Qazaqistandiki Uyghurshunasliq Ilimining Tereqqiyat Musapiliri

Muxbirimiz Ümidwar

2013-02-18
Uyghurshunasliq ilmiy türkologiye ilmining muhim bir terkibi qismi süpitide bir esirdin artuq waqittin buyan xelqara miqyasida dawamlashmaqta. Uyghurshunasliq ilmiy eng tereqqiy qilghan mezgil ötken esirning 70-80-Yilliri bolup, bu sahede sabiq sowét ittipaqida eng körünerlik netijiler qolgha kelgen idi.

murat-hemrayef-namliq-305

RFA/Oyghan
Almatadiki «mir» neshriyati teripidin neshr qilinghan «murat hemrayéf» namliq xatire kitab. 2011-Yili dékabir.
1986-Yili dunya yüzidiki tunji mexsus uyghurshunasliq tetqiqat instituti almatada quruldi. Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin qazaqistan uyghurshunasliqi murekkep musapilerni bashtin kechürdi hem kechürmekte. Uning buningdin kéyinki istiqbali qandaq bolidu? bu qiziqish üstidiki téma.
Uyghurshunasliqning qisqiche tarixi ehwali
Hazir xelqaradiki uyghurlarning tarixi, tili, edebiyati we bashqa mesililirini mexsus tetqiq qilidighan birdinbir uyghurshunasliq merkizi qazaqistanning almuta shehirige jaylashqan. Mezkur merkez eslidiki uyghurshunasliq institutining dawami bolup, 1996-Yilidin étibaren merkez derijisi bilen bu orunda on nechche uyghur mutexessis uyghurshunasliq tetqiqatini dawamlashturmaqta. Biraq, buningdin kéyin mezkur merkez mewjut bolamdu-Yoq? bu bir diqqetke sazawer mesilidur.
Mezkur uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, hazir amérikining indiana uniwérsitétida tetqiqat bilen shughulliniwatqan doktor ablet kamalofning éytishiche, sulaymanof namidiki sherqshunasliq institutining qarmiqidiki mezkur uyghurshunasliq merkizining ehwali künsayin nacharliship, uning buningdin kéyinki teqdiridin söz échish qiyin ehwalgha chüshüp qalghan.
Tarixiy nuqtidin alghanda, uyghurshunasliq rusiye we yawropada 19-Esirning axiri, 20-Esirning bashlirida shekillinip, melum netijilerge érishken bolsa, 20-Esirning 20-30-Yilliridin kéyin, moskwa, tashkent we almatani merkez qilghan uyghurshunas alimlar téximu keng daire boyiche izdinip deslepki körünerlik netijilerni yaratti hemde tunji uyghur tilshunasliri, tarixchiliri we edebiyatshunasliri yétiship chiqti.
Sabiq sowét ittipaqidiki uyghurshunasliq ilmining rawajlinishida sabiq char rusiye dewride bu sahe boyiche tetqiqat qilip,nopuz tikligen rus alimliridin w.Radlow, d. Pozdnéyéw, grum-Girzhimaylo, w. Grigoriyéw, w. Bartold we s. Malow qatarliqlarning emgekliri muhim rol oynidi.
1930-Yillarda moskwada malow, nasilow, baskakow qatarliqlar uyghur tili we medeniyiti saheside boyiche tetqiqat qildi.
