Qaghiliq Yilqichidiki Weqede Étilghan We Tutulghanlardin 6 Nepirining Kimlikliri Ashkarilandi

 

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-08-28
Qaghiliq-nahiyisidiki-Meschit-305.jpg

Qaghiliq nahiyisidiki meschit. 2011-Yili noyabir.

RFA/Mehriban

Qaghiliqning yilqichi yézisidiki chöllükte herbiy meshiq élip bériliwatidu dep qarilip étilghan we tutulghan 26 kishidin 6 nepirining kimlikliri ashkarilandi. Melum bolushiche, kimliki ashkarilanghan bu 6 kishidin bir nepiri yilqichidin, qalghan 5 nepiri yilqichigha qoshna bolghan yézidin.

Muxbirimizning weqedin kéyinki muqimliq xizmetliride wezipe ötewatqan saqchi xadimliri, kent sékrétarliri we mehelle imamliridin igiligen uchurliridin melum bolushiche, mezkur kishiler, dairiler teripidin nuqtiliq közitilidighan kishiler tizimlikige élinghan bolup, ular weqe yüz bérishtin bir yaki birqanche kün awwalgha qeder öz kentliride normal ish-Tijaretliri bilen shughullanghan. Bu ehwalni saqchilar ularning öz heriket pilanlirini yoshurushi dep qarashmaqta.

Shaxap yéziliq islam shöbe jemiyitining mudiri ablimit qawulni ziyaret

Soal: yilqichidiki weqege silerning yézidin qanche kishi chétishliq bolup chiqti?
Jawab: 8 mu, 9 mu shundaq.
Soal: ular qaysi kentlerdin?
Jawab: 1-, 2- We 12-Kentlerdin.

Shaxap 12-Kent meschit imamini ziyaret

Soal: silerning kenttin yilqichidiki weqege chétilghanlar kimler?
Jawab: bizdin bersila chétishliq bolup chiqti. Ismi toxti mamut, 19 yash.
Soal: toxti mamutning burunqi ehwal qandaqti?
Jawab: u bultur chopanda ish chiqqanda tutulup soraq qilinghan we ishqa yüzeki chétilghan bolghachqa terbiye bérip qoyuwétilgen.
Soal: u burun chétilghan chopandiki weqe néme weqe idi?
Jawab: döletni aghdurushqa urunghan teshkilat qurghan ish. Uning uruq-Tughqanliridin ikki kishi shu ish seweblik késilip ketken.
Soal: toxti mamut néme ish bilen shughullinatti?
Jawab: öy bézekchilik bilen shughulliniti.

Shaxap 2‏-Kent partkom sékrétarini ziyaret

Soal: weqege silerning kenttin chétilghan kimler?
Jawab: bizdin chétilghan 4 kishi: memtimin mamut, 31 yash؛ ablimit abdukérim 37, yash؛ memet emetniyaz, 38 yash؛ abdurahman turup, 22 yash.
Soal: bular étilghanlardinmu yaki tutulghanlardinmu?
Jawab: memtimin mamut tutulghan؛ qalghanliri étiwétilgen.
Soal: weqege chétishliq dégen bu gep gumanmu yaki muqimliship bolghan gepmu?
Jawab: tekshürülüp éniqlinip bolghan, bizge uqturuldi.
Soal: bular adette néme ishlar bilen shughullinatti?
Jawab: hemmisi déhqan؛ déhqanchiliqtin sirt waqitlirida yaghach, qoy tijaretliri bilen shughullinatti.
Soal: bular weqe yüz bérishtin qanche kün burun mushu kentte bar idi?
Jawab: aldi 3 kün burun, biri bir kün awwal kentte bar idi.
Soal: ularning ayal, baliliri barmidi?
Jawab: memet emetniyazning 3, memtimin mamut bilen ablimit abdukérimning 2 din balisi bar idi.

