Doğu Türkistan Sürgündeki Hükümetinin Basin Aciklamasi

    eastturkistanamblemi

Biz Doğu Türkistan Sürgündeki Hükümetinin Kültür Bakanı Atahan Korash ile bu defa 26.06.2013de başlayan ve tüm Doğu Türkistana yayılan olaylar hakkında sohbet ettik.

Atahan Korash: ,,2013 deki Ürümçi olayları askeri tadbikat olarak nitelendiriliyor. Aslında olayın gerçek yüzü bu değil. Bu ap apçık bir katliamdır. Çinler şimdiye kadar Uygurları yok etmek için çeşitli yollara baş vurdu, bazen silahlı şiddet ve bazen ise psikolojik şiddet kullanarak.

 

Güçlü psikolojik şiddette mağruz kalan topluma fiziksel katliam yapmaya gerek yoktur. Çinlerin yarım milyondan fazla Uygurların yerleştiği Doğu Türkistan’nın başkenti Ürümçiye yarım milyon Çin silah kuvvetleri sevk etmesi, bir taraftan fiziksel, öbür taraftan daha çok ağırlıkla psikolojik katliamdır. Çinler bu tür methodu genel olarak bütün Doğu Türkistan’da kullanmaktadır. Amaçları dilimizi, dinimizi ve milletimizi tarih sayfalardan silmektir.

 

Biz Doğu Türkistan Sürgündeki Hükümet olarak, Çinlerin uzun vadeli yaptıkları bu soykırımı şiddetle kınıyoruz.” diye söyleyerek olaylar hakkında açıklamada bulundu. (Z. Ş)
Doğu Türkistan Kültüt Merkezi
30.06.2013

Incidents of violence hit China’s far west ahead of 4th anniversary of deadly ethnic attacks

 

(Kyodo News/ Associated Press ) - Armed police officers stand guard near the Erdaoqiao Bazaar in Urumqi, western China’s Xinjiang province Saturday, June 29, 2013. Violent incidents have spread over the past week in a tense minority region of western China, just days before the fourth anniversary of a bloody clash between minority Uighurs and the ethnic Han majority that left almost 200 people dead and resulted in a major security clampdown.
  • (Kyodo News/ Associated Press ) - Armed police officers stand guard near the Erdaoqiao Bazaar in Urumqi, western China’s Xinjiang province Saturday, June 29, 2013. Violent incidents have spread over the past week in a tense minority region of western China, just days before the fourth anniversary of a bloody clash between minority Uighurs and the ethnic Han majority that left almost 200 people dead and resulted in a major security clampdown.
  • (Kyodo News/ Associated Press ) - This June 27, 2013 photo shows destroyed vehicles in front of a police station in Lukqun township, Xinjiang, China, a day after a violent rampage occurred. Violent incidents have spread over the past week in a tense minority region of western China, just days before the fourth anniversary of a bloody clash between minority Uighurs and the ethnic Han majority that left almost 200 people dead and resulted in a major security clampdown.
  • (Kyodo News/ Associated Press ) - In this June 27, 2013 photo, an armed police officer stands guard in Lukqun township, Xinjiang, China. Violent incidents have spread over the past week in a tense minority region of western China, just days before the fourth anniversary of a bloody clash between minority Uighurs and the ethnic Han majority that left almost 200 people dead and resulted in a major security clampdown.
  • (Kyodo News/ Associated Press ) - This June 27, 2013 photo shows a bloodstained pair of sandals left near a building attacked by assailants on June 26 in Lukqun township, Xinjiang, China. Violent incidents have spread over the past week in a tense minority region of western China, just days before the fourth anniversary of a bloody clash between minority Uighurs and the ethnic Han majority that left almost 200 people dead and resulted in a major security clampdown.
BEIJING — Violent incidents have spread over the past week in a tense minority region of western China, just days before the fourth anniversary of a bloody clash between ethnic Uighurs and the ethnic Han majority that left almost 200 people dead and resulted in a major security clampdown.China’s communist authorities have labeled some of the incidents — including one that left 35 people dead — as terrorist attacks, and President Xi Jinping has ordered that the situation be promptly dealt with to safeguard overall social stability, state media has reported. A state-run newspaper said Saturday that authorities had beefed up security in the region.

The latest violence reportedly took place Friday in southern Uyghuristan’s Hotan area. In one incident, more than 100 knife-wielding people mounted motorbikes in an attempt to storm the police station for Karakax county, the state-run Global Times reported.In another, an armed mob staged an attack in the township of Hanairike, according to the news portal of the Uyghuristan regional government. It did not say what sort of weapons the mob had.

The official Xinhua News Agency reported a “violent attack” Friday afternoon on a pedestrian street in downtown Hotan city. No casualties were reported in any of the incidents, which state media said were quickly brought under control. The government’s news portal, Tianshan Net, said there were no civilian casualties in Hanairike.

An exiled Uighur activist, Dilxat Raxit, spokesman for the Germany-based World Uyghur Congress, disputed those accounts, saying there were several protests in the Hotan area against what Uighurs see as China’s suppressive policies in Uyghuristan. He said 48 people were arrested.

“It’s a crisis of survival,” said Dilxat Raxit, who called for international observers to be sent to the region to help curb what he said was excessive violence against Uighurs by the Chinese government.

It has not been possible to independently verify the different accounts of the violence because of tight controls over information in the region.

The incidents Friday in Uyghuristan came after what the government described as attacks on police and other government buildings Wednesday in eastern Uyghuristan. The violence in Turpan prefecture’s Lukqun township killed 35 people and was one of the bloodiest incidents since the July 5, 2009, unrest in the region’s capital city, Urumqi, killed nearly 200.

Uyghuristan (shihn-jeeahng) is home to a large population of minority Muslim Uighurs (WEE’-gurs) in a region that borders Central Asia, Afghanistan and Pakistan, and has been the scene of numerous violent acts in recent years.

Critics often attribute the violence in Uyghuristan to what they say is Beijing’s oppressive and discriminatory ethnicity policies. Many Uighurs complain that authorities impose tight restrictions on their religious and cultural life.

The Chinese government says that it has invested billions of dollars in modernizing the oil- and gas-rich region and that it treats all ethnic groups equally.

Calls to local government agencies were either unanswered or were responded to by people who said they were unauthorized to speak to reporters.

State-run media reported that the incident Wednesday started when knife-wielding assailants targeted police stations, a government building and a construction site — all symbols of Han authority in the region.

Photos released in state media show scorched police cars and government buildings and victims lying on the ground, presumably dead.

Dilxat Raxit also disputed that account, saying the violence started when police forcefully raided homes at night.

Xinhua said 11 assailants were shot dead, and that two police officers were among the 24 people they killed.

“This is a terrorist attack, there’s no question about that,” Foreign Ministry spokeswoman Hua Chunying said Friday at a regular news briefing. “As to who masterminded it, local people are still investigating.”

State news reports did not identify the ethnicity of the attackers, nor say what may have caused the conflict in the Turkic-speaking region. The reports said police captured four injured assailants.

The Global Times reported Saturday that police had stepped up security measures, deploying more forces to public areas, governmental institutes and police compounds. It said a suspect was captured Friday afternoon in Urumqi.

Copyright 2013 The Associated Press. All rights reserved. This material may not be published, broadcast, rewritten or redistributed.

http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/incidents-of-violence-hit-chinas-far-west-ahead-of-anniversary-of-deadly-ethnic-attacks/2013/06/29/71f99fe6-e076-11e2-a0de-145598a7b2b7_story.html

Könchi Deryasining Qurup Kétishi Lopnor Wadisidiki Ékologiyelik Tengpungluqning Berbat Bolghanliqidin Signal Bermekte

Ixtiyariy muxbirimiz Qutlan
2013-06-28
Tarim-deryasi-we-orman-qum-chol-305

Süret, tarim deryasi wadisida ösidighan toghraq derixidin körünüsh.

Uyghur élidiki taratqularning ashkarilishiche, yéqinda könchi deryasining axiriqi éqimining pütünley üzülüp qalghanliqi hemde lopnor wadisidiki 260 ming modin artuq tebiiy toghraqliqning qurup ketkenliki melum.

Könchi deryasi eslide baghrash kölige quyulidighan qaydu deryasini menbe qilghan ichki quruqluq deryasidur. Baghrash kölining ayaq teripidiki éshinchi sulardin hasil bolghan könchi deryasi ilgiri bash egim arqiliq korla shehirini késip ötkendin kéyin, qumluqta éqin hasil qilip lopnor kölige qeder éqip barghan. Lékin 1950-Yillardin kéyin uyghur élige yerleshken ishlepchiqirish-Qurulush armiyesining tarim deryasi bilen könchi deryasining töwen éqimida zor kölemde boz yer échishi netijiside bu ikki deryaning süyi lopnor köligiche éqip baralmaydighan bolghan. Buning bilen su menbesidin ayrilghan meshhur lopnor kölining 1972-Yiligha barghanda axiriqi bir tamche süyimu qurup ketken.

Könchi deryasi xuddi lopnor kölige oxshashla yéqinqi zaman tarixida yawropa jughrapiye alimlirining küchlük diqqitini qozghighan uyghur élidiki meshhur su sistémilirining biri hésablanghan. 18-Esirning aldinqi yérimida jungghar qalmaqlirigha esirge chüshüp uyghur élide uzaq mezgil tutqunluqta turghan shiwétsiye armiyesining mayori yohan gustaf rénat tunji qétim lopnor köli bilen könchi deryasining xeritisini sizip özi bilen bille yawropagha élip ketken. 1877-Yili rus ékispéditsiyechisi nikolay przhéwaliskiy lopnor kölining xeritidiki ornini tunji qétim békitken. 20-Esirning bashlirida meshhur shiwét ékispéditsiyechisi swén hédin lopnor rayonigha birqanche qétim mexsus ilmiy tekshürüshlerge barghan. U könchi deryasi bilen tarim deryasining axiriqi éqimlirining toxtimay éqin yötkeshtek alahide ehwaligha asaslinip lopnor kölining qumluqtiki « köchme köl» ikenlikini dunyagha jakarlighan.