Qazaqistan uyghurlirining medeniyet tarixigha ait yézilghan murat hemrayéf, abdumejit rozibaqiyéf, malik kebirof qatarliqlarning eserliridiki uchurlardin melum bolushiche, 1920-1930-Yilliri arisida nezerghoja abdusemetop, burhan qasimof, abdulhey muhemmedi shuningdek yene al latip ensari, shakirjanof qatarliq uyghur alimliri uyghurshunasliqning tunji wekilliridin bolup qalghan idi.
Bulardin bashqa yene uyghur siyasiy rehberliridin abdulla rozibaqiyéf we ismail tahirof qatarliqlarmu uyghurlarning tarixi we til-Edebiyat mesililiri boyiche maqalilerni yazghan hemde uyghurshunasliqning rawajlinishini yéqindin qollighan idi.
Nezerghoja abdusemetof bolsa ottura asiyadiki tunji uyghur tarixshunasi bolup, u uyghur tarixi boyiche xéli köp eserlerni yézip élan qilghan idi.
Uyghurshunasliq institutining qurulushi sowét-Xitay munasiwitini arqa körünüsh qilghan
Doktor kamalofning éytishiche, sowét ittipaqidiki uyghurshunasliq ilmining tereqqiyati sowét-Xitay munasiwetliri bilen zich munasiwetliktur. 1960-80-Yillarda uyghurshunasliqning téz güllinishi moskwa teripidin quwwetlengen bolup, bu emeliyette eyni waqittiki jiddiyleshken sowét-Xitay munasiwetliri bilen baghlinishliq idi.
1985-Yili, mixayil gorbachéw hakimiyetni igilep, sowét ittipaqida qayta qurushni bashlighandin kéyin, uzun ötmeyla qazaqistan penler akadémiyisining tilshunasliq institutining qarmiqidiki uyghurshunasliq bölümining derijisi kötürülüp, resmiy ayrim institutqa özgertilgen. Bu jeryanmu asangha chüshmigen bolup, qazaqistan we moskwada bir guruppa kishiler uyghurshunasliq institutini qurushni teshebbus qilsa, yene béziler qarshi chiqqan. Hetta moskwadin mexsus ademler kélip, bu instituti saqlap qélish kérekmu yaki dawamliq échish kérekmu? dégen mesilide tekshürüsh élip bérip, yuqirigha doklat yollighan, hetta 1950-Yillirida uyghur élide til tekshürüshte bolghan hem uyghur ziyaliyliri bilen yéqin dostluq alaqiliri ornitip, uyghur xelqining hörmitige érishken dangliq tatar türkshunasi ténéshéfmu néme sewebtindur bu institutqa qarshi chiqish pozitsiyiside bolghan iken.
Biraq, bu mezgilde uyghurshunasliqning hemme sahesi boyiche köpligen kitablar,maqaliler élan qilinghan bolup, qazaqistan, uyghurshunasliqning ismi jismigha layiq merkizi süpitide tonulghan idi. Uyghurshunasliq institutining alimliri «qisqiche uyghur tarixi», «uyghur edebiyati», «sowét uyghur edebiyati», «uyghur tilining qurulmisi» qatarliq kitablarni teyyarlap neshr qildurdi.
Institut terkibide tarix, siyasi-Ijtimaiy mesililer, edebiyat, til, étnografiye bölümliri bolghan. Institut mudiri, qazaqistan penler akadémiyisining muxbir ezasi, proféssor ghojaxmet sadwaqosofning körsetken xizmiti zor idi.
Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