Shaxap yéziliq saqchixana bashliqini ziyaret

Soal: weqege chétilghanlar burun silerning diqqitinglarni tartmighanmu?
Jawab: tartqan. Shunga bular, nuqtiliq aililer, xizmet obyékti aililer we xatirjemsizlik peyda qilghuchi aililer dep tizimlinip yuqirigha yollanghan.
Soal: tizimgha élinishqa seweb bolghan heriketliri néme idi?
Jawab: öyige tekshürüp barsaq, bügün bolsa etisi yoq, etigini bolsa kechte yoq. Yürüsh turushi gheyriy؛ shunga izchil nazaret qilinip kéliwatqan. Memtimin mamut roza héytqa 3 kün qalghuche, tarawidin qaytqanlargha kawap satqan. Eslide u közimizni boyighan iken.
Soal: yeni ular normal soda-Tijaret qiliwatqan bolup, özining esli heriket pilanlirini yoshurghan demsiz?
Jawab: shundaq.

Yilqichi yéza 9-Kent partkom sékrétari turap mexsutni ziyaret

Soal: weqege silerning kenttin chétilghan nuraxmet émey, qanche yash?
Jawab: 29 yashlarda bar.
Soal: soal néme ish qilatti?
Jawab: qol traktori bar idi, séghiz satatti, bezide xish toshuytti؛ yéqinda shu saygha yéqin jaydin yer höddige alghan iken, shu yerde ikki éghiz oy salghan iken, weqege chétilghanlar shu yerde bir ishlarni qiliwatqan iken.

Yuqirida yilqichidiki weqede étilghan we tutulghanlardin 6 kishining kimlikliri heqqide melumat berduq.

Advertisements

Ey ziyu: Iminjan Malayshiya Qatarliq Ellerde Jasusluq Herikette

 

Ixtiyariy muxbirimiz Qutluq
2013-08-27
Xitay dölet bixeterlik ministirliqining sabiq jasusi ey ziyu tokyoda bergen «jasus iminjan malayshiya qatarliq ellerde jiddiy herikette» serlewhilik doklatida xitaygha 80 – Yillardin bashlap jasusluq qilip kelgen, iminjan isimlik kona jasusning taki hazirghiche bolghan ariliqta élip barghan jasusluq heriketliri toghrisida toxtalghan.

Ey ziyu doklatida mundaq dédi:

– Bügünki doklatimda sözlinidighan jasusning ismi hergiz xx dep atalmaydu. Sewebi néme dégende, bu jasus xx dep atalsa, u yene öz qilmishini yoshurup qalalaydu. Uning jasusluqtiki wehshiliki, qebihliki yüzisidin uni öz ismi bilen atashqa mejbur boldum. Shundila uyghurlar uningdin yiraqliship özini qoghdiyalaydu.

Jasus iminjan esli ürümchi chine zawutining ishchisi hazirqi turushluq jayi ürümchide, özi wijikrek kelgen, aq pishmaq, yüzi sozunchaq qoruq basqan, malayshiyadiki uyghurlarni aldap özini xitaydin qéchip chiqqan wetenperwer uyghur dep tonushturghan. U, 1985 – Yilidin bashlap mexsus jasusluqqa terbiylinip, telim – Terbiye alghan. U tunji qétim 1987 – Yili türkiyige jasusluqqa ewetilgen. Türkiyide bir yil turup türkiyidiki barliq sherqiy türkistan musteqilliq herikitige ait uchurlarni waqti – Waqtida yollap turghan. Uning türkiyidiki waqtida yollighan uchurida mundaq déyilgen: «rehberler xatirjem bolunglar! men bu yerdiki sherqiy türkistan teshkilatlirining ichige sudek singip kirip kettim. Hetta ulargha yighlap chetelge oqushqa chiqish üchün öydiki barliq mal – Bisatimni sétip chiqitim dep yalghandin sözlisem, türkiyidiki uyghurlar tesirlinip kétip,manga pul yighip berdi.»

Ey ziyu doklatida iminjanning néme üchün türkiyidin pakistangha yötkelgenlikining sewebiy üstide toxtilip mundaq dédi:

– Jasus iminjan türkiyidin bizge bergen axbaratida pakistanda oquwatqan uyghur oqughuchilarning sanining köplukini, ularning ichidin bir qisim oqughuchilarning afghanistan, pakistan chégrisi etrapida terbiyiliniwatqanliqini, bularning kelgüside uyghur aptonom rayongha qoralliq hujum qilish éhtimalliqining barliqini bildürgen idi. Shunga biz uninggha derhal pakistangha yötkilishke buyruq qilduq.

