen we échinishliq kechmishning qarangghuliqidin hazirghiche yoruqluqqa chiqalmay, zulmettin nur izdep kéche – kündüz küresh qiliwatqan sherqiy türkistan xelqi hazirqi atalmish medeniyet dewridimu insandek yashash heq – hoquqidin mehrum qilin’ghan halda yashimaqta. Sherqiy türkistan xelqi bir tereptin özlirining azadliqini qolgha keltürüsh, dunyada musteqil, hör yashash iradisini emelge ashurush üchün küresh qilishi, yene bir tereptin her türlük til, din, ma’arip we medeniyet jehetlerde düch kéliwatqan asimliyatsiye bolup kétishtin saqlinish we özlirining mewjutliqini qoghdash üchün küresh qilishi lazim. Shuning üchün küreshchan batur oghlanlarni köplep yétishturup chiqish hemmimizning mejburiyiti, wetinimiz sherqiy türksitan allahning pezli – merhemiti we xelqimizning tirishchanliqi bilen choqum azad bolidu, buninggha ishenchimiz kamil. Pat yéqinda wetinimiz sherqiy türksitan azad bolup hemmimiz islam bayriqi astigha jem bolimiz insha’allah.

Ghelibe we nusret musulmanlargha mensup.

Musajan er – istanbul 2012-11-11

____________________________________

Paydilan’ghan menbeler:

Sherqiy türkistan tarixi

Sherqiy türkistan urush beglikliri(türkche)

Sherqiy türkistan üchün jeng (türkche)

Sherqiy türkistan milliy musteqilliq küreshliri

Ölke tarixi

Baturlar

Sherqiy türkistan qayghusi

Sherqiy türkistan paji’esi

Xetküshler:uyghur, sherqiy türkistan

TURAN YAZGAN, TÜRK DÜNYASI’NIN AKSAKALIYDI…

Türk Dünyas’ında Dilde, İşde, Fikirde Birlik”  sloganını tüm Türk Dünyası’na yayma gayreti içinde mücadele eden Prof. Dr. Turan  YAZGAN’ın aramızdan ayrılmasının derin üzüntüsü içindeyim.

Türk Dünyası’nda “Aksakallar Toplantısı”, “Türk Halkları Assemblesi”, “Gençlik Şöleni”, “Çocuk Şöleni” ve “Türk Dünyası Korosu” gibi birçok ilkleri yaşamamıza vesile olan, en önemlisi Türkleri birbiryle kucaklaştıran, tanıştıran Turan YAZGAN, bu yönleriyle  daha hayatta iken “Türk Dünyası’nın Aksakalı” ünvanını almıştır.

O’nun özellikle “Türkçe eğitim” için yaptıkları takdirle yad edilecektir. Azerbaycan Kazakistan ve Kırgızistan’da ilk Türkçe eğitimi başlatan ve yüzlerce soydaş öğrencinin tam burslu eğitim görmesini sağlayan Turan Yazgan bu yönüyle de günümüzün Dede Korkut’larından biri olmaya hak kazanmıştır.

Turan Hoca’nın liderliğinde her hafta düzenlenen “Süleymaniye Kürsüsü Konuşmaları”  adeta bir mektep işlevi görevini görmüş ve  bu yönüyle de “Türk Düşünce Hayatı”na gerçekten de önemli katkıları olmuş şahsiyettir.

1980’de kurulan “Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı” bünyesinde hiç aksatmaksızın yayımladığı, 100 cilde yaklaşan ve her bir sayısı 200 sayfanın üzerinde olan “Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi”, 50 cilde ulaşan “Türk Dünyası Tarih Dergisi” ile yayınlanan yüzlerce kitapla, basın ve yayıncılık alanında Türk Dünyasına yol göstermiştir.