Undaqta, tarixta tarim deryasi bilen bille lopnor kölining mewjutluqini saqlap kelgen könchi deryasi bügünki künde néme sewebtin özining töwen éqimidin ayrilip qaldi?

Melumki, könchi deryasining töwen éqimining qurup kétishi yalghuz lopnor wadisila emes, belki pütkül tarim oymanliqining ékologiyelik tengpungluqining süniy yosunda buzup tashlanghanliqidin dérek bermekte. Könchi deryasining töwen éqimining pütünley üzülüp qélishi hemde lopnor wadisidiki 260 ming modin artuq tebiiy toghraqliq bilen 70 pirsent tebiiy yaylaqning qurup kétishi hergizmu tasadipiyliq emes. Muhit tetqiqatigha ait matériyallardin igilishimizche, buninggha az dégende mundaq birqanche türlük süniy buzghunchiliq seweb bolghan.

Birinchidin, 1950-Yillardin bashlap, ishlepchiqirish-Qurulush armiyesi könchi deryasi bilen tarim deryasining töwen éqimlirida zor miqdarda boz yer échip derya süyini qalaymiqan tosup ishletken. Buning bilen bu ikki deryaning süyi lopnor köligiche éqip baralmay 1970-Yillarning bashlirida lopnor kölining qurup kétishini keltürüp chiqarghan.

Ikkinchidin, 1960-Yillardin bashlap xitay hökümitining lopnor wadisida tekrar atom siniqi élip bérishi jeryanida bu rayonning ékologiyelik muhiti éghir buzghunchiliqqa uchrighan. Kélimattiki buzulush su menbelirining qurushini tézletken.

Üchinchidin, könchi deryasi bilen tarim deryasining töwen éqimida dairiler dashixeyzi su ambiri dégendek birqanchilighan süniy su ambarlirini qurup, mezkur deryalarning tebiiy éqimini tosup qoyghan. Buning bilen lopnor wadisidiki tupraqning nemliki aziyip toghraq we yaylaqlarning qurup kétish xewpi tughulghan.

Tötinchidin, xitay hökümiti 1990-Yillardin bashlap korla shehirining qurulushigha zor meblegh sélip, uni ürümchidin qalsila ichki ölkilerdin éqip chiqiwatqan aqqun xitaylarni we néfit ishchilirini orunlashturidighan chong sheherge aylandurghan. Korla shehirining menzirisini güzelleshtürsh üchün könchi deryasining süyini boghup töt chong baghcha we nechche onlighan tosma köwrük berpa qilghan. Buning bilen könchi deryasining süyi korla shehiridin ötüp töwen éqimgha baralmaydighan haletke chüshüp qalghan.

Xitay Saqchiliri Hoten Xanériqta Topliship Tekbir Éytip Mangghan Jamaetke Oq Chiqarghan

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-06-28
xoten-namaz-jamaet-305.png

Xotendiki jamaet

AFP
Bügün xitay merkizi téliwiziyesi xotende yene hujum qilish weqesi yüz bergenlikini we weqening tinjitilghanliqini xewer qildi. Emma weqening tepsilati heqqide héchqandaq melumat bermidi. Muxbirimiz bügün xotendiki saqchi we ahalilerge téléfon qilish arqiliq weqe heqqide bir qisim melumatlargha érishti.

Melum bolushiche, bügün  xanériqning 8 ‏-Kentidiki meschitning bir türküm  jamaiti 8 ‏-Kenttin 7 ‏-Kentke qarap motosékilitlar bilen qatarliship yolgha chiqqan we yol üstide tekbir éytip mangghan. Keypiyattin gumanlanghan xitay saqchiliri ularning arqisidin nazaret qilip mangghan. Motosékilitliq jamaet 2 kilométirche mangghandin kéyin xitay saqchiliri namelum bir seweb bilen jamaetke qaritip chiqarghan. Oqqa tutushta az dégen ikki kishi ölgen we bir kishi yarilanghan. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte igiligen melumatlirini anglaysiler.

Muxbir: siz nawagh saqchixanining muawin bashliqi gheyretmu?
Xadim: shundaq, men shu.
Muxbir: bügün weqe yüz bergen yer silerning teweliktimu emesmu?
Xadim: yaq, xanériq saqchixanining tewelikide.
Muxbir: bixeterlik tedbirlirini qandaqraq élip bériwatisizler?
Xadim: asasliq saqchixanini mudapie qilip turduq.
Muxbir: weqede jemiy qanche kishi öldi?
Xadim: buni nahiyilik saqchixanidin sorang.

****************
Muxbir: xanériq saqchixanimu?
Xadim: shundaq.
Muxbir: weziyet qandaqraq?
Xadim: men shu mudapie qalpiqimni kiyip nöwette turuwatimen, kelgen téléfonlarni éliwatimen, chazida tutulghanlarni tizimlap sojanggha yollawatimen.
Muxbir: weqede qanche kishi öldi?
Xadim: baya zidawyüen balilarni yighip yighin échip bügünki ishlarni melum qilghan hem bu heqte uchurlarni bizning ruxsitimizsiz bermenglar dégen.
Muxbir: weqe saet nechchide yüz berdi?
Xadim: jümedin kéyin saet 2de.
Muxbir: weqe qeyerde yüz berdi?
Xadim: neq meydangha men barmidim, bilmeymen.
Muxbir: nöwette turghan ademmu weqening jeryanini bilmemdu?
Xadim: hazir hemme adem bek aldirash, saqchilar kiridu-Chiqidu, kiyim yenggüshleydu, tapanchilirigha oq toluqlaydu, aldirash, shunga weqening tepsilatini uqmidim.

**************
Muxbir: sojang memtimin metqasimmu?
Xadim: he, men shu.
Muxbir: xanériqta yüz bergen bügünki weqening bash-Axirini dep bersingiz?
Xadim: men hazir adem tutqili kétip barimen, sel turup dep bérey.
Muxbir: weqede qanche adem öldi, shuni dep béring?
Xadim: yaq bularni dep bérelmeymen.

********************
Muxbir: bu xanériqtiki bir ailimu?
Ahale: shundaq, xanériq.
Muxbir: bügün xanériqta yüz bergen qandaq weqe?
Ahale: 2-3 Adem öleptu, dep angliduq.
Muxbir: qandaq bolup ölüptu?
Ahale: herbiyler oq chiqirip öltürüptu dep angliduq. Kishiler « weqe yéngi yolda yüz berse, kona yoldikilerni étiwetti» déyishiwatqan.
Muxbir: weqe zadi néme weqeken, qandaq kélip chiqiptu?
Ahale: meschittin qaytqanlarning ishi oxshaydu. Ötken jümemu weqe yüz bergen u meschitte.
Muxbir: ötken jümeki néme weqe iken?
Ahale: saqchilar meschitni qorshiwalghan, meschitning derwazisigha qulup sélip sirtqa chiqmaysen dégendin kéyin, meschittikiler, saqchilarni bösüp chiqip ketken. Bügünkisimu shu ish bilen chétishliq bolsa kérek.
Muxbir: ötken jüme saqchilarning meschitni qorshiwélishi néme sewebtinken?
Ahale: meschitning imami hükümet  de dégenni démigen ishken.
Muxbir: saqchilar gumandarlargha qaritip oq chiqarghan gepmiken yaki qarisigha oq chiqarghanmu?
Ahale: kishiler kona yolda  4-5 Kishining qangha milinip yatqanliqini körüptu, putigha ikki pay oq tekken kishi bir qoli yoq méyip kishi iken.
************
Muxbir: weqe heqqide jemiyette néme gepler bar?
Ahale:  8 ‏-Daduydiki meschittikiler namazdin kéyin 7 ‏-Daduyge qarap  « allahuekber» dep towlap méngiptu, ,motosékilitlar bilen, saqchilar keynige chüshüptu, ular  2 kilométirche mangghandin kéyin saqchilar oq chiqiriptu.
Muxbir: ular motosékilitlar bilen 7 ‏-Daduy terepke qarap mangghanda néme meqset bilen méngiptu, birsini yoqlighilimu, yaki topliship bir ishqa naraziliq bildürgilimu?
Ahale: uni uqmidim. Bu bek jiddiy bir ishken, hemmizni sékritar öydin talagha chiqmanglar dédi, öydin chiqmay olturduq.

Hörmetlik radio anglighuchilar, yuqiriqi melumatlardin qarighanda, xanériqtiki bir meschit jamaiti bilen xanériqtiki xitay saqchiliri arisida yéqinda bir ixtilap peyda bolghan we shuningdin kéyin saqchilar mezkur jamaetke qarita kontrolluqni kücheytken, netijide bügünki qanliq weqe kélip chiqqan. Weqede saqchilar topliship öylirige  qaytqan yaki topliship naraziliq bildürüshke mangghan jamaetke oq chiqarghan. Oqqa tutushta az dégende ikki kishi ölgen we bir kishi yarilanghan. Bügün xitayche b b s ning xoten xanériqtin igiligen melumatliridin qarighanda, xanériqtiki bir türküm yashlar ittipaq meydanigha toplinip, melum bir nersige ot yéqip köydürgen. Netijide saqchilar bilen yashlar arisida toqunush kélip chiqqan.

Diktator Dölette Yüz Bergen Héchqandaq Bir Weqe Térrorluq Katigoriyisige Kirgüzülmeydu

Muxbirimiz Irade
2013-06-28
Lükchün weqesidin kiyin saqchilarning bir muxbirni tutqun qiliwatqan körünishi

AFP

Lükchünde saqchixanigha ot qoyup, hujum qilish weqesi yüz bergendin kéyin, amérika hökümiti buninggha derhal inkas qayturup, xitaydin weqening tepsilatini ashkarilashni we uyghur xelqni üstidin yürgüzülüwatqan bésim siyasitini ayaqlashturushni telep qilghan idi.