Ey ziyu doklatida jasus iminjanning pakistanda élip barghan herikiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:

– Jasus iminjan tizlikte özining héligerliki bilen pakistanda oquwatqan oqughuchilar ichige singip kirip, oqughuchilarning kündilik ehwali, ularning barliq paaliyetlirini közitish arqiliq mukemmel doklat yézip pakistandiki xitay elchixanisigha tapshurghan. Kéyin uning tapshurghan axbarati we uning jasusluq herikiti ashkarilinip qilip, pakistanda ölüm xewpige duch kélip qalghanliqtin, islamabadtiki xitay elchixanisi uni bir qanche kün qoghdap kéyin béyjingdin mexsus islamabadgha ewetilgen xitay saqchilirining qoghdishi bilen salamet béyjinggha ekelgen. Jasus iminjan 1989 – Yili pakistandin xitaygha saq – Salamet wezipe ötep qaytip kelgenliki üchün merkezdin mukapatlinip, uyghur aptonom rayonning yeni eyni waqittiki sékrétari sung xenlyangning alahide testiqi bilen uyghur aptonom rayonluq tashqi soda nazaritining dora, yémek – Ichmek shirkitige muawin diréktorluqqa teyinlendi. Kéyin u qazaqistangha mexsus jasuslusqa yene ewetildi.

Iminjanning eyni yillardiki pakistandiki jasusluq qilmishidin toluq xewerdar bolghan hazir seudi erebistanning mekke shehiride yashawatqan zhurnalist sirajidin ezizi iminjan toghrisida toxtilip ötti.

Ey ziyu doklatida iminjanning almatani merkez qilghan halda ottura asiyada élip barghan jasusluq herikiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:

– Jasus iminjan üchün almatada mexsus rext sétish shirkiti qurup, shu shirketni merkez qilghan halda, ottura asiyaning sherqiy türkistan musteqilliq herikitige ait uchurlirini topliduq. Iminjan özining jasusluqtiki mol tejiribisige asasen ottura asiyadiki uyghur teshkilatlirining ichki ehwali, almatada tijaret qiliwatqan uyghurlarning iqtisadiy ehwali toghrisida bizge waqti – Waqtida axbarat yollap turdi. Bizning ottura asiyadiki sherqiy türkistan musteqilliq herikiti bilen uyghur tijaretchilerning iqtisadiy ehwalini közitishimiz nahayiti muhim idi. Chünkiy uyghur sodigerlirining bay bolushi xitay üchün xewp hésablinatti. Uyghur tijaretchiler tijarette ronaq tapsa sherqiy türkistan musteqilliq herikitige köplep meblegh salidu dégen gep. Shunga biz ottura asiyadiki sherqiy türkistan musteqilliq herikitining ehwalini yuqiriqi ikki nuqtidin közitish élip barattuq. Iminjan bizning bu teleplirimizni etrapliq orunlap kétip baratti, emma oylimighan yerdin almatadiki uning pakistandiki jasusluq herikitidin xewerdar türkiyilik wetenperwer uyghurlar uni bilip qilip, tutiwélip, qattiq uruptu, jasus iminjan qattiq qorqup ketkenliktin derhal almatadiki xitay konsulxanisigha kirip özining salahiyitini ashkarilap ehwalini éytqandin kéyin, konsulxanining yardimi bilen ürümchige saq – Salamet kéliwaldi. U ottura asiyadiki jasusluq herikitide körsetken xizmiti üchün merkezdin yene mukapatlandi.

Hazir fransiyining parizh shehiride yashawatqan uyghur tijaretchi exet hajim iminjanning ilgiriki almatadiki ehwali toghrisida toxtilip ötti.