Mustafa Cemil Kırımoğlu, General Dostum, Sadık Ahmet, Nejdet Koçak, İsa Alptekin, Bay Mirza Hayit, Muhammed Salih, Çöhregani, Elçibey, Denktaş gibi Türk liderleri ile yaptığı görüşmelerinde Türk Dünyası’nda “ortak milli politika” oluşması için gayret göstermiş olan idealist bir liderdir. Turan Hoca, Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti Cumhurbaşkanı Ahmet İgemberdi’ye de kucak açmış, kendisini ağırlamış ve sembolik anlamda Sürgün Hükümetin kurulmuş olmasının önemli bir hadise olduğunu vurgulayarak, İgemberdi’nin Türkiye’ye gelişini Tarih Dergisi kapağında duyurmuştur.

1977-79 yıllarında Güneydoğu Anadolu Araştırmaları Projesi’nde 1979-80 döneminde ise Kutyay/Kutsun Yayıncılık bünyesinde mesai arkadaşı olarak emrinde çalışma onuruna eriştiğimTuran Yazgan, “Türk Dünyası’nın Aksakalı” olarak ebediyyen yad edilecektir. Türk Dünyasının başı sağolsun…

İSMAİL CENGİZ

Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti Başkanı

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining Jumhuriyet Bayrimimiz Heqqidiki Bayanati

Sherqiy Türkistan insaniyet tarixidin béri ejdatlirimiz merkezlik olturaqliship yashap kelgen rayon bolup, Uyghurlar bu ziminda nechche ming yildin béri özining mewjutliqini sürdürüp kelmekte.

Uzaq tarix jeryanida millitimiz her türlük sewepler tüpeylidin dunyaning her qaysi jaylirida, asasliqi keng ketken merkizi asiya tupraqlirida, xuddi dunyaning bashqa jayliridiki xeliqlerge oxshash bezide birliship, bezide ayrilip her xil hakimiyetlerni qurghan bolsimu, ejdatlirimizdin miras qalghan qutsal ata weten Sherqiy Türkistanni hich bir zaman terik etmey keldi we özining milliy kimlikini bu muqeddes tupraqta qoghdap qaldi.

Bu jeryanda Uyghurlar Sherqiy Türkistanni merkez qilip yashap, bu tupraqta büyük Hun-Uyghur Impiraturluqi, Büyük Köktürk-Uyghur Impiraturluqi, Büyük Urhun –Uyghur Impiraturluqi, Büyük Qarahanlar-Uyghur Impiraturluqi, Chaghatay-Uyghur döliti, Seyidiye-Uyghur döliti, Qeshqeriye- Uyghur döliti qatarliq qudretlik döletlerni qurup, dunya tarixigha öchmes tamghilarni urup ketti.

Bu muqeddes weten kéyinki ikki esirdin béri, bolupmu kéyinki 60 yildin béri tajawuzchi küchlerning bir-biri bilen til biriktüriwélishi netijiside ayaq-asti qilinip kéliniwatqan bolsimu, qulluqtin ölümni ela bilidighan xelqimiz düshmen küchlerge 500 qétimdin artuq chong-kichik qarshiliq körsütish herketlirini élip bérip, nomus we shan-sheripimizni qoghdap qélish üchün baturane küresh qilip kelmekte.

Sherqiy Türkistan Xelqi 1933-yili qurghan we 1950-yili Xitay tajawuzchilliri teripidin munqeriz qiliwétilgen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti mana mushu künlerde yeni 1933-yili 12-Noyabérda xelqimiz teripidin qurulghan we 1944-yili ikkinchi qétim dunyagha jakalanghan bolup, bu jumhuriyetning Sherqiy Türkistanda qurulghanliqi we bu jumhuriyetni qoghdash kürishining weten ichide we siritida teshkillik we programmiliq halda künimizge qeder dawamlishiwatqanliqi yoqarqi bayanlirimizning polattek pakitliridin biridur we parlaq tariximizdiki iptixar bilen tilgha élishqa tégishlik zor weqelerdur.