Xitay hökümitining awazi bolghan xitay kündilik géziti bolsa bügün buninggha jawab xaraktérida bir bash maqale élan qilip, amérika qatarliq gherb ellirini térrorgha qarshi küreshte tengsiz muamile qilish bilen eyiblidi. Emma közetküchiler, pikir erkinliki, namayish qilish erkinlikidin söz échish mumkin bolmighan uyghur élide yüz bergen weqelerni héchqandaq bir démokratiyilik döletning térrorluq katogoriyisige kirgüzmeydighanliqini bildürdi.

Hörmetlik radio anglighuchilar, xitay hökümiti pichan lükchündiki weqe heqqide özining resmiy xewer agéntliqliri arqiliq tarqatqan xewerliride bu weqening chetelge baghlanghan térrorchi unsurlar teripidin keltürüp chiqirilghanliqini küchep teshwiq qildi. Xitaydiki xewerlerde hujumchilar birdek térrorchi dep tilgha élindi. Emma buning eksiche, xelqaradiki nopuzluq metbuat organliri lükchün weqesini xewer qilghanda aldi bilen weqe toghriisda hazir xitay hökümiti teminligendin bashqa musteqil uchurning yoqluqini, uchurning qamal qilinghanliqini tilgha aldi. Andin ular weqeni bayan qilghanda köprek weqening kilip chiqishigha seweb bolghan amillar, uyghur élining omumiy weziyiti üstide alahide toxtilip, xitay hökümitining yéqindin buyan rayonda yürgüzüwatqan siyasetlirining naraziliqlarni, milliy sürkilishni ulghaytiwetkenlikini birdek tilgha élip ötti.

Bu heqte tiwittir torida élan qilinghan bir qisim inkaslar diqqet qilishqa erziydighan bolup, ularning biride, bir tiwittir qollanghuchisi «xitay hökümiti uyghur élide weqe yüz bérip bir qanche saet öte – Ötmeyla weqening térror weqesi ikenlikini, hujumchilarning chetel bilen alaqisi barliqini qandaq éniqlap bolghandu? amérika bostondiki hujum qilish weqesining jawabkarini 3 ayghiche qandaq bir terep qilishni bilelmeywatidu. Xitay amérikigha tejribisini ögitip qoysa boptiken» dep qiziqarliq bir inkas qayturghan.

Lükchünde weqe yüz bergendin kéyin, amérika hökümiti weqege derhal inkas qayturghan bolsimu, weqeni xitay hökümiti dégendek térror weqesi dep tilgha almidi. Eksiche xitay hökümitini weqening jeryanlirini ashkarilashqa, qolgha élinghanlarni ochuq – Ashkara we adilliq bilen sotlashqa chaqirdi. Amérika dölet ishliri ministirliqi shundaqla xitay hökümitini uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bésim we cheklime siyasetlirini toxtitishqa chaqirdi. Xitayning hökümet dairiliridin téxi amérikining bu bayanatigha resmiy bir jawab bérilmigen bolsimu, emma bügün xitayning hökümet awazi hésablinidighan xitay kündilik géziti bir parche bash maqale élan qilip, amérikini eyiblidi. Bash maqalide mundaq déyilgen:

Xelqarada qandaq heriketning térrorluq bolidighanliqi heqqide élinghan ortaq qararlar bolsimu, emma bezi döletler yenila weqelerge perqliq muamile qilmaqta. Bu xil perqliq awazlarning köpinchisi gherbtin, bolupmu amérikidin kelmekte. Oxshash weqe öz dölitide yüz berse ularni térrorchi dep ataydighan amérika xitaydiki weqelerge kelgende bölgünchi we radikallarni «erkinliki we musteqilliq üchün küresh qiliwatqan qehrimanlar» dep atimaqta.

Xitay kündilik géziti gherb ellirining «musteqilliq we diniy erkinlik» dégen bahane bilen uyghur térror guruppilirigha yardem qiliwatqanliqini ilgiri sürgen we yene sözige «amérika bashchiliqidiki gherb elliri térrorgha qarshi küreshte del mushundaq ikki xil ölchem ishletkenliki üchün, xelqarada qozghatqan térrorluqqa qarshi kürishide netijige érishelmeywatidu, afghanistan we iraqta téximu köp qayturma hujumgha uchrawatidu» dep dawam qilghan.

Amérika uyghur birleshmisi reisi alim séyitof ependi xitay kündilik gézitining yuqiridiki sözlirige baha bérip, xitaygha oxshash erkinliktin söz échish mumkin bolmaydighan bir dölette yüz bergen weqe bilen bashqa weqelerning xaraktérining tüptin perqlinidighanliqini otturigha qoydi.

Amérika hökümiti 23 – April küni sériqbuya weqesidiki bayanatidimu weqeni térror weqesi dep atimighan we xitayning ochuq – Ashkara naraziliq bildürüshige qarimay, öz meydanining özgermeydighanliqini qayta tekitligen idi. Her ikkila weqede xelqara metbuatlarning inkasi oxshashla xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan diniy we milliy bésimliri seweb bolghanliqini, xitay hökümitining herqandaq bir naraziliq herikitini térror herikiti dep atiwalidighanliqini eskertti. Bügün wéybo torida pichan lükchün bazirida olturudighanliqini ilgiri sürgen bir xitay puqrasimu inkas yézip, hökümetning weqeni térror weqesi dégenlikige narazi bolghan. U lükchünde weqe peyda qilghan kishilerning hergizmu térrorchi emeslikini, u kishilerning beziliri bilen özining qoshna olturghanliqini, ularning yéqindin buyan hökümet qiliwatqan bésimlargha chidimay narazi bolup chiqqan adettiki puqralar ikenlikini bildürgen. Alim séyitof ependi bolsa xitay hökümiti meyli qanchilik uyghurlarni térrorchi qilip körsetmekchi bolushidin qetiynezer, gherb ellirining diktator bir eldiki saqchi we hökümet nishan qilinghan heriketlerni hergizmu térror bilen bir katigorigiyige qoymaydighanliqini eskertti.

China’s far west erupts in violence for 2nd time in 3 days; death toll from 1st rises to 35

China’s far west/Uyghuristan erupts in violence for 2nd time in 3 days; death toll from 1st rises to 35
BEIJING — A tense minority region in China’s far west erupted in violence Friday for the second time in three days, barely hours after the government called the earlier unrest a “terrorist attack” and raised the death toll to 35.

State media gave few details in a brief dispatch about Friday’s unrest, saying it was “a violent attack” that took place on a pedestrian street in Hotan, a city in Xinjiang, a region that has seen China’s minority Uighurs clash with the ethnic Han majority. No details on casualties were released.

Photos of the day

DOMA struck down, protests in Brazil, President Obama in Senegal, World Cup protests and more.

Wednesday’s gallery
Latest stories from Foreign

In Greece, planting the seeds of economic revival

Michael Birnbaum 12:46 PM ET

With prospects uncertain, more Greeks are turning to farming for a steady source of income.

In India, U.S. visas are almost synonymous with the IT boom

Rama Lakshmi JUN 27

For IT engineers, an H-1B visa is the key to career growth, status and the American dream.

Russia sending missiles to Syria; arms from Britain, France could follow as embargo lapses

Max Ehrenfreund MAY 30

What the Obama administration will do is unclear as rebels fire rockets at Hezbollah in Lebanon

Protests against Erdogan continue in Istanbul’s Taksim Square, Ankara
Max Ehrenfreund JUN 12

AP reported that the Turkish prime minister met with activists after a day of chaos Wednesday.

U.S. will send arms to Syrian rebels (complete coverage)
Max Ehrenfreund 4:03 PM ET

In response, opposition leaders expressed skepticism, saying that small arms would not be adequate.

.But a woman reached by phone in Hotan said that young men rioted on a pedestrian street near Tuanjie Square, or Unity Square, at around 3 p.m., setting fires.

The woman, who said she lived a bus stop away from the street where the unrest took place, refused to give her name out of fear of government reprisal. She said people were not being allowed out of their homes or to gather on the streets.

Armed police and riot police were guarding intersections and have ordered residents to stay at home and shopkeepers to close early, and the area around the square has been sealed, said a man surnamed Jia, who works in real estate.

“At the time, I saw a lot of police cars and military vehicles on the roads headed in that direction, and I heard that there was trouble over there,” Jia said. “Then they told us to close our office and go home because it’s too dangerous.”

Jia said that mobile phone services within Hotan were disrupted in the afternoon for a few hours. Calls to several government agencies could not get through.

The latest unrest to rock Xinjiang came as the government said that Wednesday’s attacks on police and other government buildings in Turpan prefecture’s Lukqun township had killed 35 people, up from an earlier toll of 27.

State-run media had said that knife-wielding assailants launched early-morning attacks Wednesday targeting police stations, a government building and a construction site — all symbols of Han authority and influx in the region.

An exiled Uighur activist disputed that account, saying the violence started when police raided homes overnight. It was impossible to independently confirm the conflicting accounts.

The updated death toll included some of the severely injured dying in the hospital. It also included 11 assailants shot dead in Lukqun, the state-run Xinhua News Agency reported. Two police officers were among the 24 people they killed, Xinhua said.

“This is a terrorist attack, there’s no question about that,” Foreign Ministry spokeswoman Hua Chunying said Friday at a regular news briefing. “As to who masterminded it, local people are still investigating.”

State news reports did not identify the ethnicity of the attackers, nor explain what may have caused the conflict in the Turkic-speaking region, where Uighurs complain of suppression and discrimination by Han people. The report also said police captured four injured assailants.

Wednesday’s violence — also described as a terrorist act by state media — was one of the bloodiest incidents since unrest in the region’s capital city, Urumqi, killed nearly 200 people in 2009.

Photos released in state media show scorched police cars and government buildings and victims lying on the ground, presumably dead.

The Global Times newspaper said police set up many checkpoints along the 30-kilometer (19-mile) road to Lukqun and dissuaded reporters from traveling there due to safety concerns. It said heavy security has been necessary because some suspects remained on the run.

An official who gave only his family name of Bao and works at the news office for the Xinjiang Public Security Bureau said Friday that he had no more information than in state media. Calls to the region’s party propaganda office and the regional government’s news office were not answered.