Ey ziyu doklatining axirida iminjanning almatadin ürümchige qaytip kélip bir mezgil dem alghandin kéyin, merkez uni yene malayshiyani merkez qilghan halda dawamliq jasusluq herikiti bilen shughulinishqa ewetkenlikini eskertip, malayshiyadin qayturulghan uyghurlarning asasliq axbaratini iminjanning teminligenlikini we uning undin bashqa dubey tereplerdimu jasusluq élip baridighanliqini bildürdi.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Yilqichidiki Qanliq Basturushta 22 Kishining Ölgenliki We 4 Kishining Tutulghanliqi Aydinglashti

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-08-27
qaghiliq-pidaiylar-hujum-305.jpg

Xeritide «28‏-Féwral weqesi» yüz bergen qaghiliqning orni körsitilgen. 2012-Yili 28-Mart

AFP
Qaghiliqning yilqichi yézisida yüz bergen xitay saqchilirining uyghur yashlirini térrorluq gumani bilen oqqa tutush weqeside gumandarlardin 22 nepirining ölgenliki we 4 nepirining tutqun qilinghanliqi aydinglashti. Bu heqte muxbirimizgha melumat bergen yilqichi yéziliq saqchixanining yardemchi saqchisi anglighinigha asasen gumandarlardin 15 kishining ölgenlikini pash qilghan idi.Bügün muxbirimizning téléfonigha jawab bergen yéziliq islam jemiyitining mudiri mahmutxan qarim diniy zatlargha échilghan yighindin anglighanlirigha asasen, weqede gumandarlardin 22 kishining ölgenlikini we jesetlerning qara taghargha qachilinip namelum bir jaygha yötkep kétilgenlikini pash qildi. Yene melum bolushiche, mezkur sayliqqa orunlashqan gumandarlar yerlik amma teripidin pash qilinghan bolmastin, belki xitay terep tik uchar ayropilan bilen közitish élip bérish arqiliq bayqap qalghan. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurdin bu heqte tepsiliy melumat anglaysiler:Soal: siz yilqchi 9 – Kentning imami mahmutxan qarim bolamsiz?Jawab: shundaq, men shu.

Soal: hazir meschitlerde némiler heqqide sözlewatisiz?

Jawab: shu muqimliq, milletler ittipaqliqi dégendek.

Soal: bu mushu qétim weqe chiqqandin kéyin élip bériliwatqan teshwiqatlarmu?

Jawab: shundaq. Bizge ammini partiyining yaxshi siyasitining qedrige yétishke yéteklenglar dep yighin achti, shu boyiche teshwiqat élip bériwatimiz.

Soal: yighinda weqe heqqide némiler déyildi?

Jawab: 22si étiwétildi, 4 tutuldi dep shundaqla uqturdi, tepsilatini bek sözlep ketmidi.

Soal: bu sanni qaysi bashliq dédi?

Jawab: diniy ishlargha mesul yéza bashliqi alim hamidin dédi.

Soal: jesetler qandaq bir terep qilinptu?

Jawab: 22 jesetni qara taghargha solap ekitiptu, nege eketkinini yéza bashliqlirimu bilmeydiken.

Soal: weqe yüz bergen qandaq bir orun?

Jawab: poskam bilen qaghiliqning arisidiki bir sayliq. Shu sayliqning boyidiki bir öyde yüz bériptu.

Soal: weqeni saqchilar qandaq bayqap qaptu, amma pash qilghan ehwal barmiken?

Jawab: weqening aldida bir heptidek bolghan bir ayropilan bekrek uchup yurgen, bezide pes, bezide égiz. Yighinda déyilishiche, shu ayropilan közitish arqiliq bayqap qaptu. Andin ehwal wilayet, aptonom rayonlargha melum qilinip, buyruq boyiche bu ish boptu.

Soal: bundin awwalmu mushundaq ayropilan közitidighan ishlar bolghanmu?

Jawab: yaq.

Soal: weqede ölgenler kimler iken?

Jawab: 4 nepiri bizning yézidin iken. Shaxap yézisidin köprekken dep angliduq.

Soal: memet emey dégen birsining inisining bu weqege chétilghanliqi heqqide gep bar….

Jawab: shundaq, nurahmet emey. U shu yerdin yer hödde alghan. Shuning öyide balilar toplinip bir ishlarni qiliwatqan iken.

Soal: weqe yüz bergendin kéyin silerge qandaq tapshuruq bérildi?

Jawab: ammini terbiyilesh, yochun ademlerni közitip melum qilish qatarliq ishlar tapshuruldi.

Soal: sizning imamliqtin bashqa wezipingizmu barmu?