Bir dölet, bir jumhuriyet, bir hakimiyet milliy irade asasidiki kolliktip rijim bolup, u royapqa chiqishtin burun milletning meniwiy dunyasida allaburun shekillinip bolghan bolidu.Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti meniwiyitimizde allaburun shekillengen igilik hoquqigha ige  bir milliy döletning ochuq-ashkare namayendisi süpitide 2004-yili Amerikining payitexti Washingitunda qurulghan simiwolluq bir qurulushtur. Bu qurulush 30-yillarda riyalliqqa aylanghan 50-yillarda özining maddiy mewjutluqini yoqatqan, künimizge qeder meniwiyitimizde yashnap kelgen Sherqiy Türkistan dölitining xeritisi we endizisidur!

Bu xerite we bu endize Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining asasiy qanunida éniq teswirlengen bolup, xuddi shu yillardin miras qalghan dölet giribimiz, bayriqimiz we milliy marshimizgha oxshashla, milliy musteqilliq herkitimizning ulughwar siyasiy nishanini belgülep, düshmenlerning tetür teshwiqatlirigha ejellik zerbe bérip, qarangghuluq qaplap ketken inqilap yolimizgha yoruq yultuzdek nur chéchip turmaqta.

Biz Sherqiy Türkistan Sürgündiki hökümiti bolush süpitimiz bilen barliq Sherqiy Türkistan Xelqining Jumhuriyet bayrimini tebrikleymiz we xelqimizning milliy dawayimizgha qaritilghan her türlük buzghunchiliqlarning aldini élip, hushyarliqni östürüp, heq-naheq mesililerni inchikilik bilen güzütüp, Sherqiy Türkistan milliy herkitige heqiqiy rewishte paydiliq bolghan yollar heqqide téximu zor küch bilen izdinishini ümid qilimiz.

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti hichqandaq bir tashqiy küchning tesiride bolmighan, hem bolushni xalimaydighan tashqiy we ichkiy meselilerni asasiy qanunimiz we xelqara qanunlar hem diplomatik ölchemler asasida démokratik usulda élip bérishni asasiy pirinsip qilghan, milliy herkitimizning mushu basquchidiki simwolluq bir qurulush bolup, hergiz kishiler oylighandek resmiy bir hökümet, teshkilat yaki jemiyet emes. U sherqiy Türkistan milliy herkitining mushu bir basquchidiki Ediologiye ramkisidur.Bügün weten ichi we weten siritida élip bériliwatqan  milliy herkitimizning yol xeritisi we siyasiy programmisi Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining asasiy qanunidiki munasiwetlik maddilar asasida qaytidin bahalinip, békitilip chiqilishi zörür.Shundaq bolghanda milly herkitimizde bügün saqliniwatqan siyasiy, ijtimayi we teshkiliy kirzistin qutulup, Sherqiy Türkistanning musteqilliqi üchün daghdam yol achqili bolidu.

Bu menidin éyitqanda Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitini kücheytish, uninggha ayit qurulushlarni tereqqiy qildurush, u élan qilghan asasiy qanungha mas halda barliq teshkilatlarni we ularning xizmetlirini bir qur közdin kechürüsh, xataliqlarning aldini élish, bashqilarning oyunchiqi bolup qélishtin saqlinish texirsiz bolghan intayin muhim xizmet bolup, uni wujutqa chiqirish hökümet ichidiki ayrim sandiki kishilerningla emes eksinche pütün Sherqiy Türkistan xelqining bash tartip bolmaydighan asasiy wezipisidur!

Eger Sherqiy Türkistan xelqi yoqarqi meselilerge sel qarap, burnining uchidiki menpeetni qoghlushup, yenela bizge paydisiz bolghan uslupta kétiwerse qoshunimiz barghanche parchilinidu, düshmen téximu köpiyidu, heqiqiy menidiki birlik-milliy ittipaqliq wujutqa chiqmaydu, milliy herkitimizni ayighi yoq tuyuq yoldin qutulduriwalghili bolmaydu.

