Qaghiliq Yilqichidiki Weqede Étilghan We Tutulghanlardin 6 Nepirining Kimlikliri Ashkarilandi

 

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-08-28
Qaghiliq-nahiyisidiki-Meschit-305.jpg

Qaghiliq nahiyisidiki meschit. 2011-Yili noyabir.

RFA/Mehriban

Qaghiliqning yilqichi yézisidiki chöllükte herbiy meshiq élip bériliwatidu dep qarilip étilghan we tutulghan 26 kishidin 6 nepirining kimlikliri ashkarilandi. Melum bolushiche, kimliki ashkarilanghan bu 6 kishidin bir nepiri yilqichidin, qalghan 5 nepiri yilqichigha qoshna bolghan yézidin.

Muxbirimizning weqedin kéyinki muqimliq xizmetliride wezipe ötewatqan saqchi xadimliri, kent sékrétarliri we mehelle imamliridin igiligen uchurliridin melum bolushiche, mezkur kishiler, dairiler teripidin nuqtiliq közitilidighan kishiler tizimlikige élinghan bolup, ular weqe yüz bérishtin bir yaki birqanche kün awwalgha qeder öz kentliride normal ish-Tijaretliri bilen shughullanghan. Bu ehwalni saqchilar ularning öz heriket pilanlirini yoshurushi dep qarashmaqta.

Shaxap yéziliq islam shöbe jemiyitining mudiri ablimit qawulni ziyaret

Soal: yilqichidiki weqege silerning yézidin qanche kishi chétishliq bolup chiqti?
Jawab: 8 mu, 9 mu shundaq.
Soal: ular qaysi kentlerdin?
Jawab: 1-, 2- We 12-Kentlerdin.

Shaxap 12-Kent meschit imamini ziyaret

Soal: silerning kenttin yilqichidiki weqege chétilghanlar kimler?
Jawab: bizdin bersila chétishliq bolup chiqti. Ismi toxti mamut, 19 yash.
Soal: toxti mamutning burunqi ehwal qandaqti?
Jawab: u bultur chopanda ish chiqqanda tutulup soraq qilinghan we ishqa yüzeki chétilghan bolghachqa terbiye bérip qoyuwétilgen.
Soal: u burun chétilghan chopandiki weqe néme weqe idi?
Jawab: döletni aghdurushqa urunghan teshkilat qurghan ish. Uning uruq-Tughqanliridin ikki kishi shu ish seweblik késilip ketken.
Soal: toxti mamut néme ish bilen shughullinatti?
Jawab: öy bézekchilik bilen shughulliniti.

Shaxap 2‏-Kent partkom sékrétarini ziyaret

Soal: weqege silerning kenttin chétilghan kimler?
Jawab: bizdin chétilghan 4 kishi: memtimin mamut, 31 yash؛ ablimit abdukérim 37, yash؛ memet emetniyaz, 38 yash؛ abdurahman turup, 22 yash.
Soal: bular étilghanlardinmu yaki tutulghanlardinmu?
Jawab: memtimin mamut tutulghan؛ qalghanliri étiwétilgen.
Soal: weqege chétishliq dégen bu gep gumanmu yaki muqimliship bolghan gepmu?
Jawab: tekshürülüp éniqlinip bolghan, bizge uqturuldi.
Soal: bular adette néme ishlar bilen shughullinatti?
Jawab: hemmisi déhqan؛ déhqanchiliqtin sirt waqitlirida yaghach, qoy tijaretliri bilen shughullinatti.
Soal: bular weqe yüz bérishtin qanche kün burun mushu kentte bar idi?
Jawab: aldi 3 kün burun, biri bir kün awwal kentte bar idi.
Soal: ularning ayal, baliliri barmidi?
Jawab: memet emetniyazning 3, memtimin mamut bilen ablimit abdukérimning 2 din balisi bar idi.

Shaxap yéziliq saqchixana bashliqini ziyaret

Soal: weqege chétilghanlar burun silerning diqqitinglarni tartmighanmu?
Jawab: tartqan. Shunga bular, nuqtiliq aililer, xizmet obyékti aililer we xatirjemsizlik peyda qilghuchi aililer dep tizimlinip yuqirigha yollanghan.
Soal: tizimgha élinishqa seweb bolghan heriketliri néme idi?
Jawab: öyige tekshürüp barsaq, bügün bolsa etisi yoq, etigini bolsa kechte yoq. Yürüsh turushi gheyriy؛ shunga izchil nazaret qilinip kéliwatqan. Memtimin mamut roza héytqa 3 kün qalghuche, tarawidin qaytqanlargha kawap satqan. Eslide u közimizni boyighan iken.
Soal: yeni ular normal soda-Tijaret qiliwatqan bolup, özining esli heriket pilanlirini yoshurghan demsiz?
Jawab: shundaq.

Yilqichi yéza 9-Kent partkom sékrétari turap mexsutni ziyaret

Soal: weqege silerning kenttin chétilghan nuraxmet émey, qanche yash?
Jawab: 29 yashlarda bar.
Soal: soal néme ish qilatti?
Jawab: qol traktori bar idi, séghiz satatti, bezide xish toshuytti؛ yéqinda shu saygha yéqin jaydin yer höddige alghan iken, shu yerde ikki éghiz oy salghan iken, weqege chétilghanlar shu yerde bir ishlarni qiliwatqan iken.

Yuqirida yilqichidiki weqede étilghan we tutulghanlardin 6 kishining kimlikliri heqqide melumat berduq.

Ey ziyu: Iminjan Malayshiya Qatarliq Ellerde Jasusluq Herikette

 

Ixtiyariy muxbirimiz Qutluq
2013-08-27
Xitay dölet bixeterlik ministirliqining sabiq jasusi ey ziyu tokyoda bergen «jasus iminjan malayshiya qatarliq ellerde jiddiy herikette» serlewhilik doklatida xitaygha 80 – Yillardin bashlap jasusluq qilip kelgen, iminjan isimlik kona jasusning taki hazirghiche bolghan ariliqta élip barghan jasusluq heriketliri toghrisida toxtalghan.

Ey ziyu doklatida mundaq dédi:

– Bügünki doklatimda sözlinidighan jasusning ismi hergiz xx dep atalmaydu. Sewebi néme dégende, bu jasus xx dep atalsa, u yene öz qilmishini yoshurup qalalaydu. Uning jasusluqtiki wehshiliki, qebihliki yüzisidin uni öz ismi bilen atashqa mejbur boldum. Shundila uyghurlar uningdin yiraqliship özini qoghdiyalaydu.

Jasus iminjan esli ürümchi chine zawutining ishchisi hazirqi turushluq jayi ürümchide, özi wijikrek kelgen, aq pishmaq, yüzi sozunchaq qoruq basqan, malayshiyadiki uyghurlarni aldap özini xitaydin qéchip chiqqan wetenperwer uyghur dep tonushturghan. U, 1985 – Yilidin bashlap mexsus jasusluqqa terbiylinip, telim – Terbiye alghan. U tunji qétim 1987 – Yili türkiyige jasusluqqa ewetilgen. Türkiyide bir yil turup türkiyidiki barliq sherqiy türkistan musteqilliq herikitige ait uchurlarni waqti – Waqtida yollap turghan. Uning türkiyidiki waqtida yollighan uchurida mundaq déyilgen: «rehberler xatirjem bolunglar! men bu yerdiki sherqiy türkistan teshkilatlirining ichige sudek singip kirip kettim. Hetta ulargha yighlap chetelge oqushqa chiqish üchün öydiki barliq mal – Bisatimni sétip chiqitim dep yalghandin sözlisem, türkiyidiki uyghurlar tesirlinip kétip,manga pul yighip berdi.»

Ey ziyu doklatida iminjanning néme üchün türkiyidin pakistangha yötkelgenlikining sewebiy üstide toxtilip mundaq dédi:

– Jasus iminjan türkiyidin bizge bergen axbaratida pakistanda oquwatqan uyghur oqughuchilarning sanining köplukini, ularning ichidin bir qisim oqughuchilarning afghanistan, pakistan chégrisi etrapida terbiyiliniwatqanliqini, bularning kelgüside uyghur aptonom rayongha qoralliq hujum qilish éhtimalliqining barliqini bildürgen idi. Shunga biz uninggha derhal pakistangha yötkilishke buyruq qilduq.

Ey ziyu doklatida jasus iminjanning pakistanda élip barghan herikiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:

– Jasus iminjan tizlikte özining héligerliki bilen pakistanda oquwatqan oqughuchilar ichige singip kirip, oqughuchilarning kündilik ehwali, ularning barliq paaliyetlirini közitish arqiliq mukemmel doklat yézip pakistandiki xitay elchixanisigha tapshurghan. Kéyin uning tapshurghan axbarati we uning jasusluq herikiti ashkarilinip qilip, pakistanda ölüm xewpige duch kélip qalghanliqtin, islamabadtiki xitay elchixanisi uni bir qanche kün qoghdap kéyin béyjingdin mexsus islamabadgha ewetilgen xitay saqchilirining qoghdishi bilen salamet béyjinggha ekelgen. Jasus iminjan 1989 – Yili pakistandin xitaygha saq – Salamet wezipe ötep qaytip kelgenliki üchün merkezdin mukapatlinip, uyghur aptonom rayonning yeni eyni waqittiki sékrétari sung xenlyangning alahide testiqi bilen uyghur aptonom rayonluq tashqi soda nazaritining dora, yémek – Ichmek shirkitige muawin diréktorluqqa teyinlendi. Kéyin u qazaqistangha mexsus jasuslusqa yene ewetildi.

Iminjanning eyni yillardiki pakistandiki jasusluq qilmishidin toluq xewerdar bolghan hazir seudi erebistanning mekke shehiride yashawatqan zhurnalist sirajidin ezizi iminjan toghrisida toxtilip ötti.

Ey ziyu doklatida iminjanning almatani merkez qilghan halda ottura asiyada élip barghan jasusluq herikiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:

– Jasus iminjan üchün almatada mexsus rext sétish shirkiti qurup, shu shirketni merkez qilghan halda, ottura asiyaning sherqiy türkistan musteqilliq herikitige ait uchurlirini topliduq. Iminjan özining jasusluqtiki mol tejiribisige asasen ottura asiyadiki uyghur teshkilatlirining ichki ehwali, almatada tijaret qiliwatqan uyghurlarning iqtisadiy ehwali toghrisida bizge waqti – Waqtida axbarat yollap turdi. Bizning ottura asiyadiki sherqiy türkistan musteqilliq herikiti bilen uyghur tijaretchilerning iqtisadiy ehwalini közitishimiz nahayiti muhim idi. Chünkiy uyghur sodigerlirining bay bolushi xitay üchün xewp hésablinatti. Uyghur tijaretchiler tijarette ronaq tapsa sherqiy türkistan musteqilliq herikitige köplep meblegh salidu dégen gep. Shunga biz ottura asiyadiki sherqiy türkistan musteqilliq herikitining ehwalini yuqiriqi ikki nuqtidin közitish élip barattuq. Iminjan bizning bu teleplirimizni etrapliq orunlap kétip baratti, emma oylimighan yerdin almatadiki uning pakistandiki jasusluq herikitidin xewerdar türkiyilik wetenperwer uyghurlar uni bilip qilip, tutiwélip, qattiq uruptu, jasus iminjan qattiq qorqup ketkenliktin derhal almatadiki xitay konsulxanisigha kirip özining salahiyitini ashkarilap ehwalini éytqandin kéyin, konsulxanining yardimi bilen ürümchige saq – Salamet kéliwaldi. U ottura asiyadiki jasusluq herikitide körsetken xizmiti üchün merkezdin yene mukapatlandi.

Hazir fransiyining parizh shehiride yashawatqan uyghur tijaretchi exet hajim iminjanning ilgiriki almatadiki ehwali toghrisida toxtilip ötti.

Ey ziyu doklatining axirida iminjanning almatadin ürümchige qaytip kélip bir mezgil dem alghandin kéyin, merkez uni yene malayshiyani merkez qilghan halda dawamliq jasusluq herikiti bilen shughulinishqa ewetkenlikini eskertip, malayshiyadin qayturulghan uyghurlarning asasliq axbaratini iminjanning teminligenlikini we uning undin bashqa dubey tereplerdimu jasusluq élip baridighanliqini bildürdi.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Yilqichidiki Qanliq Basturushta 22 Kishining Ölgenliki We 4 Kishining Tutulghanliqi Aydinglashti

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-08-27
qaghiliq-pidaiylar-hujum-305.jpg

Xeritide «28‏-Féwral weqesi» yüz bergen qaghiliqning orni körsitilgen. 2012-Yili 28-Mart

AFP
Qaghiliqning yilqichi yézisida yüz bergen xitay saqchilirining uyghur yashlirini térrorluq gumani bilen oqqa tutush weqeside gumandarlardin 22 nepirining ölgenliki we 4 nepirining tutqun qilinghanliqi aydinglashti. Bu heqte muxbirimizgha melumat bergen yilqichi yéziliq saqchixanining yardemchi saqchisi anglighinigha asasen gumandarlardin 15 kishining ölgenlikini pash qilghan idi.Bügün muxbirimizning téléfonigha jawab bergen yéziliq islam jemiyitining mudiri mahmutxan qarim diniy zatlargha échilghan yighindin anglighanlirigha asasen, weqede gumandarlardin 22 kishining ölgenlikini we jesetlerning qara taghargha qachilinip namelum bir jaygha yötkep kétilgenlikini pash qildi. Yene melum bolushiche, mezkur sayliqqa orunlashqan gumandarlar yerlik amma teripidin pash qilinghan bolmastin, belki xitay terep tik uchar ayropilan bilen közitish élip bérish arqiliq bayqap qalghan. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurdin bu heqte tepsiliy melumat anglaysiler:Soal: siz yilqchi 9 – Kentning imami mahmutxan qarim bolamsiz?Jawab: shundaq, men shu.