Dilxat Raxit, spokesman for the Germany-based World Uyghur Congress, said residents in Lukqun were prevented from entering mosques for Friday prayers. He questioned Beijing’s account of the event, saying local residents had told him police had forcefully raided homes at night, triggering the deadly conflicts.

Xinjiang (shihn-jeeahng) is home to a large population of minority Muslim Uighurs (WEE’-gurs) in a region that borders Central Asia, Afghanistan and Pakistan and has been the scene of numerous violent acts in recent years, including the riots in the capital four years ago.

Critics have attributed the violence, including Wednesday’s deadly clashes, to Beijing’s oppressive and discriminatory ethnicity policies. Many Uighurs complain that authorities impose tight restrictions on their religious and cultural life.

The Chinese government says that it has invested billions of dollars in modernizing the oil- and gas-rich region and that it treats all ethnic groups equally.

Copyright 2013 The Associated Press. All rights reserved. This material may not be published, broadcast, rewritten or redistributed.

 

http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/death-toll-from-violence-in-far-western-chinas-xinjiang-region-rises-to-35-state-media-say/2013/06/27/d3987a40-df8d-11e2-8cf3-35c1113cfcc5_story.html

Lükchün Weqeside Ölgenler Sanining 45 tin Köp Ikenliki Otturigha Qoyuldi

 

Muxbirimiz Méhriban
2013-06-27
pichan-lukchun-weqesi-saqchi-pidaiy.jpg

Pichan nahiyisi lükchün bazirida yüz bergen toqunushtin bir körünüsh. 2013-Yili 26-Iyun.

t2.qpic.cn/mblogpic

26 – Iyun lükchün weqesi heqqide xitay hökümitining weqening yüz bérish sewebini yoshurup, weqe heqqide éniq melumat bermesliki amérika qatarliq gherb döletliri we dunya uyghur qurultiyi qatarliq chetellerdiki uyghur teshkilatlirining jiddiy inkasini qozghidi.

Amérika lükchün weqesige diqqet qiliwatqanliqini bildürdi. Dunya uyghur qurultiyi xitay hökümitidin weqening yüz bérish sewebini ashkarilashni, xelqara musteqil tekshürüsh ömikining lükchünge bérip weqening yüz bérish sewebi we weqening tereqqiyatini tekshürüshini telep qildi. Erkin asiya radiosi qatarliq gherb metbuatliri weqede ölgen we yarilanghanlarning sani xitayning hökümet xewerliride déyilginidin köplükini éniqlidi.

Tünügündin buyanqi gherb metbuatlirida 26 – Iyun seher lükchünde yüz bergen saqchixanigha ot qoyup hujum qilish weqesi heqqidiki xewerler bash bettin orun aldi. Dunya uyghur qurultiyi reisi rabiye qadir xanim we bayanatchi dilshat rishit weqe yüz bergendin kéyin, xelqara metbatlarning ziyaritini qobul qilip, weqening yüz bérishige xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan qattiq basturush siyasiti seweb boluwatqanliqini tekitlep,xelqara musteqil tekshürüsh ömikining lükchünge bérip weqening yüz bérish sewebi we weqening tereqqiyatini tekshürüshini telep qildi.

Amérika dölet ishliri ministirliqi 26 – Iyun charshenbe küni chüshtin kéyin bayanat bérip, amérikining 26 – Iyun lükchün weqesige diqqet qiliwatqanliqini bildürdi. Bayanatchi sözide amérikining «shu jaydiki uyghur musulmanliri uchrawatqan kemsitish we her xil cheklimiler heqqidiki xewerlerge diqqet qiliwatqanliqi»ni bildürüsh bilen bille, xitay hökümitini «weqede ochuq – Yoruq bolush, weqening esli mahiyitini dunyagha ashkarilash» qa chaqirdi.

Xitay hökümet metbuatliri lükchün weqesining yüz bérish sewebi heqqide toxtalmidi. Shinxua agéntliqi weqede ölgen we yarilanghanlar heqqide 26 – Iyundiki éngilizche xewiri we 27 – Iyun künidiki xitayche xewiride oxshimighan melumatlarni berdi. Shinxua agéntliqining 26 – Iyun künidiki éngilizche xewiride weqede 27 ademning ölgenlikini, hökümet saqchiliri we puqralardin 17 ademning, hujumchilardin 10 ademning ölgenlikini,3 ademning yarilanghanliqini, 3 kishining qolgha élinghanliqini xewer qildi. Emma xitaydiki bashqa hökümet metbuatlirida weqe heqqide héchqandaq xewer bérilmidi. Xitaydiki ammiwi tor tor béketliridin 163 tor békiti, sinna qatarliqlarda shinxua agéntliqining éngizche xewiri terjime qilinip weqe yüz bergen jayning resimi bilen qoshulup bérilgen bolsimu, birnechche saettin kéyinla bu xewerlerning öchürüwétilishi xitay tordashlirining naraziliqini qozghidi.

Xitayning shinxua agéntliqi 27 – Iyun künige kelgende andin tunji qétim lükchün weqesi heqqide xitay tilida xewer bérip, weqede ölgenler sanini 26 – Iyundiki éngilizche xewerdiki 27 ademdin perqliq halda 35 adem dep élan qildi. Xewerde «26 – Iyun seher saet 5 tin 50 ötkende turpan wilayiti pichan nahiyisi lükchün bazirida zorawanliq térrorluq hujum qilish weqesi yüz berdi. Weqede 24 adem ziyankeshlikke uchrap öldi, bularning ichide uyghurlar 16 neper. 24 Ademning ichide 2 neper jamaet xewpsizlik saqchisi bar. Undin bashqa 21 neper saqchi we puqra yarilandi. J x saqchiliri neq meydanda 11 neper zorawanini étip olturdi we yarilandurdi. Zorawandin 4 nepiri qolgha chüshti» dégen bayanlar bérildi.

Emma, radiomiz uyghur bölümi bügün lükchündin igiligen ehwal xitayning hökümet metbuatliridin perqliq boldi. Radiomiz ziyaritini qobul qilghuchilar lükchünde yüz bergen saqchixanigha hujum qilish we ot qoyush weqeside ölgüchilerning 45 kishidin artuq ikenlikini bildürdi.

Hökümet tereptin ölgenlerni yerlikke qoyushqa qatnashqan lükchünlük imamning radiomizgha bildürüshiche, tünügün depne qilinghanlar ichide weqede saqchilar teripidin étip öltürülgen hujumchilarning jesiti yoq bolup, hökümet tereptin ölgenler üchünla 35 ademge képenlik sétiwélinghan. Bu kishi yene ölgüchiler ichide xitaylardinmu 7 – 8 Kishining barliqini, emma ularning depn ishigha özining qatnashmighanliqini bayan qilghan.

Nöwette gherb döletliridiki dangliq metbuatlarning lükchünde yüz bergen 26 – Iyun saqchixanigha hujum qilish weqesi heqqide bergen xewerliride, weqening yüz bérishige xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan qattiq basturush siyasiti seweb bolghanliqi tekitlendi.Xewerlerde rayonda barghanche kücheytiliwatqan her xil diniy cheklimiler we basturushlarning uyghurlarning ghezipini qozghighanliqi bayan qilinip, xitay hökümiti nispeten tinch dep qaraydighan sherqiy uyghur rayonidimu uyghurlarning qarshiliq herikiti yüz bergenliki xitay hökümiti üchün uyghur élining menggü tinchimas bir zémin ikenlikidin dérek béridighanliqi, bundin kéyinmu bu xil qarshiliq heriketlirining dawamliq yüz bérishi mumkinliki ilgiri sürüldi. Engiliye iqtisat géziti«xitaydiki yuqiri bésimliq siyaset uyghurlarning qarshiliqining asasi sewebi» ikenlikini tekitlidi؛ amérikining nyuyork waqti gézitide «turpanda yillardin buyanqi eng éghir qanliq weqe yüz berdi, saqchilar qarshiliq qilghan ammigha qaritip oq atti» dégen bayanlar bérildi؛ gérmaniye awazi bolsa «toxtitalmighan qarshiliq – Shinjangda yene saqchixanigha hujum qilish weqesi yüz berdi»dep xewer berdi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/lukchun-weqesi-06272013225124.html/story_main?encoding=latin

 

Pichan Lükchündiki Saqchixanigha Ot Qoyup Hujum Qilish Weqeside Az Dégende 45 Kishi Ölgen

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-06-27
pichan-lukchun-weqesi-saqchi-pidaiy.jpg

Pichan nahiyisi lükchün bazirida yüz bergen toqunushtin bir körünüsh. 2013-Yili 26-Iyun.

t2.qpic.cn/mblogpic

Bügün muxbirimizning pichan lükchünde yüz bergen saqchixanigha ot qoyup hujum qilish weqesi heqqide yerlik dairiler we ahalilerdin igiligen uchurliridin melum bolushiche, weqede hökümet tereptin az dégende 35 kishi, hujumchilardin 11 kishi ölgen.

Tünügün ölüm murasimliri üchün  35 képen sétiwélinghanliqini ashkarilighan bir mehelle imamining bildürüshiche, tünügün hökümet tereptin ölgenlerning hemmisi yerlikide qoyulup bolghan. Emma hujumchilardin ölgenlerning jesiti téxi bir terep qilinmighan. Yene ashkarilinishiche, hujumchilardin aman qalghanlarni qoghlap tutush üchün  tünügün chüsh mezgilide xitayning ikki tik uchar ayropilani lükchünde charlash élip barghan. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurdin bu heqte tepsiliy melumat anglaysiler:

******
Muxbir: bu pichan bazarliq saqchixanimu?
Xadim: shundaq, bazarliq saqchixana.
Muxbir: emise manga jidawyüenni chaqirip béqing.
Xadim: jidawyuen hüsen sadiq, téléfoni……

*******
Muxbir: jidawyüen hüsen sadiqmu?
Saqchi: shundaq, men shu?
Muxbir: muqimliq tedbirliri qandaqraq éliniwatidu?
Saqchi: shu, öy we yol tekshürewatimiz, nöwette turuwatimiz.
Muxbir: weqede qanche kishi ölgen boldi?
Saqchi: bu ishlarni héchqandaq ademge démenglar dégen, shunga nahiyilik qomandanliq shtapidin sorang.