Advertisements

Gérmaniyening Frankfurt Sheheride Xitaygha Qarshi Namayish Teshkillendi

Gérmaniyening Frankfurt Sheheride Xitaygha Qarshi Namayish Teshkillinip Ghulja inqilawining 16 yilliqi xatirlendi. Wetinimiz Sherqitürkistan Xitay tajawuzchillirining mustemlikisige uchrighan yérim esirdin artuq waqittin béri, Sherqitürkistanning yerlik ahalisi bolghan Uyghurlar we uning qérindashliri yer sharida az körülidighan milliy zulum we érqiy qirghinchiliqtin bash kötürelmey keldi.

Xitay tajawuzchilliri bu jeryanda dunyadiki Sherqitürkistangha qarshi küchler bilen til biriktürüp, Sherqitürkistan xelqining jümlidin Uyghur xelqining milliy mewjutluqini tediriji yoq qilidighan dölet térorini yolgha qoyup kelmekte.

GE DIGITAL CAMERA

Eziz wetinimiz Sherqitürkistan xitay ishghaliyiti astigha chüshüp qalghandin béri milliy istiqlalini hayatidinmu qimmet bilidighan Sherqitürkistan xelqi qanche yüz qétim Xitay mustemlikisige qarshi ayaqlinip, özlirining igilmes-sunmas milliy iradisini dunyagha jakarlap keldi.!

1997-Yili 2-Ayning 5-Küni wetinimiz Sherqitürkistanda barghanche éghirliship bériwatqan Xitay mustemlikisige qarshi herket Ghuljini merkez qilip partilap, Xitaylarni qattiq sarasimge séliwetti we milliy küresh tariximizda yéngi bir sehipe achti.Shu küni wetinimizning jenup we shimalidin Ghulja sheherige toplanghan onminglarche munewer qiz-yigitlirimiz qehritan soghaqqa qarimay kochilargha tökülüp, Xitaylar wetinimizdin chiqip ketsun!, Yashisun Erkinlik!, Yashisun milliy musteqilliq!, Bizge azatliq we erkinlik kérek!, dep shuar towlap hayat- mamatliq küresh sépige atlandi.

Yolsiz, adaletsiz, qatil xitaylar tinich shekilde namayish qiliwatqan, özlirining eng töwen derijidiki insaniy heq-hoquqlirini telep qiliwatqan namayishchilarni qoralliq basturup neq meydanda qirghin qilish usulini qollinip, Ghulja sheherini küreshchan ezimetlirimizning issiq qéni bilen boyap chiqti, arqidinla kolliktip tutqun qilip, türkümlep ölüm jazasi bérish, pütün Sherqitürkistan miqyasida iz qoghlap tutush we yerlik xeliqlerdin öch élishtin ibaret wehshiylikni qanat yaydurdi.

GE DIGITAL CAMERA

Xitaylar Namayish yüz bérip uzaq ötmey xeliqning dert-hesritige qulaq sélish uyaqta tursun, pütün Sherqitürkistan miqyasida sani namayishqa qatnashqanlardinmu köp bolghan insanlarni wehshiylerche türmilerge tashlap, soghaq su chéchip qiynash, itqa talitip öltürüsh, chish we tirnaqlirini tartish, éliktir bilen iskenjige qilish usullirini qollinip érqiy qirghinchiliq élip barghanidi.

Shu munasiwet bilen minglighan aile weyran boldi, minglighan balilar yétim qaldi, minglighan yash ezimetlirimiz wetendin ayrilip dunyaning her tereplirige topidek sorulup ketti.

Gérmaniyediki Sherqitürkistan Kultur Merkizi yuqarqi munasiwet bilen ilgirki yillardikige oxshashla mushu ayning 9-küni Gérmaniyening Frankfurt sheheride paaliyet teshkillep, Xitay mustemlikichillirining 60 yildin béri Sherqitürkistanda yürgüzüp kéliwatqan milly kemsitish, kultural we érqiy qirghinchiliqigha qarshi namayish élip bardi.

GE DIGITAL CAMERA

Namayish ishtirakchilliri paaliyet dawamida Xinjang emes Sherqitürkistan!, Sherqitürkistanda érqiy qirghinchiliq toxtutulsun!, Sherqitürkistan Xitay tupriqi emes, mustemlike astidiki bésiwelinghan dölet! Sherqitürkistangha musteqilliq! qatarliq mezmunidiki Bérishur we teshwiqat wereqchillirini tarqitip, millitimizning dert-hesritini erkin dunyagha anglitip, qehrimanlirimizni we ularning aile-tawabatlirini yad etti!

Bu namayishqa teshkilatimizning birqisim ezaliridin bashqa Gérmaniyediki qérindash ammiwiy teshkilatlardin köp sanda kishi qatnashti. Namayish shu küni Gérmaniye waqti 12:00 de bashlinip 17:de axirlashti. Namayaish bashtin axir muapeqiyetlik élip bérildi. (K.A)

Sherqitürkistan Kultur Merkizi

09.02.2013/Gérmaniye-Frankfurt