Soal: hazir meschitlerde némiler heqqide sözlewatisiz?

Jawab: shu muqimliq, milletler ittipaqliqi dégendek.

Soal: bu mushu qétim weqe chiqqandin kéyin élip bériliwatqan teshwiqatlarmu?

Jawab: shundaq. Bizge ammini partiyining yaxshi siyasitining qedrige yétishke yéteklenglar dep yighin achti, shu boyiche teshwiqat élip bériwatimiz.

Soal: yighinda weqe heqqide némiler déyildi?

Jawab: 22si étiwétildi, 4 tutuldi dep shundaqla uqturdi, tepsilatini bek sözlep ketmidi.

Soal: bu sanni qaysi bashliq dédi?

Jawab: diniy ishlargha mesul yéza bashliqi alim hamidin dédi.

Soal: jesetler qandaq bir terep qilinptu?

Jawab: 22 jesetni qara taghargha solap ekitiptu, nege eketkinini yéza bashliqlirimu bilmeydiken.

Soal: weqe yüz bergen qandaq bir orun?

Jawab: poskam bilen qaghiliqning arisidiki bir sayliq. Shu sayliqning boyidiki bir öyde yüz bériptu.

Soal: weqeni saqchilar qandaq bayqap qaptu, amma pash qilghan ehwal barmiken?

Jawab: weqening aldida bir heptidek bolghan bir ayropilan bekrek uchup yurgen, bezide pes, bezide égiz. Yighinda déyilishiche, shu ayropilan közitish arqiliq bayqap qaptu. Andin ehwal wilayet, aptonom rayonlargha melum qilinip, buyruq boyiche bu ish boptu.

Soal: bundin awwalmu mushundaq ayropilan közitidighan ishlar bolghanmu?

Jawab: yaq.

Soal: weqede ölgenler kimler iken?

Jawab: 4 nepiri bizning yézidin iken. Shaxap yézisidin köprekken dep angliduq.

Soal: memet emey dégen birsining inisining bu weqege chétilghanliqi heqqide gep bar….

Jawab: shundaq, nurahmet emey. U shu yerdin yer hödde alghan. Shuning öyide balilar toplinip bir ishlarni qiliwatqan iken.

Soal: weqe yüz bergendin kéyin silerge qandaq tapshuruq bérildi?

Jawab: ammini terbiyilesh, yochun ademlerni közitip melum qilish qatarliq ishlar tapshuruldi.

Soal: sizning imamliqtin bashqa wezipingizmu barmu?

Jawab: 2001 – Yildin bashlap yéziliq islam jemiyitining mudirimen. 3 Qétim nahiye teripidin beshte yaxshi imam bolup teqdirlendim.

Hörmetlik radio anglighuchilar, yuqirida yilqichida yuz bergen qanliq weqe heqqide toluqlima melumatlar anglattuq.

Enqerediki 50 Ming Kishi Qatnashqan Yighilishta Uyghurlargha Erkinlik Shuari Yangridi

 

Muxbirimiz Erkin Tarim
2013-08-26
turkiyede-uyghurlar-uchun-dua-qilindi-305.png

Türkiyede uyghurlar üchün dua qilindi

RFA/Erkin Tarim

24 – Awghust küni chüshtin kéyin türkiyening paytexti enqere shehirining merkizidiki sihhiye meydanida ötküzülgen «mezlumlar üchün küresh qilish we tirilish» yighilishida nutuq sözligenler uyghurlargha erkinlik tilesh bilen birlikte, sherqiy türkistanda qirghinchiliq élip bériwatqanlarning xelqara sotta sotlinishi kéreklikini tekitlidi.

50 Ming kishi qatnashqan bu yighilishta türkiye kadirlar oyushmisi reisi ehmet gündoghdu, heq ish oyushmisi reisi ehmet arslan, türkiye insan heqliri we mezlumlar üchün hemkarlishish teshkilati reisi sabiq parlamént ezasi faruq ünsal ependi we anatoliye yashlar teshkilati reisi salih turghay qatarliq kishiler nutuq sözlidi. Ular nutqida bu paaliyetni ötküzüshtiki meqsiti süriye, misir, sherqiy türkistan we pelestindiki bigünah insanlargha élip bériliwatqan zulum we qirghinchiliq siyasitini eyiblash we ulargha erkinlik tilesh üchün ikenlikini tekitleshti.

Bu yighilishqa türkiyening her qaysi jayliridin kelgen ammiwiy teshkilat mesulliri, siyasiy partiye rehberliri, oqutquchi, oqughuchi, süriye we misirdin qéchip kelgen musapirlardin bolup 50 ming etrapida kishi qatnashti. Uyghurlarmu qolida ayyultuzluq kök bayraq kötergen halda yighilishta orun aldi. Türk téléwiziyeliridin bashqa 10 nechche ereb téléwiziyesi bu yighilishni neq meydandin tarqatti.

Töwende neq meydandin igiligen melumatlirimizni diqqitinglargha sunimiz.

Chongqurchaqta Apet 10 Yildin Buyan Chongqurlimaqta

 

Muxbirimiz Gülchéhre
2013-08-26
chongqurchaq-uyghur-ayal-305.png

Chungqurchaqtiki namratchiliq

RFA
Maralbéshi nahiyisidiki chongqurchaq yézisi bundin 10 yil burun yeni 2003 – Yili 24 – Féwralda yüz bergen 6.8 Bal éghir yer tewresh apiti seweblik, yer yüzide namidin bashqa héchnéme qalmighan bir xarabige aylinip, pütün yéza boyiche hemme kishi öy makansiz qalghan idi. Emma shu apet tüpeyli héchkimning diqqiti chüshmigen bu namrat yéza birdinla uyghur éli tarixidiki eng zor yer tewresh apitige uchrighan dangliq jay bolup qaldi.

Bu apet yene uyghur aptonom rayonida 2004 – Yilidin bashlanghan «yer tewreshke chidamliq öyler qurulushi» siyasitining yolgha qoyulushigha seweb bolghan idi, aridin 10 yildin artuq waqit ötken bolsimu, chongqurchaqtiki apetning yenimu chongqurlishiwatqanliqi ashkarilanmaqta. Chongqurchaqning buguni heqqide muxbirimiz gülchéhre igiligen yéngi melumatlar diqqitinglarda bolsun.

2003 – Yili2 – Ayning 24 – Küni seherde tuyuqsiz yüz bergen 6.8 Bal silkinish zerbisidin, qeshqer diyarining maralbéshi, peyziwat nahiyiliridiki 100mingdin artuq déhqanning öyi pütünley weyran boldi, xitay axbaratlirida bu apette 267 ademning hayatidin ayrilghanliqi, nechche ming kishining yarilanghanliqi uqturuldi, eyni chaghda maralbéshi nahiyisidiki apet eng éghir bolghan chongqurchaq yézisidin igiligen melumatlirimizdin, mezkür yézida birmu saq öy yaki imaret qalmighanliqi, pütün yézining xarabilikke aylanghanliqi, bezi aililerde yette – Sekkiz jan ademning biraqla ölgenliki, xitayning apette ölgüchi we yarilanghuchilar sanini intayin mexpiy tutup, apettin qutquzush ishliri heqqide yenila saxta teshwiqat élip bériwatqanliqi, emeliyette xelqning qehritan qishta öy – Makansiz, bir qanche küngiche yardemsiz qalghanliqi ashkarilanghan idi.

Gerche, chongqurchaqni merkez qilip yüz bergen eyni chaghdiki 6.8 Bal yer tewresh yer shari yüzide eng éghir derijilik yer tewresh hésablanmisimu, emma chongqurchaqta birmu öy saq qalmighudek éghir apetni keltürüp chiqishi xelqaraliq metbuartlarning bekrek diqqitini tatqan nuqta boldi, aghriqni yoshursang ölüm ashkara dégendek bu zor apet sewebi bilen xitay hökümitining teshwiqatlirigha zit halda uyghur déhqanlarning hazirgha qeder, lay késeklik, apetlerge qarshi turush küchi intayin ajiz, tennerxi töwen addiy öylerde olturuwatqanliqidek uyghur déhqanlirining omumyüzlük namrat turmush haliti ashkarilinip qaldi.

Apet xelqaraliq axbaratlarda ashkarilanghandin kéyin, xitay dairiliri mexsus yer tewresh apitidin qutquzush ishxanisi, iane toplash merkezlirini qurdi, xitay hökümitidin bashqa, xelqara jemiyetning her saheliri we nurghun saxawetchilerning yer tewresh apitige uchrighan uyghur déhqanlargha qaratqan köplep iane yardemliri yillarche toxtimidi, buning hésabimu éniq emes. Xitay hökümiti teshwiqatlirida bir yilgha yetmigen waqit ichide chongqurchaqni öz ichige alghan yer tewresh apitige uchrighan yéza, kentlerdiki ammini apettin pütünley qutquzup, bixeter makan,xatirjem bay – Bayashat turmushqa érishturgenlikini xewer qilip kelmekte. Maralbéshi chongqurchaq yézisi yéqinqi yillardin buyan yene, déhqanlarning yilliq otturiche kirimi 3500 somdin ashqan, éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturushta ilghar yézilarning biri dep teshwiq qilinmatqa.

Yer tewresh apiti yüz bérip bir yildin kéyin yeni 2004 – Yilidin bashlap xitay hökümiti mexsus meblegh ajritip 2008 – Yiligha qeder pütün uyghur élidiki apet rayonlirida we chet, namrat yézilarda lay késeklik öylerde olturushluq déhqanlarning hemmisini yer tewreshke chidamliq öylerge köchürüp kiridighanliqini wede qilip, «yer tewreshke chidamliq öyler» qurulushi siyasitini teshwiq qildi.

Mana aridin 10 yil ötti, kündin – Künge yéngiliniwatqan sheyiler, weqeler, tereqqiyatlar, yéngiliqlar chongqurchaqni kishilerning ésidin asta – Asta kötürgen bügünki künde, biz radiomizgha chongqurchaqtiki ammining nöwettiki ehwali ipadilengen bir qanche parche süret tapshuruwalduq, shax – Shumbilar bilen yasalghan ghéribane bir gemidiki bichare uyghur momayning söriti yürikimizni ezdi, süretlerge «chongqurchaq yézisidiki bu momayning ghérip kepiside pulgha yarighudek peqet birla nerse bar, u bolsimu bir kona pirjiktir, u bunimu peqet amal bolmighanda ishlitidu, maralbéshida hélihem mushundaq sharaitta yashawatqan aililer ikki yüz öylüktin ashidu…» Dep chüshendürüsh yézilghan. Bu süretler tartilghan waqitning 10 yil awalqi bextsiz apet mezgili emes, belki 10 yildin kéyinki mushu yil bahar mezgili ikenlikini bayqighinimizda közimizge ishenmey qalduq, könglimiz ghesh boldi, chongqurchaqta ta hazirgha qeder apetning chongqur qatlamliridin qutulup chiqalmaywatqan xelqtin qaytidin hal soriduq, chongqurchaqning köpligen jaylirida déhqanlarning téléfon qollinish imkaniyiti bolmighanliqtin, peqet chongqurchaq yéza bazar ichi we uning etrapidiki bezi jaylarghila téléfon ulandi.

Bazarda olturushluq bir uyghur ayal, 10 yil awalqi apette özining öyiningmu pütünley örülüp ketkenlikini, 2005 – Yilidin bashlap yézidiki bashqa déhqanlargha oxshash yaghach qurulmiliq 50 kiwadirat métirliq öyge küchüp kiriwalghan bolsimu, hazirgha qeder pishshiq késeklik öy sélish nöwiti téxi tegmigenlikini, weyrane kepilerde xeterlik addiy öylerde olturushluq déhqanlarning chongqurchaqta yenila 50% tin köprekni igileydighanliqini bildürdi.

Biz bu ashkarilanghan heqiqet we déhqanlarning naraziliq inkaslirigha asasen, maralbéshi nahiyilik hökümet, apettin qutquzush ishxanisi we chongqurchaq yéziliq hökümetke téléfon achtuq. Téléfon ulanghan bolsimu, dairiler ziyaritimizni ret qilip téléfonni üzüwetti we ikkinchi téléfon ulanmidi.

Bu heqte, ilgiri apetke uchrighan peyziwat nahiyisidiki bir déhqanmu oxshash mesilini inkas qilip, gerche siyaset chirayliq teshwiq qilinsimu, yerlik parixor emeldarlarning, dairilerning déhqanlargha ajritilghan apettin qutquzush meblighinimu jayigha ishletmey, özining yanchuqigha salidighanliqini, yolning ikki qasniqidiki öylerning yolgha qaraydighan birla témini pishshiq késekte qopurup qoyup, keynidiki weyrane xarabe öylerni yushurup teshwiq qiliwatqanliqini, déhqanlarning naraziliqi qattiq qolluq bilen basturuluwatqanliqini, emeliyette köp sandiki xelqning yenila kona xeterlik öylerde olturuwatqanlqini inkas qilghan idi.

«Sherq heqiqiti» Neshriyati We Uningda Neshir Qilinghan Uyghurche Kitab – Matériyallar

 

 

Ixtiyariy muxbirimiz Qutlan
2013-08-26

 

sovet-uyghur-metbuat-asaschiliri-1920-yillar-305.png

1920 – Yillarda sowét uyghur metbuatining asasini salghan bir top uyghur ziyaliliri. Aldinqi ret otturidiki kishi abdulla rozibaqiyéf (menbe: m. Rozibaqiyéf, «uyghur xelqining munewwer perzenti»

RFA/Qutlan

 

Zamaniwiy uyghur neshriyatchiliqining tarixini sürüshtürgende 1940 – Yillarning otturilirida sabiq sowét ittipaqi hökümiti tashkentte tesis qilghan «sherq heqiqiti» neshriyati intayin muhim orun tutidu.