*******

Muxbir: wey bu lükchünmu?

Ahale: shundaq, bu lükchün.
Muxbir: lükchündiki weqe heqqide némilerni anglidinglar?
Ahale: pichandiki uruq ‏- Tughqanlar téléfon qiptiken, siler tereptin doxturxanigha yaridarlarni ekiliwatidu, amanmu siler dep,  biz tinch-Aman déyishtuq.
Muxbir: tuqqanliringlar néme dep anglaptu, néme dédi?
Ahal e: 40 nechche adem ölüptu dep anglaptu.
Muxbir: ölgen bu 40 nechche adem oqta ölgenlermiken, ottimu yaki pichaqtimu?
Ahale: hemmisi oxshaydu.
Muxbir: weziyet qandaq hazir lükchünde?
Ahale: charlash-Tekshürüsh élip bériliwatidu, öydin talagha chiqalmiduq.
Muxbir: némilerni kördingiz charlash ishliridin?
Ahale: chüshler bilen gürüldep awaz chiqip ketti, sirtqa chiqip qarisam, tik uchar ayropilan iken. Bundaq pes uchqanni körmigentim؛ derex boyilam uchti.
Muxbir: undaqta, aman qalghan gumandarlarni qoghlap tutush üchün heriket qilghan tik uchar oxshimamdu?
Ahale: shundaq chéghi, ayropilanni say terepke chüshti déyishti, say bizdin yiraq bolghachqa, u yerde néme ish bolghinini uqmiduq.

********
Muxbir: bügün weqede ölgenlerni yerlikide qoyghan  imam siz bolamsiz?
Imam: he, men shu?
Muxbir: siz qanche kishining depne murasimige qatnashtingiz?
Imam: bizni birqanche yerge bölüwetti, men üchige bardim.
Muxbir: weqede jemiy qanche kishi ölüptu?
Imam: qanche kishi ölgenlikini uqturmidi, képenning sanigha qarighanda 35 .
Muxbir: tünügün 35 kishining depne murasimi boldimu?
Imam: shundaq.
Muxbir: hemmisi silerning mehellidinmu?
Imam: yaq, kariz, muqam, döletbagh qatarliq…..
Muxbir: ölgenlerning ichide xenzular qanche iken?
Imam: 7 ‏-8 I bar oxshaydu.
Muxbir : ölgüchiler kimler iken?
Imam: yighinda uqturulushiche, köpinchisi saqchi – Minbing.
Muxbir: weqening jeryanini qandaq dep uqturdi?
Imam: awwal saqchixanigha ot qoyuptu, andin yéziliq hökümetke.
Muxbir: siz depne murasimigha qatnashqan saqchi qandaq öltürülüptu?
Imam: qoyni öltürgendekla öltüriwétiptu, boynidin késip.
Muxbir: boghuzliniptu-De emise?
Imam : shundaq, boghuzliniptu.
Muxbir: gumandarlarning ölüm murasimigha bardingizmu?
Imam: yaq, u wahabiylar bilen bizning chatiqimiz yoq, ularning jesiti saqchining qolida.
Muxbir: undaqta siz dégen 35 képen peqet hökümet tereptin ölgenler üchünla teyyarlanghan , shundaqmu?
Imam: shundaq.
Muxbir: képenlerni siz nede kördingiz, kimler bilen kördingiz?
Imam: yéziliq birliksep xadimining öyide, wilayetlik saqchi we aptonom rayondin kelgen bashliqlarmu bar.

Hörmetlik radio anglighuchilar, yuqiriqi melumatlardin qarighanda, weqede hökümet tereptin az dégen 35 kishi, pidaiylardin 11 kishi ölgen. Pichandiki weziyet yenila jiddiy halette turmaqta.

Abdulhékimxan Mexsum Uyghurlardiki Islamiy Islahat Heqqide Toxtaldi

Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
2013-06-26
Abdulhekimxan-mexsum-qerindashliq-uchrishish.jpg

5-Nöwetlik «dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq» yighinida abdulhékimxan mexsum uyghurlardiki islamiy islahat heqqide toxtaldi. 2013-Yili 24-Iyun, istanbul.

RFA/Arslan

 

5-Nöwetlik «dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq» yighini, türkiyening düzje shehirige yéqin etraptiki fenerbahche putbol kulubigha qarashliq méhmanxanida dawam qiliwatidu.

5 Kün dawam qilidighan yighinning birinchi küni 2013-Yili 24-Iyun düshenbe küni etigen saet 9:00 da resmiy bashlandi. Yighinda aldi bilen sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining reisi hidayetullah oghuzxan söz qilip, dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishish yighinining 4 yildin buyan otturigha chiqqan xizmet-Paaliyetler, otturigha chiqqan netijiler toghrisida toxtaldi. Kéyin, yighin ehli öz-Ara tonushush paaliyiti élip bérildi we programmigha qatnashqan 110 kishi bir-Birlep özini tonushturdi. Qérindashlar ara méhri-Shepqet we dostluq muhiti berpa boldi.

Arqidin yene sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining bash naziri abdulhekimxan mexsum, “islamiy islahat” dégen témida söz qildi.

Tepsilatini awaz ulinishidin anglighaysiz.

 

Pichan Nahiyisining Lükchün Bazirida Éghir Toqunush Yüz bérip, 27 Adem Ölgen

 

Muxbirimiz Erkin
2013-06-26
pichan-lukchun-weqesi.jpg

Hujumgha uchrighan pichan nahiyisining lükchün baziri saqchi ponkiti. 2013-Yili 26-Iyun.

t2.qpic.cn/mblogpic

Uyghur ilining pichan nahiyisi lükchün bazirida charshenbe küni éghir toqunush yüz bergen. Deslepki xewerlerdin melum bolushiche, her ikki tereptin nurghun adem ölgen.

Xitay hökümiti lükchün bazirini qamal qilip, weqege munasiwetlik barliq uchurlarni kontrol qilghan. D u q xitay hökümitini uchurni qamal qilishni bikar qilip, weqening heqiqiy ehwalini igileshke yol qoyushni telep qildi we xelqara jemiyetni weziyetke diqqet qilishqa chaqirdi.

26‏-Iyun «shawgüen weqesi» ning del 4 yilliq xatire küni xitayning pichan nahiyisi lükchün bazirida yüz bergen hujum qilish weqeside az dégende 27 adem ölgen. Hujumchilar 26‏-Iyun etigen bamdat namizini oqup bolup saet 6‏ de pichaq we qingraqlar bilen bazarliq saqchi ponkiti, bir qurulush orni we bazarliq hökümetke hujum qilip, 17 neper saqchi we bashqa kishilerni öltürgen. Hujumchilar yene, saqchi aptomobiligha ot qoyup köydürüwetken. Lékin ikki terep arisidiki toqunush jeryanida saqchilar 10 neper hujum qilghuchini étip öltürüp, 3 kishini tirik tutqan.

Xitayning shinxua axbarat agéntliqi hujumgha uchrap ölgen 17 kishining 9 nepiri saqchi yaki amanliq xadimi, 8 nepiri puqra ikenlikini élan qilghan bolsimu, biraq ölgenlerning qanchisi xitay, qanchisi uyghur ikenliki, hujumchilarning kimliki we ularning hujum qilishtiki meqset-Muddiasi heqqide héchqandaq uchur bermigen.

Lükchün bazirida olturushluq bir ayal ziyaritimizni qobul, weqeni uyghurlarning élip barghanliqi, hujumda yoldishining newre inisi we newre inisining saqchi oghli öltürülgen bolsimu, biraq öltürülgenler ichide yene 7-8 Neper xitay barliqini bildürdi.

Xitay hökümiti lükchün bazirida jiddiy halet élan qilip, qoralliq saqchi qisimlirini yötkep kelgen we weqege munasiwetlik uchurlarni qattiq kontrol qilip, shinxua axbarat agéntliqidin bashqa barliq uchur wasitilirining mezkur weqe toghriliq xewer bérishini chekligen. Turpan shehiride olturushluq bir yerlik ahalining bildürüshiche, dairiler lükchün baziri qarashliq pichan nahiyisige kiridighan barliq yol éghizlarni qamal qilip, pichangha kirgen -Chiqqan yoluchi we qatnash wasitilirini tekshürüshni yolgha qoyghan.

Shinxua agéntliqi weqede 3 kishining yarilanghanliqini xewer qilghan bolsimu, biraq yaridarlarning sani heqqide her xil gumanlar bar. Yerlik ahaliler nahiyilik xelq doxturxanisini qoralliq saqchilar qamal qilip turuwatqanliqini, weqede yarilanghan 4 kishi nahiyilik xelq doxturxanisigha élip kélingenlikini bildürgen bolsimu, lékin yaridarlar sani dawamliq köpiyishi mumkinlikini ilgiri sürdi. Yaridarlarning saqchilar bilen toqunushup yarilanghan hujumchilar yaki hujumgha uchrap yarilanghan kishiler ikenliki mejhul.

Lukchün bazirida olturushluq yene bir uyghur ayalning ilgiri sürüshiche,, dairiler lükchün baziridiki puqralarni talagha chiqmasliqqa agahlandurghan.

Mezkur weqe bu yil 4‏-Ayda maralbéshi nahiyisining sériqbuya yézisida yüz bérip, az dégende 21 adem ölgen toqunushtin kéyin roy bergen eng éghir weqelerning biri. Uyghur teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, sériqboya weqesini yéza kadirlirining bir uyghur ailisige kirip, bu ailidiki ropashliq ayallargha zorawanliq qilishi, ayallarni chümbilini éliwétishke qistishi keltürüp chiqarghan. Xitay hökümiti bu weqeni térrorluq, dep élan qilghan bolsimu, biraq uning térrorluq bilen alaqidar ikenliki xelqara jemiyetning gumanini qozghighan.