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti mushu munasiwet bilen Sherqiy Türkistan xelqini, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining asasiy qanunigha we asasiy qatlam qurulishigha ige chiqishqa shu asasta Sherqiy Türkistan milliy herkitini küchlendürüsh üchün téximu pidakarliq körsütishke chaqriydu.Ishinimizki Sherqiy Türkistan xelqi eqil-parasetlik, emgekchan, küreshchan batur xeliqtur.U özining tejiribe sawaqlirini haman yekünlep, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitige ige chiqidu we igilik hoquqini uzaqqa qalmay xitay tajawuzchilliridin qayturiwalalaydu!

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti

12.Noyabér 2012

http://www.youtube.com/watch?v=oYYd-yZUOtE&feature=relmfu

UYGUR TÜRKLERİ TERÖR LEKESİNE BULAŞMADI


Suriye’nin Çin Büyükelçisi’nin attığı yalana dört elle sarılan Pekinli politikacılara Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti’nden cevap geldi.

Çin’de yayınlanan Global Times Gazetesi’nin, terörle mücadele yetkililerine dayanarak, Uygurlar’ın Türkiye üzerinden sınırı geçerek Suriye’de El-Kaide saflarında savaştığı iddiası gerçekci değildir. Henüz kendi sorunlarını çözüme kavuşturamamış olan Uygurlar’ın Suriye’deki çatışmalarla yakından uzaktan bir bağlantısı yoktur. Suçlamanın kaynağı olarak görülen Suriye’nin Pekin Büyükelçisi bilmelidir ki, dünya medeniyetine en büyük katkıyı sunan Uygur toplumu ve Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti; terörizme karşıdır ve her türlü terörist eylemi şiddetle reddeder. Eğer iddia edildiği gibi El-Kaide mensubu bir kaç Uygur varsa ve bunlar da Suriye’de muhalifler safında savaşıyorsa da, bunu bütün Uygurlar’a mal etmek doğru değildir.

Bir kaç Uygur’un yaptığını bir topluma mal etmeye, bütün toplumu terörist olarak suçlamaya hiç bir kişi ve kurumun hakkı yoktur. İddia edildiği gibi birkaç Uygur gerçekten de Suriye’de çatışma içindeyse, bu masum kardeşlerimizi bölgeye yönlendiren, bu işi organize eden kişiler veya kurumlar varsa derhal gereken yasal önlemler alınmalı, yaptırımlar uygulanmalı ve bu işin arkasındaki  kişi veya gruplar tesbit edilerek ifşa edilmelidir.

Burada amaçlanan sadece Uygurlar’ı terörist olarak lekelemek değildir. Esas hedef; Ankara’yı Çin karşıtı teörrist eylemlerin planlama merkezi olarak suçlamak suretiyle Türkiye’yi Pekin ve uluslararası kamuoyu karşısında zor durumda bırakmaktır. Gerçekten de böyle bir operasyon varsa, bunun arkasında Amerika’da sorosvari vakıflardan mali destek alan, geçimlerini bu yolla sağlayan kişi ve kurumların olduğu ihtimali göz önünde tutulmalı ve Taliban/El-Kaide kaynaklı olduğunu düşündüğümüz bu operasyonun engellenmesi noktasında acil önlemlerin alınması gerekmektedir.

Bölgeye insani yardım malzemesi sevk eden uluslararası kurumların da; ÇHC pasaportlu veya T.C. ikametine sahip Uygurlara insani yardım nakliyesinde görev verilmemesi hususunda daha dikkatli olmaları icap etmektedir. Özellikle ABD’de faaliyet gösteren NED kurumunun insan hak ve ihlalleri ve demokratik rejim tesisi için mali yardımda bulunduğu kurum ve kişileri mercek altına almasında fayda olduğu kanaatimizi hatırlatmak isteriz.

DTSH Başbakanı:

                                             -İsmail CENGİZ