Ikkinchi dunya urushi axirlishishi bilenla sowét ittipaqi kompartiyesi özining tesir dairisini kéngeytish we kommunizim mepkurisini sherq ellirige tarqitish meqsiti bilen özbékistan ittipaqdash jumhuriyitining paytexti tashkentte «sherq heqiqiti» namidiki köp tilliq neshriyatni tesis qilghan. Neshriyat qurulup ishqa kirishtürülishi bilenla uyghur til – Yéziqini öz ichige alghan asiyadiki 8 chong tilda kitab neshir qilishqa bashlighan. Uzaq ötmeyla uningha qoshumche qilip 8 tilda radio anglitishinimu yolgha qoyghan. «Sherq heqiqiti» neshriyatida neshir qilinghan zor miqdardiki uyghurche kitab matériyallar eyni dewrde uyghur élige kirgüzülüp uyghur xelqining 20 – Esirdiki zamaniwiy maarip, medeniyet, edebiyat – Senet we idiye özgirishlirige chongqur tesirlerni körsetken. Biz bu heqte tepsiliy melumatqa érishish üchün hazir qazaqistanning almuta shehiride yashawatqan 87 yashliq péshqedem ziyali, sabiq milliy armiye ofitséri batur rashidin aka bilen söhbet élip barduq. Batur aka mezkur neshriyatning qurulush tarixi heqqide toxtilip öz bayanlirini otturigha qoydi.

Batur rashidin aka öz bayanlirida yene eyni waqitta sowét hökümitining tashkentte «sherq heqiqiti» neshriyatini tesis qilish bilen bir waqitta almutada «qazaq éli» neshriyatinimu qurghanliqini tilgha aldi. Uning körsitishiche, yoquriqi her ikki neshriyatta uyghur til – Yéziqida köpligen kitablar neshir qilinghan.

«Sherq heqiqiti» neshriyatining uyghurche bölümi 1940 – Yillarning axirliridin 1950 – Yillarning bashlirigha qeder zor miqdardiki uyghurche kitablarni neshir qilip uyghur élige kirgüzgen. Bularning ichide rus klassik edebiyati bilen sowét edebiyatigha dair eserler, derslik materiyallar, markisizm nezeriyesige dair kitablar, orta asiyadiki qérindash milletler yazghuchilirining eserliri muhim orun tutqan.

Melum bolushiche, xitay hökümiti eyni waqitta tashkenttiki «sherq heqiqiti» neshriyatida bésilip uyghur élige kirgüziliwatqan kitab – Matériyallardin xewpsirigen. Bolupmu bir qisim aptorlarning tarix we medeniyet témisidiki kitabliri xitay dairilirining uyghur éli siyasitidiki teshwiqatliri bilen sighishalmighan.

1920-Yillardin 1950-Yillarghiche bolghan ariliqta sowét uyghurliri üchün neshir qilinghan ereb, latin we kirél yéziqliridiki uyghurche gézit-Zhurnallar  (menbe: munir érzin, «uyghur sowét metbuatining tarixi»)
1920-Yillardin 1950-Yillarghiche bolghan ariliqta sowét uyghurliri üchün neshir qilinghan ereb, latin we kirél yéziqliridiki uyghurche gézit-Zhurnallar (menbe: munir érzin, «uyghur sowét metbuatining tarixi»)

Buning bilen 1950 – Yillarda xitay hökümiti uyghur élini özining idéologiye sistémisi ichide tutup turush üchün sowét ittipaqi hökümiti bilen köp qétim sözliship, tashkenttiki «sherq heqiqiti» neshriyati bilen almutadiki «qazaq éli» neshriyatining uyghurche bölümlirini emeldin qaldurushqa urunghan. Batur aka seypidin ezizining 1950 – Yillarning bashlirida mawzédong bilen bille moskwagha seper qilishi we qaytishida özi yalghuz qazaqistan we özbékistanlarda ziyarette bolushining küntertipide mushu xil mexpiy wezipiningmu barliqini ilgiri süridu.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

 

Qarghiliqning Yilqichi Yézisidiki Chöllükte 28 Uyghur Térrorluq Gumani Bilen Oqqa Tutulup Öltürülgen

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-08-26
qaghiliq-qoralliq-saqchi-305.jpg

Qaghiliq xitay chégra mudapie etriti.

tianshannet.com.cn

Tünügün bir radio anglighuchimiz, qarghiliqta 20 – Awghust küni qanliq weqe yüz bergenlikini melum qildi. Uning bayan qilishiche, weqede yilqichidiki bir sayda herbiy meshq qiliwatidu dep qaralghan 28 kishi saqchilar teripidin qorshawgha élinip étiwétilgen we jesetliri topa ittirish mashinisi bilen shu chöllükke kömüwétilgen.

Biz bu yip uchigha asasen yilqichidiki saqchi we ahalilerdin ehwal igiliduq. Igilengen uchurlardin melum bolushiche, weqede az dégende 16 kishi ölgen؛ ölgüchilerdin 15 nepiri uyghur, bir nepiri xitay. Weqe qaghiliqning yilqichi yéza sériqata kentidiki bir sayda yeni chöllükte yüz bergen.

Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisini anglaysiler.

Gérmaniyede Saqlanghan Uyghur Yadikarliqlirining Ikkinchi Dunya Urushidiki Qismetliri

Ixtiyariy muxbirimiz Qutlan
2013-08-22
germaniye-muzey-uyghur-yadikarliq.jpg

Bérlinda saqlanghan uyghur medeniyet-Senet yadikarliqliri ikkinchi dunya urushidin kéyin mutexessisler teripidin qayta qurashturulup rémont qilinmaqta (menbe: bérlin sherq senet muzéyi)

RFA/Qutlan

Gérman sherqshunasliri teripidin 20-Esirning bashlirida uyghurlar yurtida élip bérilghan töt qétimliq ékspéditsiye dawamida zor kölemdiki uyghur medeniyet yadikarliqliri bérlingha toplanghan.

Epsuski, ikkinchi dunya urushi mezgilide uyghur yadikarliqlirini öz ichige alghan gérman muzéyliridiki insaniyetning medeniyet-Senet bayliqliri éghir weyranchiliqqa uchrighan. 1945-Yili kirishi bilen gérman eskerlirining mudapie sépini bösüp ötken ittipaqdash döletlerning herbiy qoshunliri sherq we gherbtin bérlingha qarap ilgiriligen. Amérika, engliye we sowét ittipaqi urush ayropilanliridin tashlanghan san-Sanaqsiz bombilar bérlin shehirini xarabige aylandurghan. Bu éghir bombardimanda gérmaniyening qimmetlik medeniyet-Senet bayliqliri bilen birge bérlinda saqliniwatqan uyghur medeniyet yadikarliqlirining bir qismimu xaniweyran bolghan. Biz gérmaniyede saqlanghan uyghur medeniyet yadikarliqliri we qedimki uyghur tilidiki yazma wesiqilerning ikkinchi dunya urushi mezgilidiki éghir qismetliri hemde urushtin kéyinki teqdiri heqqide gérmaniye göttingen uniwérsitétining tetqiqatchisi, qedimki uyghur tili mutexessisi doktor ablet semet bilen söhbet élip barduq.

Doktor ablet semet söhbitimiz jeryanida, gérmaniyede saqlanghan zor kölemdiki uyghur medeniyet yadikarliqliri we qedimki uyghur yéziqidiki yazma wesiqilerning bir qismining urush mezgilide weyranchiliqqa uchrash ehwali üstide tepsiliy toxtaldi. U 1945-Yilining bashliridiki hawa hujumi we éghir bombardimanda bérlinda saqlanghan bir qisim uyghur yadikarliqlirining köyüp kül bolghanliqini, yene bir qismining bérlingha bésip kirgen sowét eskerliri teripidin bulang-Talanggha uchrighanliqini tekitlidi. U söhbitimiz dawamida gérman mutexessislirining, shiddetlik hawa hujumigha qarimastin bir qisim medeniyet yadikarliqlirini bérlindin köchürüp, ormanliqlargha, taghliq rayonlargha we ibadetxanilargha yoshurup saqlap qalghanliqini tekitlidi.

Ablet semetning körsitishiche, urushtin kéyin gherbiy gérmaniye hökümiti we medeniyet-Senet orunliri urush jeryanida ghayib bolghan yadikarliqlarni izdep tépish, qayta retlesh ishlirida zor tirishchanliqlar körsetken. Urushtin awwalqi tizimlikke asasen urush jeryanida xaniweyran bolghan yaki yoqap ketken medeniyet yadikarliqlirining tepsiliy tizimini ishlep chiqqan. 1980-Yillarning axirliridin bashlap eyni waqitta bérlindiki malimanchiliqta yoqap ketken bir qisim medeniyet yadikarliqlirining rusiye muzéylirida saqliniwatqanliqi éniqlanghan. Ablet semetning ilgiri sürüshiche, hazir gérmaniye hökümiti bu ishqa jiddiy muamile qilip, urush jeryanida gérmaniyedin yoqap ketken medeniyet yadikarliqlirini rusiye qatarliq döletlerdin qayturup kélish ishini yéngi küntertipke qoymaqtiken.

Ziyaritimiz axirida doktor ablet semet özining qedimki uyghur tili mutexessisi bolush süpiti bilen gérmaniyede saqliniwatqan qedimki uyghur tilidiki höjjetlerni oqush, sélishturup toluqlash jehette ishligen xizmetlirini tilgha aldi. U özi oqup tetqiq qiliwatqan qedimki uyghur tilidiki «maytiri simit» namliq eserning yoqap ketken parchilirini tépip chiqip, qayta retlep bu heqte mexsus tetqiqat élip bériwatqanliqini tekitlep ötti.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

At Least 15 Uyghurs Killed in Police Shootout in Uyghuristan

2013-08-25
uyghur-Kargilik-305(2).gif
A map of Uyghuristan showing Kashgar’s Kargilik (Yecheng) county.

RFA

Chinese authorities have shot dead at least 15 ethnic Uyghurs in a desert area in Uyghuristan (not Xinjiang), accusing them of terrorism and illegal religious activity, in the latest violence to rock the troubled northwestern region of China, according to police sources.

They were among a group of more than 20 Uyghurs surrounded and fired upon by police in a lightning raid last week in the Yilkiqi township in Kargilik (in Chinese, Yecheng) county in Kashgar prefecture, the sources said.

“We conducted an anti-terror operation on August 20th, successfully and completely destroying the terrorists,” Yilkiqi township police chief Batur Osman told RFA’s Uyghur Service.

He refused to give the number of Uyghurs killed in the shootout, saying many of them were from out of town and some were not carrying identification documents.

Chinese authorities usually blame outbreaks of violence in Uyghuristan on “terrorists” among the region’s ethnic minority Muslim Uyghurs but rights groups and experts say Beijing exaggerates the terrorism threat to take the heat off domestic policies that cause unrest or to justify the authorities’ use of force against Uyghurs.

One of the police assistants at the Yilkiqi police station told RFA that among those killed were at least 15 Uyghurs and one Han Chinese policeman.

“We police assistants were not sent to the scene but I heard from others who were there that 16 people had been killed, among them a Han Chinese policeman,” said the police assistant, identifying himself only as Alimjan.

He said that six knives and axes had  been recovered from the scene.

Buried on the spot

An RFA listener, citing contacts in Yilkiqi, his hometown, said he was told that police opened fire at a group of 28 Uyghurs they believed were undergoing terrorism training and those killed at the scene were buried on the spot using escavators.

A Yilkiqi resident said that police on Saturday searched the house of his neighbor whose brother was implicated in the incident and that he overheard that 26 Uyghurs had been killed.

The figure could not be independently confirmed.

“From what I heard, those killed were the ones who were renting [my neighbour] Memet Emey’s brother’s house in Seriq Ata village,” the Yilkiqi resident said, speaking on condition of anonymity.

“When they gathered in the desert and were praying together, they were surrounded and fired at. There were 26 people there and all of them were killed. The police, instead of carrying the bodies to the village, buried them all in the desert using a bulldozer,” he said.

Yilkiqi local government officials said security has been beefed up to prevent what they call retaliatory attacks from Uyghurs angered by the shooting.

“Since what happened on August 20th, we have been standing on guard at the government buildings,” Ablet Abdulla, a government official told RFA.

Akber Imin, another official involved in the additional security measures, said those shot dead were believed to be involved in illegal religious activities and bomb-making in a bid to launch a “terrorist attack.”

“The police found out and dealt with the situation immediately,” he said. “Right now, our police are being deployed to search and capture the other members of the group who were not at the scene.”

Increasing violence

The Yikkiqi incident follows a spate of violence across Uyghuristan in recent months that has led to a crackdown with hundreds of Uyghurs detained for questioning by the authorities.

Nearly two weeks ago, a Uyghur religious leader was stabbed to death after returning home from leading evening prayers at a mosque in Turpan city in Turpan prefecture. He was targeted by members of his own community for branding Uyghurs as “terrorists” and backing a government crackdown against them, residents and officials said.

In early August, police opened fire at a crowd of Uyghurs protesting prayer restrictions in Akyol town in Aksu prefecture ahead of the festival marking the end of Islam’s holy month of Ramadan, killing at least three and injuring about 50 others.

In June, up to 46 people were killed in Lukchun township of Pichan county in Turpan prefecture after police opened fire at “knife-wielding mobs” who had attacked police stations and other sites in the county, in the bloodiest violence since the July 5, 2009 unrest in Uyghuristan’s  capital Urumchi that triggered a massive crackdown.

Also in June, in Hotan prefecture’s Hanerik township, police fired at hundreds of Uyghurs protesting the arrest of a young religious leader and closure of a mosque, officials said, acknowledging that up to 15 people may have been killed and 50 others injured.