Amérika hökümiti we xelqara kishilik hoquq teshkilatliri xitayning térrorluqni bahane qilip, uyghurlarning qanunluq heriketlirini basturup kéliwatqanliqini tenqidlep kelgen.

Pichan nahiyiside olturushluq bir xitay köchmen ahalisi lükchünde yüz bergen weqe heqqide toxtilip, hökümetning uyghurlar ish térisa, térrorluqqa baghlaydighanliqini bildürdi. U: emeliyette, qalaymiqanchiliq asasen bésiqti. Jédel saqchi ponkiti bilen boldi. Qaide boyiche éytqanda, héchkim tuxumni tashqa uridighan sarang emes. Ularning bezi telepliri razi bolghudek hel bolmighandin kéyin, bir az qiziqqanliq qilghan. Yézining ehwalidin alghanda yéza ahalisi nahayiti aq köngül we addiy-Sadda, ular héchkimge öchmenlik qilmaydu. Eger öchmenlik qilsimu, ularni bezi ziyaliylar küshkürtüshi mumkin, dep körsetti.

Biraq, d u q mezkur weqege xitay hökümitining mesul ikenlikini bildürüp, uning uyghurlarni dawamliq basturush siyasiti bu xil qanliq toqunushlarni keltürüp chiqiriwatqanliqini bildürdi. D u q bayanatchisi dilshat rishit, xitay hökümitini uyghurlargha qaratqan xata siyasitini özgertip, rayonda dawamliq qanliq toqunush yüz bérishining aldini élishqa chaqirdi.

Dilshat rishitning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti uyghurlarni dawamliq basturup, ulargha öz naraziliqini ipadileydighan héchqandaq sharait bermigechke, bu xil qanliq toqunushlar yüz bériwatidu. U, xitay hökümitining lükchündiki bu weqege alaqidar barliq uchurni qamal qilghanliqini tenqid qildi. Dilshat rishit xitay hökümitini uchurni kontrol qilishni bikar qilishqa, chetel muxbirlirining rayongha bérip, weqening heqiqiy ehwalini xewer qilishigha yol qoyushqa chaqirdi.

Xitay hökümiti izchil uyghur élige köplep meblegh sélip, rayonning iqtisadi tereqqiyatini algha sürüwatqanliqini, iqtisadi tereqqiyattin uyghurlarning teng menpeetdar bolup kéliwatqanliqini ilgiri sürüp kelgen. Lékin uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti uyghurlarni aptonom rayonning siyasiy, iqtisadi hoquq sistémisidin siqip chiqirip, ularni bashqurulush obyékti we istémal topigha aylandurup qoyghan. Iqtisadi tereqqiyat peqet xitay köchmenler topini menpeetdar qilip kelgen.

Engliye iqtisadi istixbarat birliki namliq organning analizchisi dunkan inés-Kér, lükchün weqesi xitayning yéngi istratégiye tüzüp, uyghur élidiki milliy, diniy mesililerni hel qilishqa éhtiyajliq ikenlikidin dérek béridu, dep körsetti. U birleshme agéntliqigha bergen bayanatida eskertip, bu weqe xitayning burunqi bixeterlikni kücheytish we iqtisadi tereqqiyat arqiliq mesilini hel qilish tirishchanliqining meghlup bolghanliqini élan qildi, dégen.

Lükchün Weqeside Ölgen We Yaridar Bolghanlar Sani Guman Qozghimaqta

Muxbirimiz Gülchéhre
2013-06-26
pichan-lukchun-weqesi-saqchi-pidaiy.jpg

Pichan nahiyisi lükchün bazirida yüz bergen toqunushtin bir körünüsh. 2013-Yili 26-Iyun.

t2.qpic.cn/mblogpic

26-Iyun seherde turpan wilayitining pichan nahiyisi lükchün bazirida, ammining saqchixana we yerlik hökümet binasi shundaqla bir qurulush ornigha hujum qilish weqesi yüz bérip 27 adem qaza qilghanliqi téz arida xelqaraliq metbuatlardinmu orun aldi.

Hazirghiche xitay dairiliri weqede hujumchilar teripidin 9 saqchi we 8 puqraning pichaqlap öltürülgenlikini, 10 neper hujumchining neq meydanda saqchilar teripidin étip öltürülgenlikini, üch kishining yarilanghanliqini we üch kishining tutulghanliqini ashkarilighan bolsimu, weqediki yaridar we tutqunlarning salahiyiti hemde hazirqi ehwali heqqide éniq melumat bermidi. Xitaydiki intérnét wasitiliri we xelqaraliq axbaratlardimu bu heqte türlük gumaniy qarashlar dawam qilmaqta.

Boghda taghlirining jenubiy étikidiki jimjit chet yéza bolghan lükchün baziri bügün dunya metbuatining diqqet merkizige aylandi. Xitay we bir qisim xelqaraliq axbaratlarning bayanida körsitilishiche, 26-Iyun etigen saet 6 ler etrapida bir top kishi lükchün bazarliq saqchixana, hökümet binasi shundaqla bazarda ish bashlighan melum qurulush ornigha bösüp kirip pichaqliq hujum qilghan, bu jeryanda ular saqchi we amanliq xadimidin 9, puqradin 8ni öltürgen, 3 kishini yarilandurghan, saqchilar hujumchilardin 10 kishini neq meydanda étip öltürüp 3 ni qolgha alghan, hujumchilardin yene bir qanchisi qéchip ketken.

Bu weqening yüz bérishi bolupmu 26-Iyun shawguen étnik qirghinchiliqining 4 yilliq xatire künide we shuningdek 5-Iyul ürümchi weqesining 4-Yilliqi harpisida, xelqara jemiyetning uyghurlar mesilisige köz tikiwatqan bir peytige toghra kelgen bolghachqa, xelqaraliq axbaratining inkasimu jiddiy we küchlük bolmaqta.

Gerche, xitay hökümet metbuatliri yéqindin buyan uyghur élining bashqa jaylirida yüz bergen oxshash xaraktérlik weqelerge qarighanda lükchündiki mezkur weqeni axbarattin yoshurmighan bolsimu, weqe jeryani we weqening sewebi we tutulghan yaridar bolghanlar ehwalliri heqqide yenila hazirgha qeder melumat bérilmidi, emma yaridarlar sani heqqide xitaydiki ammiwi alaqe wasitiliride türlük uchurlar peyda bolmaqta, téngshün blogigha pichandin uchur yollighan bir xitayning süretlik teminligen uchurlirigha qarighanda, saqchilar töt neper yaridarni pichan nahiyilik doxturxanigha alahide qoghdash etritining muhapizet qilishi astida yötkep kelgen, nöwette pütün doxturxana etrapi qoralliq saqchilar teripidin qorshalghan bolup héchkimning kirish-Chiqishigha ruxset qilmaydiken.

Dunya uyghur qurultiyi we bashqa xelqaraliq axbarat orunlirining yerlik ammidin igiligen uchurliridimu, lükchünde nahayiti köp kishining qolgha élinghanliqi, doxturxanilarning yaridarlar bilen tolghanliqi tilgha élindi.

Pichan nahiyisidiki bir uyghur nahayiti endishe ichide,« bügün nahiyilik xelq doxturxanisigha késel tekshürtkili barghanidim, lékin saqchilar kirgüzmidi » dédi.

Biz lükchundiki weqening tepsilati heqqide yenimu éniq melumat élishqa tirishqan bolsaqmu, hökümet we saqchi tarmaqlirining téléfoni ulanmidi, téléfon ulanghan bezi yerlik ahaliler bolsa, bizge bu heqte sözleshke pétinalmidi.

Biz lükchün weqeside ölgenler we yaridarlar sanida özgirish bar-Yoqluqini bilish üchün turpan wilayetlik jamaet xewpsizlik bash idarisi bilen alaqileshtuq, mesul saqchi bu heqte ziyaritimizni qobul qilmaydighanliqini bildürdi.

Yerliktin igiligen uchurlirimizgha qarighanda, nöwette lükchün baziridila emes, pütün nahiyide herbiy halet yürgüzülüwatqan bolup, turpan, pichangha kirish tash yol éghizliri qoralliq saqchilar teripidin qamal qilinip, aptomobil we yoluchilar birmu-Bir tekshürülmekte iken. Lékin dairiler weqe tughdurghanlardin zadi qanchisining qéchip ketkenlikini hazirghiche ashkarilimidi.

Xitaydiki bezi shexsiy mikro bloglargha chaplanghan uchurlardimu lükchün baziri ichide qoralliq alahide qisimlarning bronéwiklar bilen charlash, axturush élip bériwatqanliqi, kichikkine bu yézining bir qanche saet ichidila urush meydanidek körünüshke kélip qalghanliqi körsitildi.

Lükchün baziri pichan nahiyisidiki besh bazarning biri, xitayning eng yéqinqi nopus statistikisida 7835 aile bar, nopusi 33ming 520 dep körsitildi, nopusning 81% tin köprekini uyghurlar, 10% ini xitaylar, qalghan qismini tunggan we bashqa milletler igileydu.

Pichan nahiyisi jughrapiyilik orni jehettin, 312-Nomurluq dölet tash yoli, lenju-Shinjang tömür yoli, pichan herbiy meshiq ayrodromi, asiya nurkabil liniyisi, korla-Pichan néfit aqquzush liniyisi, pichan-Ürümchi tebiiy gaz uzitish liniyisi qatarliq qatnash alaqe, énérgiye liniyiliri merkezleshken intayin muhim bir orun.

Lükchün weqesining seweb‏-Netijiliri heqqide muxbirlirimiz yene dawamliq izdenmekte shundaqla anglighuchilirimizning istansimizni bu heqte yéngi uchurlar bilen temin étishini ümid qilimiz.

Pichanda Yüz Bergen Weqe Xelqara Metbuatlardin Keng Yer Aldi

Ixtiyariy muxbirimiz Ekrem
2013-06-26
Xitay-qoralliq-saqchi-urumqi-kocha-305

Bügün, 13 – Iyul, ürümchide 2 uyghurni étip öltürgen we birini yarilandurghan neq meydanni saqlap turghan 2 xitay saqchisi.