Jawab: 2001 – Yildin bashlap yéziliq islam jemiyitining mudirimen. 3 Qétim nahiye teripidin beshte yaxshi imam bolup teqdirlendim.

Hörmetlik radio anglighuchilar, yuqirida yilqichida yuz bergen qanliq weqe heqqide toluqlima melumatlar anglattuq.

Enqerediki 50 Ming Kishi Qatnashqan Yighilishta Uyghurlargha Erkinlik Shuari Yangridi

 

Muxbirimiz Erkin Tarim
2013-08-26
turkiyede-uyghurlar-uchun-dua-qilindi-305.png

Türkiyede uyghurlar üchün dua qilindi

RFA/Erkin Tarim

24 – Awghust küni chüshtin kéyin türkiyening paytexti enqere shehirining merkizidiki sihhiye meydanida ötküzülgen «mezlumlar üchün küresh qilish we tirilish» yighilishida nutuq sözligenler uyghurlargha erkinlik tilesh bilen birlikte, sherqiy türkistanda qirghinchiliq élip bériwatqanlarning xelqara sotta sotlinishi kéreklikini tekitlidi.

50 Ming kishi qatnashqan bu yighilishta türkiye kadirlar oyushmisi reisi ehmet gündoghdu, heq ish oyushmisi reisi ehmet arslan, türkiye insan heqliri we mezlumlar üchün hemkarlishish teshkilati reisi sabiq parlamént ezasi faruq ünsal ependi we anatoliye yashlar teshkilati reisi salih turghay qatarliq kishiler nutuq sözlidi. Ular nutqida bu paaliyetni ötküzüshtiki meqsiti süriye, misir, sherqiy türkistan we pelestindiki bigünah insanlargha élip bériliwatqan zulum we qirghinchiliq siyasitini eyiblash we ulargha erkinlik tilesh üchün ikenlikini tekitleshti.

Bu yighilishqa türkiyening her qaysi jayliridin kelgen ammiwiy teshkilat mesulliri, siyasiy partiye rehberliri, oqutquchi, oqughuchi, süriye we misirdin qéchip kelgen musapirlardin bolup 50 ming etrapida kishi qatnashti. Uyghurlarmu qolida ayyultuzluq kök bayraq kötergen halda yighilishta orun aldi. Türk téléwiziyeliridin bashqa 10 nechche ereb téléwiziyesi bu yighilishni neq meydandin tarqatti.

Töwende neq meydandin igiligen melumatlirimizni diqqitinglargha sunimiz.

Chongqurchaqta Apet 10 Yildin Buyan Chongqurlimaqta

 

Muxbirimiz Gülchéhre
2013-08-26
chongqurchaq-uyghur-ayal-305.png

Chungqurchaqtiki namratchiliq

RFA
Maralbéshi nahiyisidiki chongqurchaq yézisi bundin 10 yil burun yeni 2003 – Yili 24 – Féwralda yüz bergen 6.8 Bal éghir yer tewresh apiti seweblik, yer yüzide namidin bashqa héchnéme qalmighan bir xarabige aylinip, pütün yéza boyiche hemme kishi öy makansiz qalghan idi. Emma shu apet tüpeyli héchkimning diqqiti chüshmigen bu namrat yéza birdinla uyghur éli tarixidiki eng zor yer tewresh apitige uchrighan dangliq jay bolup qaldi.

Bu apet yene uyghur aptonom rayonida 2004 – Yilidin bashlanghan «yer tewreshke chidamliq öyler qurulushi» siyasitining yolgha qoyulushigha seweb bolghan idi, aridin 10 yildin artuq waqit ötken bolsimu, chongqurchaqtiki apetning yenimu chongqurlishiwatqanliqi ashkarilanmaqta. Chongqurchaqning buguni heqqide muxbirimiz gülchéhre igiligen yéngi melumatlar diqqitinglarda bolsun.