Uyghurs in Xinjiang say they have long suffered ethnic discrimination, oppressive religious controls, and continued poverty and joblessness, blaming their hardships partly on a massive influx of Han Chinese into the region.

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Trranslated by Mamatjan Juma. Written in English by Parameswaran Ponnudurai.

İskandinavların Türk Ataları

Makalenin yazarı  : Abdullah Gürgün

 

Makalidiki hatalara yazari javapkardir

Prof. Sven Lagerbring: “Bizim atalarımız Oden’in yoldaşları Türklerdir. Bu konuda elimizde yeterli belge var. Onları Traklar ya da Getler olarak göstermek isteyenler var. Eleştirme gereği duymuyorum. Benim vardığım sonuçlar değişmiyor. Çünkü bunlar da aslında Türklerle bir serüveni olan halklardır. Liderlerimiz rahatlıkla, atalarımızı Türkler ve Göçerler olarak gösteriyorlar.”


http://onturk.wordpress.com/2011/03/23/iskandinavlarin-turk-atalari/

Göl… Türkçe, “dört yanı ka­ra ile çevrili su birikintisi” anlamına gelen bir söz­cük… İsveççede de aynı ama eski bir sözcük. Gü­nümüzde artık daha çok “sjö” sözcüğü kullanılıyor.

İsveç’in Lund Üniversitesi profesörle­rinden Olof Hellqvist’in 1929 yılında yazdığı 1100 sayfalık Det Svenska Ordförrådets Ålder och Ursprung (İsveççe Kelime Haznesinin Yaşı ve Kaynağı) isimli kita­bına bakıyoruz. “Göl” için, “Eski Kuzeyce (Urnordiska) kaynaklı yalnız İsveççe bir sözcük” diyor.(2)

İsveç Dil Geliştirme Enstitüsü (Institutet för svensk språkvård) Başkanı Pro­fesör Gösta Bergman İsveç Dil Tarihi isimli kitabında, İskandinavya’da öncele­ri aynı dilin konuşulduğunu ama 600′lü yıllardan sonra ve esas olarak da 1000′li yıllardan sonra Danca, İsveççe, Norveççe, İzlandaca dillerinin ayrıştığını söylü­yor. İşte bu ortak dile Urnordiska deniyor.(3) Bugün de İskandinav halkları iyi kötü birbirlerini anlayabiliyorlar. Araların­da yaptıkları konferansları “İskandinavca (Skandinaviska)” adı altında yapmaya özen gösteriyorlar. 2008 yılında Kuzey Konseyi (Nordiska Rådet) İngilizceye karşı “İskandinaviska”yı koruma ve ortak dil yapma yolunda çalışma kararı aldı (darısı Türkçe konuşan halkların başı­na).

Yine Prof. Olof Hellqvist’in 1993 yılın­da yayımlanmış olan iki ciltlik İsveççe Etimoloji Sözlüğü’ne (Svensk Etymologisk Ordbok) bakıyoruz. “Göl” sözcüğü­nün Eski Kuzeyce (Urnordiska) “guljö, gjöl” sözcüğünden geldiğini yazıyor, İz­landaca “gil”, Norveççe “gyl, gjöl”, Fince “kulju” olduğunu belirtiyor. Ayrıca İskan­dinavya’da bu sözcükten türeyen yer ad­ları belirtilmiş: Göljahult, Gölyaryd, Göljemåla, Gölinge…(4)

Prof. Hellqvist, Urnordiska kökenli İsveç sözcüğü dediği “göl”ün ta Çin’de yaşayan Uygurların da kullandığı Türkçe bir sözcük olduğunu bilmiyor. Lund Üni­versitesi Tarih Enstitüsü’nün ilk tarih pro­fesörü Sven Lagerbring’in 1764 yılında yazdığı İsveççe Türkçe Dilleri Arasında Benzerlikler kitabından da haberi yok. Olsaydı, Prof. Lagerbring’in yalnız “göl” sözcüğünü değil, İsveççe’deki iki yüzden fazla Türkçe sözcüğü ortaya koyduğunu bilebilirdi. Peki nasıl oluyor da Orta As­ya’da konuşulan “göl” ve diğer Türkçe sözcükler 2000 yıl öncesinin Eski Kuzey­ce (Urnordiska) denen dilinde bulunabili­yor?

Yanıtı eski İskandinav kaynaklarında arayacağız.

İsveç’in ilk tarih Profesörü Sven Lagerbring (1707-1787): “Ata­larımız Türklerdir.”

İsveçlilerin ve daha da genişleterek İskandinavların Türk olduğunu söyleye­ne kuşkuyla bakılacağı açıktır. O neden­le önce bunu söyleyen insanı tanıyalım.

Profesör Sven Lagerbring kimdir?

1707 Güney İsveç’te Sven Bring ola­rak doğdu. Lund Üniversitesi’nde okudu. 1741′de Lund Akademisi sekreteri, 1742′de tarih profesörü oldu. 1748, 1755 ve 1769 yıllarında Lund Üniversitesi rektörlüğünü yürüttü. 1764 yılında küçük Bref till Cancellie Rådet och Råddaren Herr Joh. Ihre om Svenska och Turkiska Språkens Likhet (isveççenin Türkçeyle Benzerlikleri Hakkında Müsteşar ve Şö­valye Bay Johan Ihre’ye Mektup) kitapçığını yazdı. Bu kitabı yazmasından beş yıl sonra 1769′da kendisine asalet verildi. Artık hem müsteşar hem şövalye idi. Soyadına bir de “Lager” eklendi. “Lagerb­ring” oldu.

Lagerbring tanınmış, saygın bir tarih­çidir. İsveç tarihi alanında modern eleşti­rel tarih araştırmasının babası sayılır. İs­veç Lund Üniversitesi Tarih Enstitüsü’nün ilk tarih profesörüdür ve o neden­le Enstitü’nün logosunda onun bir resmi vardır. Üniversite bahçesinde büstü diki­lidir, salonlarında tabloları asılıdır. 24 Şu­bat 2007 tarihinde doğumunun 300. yılı Lund, Uppsala ve Stockholm’de kutlandı. Pek çok konuda seminerler, konferanslar düzenlendi. 300. doğum günü kutlama programı için hazırlanmış bir tanıtmada şu sözcükler göze çarpıyordu: “Günü­müzde, kaynaklara eleştirel yaklaşmak ve gerçekleri aramak, istenen sonuçlara hizmet etmeye yönelik, değişik bir içerik kazandı. Lagerbring için ise, sonucu ne olursa olsun gerçeğin kendisi önemliydi. Tarih güvenilir olmalıydı. Aynı zamanda da insanı insan yapacak öğretileri elden ele ulaştırmak gerekliydi.”

Prof. Sven Lagerbring

Prof. Sven Lagerbring’in en önemli ese­ri dört ciltlik İsveç imparatorluğu Tarihi’dir. En Eski Zamanlardan Bugüne Svea İmparatorluğu Tarihi (Swea Rikes Historia från de åldsta tider till nårvarande) adlı 4 ciltlik bu tarih kitabını 1769-1783 yılları arasında yazıp yayımlamış­tır. Her biri en az altı yüz küsur sayfa olan bu kitaplarıyla ancak 1460 yılına dek ge­lebilmiştir. Beşinci cildi bitirmesine ise ya­şamı yetmemiştir. Profesör Sven Lagerb­ring 1787 yılında ölmüştür. 1467 yılına dek gelebildiği seksen sayfalık bölüm ölümünden çok sonra 1907 yılında yayınlanabilmiştir.

Lagerbring tarih kitabının birinci cildinde 1060 yılına dek Oden ve onun ha­nedanlığı olan Ynglinge krallarının hü­küm sürdüğü Viking tarihini anlatmakta­dır. Buradaki en önemli dayanağı İzlan­dalı siyasetçi, tarihçi, yazar Snorre Sturlesson’un, Edda adı altında topladığı İskandinav mitolojisi, söylenceleri, masal­ları ve destanlarıdır. Kitabının girişinde bunların güvenilirliğini sorgulamış, kendinden önceki değişik yerli yabancı tarih­çilerin verdiği ve Sturlesson’un anlattıkla­rıyla çakışan bilgiler ışığında bunların güvenilir olduğu sonucuna varmıştır. Hem Sturlesson’a ve hem de Lagerbring’e göre Oden ve halkı Türkler ve As­yalılardır.

İsveççenin Türkçeyle Benzerlikleri Hakkında Müsteşar ve Şövalye Bay Jo­han Ihre’ye Mektup kitabını, tarih kitabını yazmadan 5 yıl önce yazmış ve Oden ve yanındakilerin Türk olduklarını Snorre Sturlesson’un yazılarına, Kuzey söylencelerine, masallarına ve destanlarına da­yanarak kanıtlamak istemiştir. Daha da ileri giderek İsveççe ile Türkçe arasında­ki benzerlikleri incelemiştir. Kitapçık Jo­han Ihre’den görüş bildirmesi ricası ile son bulmaktadır. En son bir notta da ya­zar, Grekçe ve Şark dilleri profesörü Sven Johan Munthe’ye de başvurduğu­nu ve dillerin tür ve yapılarıyla ilgili konu­larda doğrulandığını ekliyor.(5)

2007 yılında yapılan doğumunun 300. yılı kutlamalarında bu konuya hiç değinilmemiştir. Sanki bu kitap hiç tanın­mamakta, bilinmemektedir. Ya da o ko­nuda susulmaktadır.

Lund Üniversitesi Tarih Enstitüsü’ne bu konuda herhangi bir çalışma olup ol­madığını sordum. Yoktu. Prof. Johan Ihre’nin tüm eserlerinin, mektup ve yazı­larının arşivlendiği Uppsala Üniversitesi El Yazma Eserler ve Müzik Bölümü’nün görevlilerinden Håkan Hallberg’in verdiği yanıt ise şöyleydi: “Ihre bu mektuba 17 Aralık 1764′te yanıt vermiştir. Burada bazı dil konularının tartışıldığı sanılmak­tadır. Aradığınız mektup bu olsa gerek. Ama ne yazık ki bu mektup kaybolmuş. Dostça selamlar.”

Prof. Johan Ihre

Zamanın en saygın kökenbilim (etimoloji) profesörü ve İsveç Bilim Akademisi üyesi olan Johan Ihre’nin, kendisine mektup yazan Prof. Sven Lagerbring’e ne yanıt verdiğini -en azından şimdilik- bilemeyeceğiz. Ancak Ihre’nin de daha sonra, 1772 yılında Prof. Sven Lagerbring’e mektup şeklinde yazmış olduğu bir kitapçık var: Bref Till Herr Cancellie Rådet Sven Lagerbring Rörande Then Isländska Edda (İzlanda Edda’sı Hakkında Müsteşar ve Şövalye Bay Sven Lagerbring’e Mektup). 43 sayfalık bir kitapçık. Çünkü o da Sven Lagerbring gibi İsveççenin Oden tarafından Kuzey’e getirildi­ğine inanıyordu. Ihre bu mektup/kitapçık­ta İzlandalı siyasetçi, tarihçi, yazar Snorre Sturlesson’un toplayıp kaleme aldığı Edda hakkında görüşlerini açıklıyor. De­ğişik yerlerde ve zamanlarda yapılan çe­viri ve baskıları, anlatılan öyküleri değişik kaynaklarla karşılaştırıp doğru ve yanlış bulduğu noktalar üzerinde duruyor. Bunların sonucunda Edda’yı tarihi bir belge değil, edebi bir eser olarak ele alıyor. Bi­rinci bölümde İzlanda şiirinin nasıl yazılacağının gösterildiğini, ikinci bölümde İz­landa ozanlarının hangi konuları işlediğini, şimdiye dek İsveççeye çevrilmemiş olan üçüncü bölümde ise harfler hakkın­da çok ilginç bilgiler verildiğini söylüyor.

Bu 43 sayfalık kitapçıkta Prof. Johan Ihre’nin şu kısa ama önemli bir tümcesi dikkat çekiyor: “Odin’in ve bizim ataları­mızın aynı yerden geldiklerine emi­nim.”(6)

Odin Türktür ve Türkiye’den geldi

Prof. Sven Lagerbring şöyle diyor: Eski masallarımızda eski İsveççenin Odin (Oden, Woden) tarafından getirildi­ği anlatılır. Oden, Herwarar masalının bi­rinci bölümünde Tirkiar (Türkler) ve Asiemaen (Asyalılar, Asyalı adamlar) olarak tanıtılan büyük bir kitlenin önderiydi. Are Frode de aynı öyküden bahseder. Bura­da açıkladığı akraba ağacında, Oden’in oğlunun adının Yngve Tirkia Kongr olduğunu söyler, Sturlesson’un, Ynglinge ma­salı 5. bölümünde, Odin’in, çok mülkünün bulunduğunu açıkladığını ve Tyrkland’dan (Türkiya – Türkiye) yolculu­ğunu ayrıntılarıyla anlatır. Türkler çok uzun zamanlardan beri Hazar Denizi’nin ve Kafkas Dağları’nın kuzeylerinde çok geniş topraklara sahiptiler. “Asaların (Asya adamları – Asyalılar) nerede otur­duklarını belgelemeye gerek yok. Ptelemaeus onları bu bölgelere, Don Nehri’nin (Eski İsveççe: Tanais) doğusuna koyu­yor. Bunu Sturlesson da doğruluyor. Oden ve onun geldiği yer konusunda Latin ya­zarlardan bilgi aldığına dair bir veri bu­lunmuyor. Tüm Türkler diğer pek çok ak­raba halklar gibi göçebe idiler. Büyük bir olasılıkla, o nedenle “gezgin – göçer” an­lamındaki İbranice schut (Latince: Vagari) sözcüğünden esinlenilerek Schyther (İskitler) olarak anılmışlardır. Buna bağlı olarak da tüm ülkeye Grekler ve Romalı­lar tarafından Scythia (İskitya) adı veril­miştir. İzlanda yazılarında da bizim atala­rımızın kendi küçük ülkelerine Swithiod denirken, bundan farklı olarak oraya Svithjot Hin Mikla ya da Stora Sverige (Büyük İsveç) deniyordu. Oden Almanya üzerinden yola çıktı ve önce Almanya’da durdu. Oradan Holstein üzerinden Dani­marka’ya geçti ve İsveç’te durdu. Niha­yet bu uzun yolculuklarının sonuna geldi. Buralara birer oğlunu kral olarak bıraktı ve yanlarına beraberindekilerden büyük gruplar verdi. Bu, Sturlesson’un kendi an­latışıdır ve neden Almanca, Danca ve İs­veççenin temelde aynı dil oldukları konusunda tam bir neden sunar, İngilterelile­rin ataları Anglosaksonların kökeni de aynı şekilde Oden’e uzanır. Onların dille­ri de aynı Türklerin ve Asyalıların dilinin bir dalıdır. Durhamlı Rahip Simeon, Simeon Dunelmensis, aynı yerlerden Schlesvig’e Oden’in Sceaf isimli 9 kuşak gerisinden atası zamanında bir göç oldu­ğunu inanılır bir şekilde anlatıyor. Bu kuşkusuz olağanüstü efsanevi bir konu­dur. Troysden Hift. Angl. Ser. T. i. Björner ve başkalarının, Oden’in beraberinde o kadar çok kalabalık bir halk getirmediği görüşünde olduklarını biliyorum. Onun gelişiyle dil de değişebilecekti. Ancak Sturleson bize bambaşka bir manzara çi­ziyor. Onun anlatımına göre, Oden yanı­na ülkenin tüm kayıtlarını ya da yüksek hâkimleri almıştı ve bu şekilde çok sayı­da erkek halkı götürmüştü. Kuşkusuz, bu kez de daha sonraki diğer İskit göçlerin­de olduğu gibi hareket etmişlerdi.