AFP Photo

Shawguen weqesining 4 yilliqi tolghan künde, yeni 26-Iyun küni turpan wilayitining pichan nahiyisi lükchün yézisida 27 adem hayatidin ayrilghan zor qanliq weqe yüz berdi. Bu weqe bügün seherde gérmaniye, engliye, firansiye qatarliq köpligen gherb döletlirining axbarat wasitiliridin keng yer aldi.

Gérmaniye axbarat agéntliqining bayan qilishiche, pichan nahiyiside bir türküm pidaiylar etigen saet 6 bilen saqchixana, hökümet organliri, qurulush orunlirigha pichaqliq hujum qozghap, hökümet esliheliri we saqchi aptomobillirigha ot qoyup, uchrighanla ademge pichaq sélip, 9 saqchi hem amanliq saqlash xadimini, 8 puqrani öz ichige alghan 17 ademni öltürgen. Yene köp sandiki yaridarlar doxturxanilargha jiddiy qutquzushqa élip kétilgen. Saqchilar bilen bolghan keskin toqunushta 10 neper pidaiy neq meydanda étip öltürülgen. 3 Neper pidaiy qolgha élinghan. Neq meydandin ayrilghan pidaiylarni qoghlap tutush herikiti dawamlashmaqta. Jemiy 27 adem hayatidin ayrilghan bu weqening kélip chiqish sewebi uyghur-Xitay otturisidiki milliy toqunushqa baghlanghan.

B b s qanilida otturigha qoyulushiche, bu qétimqi herikette 10 pidaiy étip öltürülgen we üch nepiri qolgha élinghan bolsimu, shinxua agéntliqi mezkur weqege zadi qanchilik uyghur pidaiylirining qatnashqanliqini ochuq éytmighan. Gérmaniye 1-Téléwiziye qanili a r d ning bayan qilishiche, mushu bir yilning ichide uyghur élide uyghur-Xitay otturisidiki qanliq toqunushlar köp qétim yüz bergen bolup, téxi 4-Aydila uyghurlar bilen saqchilar otturisida yüz bergen qanliq toqunushta 21 adem ölgen. Uyghurlarning xitay hökümitining assimilyatsiye siyasitige bolghan qarshiliqi barghanséri kücheymekte. Gérmaniye dolqunliri radiosi bu heqtiki xewiride, bu xil qanliq hadisilerning kélip chiqishigha béyjingning milliy siyasiti we uyghurlar wetinige yötkep kéliniwatqan köchmenler seweb boluwatqanliqini tilgha alghan. Türk metbuatlirimu xitayning shinxua agéntliqining xewerliri asasida bu toghrisida uchurlar tarqatmaqta. Barliq xewerlerning arqisigha bundin 4 yil ilgiri yüz bergen 5-Iyul weqesige ait melumatlar eskertilgen.

Biz pichan nahiyilik doxturxana, saqchi idarisi we hökümet orunlirigha téléfon urup alalmiduq. Téléfonimizni uliyalighan bezi uyghur we xitaylar bolsa bu toghrisida uchur bérishni xalimidi.

5-Iyul weqesining 4 yilliqi harpisida uyghur élide qaghiliq weqesi, sériqbuya weqesi, yéngisar weqesi qatarliq weqeler yüz bérip, köp sanda kishi hayatidin ayrilghan idi. Bu qétimqi pichan weqeside yene 27 insan jan üzdi. Uyghur pidaiyliri néme üchün üzlüksiz halda öz hayatini qurban qilidighan bundaq qanliq weqelerge murajiet qilidu?

Biz bu qétimqi weqe munasiwiti bilen gérmaniyediki bir qisim uyghur ziyaliylirini ziyaret qilduq. Diqqitinglar bu ziyaret xatiriside bolghay.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/pichan-weqesi-06262013134745.html/story_main?encoding=latin

Xoten siyektiki Bir Bezmixana We Ichidiki Saqchilar Hujumgha Uchrighan

 

Muxbirimiz shöhret hoshur
2013-06-25

xoten-saqchilar-305.png

Xitay hökümet saqchiliri xoten kochilirida

AFP

 

Uyghur rayonida saqal qoyghan er we léchek artqan qiz-Ayallarni üzlüksiz nazaret qiliwatqan we jazalawatqan xitay saqchiliri shermi-Hayadin uzaq bezme sorunlirigha köz yummaqta, hetta uni kéngeytish üchün righbetlendürmekte.

Nöwette uyghur rayonining chet yéza-Qishlaqlirighiche kéngeygen atalmish qehwexana, satirashxana we bezmixanilar, gerche xitay dairiliride héchqandaq biaramchiliq peyda qilmisimu, emma yerlik ahalilerni endishige salmaqta we ghezeplendürmekte. Yéqinda xotenning kériye nahiyisi siyek yézisidiki bir nashayan bezmixana bir türküm yashlarning hujumigha uchrighan. Melum bolushiche, hujumda bezmixanida köngül échiwatqan ikki neper yardemchi saqchimu yarilinip, bir nepiri doxturxanida jaz üzgen.

Ismini ashkarilashni xalimighan birining élxet arqiliq inkas qilishiche, xotenning kériye nahiye siyek yézisida, ötken ayning 16-Küni bir bezmixanigha hujum qilish weqesi yüz bergen. Élxette bayan qilinishiche, siyek yézisining shalliq dep atilidighan déhqanchiliq meydani bir xitay köchmen teripidin kötüre élinip béliqchiliq meydanigha aylandurulghan. Béliq köli qurulghandin kéyin, uning yénigha bir bezmixanimu tesis qilinghan. Élxette bayan qilinishiche, bu bezmixana deslepte siyek we uning etrapidiki yézilargha xizmet tekshürüshke kelgen kadirlarning, saqchilarning dem élish orni bolup tonulghan؛ bu bezmixanidin yangrap turidighan gheyriy milliy muzikilar, közdin qachmaydighan yérim yalingach körünüshler, köp sandiki mehelle jamaitini biaram qilsa, bir türküm yashlarni özige jelp qilghan. Ehwalning tereqqiyatidin endishilengen bezi yurt chongliri, kent we yéza mesullirigha köp qétim ehwalni melum qilip, bezmixanining bu namrat yézining iqtisadiy sewiyisige hem milliy örp-Adetlirige uyghun emeslikini chüshendürgen bolsimu, bezi mesul xadimlar, bu pikirlerge perwa qilmighan؛ beziliri bolsa, «bu islahat dewri, bu riqabet dunyasi» dégendek jawablarni qayturup, yurt chonglirini ümidsizlendürgen.

Élxette yene bayan qilinishiche, shalliqtiki bu bezmixanida deslepki yillarda, xitay qizliri mulazimet qilghan bolsa, kéyinki mezgillerde, uyghur qizlirimu körülüshke bashlighan. Bu ehwal, mehellidiki diniy étiqadi küchlük, ijtimaiy mesuliyet tuyghusi yuqiri yashlarni heriketke keltürgen. Ötken ayning 16-Küni kenttiki bir türküm yashlar bezmixanigha bésip kirip, bezmixanidiki eslihelerni urup-Chaqqan, mulazimetchilerni qoghlap sürüp mehellidin qoghlighan. Bu chaghda bezmixanida köngül échip olturghan bir neper saqchi we weqeni sürüshte qilip kelgen yene bir neper saqchi bilen mehelle yashliri arisida toqunush yüz bergen. Toqunushta ikki neper saqchi doxturxanigha apirilip, bir nepiri doxturxanida jan üzgen. Deslepte mehelle jamaitining inkaslirigha perwa qilmighan dairiler weqedin kéyin jiddiy heriketke ötken. Heriketke ötkendimu, tunji ishi weqeni yoshurush, uchurni qamal qilish bolghan. Ikkinchi ishi bolsa, bezmixana we saqchilargha hujum qilghan mehelle yashlirini tutqun qilish bolghan. Élxette, shu weqedin kéyin bezmixanining taqalghanliqi, xitay mulazimetchi we xojayinning mehellidin yoqalghanliqi bayan qilinghan bolsimu, bezmixanigha hujum qilghan yashlarning kimliki we aqiwiti heqqide melumat bérilmigen. Biz élxette bayan qilghan, bu melumatlarning toghra-Xataliqini ispatlash üchün, aldi bilen kériye nahiyilik we siyek yéziliq hökümet xadimlirigha téléfon qilduq. Dairiler we saqchilar, siyektiki weqe heqqide melumat bérishni ret qilghan bolsimu, weqening yüz bergenlikini ret qilalmidi:

Muxbir: siz siyek yéziliq partkomning siyasiy qanungha mesul sékrétarighu deymen?
Sékrétar: shundaq, men shu.
Muxbir: men siyektiki bezmixana we saqchilarning hujumgha uchrash ehwali heqqide melumat alay dégentim?
Sékrétar: men bir yighinda, eng yaxshisi bu ishni j x organliridin sorang….

Muxbir: siz yéza bashliqi patem yasin bolisiz, shundaqmu?
Yéza bashliqi: he, men shu.
Muxbir: siyek yézisida ötken ayda yüz bergen weqening bash-Axirini dep bergen bolsingiz?
Yéza bashliqi: bu ishni sizge némishqa dep bérimen?
Muxbir: bu ishni dep bergini bolmaydighan derijide mexpiy hem sezgürmu?
Yéza bashliqi: xapa bolmang, men dep bérelmeymen….

Ahalilerdin biri:
Soal: siyekte ötken ayda yüz bergen weqe qeyerde yüz berdi:
Jawab: shalliqta yüz berdi.
Soal: u shal tériydighan yermu?
Jawab: burun shal térilidighan yerti, kéyin béliq kölchiki yasalghan. Kishiler béliq tutup yep, piwa ichiship köngül achidighan yer qiliwélishqaniken.
Soal: weqede qanche kishi öldi?
Jawab: ikki yardemchi saqchi yariliniptiken, biri ölüptu.
Soal: qandaq ölüptu? némidin zeximlinip ölüptu?
Jawab: pichaqtin zeximliniptu. Ikki saqchidin biri istépa bériwetkeniken burun, doxturxanigha aparsa dawalighili unimaptu dégendek geplerni angliduq. Weqe toghrisida uqturush xewer tarqalmidi, kochidin angliduq.