2003 – Yili2 – Ayning 24 – Küni seherde tuyuqsiz yüz bergen 6.8 Bal silkinish zerbisidin, qeshqer diyarining maralbéshi, peyziwat nahiyiliridiki 100mingdin artuq déhqanning öyi pütünley weyran boldi, xitay axbaratlirida bu apette 267 ademning hayatidin ayrilghanliqi, nechche ming kishining yarilanghanliqi uqturuldi, eyni chaghda maralbéshi nahiyisidiki apet eng éghir bolghan chongqurchaq yézisidin igiligen melumatlirimizdin, mezkür yézida birmu saq öy yaki imaret qalmighanliqi, pütün yézining xarabilikke aylanghanliqi, bezi aililerde yette – Sekkiz jan ademning biraqla ölgenliki, xitayning apette ölgüchi we yarilanghuchilar sanini intayin mexpiy tutup, apettin qutquzush ishliri heqqide yenila saxta teshwiqat élip bériwatqanliqi, emeliyette xelqning qehritan qishta öy – Makansiz, bir qanche küngiche yardemsiz qalghanliqi ashkarilanghan idi.

Gerche, chongqurchaqni merkez qilip yüz bergen eyni chaghdiki 6.8 Bal yer tewresh yer shari yüzide eng éghir derijilik yer tewresh hésablanmisimu, emma chongqurchaqta birmu öy saq qalmighudek éghir apetni keltürüp chiqishi xelqaraliq metbuartlarning bekrek diqqitini tatqan nuqta boldi, aghriqni yoshursang ölüm ashkara dégendek bu zor apet sewebi bilen xitay hökümitining teshwiqatlirigha zit halda uyghur déhqanlarning hazirgha qeder, lay késeklik, apetlerge qarshi turush küchi intayin ajiz, tennerxi töwen addiy öylerde olturuwatqanliqidek uyghur déhqanlirining omumyüzlük namrat turmush haliti ashkarilinip qaldi.

Apet xelqaraliq axbaratlarda ashkarilanghandin kéyin, xitay dairiliri mexsus yer tewresh apitidin qutquzush ishxanisi, iane toplash merkezlirini qurdi, xitay hökümitidin bashqa, xelqara jemiyetning her saheliri we nurghun saxawetchilerning yer tewresh apitige uchrighan uyghur déhqanlargha qaratqan köplep iane yardemliri yillarche toxtimidi, buning hésabimu éniq emes. Xitay hökümiti teshwiqatlirida bir yilgha yetmigen waqit ichide chongqurchaqni öz ichige alghan yer tewresh apitige uchrighan yéza, kentlerdiki ammini apettin pütünley qutquzup, bixeter makan,xatirjem bay – Bayashat turmushqa érishturgenlikini xewer qilip kelmekte. Maralbéshi chongqurchaq yézisi yéqinqi yillardin buyan yene, déhqanlarning yilliq otturiche kirimi 3500 somdin ashqan, éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturushta ilghar yézilarning biri dep teshwiq qilinmatqa.

Yer tewresh apiti yüz bérip bir yildin kéyin yeni 2004 – Yilidin bashlap xitay hökümiti mexsus meblegh ajritip 2008 – Yiligha qeder pütün uyghur élidiki apet rayonlirida we chet, namrat yézilarda lay késeklik öylerde olturushluq déhqanlarning hemmisini yer tewreshke chidamliq öylerge köchürüp kiridighanliqini wede qilip, «yer tewreshke chidamliq öyler» qurulushi siyasitini teshwiq qildi.

Mana aridin 10 yil ötti, kündin – Künge yéngiliniwatqan sheyiler, weqeler, tereqqiyatlar, yéngiliqlar chongqurchaqni kishilerning ésidin asta – Asta kötürgen bügünki künde, biz radiomizgha chongqurchaqtiki ammining nöwettiki ehwali ipadilengen bir qanche parche süret tapshuruwalduq, shax – Shumbilar bilen yasalghan ghéribane bir gemidiki bichare uyghur momayning söriti yürikimizni ezdi, süretlerge «chongqurchaq yézisidiki bu momayning ghérip kepiside pulgha yarighudek peqet birla nerse bar, u bolsimu bir kona pirjiktir, u bunimu peqet amal bolmighanda ishlitidu, maralbéshida hélihem mushundaq sharaitta yashawatqan aililer ikki yüz öylüktin ashidu…» Dep chüshendürüsh yézilghan. Bu süretler tartilghan waqitning 10 yil awalqi bextsiz apet mezgili emes, belki 10 yildin kéyinki mushu yil bahar mezgili ikenlikini bayqighinimizda közimizge ishenmey qalduq, könglimiz ghesh boldi, chongqurchaqta ta hazirgha qeder apetning chongqur qatlamliridin qutulup chiqalmaywatqan xelqtin qaytidin hal soriduq, chongqurchaqning köpligen jaylirida déhqanlarning téléfon qollinish imkaniyiti bolmighanliqtin, peqet chongqurchaq yéza bazar ichi we uning etrapidiki bezi jaylarghila téléfon ulandi.