§ V.

Bizim atalarımız Oden’in yoldaşları Türklerdir. Bu konuda elimizde yeterli belge var. Onları Traklar ya da Getler olarak göstermek isteyenler var. Böyle düşünebilirler. Eleştirme gereği duymu­yorum. Tersine, kişisel olarak, bu açıkla­nan tanıklıklara güveniyorum. Benim vardığım sonuçlar değişmiyor. Çünkü bunlar da aslında Türklerle bir serüveni olan halklardır. Liderlerimiz rahatlıkla, atalarımızı Türkler ve Göçerler (Tattare: Tatar sözcüğünden esinlenilerek kullanıl­dığı sanılıyor. İsveç’te eskiden göçer, gezgin halka verilen aşağılayıcı ad. Bun­lar, kimine göre Tatar kökenliler, kimine göre Çingene kökenliler, kimine göre Al­manya’dan ya da Rusya’dan gelen as­kerler, kimine göre işsiz güçsüz dolaşan, değişik kökenlerden sosyal bir grup. A.G.) olarak gösteriyorlar. Ancak bazı dürüst kişilerin ve hatta asil kişilerin buna öfkelendiklerini biliyorum. Onlar bu köke­ni yeterince onur verici bulmuyorlar. Bir tarihçinin en önde gelen rehberi ve ama­cı gerçektir: Bu şekilde onur kazanmak çok daha iyidir. Kendini ve yandaşlarını yalanlarla kandırmak; işte asıl bu tuhaf bir onursuzluktur. Bir de, kim Türklerin öteki halklardan daha az onursuz bir halk olduğunu söyleyebilir ki! Eğer onur sağlayan koşullar olarak zaferler ve ülke fe­tihleri görülüyorsa (ki, yapılan kabaca budur) Türkler ve Tatarlar kadar bu ko­şulları yerine getiren fazla halk yoktur. Çin bir Tatar eyaleti, tüm Asya, Arabistan, hepsi Türklerin silahlan karşısında eğildi­ler. Hatta Roma, evet hemen tüm Avru­pa, Hunlar ve Tatarların önünde titredi. Uzun zaman karanlık ve bilgisizlik içinde yalpaladığımız bir gerçektir. Diğer halklar da kendi barbar dönemlerini yaşadılar. Öte yandan bizim atalarımızın ne oldukları da bizi çok az ilgilendiriyor, yeter ki, biz kendimiz şerefli ve saygıdeğer olalım. Romalılara gösterilen hayranlık ol­dukça yersizdir. Onların ataları soyguncu ve zalimdirler. Bugün de eski alışkanlıklarından, Oden, Romulus, Bellerophon ve Indatyrse’den coşku duyabiliyorlarsa, bu onların acemi gelip acemi kaldıklarını gösterir. Onur verici olup olmadığı endi­şesi olmadan söyleyelim, Oden ve ya­nındakiler Türk idiler.

§ VI.

Bu tümceyi olduğu gibi kabulleniyor­sak ya da hiç değilse mümkün görüyorsak, bunun sonucu olarak İsveççede Türkçe ile benzerlikler görmemiz kaçınıl­mazdır.(7)

Türkçe – İsveççe benzer sözcükler

Prof. Lagerbring kitabında İsveççe ve Türkçe gramer ve sözcük benzerliğini de ortaya koyuyor. Çok sayıda sözcüğün birbirlerine benzediğini belirterek iki yüzden fazla örnek veriyor.

Bugün bile benzerlikleri ortada olan birkaç sözcük sayalım:

Ata – Ätt

Böri (kurt) – varg (“variy” okunur)

Bağır (göğüs) – Bog

Borçlu – Borgen

Burç – Burg

Göl – Göl

Göm – Göm

Siper – Spär

Hal – Hälsa

Hakan – Håkan

Kaan – Konung (kung)

Hej – Hej (merhaba)

Hayda – Hejdå (hoşça kal – güle güle)

Kap – Kop

Kedi – Katt

Kiler – Källare

Köy – Koja

Kandil – Kyndil

Mana – Mena

Nam – Namn

Şen – Shön

Su – Sjö

Tepe – Top

Peder – Fader

Kaz – Gås

Kule – Külle

Gülle – Kula

Erlik – Ärlig

Öküz – Oxe

Snorre Sturlesson – Edda

İsveç’in ilk tarih profesörü Sven Lagerbring’in kaynağı olan Snorre Storlesson, İzlanda önderlerinden Sturla Thordarson’un oğludur. 1179 yılında doğmuş ve 3 yaşındayken Latin okulunda eğitime başlamış ve ünlü bir hukukçu, tarihçi ve ozan olmuştur. 36 yaşında İzlanda’nın saygın “lagman (yasa adamı – hâkim, kadı)” ve “storman (reis, muhtar)” adı ve­rilen önderlerinden biri oldu. Pek çok kez Norveç’e giderek Norveç kralının sara­yında bilim ve edebiyat ile uğraştı, İzlan­da’da ayaklanma ve huzursuzluklar baş gösterdiğinde Norveç kralının şiddet kul­lanmasını önlemek ve barışçıl yollarla so­runu çözmek için İzlanda’ya döndü. An­cak ne bağımsızlıkçılara ne de Norveç kralına yaranabildi. Bağımsızlıkçılara destek olduğu gerekçesiyle öldürtüldü. Öldürenler de en yakınındaki İzlandalı işbirlikçilerdi.

İzlanda ve İskandinavya anlatılarını, destanlarını ve tarihi olayları topladığı Edda eseriyle ün yapmıştır.

Snorre Sturlesson

2004 yılında Snorre Sturlesson ve eserleri hakkında araştırma yapan din ta­rihçisi ve Gävle Üniversitesi Öğretim Görevlisi Olof Sundqvist, Sturlesson’un hiç­bir sahteciliğe düşmeden bu eserlerini yazdığını söylüyor. Sundqvist 14 Mart 2004 tarihli Svenska Dagbladet gazete­sinde şöyle diyor: “Snorre Sturlesson’un Kuzey kralları tarihini kurarken (Kunga Sagor – Kıral Anlatıları. “Saga”, sözcük anlamı olarak “masal” demektir. Ancak İzlanda’da bu, “anlatılan destanlar, tarih” anlamına gelir. Sözlü destanları yazıya dökmüştür. A.G.) anlattığı Ynglinge Saga 1100′lü yılların bir Hıristiyan şiiri değildir. 800′lü ya da 900′lü yıllardan gelen eski bir destandır. 800 yıl önce İzlanda’da ya­şayan en bilgili kişilerden biri olan Snorre’nin bunları uydurmuş olabileceği dü­şünülemez. O aynı zamanda mükemmel bir kültürel terbiye almış olan bir hukuk­çuydu. Öte yandan İzlandalılar kendi ta­rihlerini bilirler. O, herhangi sahte bir şey­le onların karşılarına çıkamazdı.

Sundqvist’in söz ettiği “Ynglinge Saga”nın ilginç birkaç yerine göz atalım:

Snorre’nin Kıral Masalları

Ynglinge Masalı (Ynglingesagan)

2. Bölüm

Asya’da, Don Nehri’nin (Tanakvist) doğusundaki ülkeye Asaland (Asa ülkesi, Asya) ya da Asa hem (Asa Yurdu) denir­di. Buradaki baş kaleye de Asgård (As­yalılar kalesi) deniyordu. Buraya bir ön­der egemendi. Adı Oden’di.

5. Bölüm

Kuzeydoğudan güneybatıya doğru uzanan ve İsveç’i (Svitjod) diğer ülkelerden ayıran büyük bir dağ vardır. Bu da­ğın güney yamacı Türkiye’den (Türkland) uzak değildir. Burada Oden in çok geniş mülkleri vardır.

11. Bölüm

Sveigder ülkeyi babasından devraldı. Tanrılar yurdunu ve ilk Oden’i ziyaret et­me sözü verdi. Kendisiyle birlikte on iki yoldaş dünyayı dolaştı. Türklerin ülkesi­ne (Turkland) ve Büyük isveç’e (Svitjod det stora) geldi. Orada pek çok akrabası­nı buldu. Bu yolculuk beş yıl sürdü. Sonra İsveç’e (Svitjod) geri dön­dü.

Ve Snorre Sturlesson’ un ünlü EDDA’sından bazı bölümler:

Giriş (Prolog)

1.

Her şeyi yapabilen tanrı önce gökyü­zünü ve yeryüzünü ve onları izleyen her şeyi yarattı. En son soyların kaynağı olan iki insan yarattı, Âdem ile Havva. Onların soyları çoğalıp tüm dünyaya yayıldı. Ne var ki, zamanla halk ile halk arasına ay­rımlar girdi: Bazıları iyi ve doğru inançlıy­dı ama pek çoğu dünyanın zevklerine daldı ve tanrının emirlerine karşı geldi. Tanrı o nedenle dünyayı ve orda yaşa­yan her şeyi kabaran sularda boğdu. Salt Nuh’un gemisinde olanlar kurtuldu. Nuh Tufanı’ndan sonra sekiz kişi hayatta kal­dı. Bunlar yeniden dünyayı kurmaya ve burada yaşamaya başladılar ve bunlar­dan yeniden soylar türedi. Yeniden her şey eskisi gibi oldu. Dünyada yaşayan insanlar çoğalınca zenginlik ve şöhret peşinde koşmaya başladılar, tanrıyı din­lemez oldular, hatta öyle ileri gittiler ki, tanrının adını ağızlarına almaz oldular. Bu durumda onların çocuklarına tanrının göz kamaştırıcı eserlerini kim anlatacak­tı? O zaman tanrının adını unuttular. Tüm dünyada, yaratıcıları hakkında bilgi­si olan kimse kalmadı. Ama dahası, tanrı onlara yine de dünyadan zevk alabilme­leri için bol nimetler, zenginlik ve refah verdi. Dünyayı, havada ve yerde gördük­leri her şeyi anlayabilmeleri için onlara akıldan pay verdi. Onlar bunun ayrımına vardılar. Dünya ve dört ayaklı hayvanla­rın ve kuşların bazı konularda aynı özel­likleri olduğunu gördüler ve değişik yapı­larda yaratılmış olmalarına karşın bunun nasıl olduğunu merak ettiler. Bir özellik şuydu: Dünyanın yüksek yaylalarında bir yeri kazınca su çıkıyordu. Derin vadilerdekinden çok kazmaya da gerek kalma­yabiliyordu. Aynı şey dört ayaklı hayvan­larda ve kuşlarda da geçerliydi. Baştan da ayaktan da aynı derinlikten kan gelebiliyordu. Başka bir özellik şuydu: her yıl yerden otlar ve çiçekler çıkıyor. Aynı yıl hepsi soluyor dökülüyordu. Hayvanlar ve kuşlarda da öyleydi. Her yıl saçlar ve tüyler çıkıyor sonra da dökülüyordu. Bir üçüncü doğa özelliği: Yeri açıp kazınca en üstteki katmanda bitki çıkıyordu. Kaya ve taşlar, canlıların diş ve kemiklerine benziyordu. Bunlar, yer yaşıyormuşçasına birlikte duruyorlardı. Biliyorlardı ki, yer inanılmaz yaşlıydı ve çok güçlü bir yapı­ya sahipti. Tüm canlıları doğurmuş ve beslemişti.