Ahalilerdin ikkinchisi:
Soal: siyekte weqe yüz bergen yer silerning mehellidin qanchilik uzaqliqta?
Jawab : üch- Töt kilométir uzaqliqta.
Soal: weqe tughdurghanlar kimler iken?
Jawab: talip balilar iken.
Soal: ularning aqiwiti qandaq boptu?
Jawab: weqedin kéyin motsiklit bilen qéchip kétiptu.

Ahalilerdin üchinchisi:
Soal: siyektiki weqe qeyerde yüz bériptu, qandaq yüz bériptu?
Jawab: shalliqta‏- Bir pahishixanida yüz berdi.
Soal: u orun qandaq bir orun, bir binaning ichidiki öymu yaki yer öymu, qandaq?
Jawab: eslide yer tewreshke chidamliq öy dep sélinghan yerler, shuningdin birini pahishixana qilghaniken.
Soal: wiwiskisigha néme dep yézilghaniken, ashxanimu, satirashxanimu?
Jawab: ottuz som tölep kirip-Chiqip ketsingiz bolidu dégen xet yéziqliqken.
Soal: weqe qandaq kélip chiqiptu?
Jawab: mehellidiki bir qisim wijdani bar balilar, u yerge bésip kirip urup chéqiptu, ichide bir saqchi barken, yene bir saqchi wezipe ijra qilghili kelgeniken. Ikkisini pichaq tiqip yarilanduruptu, biri doxturxanida ölüptu.

Yene melum bolushiche, mezkur weqe yüz bergen shalliqtiki béliq kölini kériye nahiyilik diniy ishlar idarisining bashliqi li rung saldurghan.

Ahalilerdin tötinchisi:
‏-‏Uning (li rungning) shalliqta bir béliq köli bar, iniliri bilen bille yasighan.

Emma, béliq kölining yénidiki mezkur bezmixanida, sabiq shenbe bazar partkom sékrétari we nöwettiki nahiyilik diniy ishlar idarisi bashliqi li rungning igidarchiliqi bar yoqluqi hazirche melum emes.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/qanun/xoten-siyek-06252013163330.html/story_main?encoding=latin

Shawgüen Weqesining Xatire Künide Heqiqetler Yenila Otturigha Chiqishni Kütmekte

Muxbirimiz irade
2013-06-25
UAA-bayanati-Xitayning-Shawguan-qatillirigha-jazasi-yenik-305.jpg

Süret, amérika uyghur birleshmisi öz tor bétide 23 – Séntebir élan qilghan, shawguen dairilirining shawguen weqesini peyda qilghuchilardin 11 kishini sotqa tartqanliqi heqqidiki xewirige jawaben qilghan bayanatining tordiki körünüshi.

6-Ayning 26-Küni 2009-Yili yüz bergen shyawgüen weqesining 4 yilliq xatire küni. Uyghurlar yoluqqan eng éghir, eng qanliq we ochuq -Ashkara milliy kemsitish herikiti dep qarilidighan shyawgüen weqesi 5-Iyul ürümchi weqesining kélip chiqishidiki muhim seweblerningmu biri.

Gerche weqe sadir bolghinigha 4 yil bolghan bolsimu, emma xitay dairiliri hélihem weqening mahiyitini, ölgüchilerning sanini we ularning kimlikini ashkarilighini yoq. Bügün dunya uyghur qurultiyi weqening xatire küni munasiwiti bilen bayanat élan qilip, xitay hökümitini yene bir shawgüen weqeside ochuq -Ashkara bolushqa we mesuliyetni üstige élishqa chaqirdi.

2009-Yili 6-Ayning 26-Küni guangdungning shyawgüen shehiridiki shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan uyghurlar kéchilik uyqusini uxlawatqanda, zawuttiki on mingdin artuq xitay ishchining kolléktip hujum qilishigha uchrighan idi. Béshigha néme kelginini angqirip bolushqa ülgürelmigen bu uyghur yashliri shu küni kéchiche qolida tömür toqmaqlar we tayaqlar bilen qoralliniwalghan xitay ishchilirining tayaq -Toqmiqi, til -Ahanitige we rehimsizlerche öltürüshige duch kelgen idi.

Radioyimizning eyni chaghda weqe bolghan neq meydandin qéchip qutulup, shawgüendiki bir méhmanxanida panahlinip turuwatqan ikki uyghur yash bilen ötküzgen söhbitidin shu küni kéchide shyawgüen shüri oyunchuq zawutidiki ishchilar we sirttin kirgenler bolup, 10 mingdin artuq xitayning uyghur ishchilarning yataqlirigha bésip kirip, qoralsiz, bigunah uyghurlarni qoghlap yürüp urup öltürgenliki؛ xitaylarning qolida tomur kaltek, palta, uzun pichaqlarning barliqi we bu urush -Chanash weqesining kéche saet 12 lerde bashlinip etigen saet 7 lergiche dawam qilghanliqi melum bolghan idi.

Xitay dairiliri eyni chaghda weqe heqqide bergen bayanatida, weqede her ikkilisi qeshqerning toqquzaq nahiyisidin bolghan hashimjan emet, sadiqjan ghazi isimlik ikki uyghur ishchining ölgenlikini, 80 neper uyghur ishchining yénik derijide yarilanghanliqini élan qilghan idi. Emma weqening neq meydanigha ait tarilip yürgen körünüshler we yuqiridiki uyghur yashning bayanliridin xitay dairiliri élan qilghan sanning emeliyetni eks ettürmeydighanliqi körünüp turmaqta.

Xitay dairiliri eyni chaghda weqening kélip chiqish sewebini chüshendürgende, buninggha bir kishining torda uyghur ishchilarning bir xitay qizgha basqunchiliq qilghanliqi heqqide ösek söz tarqatqanliqini, buningdin ghezeplengen xitay ishchilarning uyghur ishchilargha hujum qilghanliqini ilgiri sürgen idi. Dunya uyghur qurultiyi bügün weqening 4 yilliqi munasiwiti bilen bayanat bérip, xitay hökümitini weqening heqiqiy mahiyitini ashkarilashni yene bir qétim telep qildi. D u q ijraiye komitéti reisi dolqun eysa ependi bayanatida xitay hökümitining uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan siyasetlirining shawgüen weqesige oxshash éghir pajielerni keltürüp chiqiriwatqanliqini bildürdi.

Xitay dairiliri 2009-Yili 29-Iyun küni torda ösek söz tarqitip, weqege seweb bolghan kishini qolgha alghanliqini xewer qilghan bolsimu, emma qiziqarliqi uninggha qandaq jaza bergenlikini élan qilmighan, hetta weqede ölgen uyghurlarning qatillirinimu sürüshte qilmighan, héchqandaq bir rehbermu buninggha ipade bildürmigen idi. Buningdin narazi bolghan uyghur yashliri aridin ikki hepte ötkendin kéyin yeni 7-Ayning 5-Küni tinch halda kochigha chiqip, namayish qilghanda bolsa, xitay dairiliri teripidin qanliq basturulghan. Hökümetning qoralliq basturushi netijiside toqunushqa aylinip ketken weqelerde 200 din artuq kishi ölgenliki, 1000 din artuq adem qolgha élinghanliqi resmiy reqemlerde déyiliwatqan bolsimu, emma ölgen we tutqun qilinghanlarning heqiqiy sani hazirghiche sir péti turmaqta. Xitay dairiliri ürümchi weqesidin kéyin nahayiti tézlik bilen 20 kishige ölüm jazasi ijra qilghan bolsimu, emma shawgüen weqesining jawabkarlirini 2009-Yili 10-Öktebirge kelgende sotqa ep chiqti. Shu qétimliq sotta dairiler shyawgüen weqesige alaqidar 5 kishining birige ölüm jazasi, birige muddetsiz qamaq jazasi, qalghanlirigha muddetlik qamaq jazasi höküm qildi. Emma sot dairiliri yene 3 neper uyghurnimu shyawgüen weqeside jédel -Majiragha arilashqan dégen jinayet bilen 5 yilliqtin 8 yilliqqiche qamaq jazasigha höküm qildi. Emma közetküchiler bolsa, shawgüen weqesining kélip chiqish sewebi, uning jeryani, saqchilarning néme üchün alahazel 7 saet dawam qilghan shunche chong bir weqede passip rol oynighanliqigha oxshash nurghun mesililerde gumanliq nuqtilarning barliqigha ishinidu.

Dolqun eysa ependi sözide bu nuqtini tekitlep, xitay hökümitini yuqiridiki soallarning jawabini bérishke, musteqil organlarning ehwal igilishige yol qoyushqa chaqirdi.

Uyghuristan özerk bölgesi yine karıştı: 27 ölü

Çin’in resmi haber ajansı Şinhua’nın haberine göre, çatışmaların Uyghuristanin Turfan bölgesine bağlı Şanşan ilçesi, Lukçün nahiyesinde meydana geldiği kaydedildi.

Çin Komünist Partisi’nin Sincan bölgesel komitesi yetkilileri, bıçaklı kişilerin bir karakol, yerel yönetim binası ve inşaat alanına saldırdığını öne sürdü.

İddialara göre saldırıda aralarında polis ve sivillerin de bulunduğu 17 kişinin öldüğü, ardından olaya müdahale eden polisin ateş açması sonucu 10 kişinin daha hayatını kaybettiği savunuldu.

Polisin olay yerinde üç kişiyi yakaladığı ve diğerlerini takip ettiği belirtilirken, olaya karışanların sayısı hakkında bilgi verilmedi.

Yoğun olarak Müslüman Türklerin yaşadığı bölgede son dönemde artan tansiyon nedeniyle bu tür saldırılar sıklıkla görülüyor. Son olarak nisan ayında yaşanan çatışmalarda onlarca kişi yaşamını yitirmişti.

http://www.cnnturk.com/2013/dunya/06/26/cinin.ozerk.bolgesi.yine.karisti.27.olu/713067.0/