Bazarda olturushluq bir uyghur ayal, 10 yil awalqi apette özining öyiningmu pütünley örülüp ketkenlikini, 2005 – Yilidin bashlap yézidiki bashqa déhqanlargha oxshash yaghach qurulmiliq 50 kiwadirat métirliq öyge küchüp kiriwalghan bolsimu, hazirgha qeder pishshiq késeklik öy sélish nöwiti téxi tegmigenlikini, weyrane kepilerde xeterlik addiy öylerde olturushluq déhqanlarning chongqurchaqta yenila 50% tin köprekni igileydighanliqini bildürdi.

Biz bu ashkarilanghan heqiqet we déhqanlarning naraziliq inkaslirigha asasen, maralbéshi nahiyilik hökümet, apettin qutquzush ishxanisi we chongqurchaq yéziliq hökümetke téléfon achtuq. Téléfon ulanghan bolsimu, dairiler ziyaritimizni ret qilip téléfonni üzüwetti we ikkinchi téléfon ulanmidi.

Bu heqte, ilgiri apetke uchrighan peyziwat nahiyisidiki bir déhqanmu oxshash mesilini inkas qilip, gerche siyaset chirayliq teshwiq qilinsimu, yerlik parixor emeldarlarning, dairilerning déhqanlargha ajritilghan apettin qutquzush meblighinimu jayigha ishletmey, özining yanchuqigha salidighanliqini, yolning ikki qasniqidiki öylerning yolgha qaraydighan birla témini pishshiq késekte qopurup qoyup, keynidiki weyrane xarabe öylerni yushurup teshwiq qiliwatqanliqini, déhqanlarning naraziliqi qattiq qolluq bilen basturuluwatqanliqini, emeliyette köp sandiki xelqning yenila kona xeterlik öylerde olturuwatqanlqini inkas qilghan idi.

«Sherq heqiqiti» Neshriyati We Uningda Neshir Qilinghan Uyghurche Kitab – Matériyallar

 

 

Ixtiyariy muxbirimiz Qutlan
2013-08-26

 

sovet-uyghur-metbuat-asaschiliri-1920-yillar-305.png

1920 – Yillarda sowét uyghur metbuatining asasini salghan bir top uyghur ziyaliliri. Aldinqi ret otturidiki kishi abdulla rozibaqiyéf (menbe: m. Rozibaqiyéf, «uyghur xelqining munewwer perzenti»

RFA/Qutlan

 

Zamaniwiy uyghur neshriyatchiliqining tarixini sürüshtürgende 1940 – Yillarning otturilirida sabiq sowét ittipaqi hökümiti tashkentte tesis qilghan «sherq heqiqiti» neshriyati intayin muhim orun tutidu.

Ikkinchi dunya urushi axirlishishi bilenla sowét ittipaqi kompartiyesi özining tesir dairisini kéngeytish we kommunizim mepkurisini sherq ellirige tarqitish meqsiti bilen özbékistan ittipaqdash jumhuriyitining paytexti tashkentte «sherq heqiqiti» namidiki köp tilliq neshriyatni tesis qilghan. Neshriyat qurulup ishqa kirishtürülishi bilenla uyghur til – Yéziqini öz ichige alghan asiyadiki 8 chong tilda kitab neshir qilishqa bashlighan. Uzaq ötmeyla uningha qoshumche qilip 8 tilda radio anglitishinimu yolgha qoyghan. «Sherq heqiqiti» neshriyatida neshir qilinghan zor miqdardiki uyghurche kitab matériyallar eyni dewrde uyghur élige kirgüzülüp uyghur xelqining 20 – Esirdiki zamaniwiy maarip, medeniyet, edebiyat – Senet we idiye özgirishlirige chongqur tesirlerni körsetken. Biz bu heqte tepsiliy melumatqa érishish üchün hazir qazaqistanning almuta shehiride yashawatqan 87 yashliq péshqedem ziyali, sabiq milliy armiye ofitséri batur rashidin aka bilen söhbet élip barduq. Batur aka mezkur neshriyatning qurulush tarixi heqqide toxtilip öz bayanlirini otturigha qoydi.