Ölenlerin sorumluluğunu da o almıştı. Bu nedenle ona isim vermişler, tüm soylarını ondan saymışlardı. Aynı şekilde akrabalarının izlerini sürdüler. Yüzyıllardır yer aynı yer, gök cisimleri ay­nı gök cisimleriydi. Ancak gök cisimleri­nin gidişi değişiyordu. Bazılarının yolu daha uzun, bazılarının daha kısaydı. Bu tür şeyler onlara gök cisimlerini kendi is­teğine göre yöneten birinin olduğunu düşündürdü. O çok güçlü kuvvetli olmalıydı. Ve yaratılan ana parçalara egemen oldu­ğuna göre, gök cisimleri yaratılmadan önce var olması gerekiyordu. Gök cisim­lerine egemense, onun uzantısı olarak güneşin ışınlarına, havanın çiğine, yerin yeşillenmesine ve aynı şekilde havanın rüzgârlarına ve denizlerin fırtınalarına da egemen olması gerektiğini açık seçik gördüler. Onun ülkesinin nerede olduğu­nu bilemiyorlardı ama tüm dünyada ve uzayda her şeye, gök cisimlerine ve de­nize ve rüzgârlara egemen olduğunu dü­şünüyorlardı. Tüm bunları kolay anlata­bilmek ve akılda tutabilmek için her şeye bir ad verdiler. Halkın ayrı yönlere dağıl­ması ve konuşulan dilin dallara ayrılması nedeniyle, bu inanış da pek çok değişikliklere uğradı. Ama bir dünyasal anlayış­la her şeyi kavradılar. Çünkü ruhsal bil­gelik mutlak değildi. Her şeyin bir maddeden oluştuğunu anladıkları kanısındaydılar.

2.

Dünya üçe ayrılmıştı. Güneyden ba­tıya uzanan ve Akdeniz’e giren parçaya Afrika adı verilmiştir. Bunun güneyde ka­lan bölümü kızgın güneşten cayır cayır yanar. Diğer parça batıdan kuzeye ve denizin içine uzanır. Buraya Avrupa ya da Enea denir. Kuzey kıyıları o denli so­ğuktur ki, orada ne ot çıkar ne de kimse yaşar. Kuzeyden ve doğu yanından ta güneye uzanan parçanın adı da Asya’dır. Dünyanın bu bölümü hoş ve güzeldir. Her yeri bitkilerle örtülüdür. Her yerde al­tın ve değerli taşlar vardır. Orası aynı za­manda dünyanın ortasıdır. Orası, öteki parçaların her yerinden daha güzel ve iyi olduğu gibi, halkı da armağanları, bilgeli­ği, güçleri, güzellikleri ve her türden bili­miyle ünlüdür.

3.

Dünyanın ortasının yakınlarında bi­zim Turkland (Türk Ülkesi, Türkiya, Türki­ye) dediğimiz yere, en gösterişli yapı ya­pıldı ve yurt kuruldu. Buraya Troja (Truva) dendi. Burası diğerlerinden çok daha fazla büyütüldü, masrafa bakılmaksızın, el sanatlarına önem verildi. Orada on iki krallık ve bir krallar kralı vardı. Her krallı­ğa bir bölge düşüyordu. Kentte on iki bey (aşiret reisi) vardı. Bu beyler, yiğitlikte her bakımdan, dünyanın gelmiş geçmiş tüm diğer erkeklerinden çok daha üstündüler. Orada Munon ya da Mennon isimli bir kral vardı. O Krallar kralı Priamus’un kı­zıyla evlendi. Kızın adı Troan idi. Tror ad­lı bir oğulları oldu. Biz ona Tor diyoruz. O Trakya’da Lorikus isimli bir dük tarafın­dan yetiştirildi. Ne var ki, dokuz yaşın­dayken babasının silahını devralmak zo­runda kaldı. En yakışıklı oydu. Meşeyle fildişinin kıyaslanamayacağı gibi, diğer erkeklerin arasında ona bakmaya doyul­mazdı. Saçları altından güzeldi. On iki yaşına bastığında gücü tam yerine gelmişti. On ayı postunu yerden kayırabili­yordu. Sonra kendini yetiştiren dük Lorikus’u ve karısı Lora ya da Glora’yı öldür­dü ve kendisini, şimdi bizim Trudheim dediğimiz, Trakya ülkesi için çalışmaya verdi. Daha sonra ülkeden ülkeye gez­meye başladı. Dünyanın tüm parçalarını tanıdı. Tek başına dünyanın en çılgın sa­vaşçılarını, devlerini, çok büyük bir ejder­hayı ve pek çok yaban hayvanı yendi. Dünyanın kuzeyine doğru bir yerde falcı bir kadınla karşılaştı. Adı Sibil idi. Biz ona Siv diyoruz. Onunla evlendi. Siv’in süla­lesi hakkında anlatacak bir şey bilmiyo­rum. Kadınların içinde en güzeliydi. Saç­ları altın gibiydi. Oğullarının adı Loride ol­du. Babasına benzedi. Onun oğlunun adı Einride oldu. Onun oğlu Vingetor, onun oğlu Vingener, onun oğlu Moda, onun oğlu Mage, onun oğlu Seskef, onun oğlu Bedvig, onun oğlu, bizim Annan diyebileceğimiz Athra, onun oğlu İterman, onun oğlu Heremod, onun oğlu, bizim Sköld diye çağırdığımız Skajdun, onun oğlu, bi­zim Bjar dediğimiz Bjaf, onun oğlu Jat, onun oğlu Gudolf, onun oğlu Finn, onun oğlu, bizim Fridleif dediğimiz Friallaf. Onun da bir oğlu vardı. Adı Voden idi. Biz ona Odin diyoruz. O bilgeliği ve becerile­riyle ünlüydü. Karısının adı Frigida’ydı. Biz Frigg diyoruz.

Gotland’da bulunan bir taş. Gemilerle gelen Tirkiar ve sekiz ayaklı atının üstünde Odin

4.

Hem Odin hem de karısı çok dil bili­yorlardı. Bu bilgeliğiyle dünyanın kuzeyinde onun adının çok yüksek tutulacağı­nı ve tüm kralların hepsinden daha fazla onurlandırılacağını anladı. Bu onda Tür­kiye’den ayrılma isteği uyandırdı. Arka­sında, genç, yaşlı, kadın, erkek, kalaba­lık bir grupla yola çıktı. Yanlarında çok değerli şeyler vardı. Hangi ülkede, nere­den geçerlerse geçsinler haklarında öv­güyle söz ediliyordu. Onların insandan çok tanrılara benzedikleri söyleniyordu. Saxland’a (Saksonya, Sachsen, Niedersachsen, Sachenaltau: Almanya’nın do­ğu ve kuzey bölgeleri) gelinceye dek dur­madılar. Odin burada uzun bir süre ko­nakladı ve buraların büyük bir bölümünü egemenliği altına aldı. Ülkenin korunma­sını üç oğluna verdi. Birinin adı Vegdeg idi. Çok güçlü bir kraldı. Doğu Sakson­ya’ya hükmediyordu. Onun oğlu Vittergils’di, onun oğulları Hengets’in babası Vitta ile bizim Svipdag dediğimiz Svebdeg’in babası Sigar’dı. Odin’in oğulların­dan bir diğerinin adı Beldeg idi. Biz ona Balder diyoruz. O bizim şimdi Västfalen (Westfalen) dediğimiz ülkenin sahibi ol­du. Onun oğlunun adı Brand’dı, onun oğ­lu, bizim Frode dediğimiz Frjodigar’dı. Onun oğlu Freovin’di. Onun oğlu Vigg’di.

Onun oğlu, bizim Gave diye çağırdığımız Gevis’ti. Odin’in üçüncü oğlunun adı Sige’ydi. Onun oğlu Rere’ydi. Bu aile de şimdi Frankland (Fransa) dediğimiz ülkeye egemen oldu. İşte Völsungar (Völs oğulları) adıyla anılan hanedan bunlardan geliyor. Bunlardan da çok sa­yıda, büyük soylar türedi. Odin daha son­ra yolunu kuzeye doğru sürdürdü ve Fteidgotaland’a (Danimarka’da Jutland. A.G.) geldi. Burada canının istediği her şeyle uğraştı. Sonra burayı oğlu Sköld’ün korumasına bıraktı. Onun oğlunun adı Fridleif idi. Sköldsungar (Sköldoğulları) soyu da bunlardan geliyor. Onlar Danimarka kralları oldular. O zaman Reidgotaland denen yerin adı şimdi Jutland.

5.

Oden, kuzeye doğru yolunu sürdür­dü. Bugün Svitjod (İsveç A.G.) dediğimiz ülkeye geldi. Oranın kralının adı Gylfe idi. Aslar denen Asyalıların geldiğini du­yan Gylfe hemen davrandı ve onları karşılamaya çıktı. Odin’e baş eğerek ülkesi­nin egemenliğini sundu. Nereden geçseler bu mutluluk sürdü ve buralara mutlu yıllar ve barış geldi. Herkes onların barış ve mutluluk gibi şeyler üzerinde denetim­leri olduğunu düşünüyordu. Nedeni, bü­yüklerin, onların hem güzellikte hem de mertlikte diğerlerinden apayrı yapıda ol­duklarını görmeleriydi. Odin, oraların kendileri için çok güzel ovalar ve çok iyi bir ortam olduğunu düşündü. Kendine, şimdiki adı Sigtuna (Stockholm yakınla­rında A.G.) olan güzel bir kale kent seçti. Orada beyleriyle (aşiret reisleriyle) Truva’dakine benzer bir düzen kurdu. On iki beyini ülkenin yasalarına göre yönetmek üzere kente yerleştirdi. Her yere, Türk geleneklerine uygun ve eskiden Truva’da var olana benzer, adalet getirdi. Daha sonra kuzeye doğru yola çıktı. Tüm kara­ları çevirdiğini düşündükleri denize dek geldiler. Bugün Norveç denilen bu yere de oğlu Säming’i kral yaptı. Håleygja Anlatısı’nda (Håleygjatal) belirtildiği gibi, tüm Norveç kralları, vezirleri (Jarl: Baş­bakan) ve diğer büyük adamlar onun so­yundan türemişlerdir. Odin’in yanında, kendinden sonra gelecek olan ve şimdi isveç (Svitjod) Kralı olan oğlu Yngve var­dı. Onun soyundan gelenlere de Ynglingler (Ynglingar) denecekti. Asyalılar bu ül­kede kendilerine eşler buldular. Oğulları­na eşler seçtiler. Ve Saksonya (Saxland) ve kuzeyinde soyları sayıca güçlendi. Dünyanın kuzey bölgelerine yayıldılar. Asyalıların dili tüm bu ülkelerin içinde ko­nuşulan dil oldu. Ataların, kayda geçirilen tüm adları bu dilleri izledi. Ve Asyalılar dillerini de birlikte dünyanın bu bölgeleri­ne, Norveç (Norge), İsveç (Svidjod), Da­nimarka (Danmark) ve Saksonya’ya (Saxland) taşıdılar. Ve İngiltere’de şimdikinden değişik bir dilde verilmiş olan  es­ki yer adları ve isimler olduğu görülür.(8)

İskandinav ve Türk Mitolojileri arasında benzerlikler var

İskandinav Mitolojisi ile Türk Mitoloji­si arasında da pek çok benzerlik görüyo­ruz.

Oden’in iki kargası (ya da kuzgunu) ve iki kurdu vardır.

Kargalarının isimleri “Hugin” ile “Munin”dir. Hugin, “istekli” ya da “düşünce” demektir. Munin, “başkalarını düşünen” ya da “hafıza” anlamına gelir. Munin, “ne olduğunu”, Hugin, “ne olacağını” ifade eder. Böylece Odin’de sembolleşen ger­çeği ve düzeni sağlarlar. Bunlar dünya üstünde uçarlar ve Odin’in kulağına gördüklerini fısıldarlar, o nedenle Oden’in her şeyden haberi vardır. Oden’in kurtlarının adları da “Freke” ve “Gere”dir. Freke, “mızrak saplayan”, Gere ise “obur” demektir. Oden, kendine sunulan tüm etleri onlara verir. Kendisi şarabı yeğler. Odin’i kurt ve kargalarıyla birlikte göste­ren bu resim bize hemen Türkler hakkın­daki bir Çin söylencesini anımsatıyor.

Prof. Dr. Bahaddin Ögel, Türk Mitolo­jisi adlı eserinin 1. cildinin 13. sayfasında “1. Kurttan türeyiş efsanelerinin Ortaasya’da ilk defa görünüşü” ara başlığıyla şunları anlatıyor:

“Wu-sun’lar, MÖ 174′ten önce, Çin’in batısındaki Kansu Eyaleti’nde oturuyor­lardı. Batılarında da, yine kuvvetli bir devlet olan Yüe-çi’ler vardı. Yüe-çi’ler, MÖ 174′ten önce Büyük Hun Devleti’nin meşhur hükümdarı Mao-tun (Mete) ve az sonra da oğlu tarafından mağlup edilin­ce, yurtlarını bırakıp Batı Türkistan’a git­mek ve orada Kuşan Devleti’ni kurmak zorunda kaldılar. MÖ 140 senelerinde sonra da, daha doğuda yaşayan Wu-sun’lar batıya kaymışlar ve bilhassa bugünkü Tanrı dağları bölgesinde, Yüe-çi’lerin boş bıraktıkları yerlere yerleşmişlerdi. MÖ 119 senesinden önce, Çin kay­naklarının verdikleri haberlere göre, Hun hükümdarı Wu-sun kralına hücum etmiş ve onu öldürmüştü. Haberlerin elimize biraz daha geç gelmiş olmasına rağmen, bu olayın daha önce meydana gelmiş olabileceği de düşünülebilir, işte Çin tarihleri bu olayı anlatmağa başlarlarken, şöyle bir hikâyeyi de araya sıkıştırmak­tan geri durmaz:

“Wu-sun’ların kralına Kun-mo derler. İşittiğimize göre, bu kralın babasının Hunların batı sınırında küçük bir devleti varmış. Hun hükümdarı, bu Wu-sun kralına taarruz etmiş ve Kun-mo’nun babası olan bu kralı öldürmüş. Kun-mo da, o sı­ralarda çok küçükmüş. Hun hükümdarı ona kıyamamış. Çöle atılmasını ve ölü­mü ile kalımının kendi kaderine bırakıl­masını emretmiş. Çocuk çölde emekler­ken, üzerinde bir karga dolaşmış ve ga­gasında tuttuğu eti ona yavaşça yaklaşa­rak vermiş ve uzaklaşmış. Az sonra ço­cuğun etrafında, bu defa da bir dişi kurt dolaşmaya başlamış. Kurt da çocuğa ya­naşarak memesini çocuğun ağzına ver­miş ve iyice emzirdikten sonra yine ora­dan uzaklaşmış. Bütün bu olan biten şeyleri, Hun hükümdarı da uzaktan sey­redermiş. Bunları görünce, çocuğun kut­sal bir yavru olduğunu anlamış ve hemen alıp adamlarına vermiş. İyi bir bakımla büyütülmesini emretmiş. Çocuk büyüyerek bir yiğit olmuş. Hun hükümdarı da onu ordularından birine komutan yapmış. Gittikçe gelişen ve başarı kazanan çocuğa gönül bağlayan Hun hükümdarı, babasının eski devletini ona vererek, onu Wu-sun kralı yapmış…”

Tarihin eski ve karanlık çağlarından bir uğultu ile gelen bu mitolojik ses, bize böylece Ortaasya’daki ilk “kurt efsanesi”ni haber veriyordu. Dikkat edilirse, ef­saneye sebep olan olaylar, Büyük Hun Devleti içinde geçmiş ve yine bu devletle ilgili tarih haberleri içinde yer almıştır. (De Groot, II, s. 23)(9)

Türk mitolojisinde bunun gibi, hayat ağacı ya da taşı, kral kurban etme, keçi, inek, at… birçok benzerlik bulmak müm­kün.

Prof. Thor Heyerdahl (1914-2002) onaylıyor

Norveçli ünlü seyyah, arkeolog, antropolog Profesör Thor Heyerdahl, ilginç yöntemiyle tüm dünyanın ilgisini çeken gezgin bir bilim adamıdır. Çok tartışılan tezlerini yaşama uygulayarak, kendisi yaşayarak kanıtlamaya çalışmıştır. Ex­pedition Kon-Tiki, Aku-Aku, Expedition Ra, Fatuhiva – Tillbaka till Naturen (Doğaya Dönüş), De första sjöfararna (İlk Denizciler), Tigris – På spaning efter vårt ursprung (Dicle – Köken Arayışımız), Gåtan Maldivinerna (Maldivinlerin Gizemi), I Adams fotspår (Adem’in İzinde), Jakten på Odin (Odin’in Peşinde) isimli eserleri vardır.(10)

2001 yılında yazdığı Odin’in Peşinde kitabı ne yazık ki son eseri olmuştur.(11) Heyerdahl yine aynı metodu kullanmış, Odin’in izinde Karadeniz’in kuzeyine se­yahat etmiştir. Profesör Thor Heyerdahl, Oden’in ve As halkının Karadeniz’in yu­karısında, Don nehrinin doğusunda baş­kent Asov’da yaşadıkları tezini sınamak istiyordu.

Thor Heyerdahl’in ekibinde salt İskandinav bilim adamları değil, Rus ve Azeri araştırmacı ve tarihçiler de vardı. Salt İskandinav mitolojisi, İzlanda masalları değil, Doğu Avrupa kaynaklarını ve İngiliz vakayinamelerini de kullandılar. Asov’da Snorre Sturlesson’un verdiği bilgileri sınadılar. Asar (Asyalılar) ya da diğer isimleriyle Alaner (Alanlar)’ın gerçek bir halk oldukları sonucuna vardılar. Vaner (Vanlar) de Doğu Türkiye’de Ağrı Da­ğı eteklerinde Van gölü kıyılarında Urartu’da yaşayan bir halk idi. Odin ise aslın­da tanrı değil akıllı, bilge bir şamandı. Kuzeyliler onun “Tanrılar Evi’nden gelen bir tanrı olduğuna inanmışlardı.

Thor Heyerdahl, Odin’in halkı Asların (Asar) Massagetler ve Alanlarla aynı halk olduğunu gösteren bir Rus araştırmasından bahsediyor. Buna göre, Hazar Denizi’nin doğusunda Horezm’de Türkiye’den göçen bir halk yaşar. Onların Tor ya da Tur gelenekleri vardır.

Rus Araştırmacı L. S. Tolstova’ya gö­re Horezm’de Karakalpaklar ve Özbek aşiretleri arasında pek çok soy, şecere söylencesi vardır. Peridon (Feridon), topraklarını üç oğlu arasında paylaştırmıştır. Amu-Derya Irmağı’nın kuzeyini oğlu Tur’a vermiştir. Bu bölgede eskiden Do­ğu İran dili konuşan göçerler yaşardı. Bu, Saka ve Massaget aşiretleri daha önce Turan ya da Tur olarak anılırlardı.

L. S. Tolstova şu savı öne sürüyor: “Günümüzün Tur (Turan) halkının etnik akrabalığı ve coğrafik bölgesi konusunda kuşkumuz yok. Bunlar Horezm, Sogdiana, Margiana ve Bakria’dan göçen İskit aşiretleridir.  Saka ve Massagetlerdir.”

“Horezm’de Turan denilen halk, Türk ve Türkmenistan ile bağlantılıdır. Türkis­tan’da yaşayan Kazak ve Özbek halkları Tur (Tor) soyundan gelmektedirler.”

Heyerdahl’in Rus kaynaklarına göre, Tur/Tor söylencesi, Fars dilleri konuşan aşiretlerde eski bir gelenektir. Bunlara göre ataları Traetaon’dur. Traetaon dün­yayı üç oğlu arasında paylaştırmıştır. Tur, Turan halkların atasıdır. Saimira, Sarmatların atasıdır. Arya, Aryanların atasıdır.

Bu durum, kutsal kitaplardaki Nuh ve oğulları Ham, Sam ve Yafes olayına da benzetilmektedir:

Nuh = Traeton

Ham = Tor/Tur: Turan halkların atası

Sam =  Saimira:  Samilerin (semit) atası

Jafes (Yafet) = Arya: Arilerin atası

(Jafet’i Turan halkların babası sayan­lar da var. Örneğin, Arap bilgin El Gardizi gibi…) (12)

Odin, Tor gibi Kralların tanrılaştırma­sı olayını da yalnız iskandinavya’da değil Mezopotomya ve Mısır gibi yerlerde de görmekteyiz. Heyerdahl de “Asar” sözcü­ğünün “Asyalı” demek olduğunu kabul ediyor. Azeri sözcüğünü de buraya bağlı­yor. Azov’un As-hov = Asyalıların sarayı, Turk, Turki, Turkland gibi sözcüklerin As­yalıların kral/tanrılarından “Tyr’den türediği gibi benzerliklerini yineliyor. Bir grup kuzey tanrısına verilen “Vanir/Vanlar” sözcüğünü Van gölü ve civarında konu­şulan Vani diline bağlıyor.

Profesör Thor Heyerdahl adresi de, kaleyi de, akrabalarının izini de bulduğu­nu düşünmektedir. Karşıtları ise Heyer­dahl’in pseudo (uyduruk) araştırmacı ol­duğunu öne sürüyorlar. Kendilerini saf­kan “Viking” görenler için, hele yıldırımlar saçan Odin’i sarışın üstün ırkın tanrılar tanrısı; elindeki çekiçle düşmanları tirtir titreten kahraman Tor’u en yaman savaş­çı tanrı; akıllı, yakışıklı ve kocaman er­keklik organıyla hep sevişmeye hazır Frej’i (Frö = Tohum) bereket tanrısı bilen­ler için, bu tür kitaplar kabul edilemezdi. İsveç’te Profesör Heyerdahl’in tüm kitap­ları anında İsveççeye çevrilip yayımlan­mıştı. Ne var ki, Jakten på Odin (Odin’in Peşinde) bugüne dek çevrilmedi ve ya­yımlanmadı.

Azak Denizi’nin kuzeyinde Don Nehri’nin doğusunda Asov kenti ve Asov Kalesi. Haritalar Asov Müzesi’nde bulunuyor.

Heyerdahl, burada arkeolog Kathari­na Lorvik ile yaptığı incelemelerde bir mezar bulmuştur. Kazılarda çıkardıkları eşyalar arasında İskandinavya’dakilere tıpatıp benzeyenler vardır. Örneğin, aşağıdaki ceset üzerinde çıkan kemer tokaları gibi.

En üstte Asov’da bulunan tokalar, altında İsveç’in Gotland adasında, onun altında Lapon tokaları ve en altta İsveç – Viking tokaları

Asov’da çıkan Viking kılıçlarına benzer kılıç ve hançerler

Asov Müzesi’nde bulunan eski gemi modeli ve gerçek Viking gemisini canlandıran bir resim.

Üstteki bileziklerden biri Asov’dan, diğeri İsveç’in Gotland adasından.

Norveçli gezgin bilim adamı bu keşif gezisinde Sturlesson’un izinden giderek onu haklı çıkaracak pek çok belgeyi orta­ya koymuştur.

Kitap yayımlanınca büyük tartışma yarattı. Heyerdahl ve taraftarları arkeolo­ji, tarih, yer adları, dilbilim (lingvistik) ve kökenbilimi (etymologi) metotlarından yararlanarak bilimsel bir araştırma yaptıklarını öne sürerken, karşıtları bu araş­tırmaya “pseudo (uyduruk)” araştırma adını taktılar. Dilbilimci Even Hovdhaugen, Kuzey uzmanı Else Mundahl, din tarihçisi Gro Steinsland, arkeologlar Christian ve Anne Stahlberg ortak bir eleştiri yazarak Profesör Thor Heyerdahl ve heyetinin yazdıklarının modern din tari­hi araştırması ve kökenbilimle ilgisiz kur­gular olduğunu, onların yeterli arkeolojik metot bilgilerinin olmadığını, gerekli ar­keolojik donanıma sahip olmadıklarını, İzlanda masallarını 1600′lü yıllarda oldu­ğu gibi baştan sona doğruymuş gibi oku­duklarını savundular. Vardıkları sonuç şuydu: Bu yapıt ne araştırmadır, ne de modern verilere dayalı bilgi kitabıdır.

Stian Bromark ve Dag Herbjörnsrud isimli iki araştırmacı gazeteci yazar ise, 2005 yılında Norge – et lite stykke verdenshistorie (Norveç, küçük bir parça dünya tarihi) isimli 464 sayfalık koca bir kitap yazdılar. (13), Heyerdahl ve onun dayandığı metot ve sonuçların doğru olup olmadığını araştırdılar. Norveç değerlerinin ve İskandinav mitolojisindeki sembollerin nerelerden geldiğini irdelediler. Odin hakkında anlatılanları da bu bağlamda ele aldılar. Sonuç olarak tutu­culuk ve önyargılar nedeniyle Heyerdahl’e saldırıldığı görüşünde birleştiler. Heyerdahl’in vardığı sonuçlardan Nor­veçlilerin onur duyması gerektiğini sa­vundular.

Runik Yazılar Türk Kökenli

İskandinav Türk akrabalığını gözler önüne seren bir diğer gelişme de Türk araştırmacıların İskandinav “runik” yazı­larını okumaya başlamalarıdır. Araların­da bilimsellik ve metot konusunda bazı anlaşmazlıklar olmasına karşılık, iki isimden söz etmeden geçmeyelim: Kazım Mirşan ve Turgay Kürüm… Her ikisi de İskandinav runik yazısını okuduklarını söylemektedirler. Sayın Mirşan’a da Heyerdahl’e yöneltilenler gibi eleştiriler geldiği gözleniyor. Ancak kim tarafından, ne zaman ve nasıl kanıtlanırsa kanıtlansın, runik yazının Odin ile İskandinavya’ya geldiği ve Türk kökenli olduğunun kanıt­lanması ve İskandinav araştırmacılar ta­rafından da benimsenmesi, tarihin yeni­den yazılmasını gerektirecek bir devrim olarak görülebilir. Şu anda en azından runik yazının Odin ile İskandinavya’ya geldiğini İskandinavlar da yadsımıyorlar.

Sayın Turgay Kürüm’ün çalışmaları ve sanal ortamda (web sayfalarında) ya­yımladığı yazılar, runik yazılarla da ilgilenen Norveçli Profesör Thor Heyerdahl’in dikkatini çekmiştir. 13 Aralık 2000 tarihin­de yazdığı bir mektupta, Odin’in Peşinde kitabından söz etmiş ve aynı konuda hazırlamakta olduğu İngilizce bir kitaba Kü­rüm’ün runik yazılar konusundaki görüş­lerini katmak istediğini bildirmiştir. Bu da tarafsız ve önyargısız İskandinav bilim adamlarının ortak görüş hedefine doğru attıkları ilk adım olarak görülebilir. Ancak, değerli profesör Thor Heyerdahl’in yaşa­mı İngilizce kitabını bitirmeye yetmedi. Bu mektup yine de İskandinav ve Türk araştırmacılar arasında ortak çalışmalar yapılabilmesinin ilk tohumu olabilir. Böylece bu dost halklar, tarihin tozlu yaprak­ları arasında sıkışıp kalmış akrabalık ve dostluk bağlarıyla yeniden kucaklaşabileceklerdir.