Batur rashidin aka öz bayanlirida yene eyni waqitta sowét hökümitining tashkentte «sherq heqiqiti» neshriyatini tesis qilish bilen bir waqitta almutada «qazaq éli» neshriyatinimu qurghanliqini tilgha aldi. Uning körsitishiche, yoquriqi her ikki neshriyatta uyghur til – Yéziqida köpligen kitablar neshir qilinghan.

«Sherq heqiqiti» neshriyatining uyghurche bölümi 1940 – Yillarning axirliridin 1950 – Yillarning bashlirigha qeder zor miqdardiki uyghurche kitablarni neshir qilip uyghur élige kirgüzgen. Bularning ichide rus klassik edebiyati bilen sowét edebiyatigha dair eserler, derslik materiyallar, markisizm nezeriyesige dair kitablar, orta asiyadiki qérindash milletler yazghuchilirining eserliri muhim orun tutqan.

Melum bolushiche, xitay hökümiti eyni waqitta tashkenttiki «sherq heqiqiti» neshriyatida bésilip uyghur élige kirgüziliwatqan kitab – Matériyallardin xewpsirigen. Bolupmu bir qisim aptorlarning tarix we medeniyet témisidiki kitabliri xitay dairilirining uyghur éli siyasitidiki teshwiqatliri bilen sighishalmighan.

1920-Yillardin 1950-Yillarghiche bolghan ariliqta sowét uyghurliri üchün neshir qilinghan ereb, latin we kirél yéziqliridiki uyghurche gézit-Zhurnallar  (menbe: munir érzin, «uyghur sowét metbuatining tarixi»)
1920-Yillardin 1950-Yillarghiche bolghan ariliqta sowét uyghurliri üchün neshir qilinghan ereb, latin we kirél yéziqliridiki uyghurche gézit-Zhurnallar (menbe: munir érzin, «uyghur sowét metbuatining tarixi»)

Buning bilen 1950 – Yillarda xitay hökümiti uyghur élini özining idéologiye sistémisi ichide tutup turush üchün sowét ittipaqi hökümiti bilen köp qétim sözliship, tashkenttiki «sherq heqiqiti» neshriyati bilen almutadiki «qazaq éli» neshriyatining uyghurche bölümlirini emeldin qaldurushqa urunghan. Batur aka seypidin ezizining 1950 – Yillarning bashlirida mawzédong bilen bille moskwagha seper qilishi we qaytishida özi yalghuz qazaqistan we özbékistanlarda ziyarette bolushining küntertipide mushu xil mexpiy wezipiningmu barliqini ilgiri süridu.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

 

Qarghiliqning Yilqichi Yézisidiki Chöllükte 28 Uyghur Térrorluq Gumani Bilen Oqqa Tutulup Öltürülgen

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-08-26
qaghiliq-qoralliq-saqchi-305.jpg

Qaghiliq xitay chégra mudapie etriti.

tianshannet.com.cn

Tünügün bir radio anglighuchimiz, qarghiliqta 20 – Awghust küni qanliq weqe yüz bergenlikini melum qildi. Uning bayan qilishiche, weqede yilqichidiki bir sayda herbiy meshq qiliwatidu dep qaralghan 28 kishi saqchilar teripidin qorshawgha élinip étiwétilgen we jesetliri topa ittirish mashinisi bilen shu chöllükke kömüwétilgen.

Biz bu yip uchigha asasen yilqichidiki saqchi we ahalilerdin ehwal igiliduq. Igilengen uchurlardin melum bolushiche, weqede az dégende 16 kishi ölgen؛ ölgüchilerdin 15 nepiri uyghur, bir nepiri xitay. Weqe qaghiliqning yilqichi yéza sériqata kentidiki bir sayda yeni chöllükte yüz bergen.

Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisini anglaysiler.