Dipnotlar/Kaynakça:

1) Prof. Sven Lagerbring, İsveççenin Türkçe ile Ben­zerlikleri, İsveçlilerin Türk Ataları, Abdullah Gürgün, Kaynak Yayınları, 2008, sid. 34-35

2) Det Svenska Ordförrådets Ålder och Ursprung (İsveççe Kelime Haznesinin Yaşı ve Kaynağı), Prof. Olof Hellqvist, C.W.K. Gleerups Förlag, 1929

3) Svensk Språk Historia (İsveç Dil Tarihi), Prof. Gösta Bergman, Bokförlaget Prisma Magnum, 1984, s. 11-12

4) Svensk Etymologisk Ordbok (İsveççe Etimoloji Sözlüğü), Prof. Olof Hellqvist, 1993

5) Prof. Sven Lagerbring, İsveççenin Türkçe ile Ben­zerlikleri, İsveçlilerin Türk Ataları, Abdullah Gürgün, Kaynak Yayınları, 2008, sid. 66

6) Bref Till Herr Cancellie Rådet Sven Lagerbring Rörande Then Isländska Edda, Prof. Johan Ihre, Kungliga Acad. Boktr, 1772, s. 32

7) Prof. Sven Lagerbring, İsveççenin Türkçe ile Ben­zerlikleri, İsveçlilerin Türk Ataları, Abdullah Gürgün, Kaynak Yayınları, 2008, sid. 33-34-35-36

8) Snores Edda, Snore Sturlesson. İsveççe’ye çevi­ri: Björn Collinder, Forum 1978

9) Türk Mitolojisi, Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Ta­rih Kurumu, 1998, 1. cilt, s. 13

10) Jakten på Odin (Odin’in peşinde), Thor Heyerdahl, Per Lillienström, J. M. Sternes Förlag, 2001

11) Jakten På Odin (Odin’in Peşinde), Thor Heyer­dahll, Per Lillienström, Oslo Stenersen, 2002

12) Kök Türkler, Sencer Divitçioğlu, Ada Yayınları, 1987, s. 77

13) Norge – et lite stykke verdenshistorie (Norveç, küçük bir parça dünya tarihi), Stian Bromark ve Dag Herbjörnsrud, Cappeien, 2005

 

Bilim ve Ütopya dergisinin Nisan 2009 sayısında makale yayınlanmıştır

Ey ziyu: Qahire We Istanbul Uyghur Mesilisidiki Asasliq Jasusluq Merkizimiz Idi

 

Ixtiyariy muxbirimiz Haji Qutluq Qadiri
2013-08-20
ey-ziyu-doklat.JPG

Ey ziyüning doklati.

RFA/Qutluq

 

Xitay dölet bixeterlik ministirliqining shinjang ishliri ishxanisida xizmet qilghan sabiq xitay jasusi ey ziyu tokyoda bergen «qahire ilgiri uyghur mesilisidiki asasliq jasusluq merkizimiz idi» serlewhilik yazma doklatida xitayning tashiqi ishlar ministirliqining sabiq ministiri bolghan ikki neper ministiriningmu esli xitayning jasusi ikenlikini ashkarilidi.

Ey ziyu doklatida mundaq bayan qildi:
-Xitay dölet bixeterlik ministirliqining arxipliridiki kona matériyallarda déyilishiche, xitay bilen türkiye 1971-Yili diplomatik munasiwet ornatqangha qeder, türkiyediki, islam elliridiki uyghur herikitige ait barliq uchurlarni xitay terep misir qahirediki elchixanisi arqiliq toplighan iken. Chünki misir bilen xitay 1956-Yili 5-Ayning 30-Küni diplomatik munasiwet ornatqandin kéyin, qahirediki xitay elchixanisigha bash elchilikke, ju inleyning buyruqi bilen ilgiri ju inleyge katip we ingliz tili terjimani bolghan sabiq muawin tashqi ishlar ministiri chén jyakang elchilikke teyinlengen iken. Chén jyakangning esli ismi chén kuen bolup,adette uning jasusluqtiki ismi chén yu iken. Chén jyakang 1938-Yili ju inleyge katipliq qiliwatqan chéghida shinjang mesilisi yeni shinjangdiki mesut, eysa, muhemmet imin qatarliqlarning shinjangni musteqil qilip sherqiy türkistan döliti qurush herikitige köz-Qulaq bolup, waqti-Waqtida bu heqtiki uchurlarni ju inleyge yetküzüp turghan iken.

Mesilen: eysa ependining 1938-Yili seudi erebistan ziyaritide jedehdiki türkiye konsuli bilen sherqiy türkistan mesilisi üstide élip barghan söhbiti, undin bashqa 1939-Yili 5-Ayning 16-Küni türkiyening paytexti enqerede türkiye tashqi ishlar ministiri bilen qilinghan söhbetler we shundaqla ikki dölette élip barghan ziyariti jeryanida sherqiy türkistan mesiliside öz meqsitige yételmigenliki toghrisida yézilghan xatire uchurlarmu bar idi.

Ey ziyu doklatida shinjang mesiliside gomindang bilen gungchendangning hemshérik ikenlikini bayan qilip mundaq dédi:
-Shinjang mesiliside eyni chaghda gomindang bilen gungchendang gerche düshmen bolsimu, emma xitay millitining menpeiti we zémin pütünlükini saqlashta ortaq bir pikirde bolghanliqi üchün, gomindang terep bilen gungchendang uyghur, tibet we mongghullargha ait uchurlarda öz-Ara axbarat almashturush élip barghan iken.

Ey ziyu doklatida ju inleyning shinjang mesilisi heqqidiki köz qarashliri bayan qilip mundaq dédi:
-Xitay dölet bixeterlik ministirliqidiki péshqedem xadimlarning déyishiche, ju inley «sherqiy türkistan» dégen sözge eng öch bolup, hetta tarixiy matériyallardimu bu jughrapiyilik namni qollanmay «shinjang» dep qollinishni jékiligenmish. Uning néme sewebtin shunchilik öchlükini héchkim bilmeydiken.

Ey ziyu doklatida qahirediki xitay elchixanisigha elchi bolghan shundaqla qahirediki elchixanidiki ornidin paydilinip, uyghurlar we islam dunyasigha ait uchurlarni toplashta xitayda dang chiqarghan, xitayning meshhur jasusi, muawin zunglisi we sabiq tashqi ishlar ministiri xuang xua heqqide toxtilip mundaq dédi:
-Xuang xua shinjang mesiliside köp tejribilerge ige diplomatiye jasusi iken. U maw zédung bilen köp qétim sabiq sowét ittipaqi bilen bolghan söhbetlerde we kéyinki dewrlerdiki déng shawpingning amérika ziyariti we amérika bilen bolghan söhbetlerde muhim rol oynighan iken. Éniqki chong döletler bilen bolghan söhbetlerde shinjang mesilisi otturigha qoyulmay qalmaydu. Shunga shinjang mesilisidiki soallargha etrapliq jawab bérishte xuang xua muhim kishi idi.

Ey ziyu doklatida hazirqi qahirediki xitay bash elchixanisining elchisi sung eygo heqqide toxtilip mundaq dédi:
-Sung eygo 1984-Yilidin bashlap türkiyede on ikki yil xizmet qildi. Uning türkiyede uzun turushidiki seweb uning uyghurlar heqqide merkizi hökümetni qanaetlik uchur-Axbaratlar bilen teminlep turghanliqi üchündur. Sung eygo uyghurlar heqqidiki uchurlarni zadi qandaq qolgha chüshürdi dégende, u uchur toplashta yalghuz türkiyede olturaqlashqan uyghurlardinla emes, belki qazaq, kurt we ereblerge tayandi.

Ey ziyu, sung eygoning 2010-Yilidin bashlap qahirediki xitay elchixanisigha bash elchilikke teyinlengenlikining sewebini bayan qilip mundaq dédi:
-Hazir misirdiki elhezer uniwérsitétida oquwatqan shinjangliqlardin jemiy besh yüz neper oqughuchi bar. Buning 350 nepiri uyghur, 150 nepiri shinjangliq xuyzulardur. Merkez izchil halda uyghurlarning islam elliride diniy ilim élishidin tolimu endishe qilidu. Elhezer uniwérsitétidiki uyghur oqughuchilarning sanining kündin-Künge éshishi hökümetni endishige sélip qoydi.

Sung eygo gerche ilgiri türkiyede turghan bilen misir, yemen, süriye, pakistan qatarliq islam elliride oquwatqan uyghur oqughuchilar toghrisida köp xildiki uchurlarni türkiyedin topliyalighanliqi üchün, tashqi ishlar ministirliqi uni 2010-Yili misirdiki elchixanigha bash elchilikke teyinlidi.

Sung eygo hazir misirda «shinjangliq oqughuchilar uyushmisi» dégendek oqughuchilar birleshmisini teshkillep, bu arqiliq misirdiki uyghur oqughuchilarni kontrol qilmaqchi boluwatidu.

Sung eygo undin bashqa, misirdiki öz ana tilini untup ketken, esli shinjangdin kelgen bir qisim uyghurlarning ewladlirini xitay muhajirliri dep xitay elchixanisigha dawamliq ziyapetlerge teklip qilidighanliqini bildürdi.

Ey ziyu doklatining axirida 80-Yillarda qahirediki xitay elchixanisida xizmet qilghan bir qisim uyghurlar bilen 90-Yillarda xizmet qilghan we ikkinchi derijilik katipliq wezipisini ötigen muzepper mijit we uning repiqisi ghunchem tursunlar heqqidimu qisqiche toxtilip ötti.

Axirida ziyaritimizni qobul qilghan türkiye haji tépe uniwérsitétining mutexessisi doktor erkin ekrem bu heqte öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

 

Xanériq Weqesige Qatnashqan Uyghur: Ölgen We Yaridar Bolghanlarning Sani 270 tin Artuq

Ixtiyariy muxbirimiz Ruqiye
2013-08-20
korla-weqesi.jpg
Korlidiki uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki toqunush tüpeyli, xitay saqchiliri teripidin etip öltürülgen uyghur. 2013-Yili 7-Mart, korla.

EyePress

Bu yil 6-Ayda yüz bergen xoten xanériq weqesige qatnashqan we kéyin qéchip kétish pursitige érishken bir uyghur yash muxbirimizgha weqening tepsilatini bayan qildi. Bu uyghur yashning melum qilishiche, xanériq meschitining 80 yashliq xitay hökümiti teyinligen imami ölüp ketkendin kéyin, jamaet imamsiz qalghan we xanériq mehellisidiki 23 yashliq mettursunni imam bolup bérishke teklip qilghan. Mettursun jamaetning küchlük telipi astida imamliq wezipisini üstige élip weqe chiqqangha qeder peqet 4 jüme namizida imamliq qilghan.

Mettursun imamliq qilghan 4 hepte ichide adette 50-60 Adem namaz oquydighan xanériq meschitige namazgha kelgenlerning sani mingdin éship ketken. Namazgha kelgüchiler asasi jehettin yash imamdin pexirlengen yashlar idi. Emma mehelle chongliri meschit jamaitining köpiyip kétishi xitay hökümitini chöchütüwétishtin ensirep yash imamni xanériq meschitige barmasliqqa dewet qilidu. Netijide mettursun 5-Heptisi ishi barliqini éytip xanériq meschitige barmaydu. Xanériq meschitige yighilghan jamaet namaz oqup qaytish üchün öz ichidin derhal yene bir yash balini imamliqqa teklip qilidu. Ular namaz oquwatqanda xitay saqchiliri basturup kélip meschitni péchetlep imamni tutup ketmekchi bolidu. Jamaet qozghilip imamni qachuruwétip saqchilarni qoghliwétidu. Emma, xitay saqchiliri shu heptisi qachurulghan imamni tutup kétip qolgha alidu. Weqening tepsilatidin xewerdar uyghur yash shu künki jüme namizi heqqide toxtilip mundaq deydu:
‏-Saqchilar imam qéni dep turuwaldi, biz ularni urup, tillap qoghliwettuq…

U kéyinki heptisi jüme küni etigende öyidin chiqipla xitay saqchilirining xanériq meschitini qorshiwalghanliqini köridu. U shu künki jüme namizining oqulush jeryanini tepsiliy bayan qildi. Uning éytishiche, xitay terep jamaet namazni oqup bolghuche héchqandaq heriketke ötmigen, peqet meschittin anche yiraq bolmighan chong yolgha chiqip topliship qarap turghan.

Namazdin kéyin tarqap ketmey meschitte qalghanlar 12 yashtin 25 yashqiche bolghan yashlar bolup, özliri teyinligen yash imamning qéchip kétishke mejbur bolghanliqi we aldinqi hepte imamliq qilip bergen yashningmu xitay saqchiliri teripidin qolgha élinghanliqi ularni qattiq ghezeplendürgen idi. Öz waqtida neq meydanda bar bolghan uyghur yash shu chaghdiki weziyetni bayan qilip mundaq deydu:
‏-Beziler qaytip kéteyli dédi, saqalliq töt adem otturigha chiqip: «qaytip ketmeyli, chong yolgha chiqip laskoygiche barayli, yolda musulmanlar bizge qétilidu. Bolmisa bizni kéler hepte yene namaz oqughili qoymaydu, bizni néme üchün namaz oqughili qoymaydu? ching turayli…» dédi. Biz egeshtuq, saqchilar filimgha élip aldimizda mangdi.

U, namayishchilar topining asasi jehettin motsiklit mingen yashlar bolup 300 din artuq ikenlikini, yérim yolgha kelgende ularni saqlap aldin möktürülgen xitay eskerliri teripidin tuyuqsiz hujumgha uchrap oqqa tutulghanliqini éytip, neq meydanda ölgen we yaridar bolghanlar bolup 270 tin artuq ademning iz-Déreksiz yoqap ketkenlikini bayan qildi.

Uning éytishiche, basturulghan namayishchilarning ichidiki nahayiti az bir qisimlirila qéchip kételigen bolup, weqedin kéyin xitay saqchiliri öymu-Öy axturup süretke chüshüp qalghan mingdin artuq uyghur yashni tutqun qilghan, tutqun qilinghanlarning ichide weqe yüz bergen küni imamliq qilghan abliz iminmu bar bolup, u, 5 pay oq tégip éghir yarilanghan.

Hundreds of Uyghurs Held After Violence Over Eid al-Fitr Prayer Restrictions

 

Chinesepolice and uyghur  detaineeA week after police opened fire and suppressed protests by ethnic minority Muslim Uygurs in a village in the restive Xinjiang region ( aka East Turkestan ) , the crowd at the local mosque has plummeted by 70 percent, residents say, suggesting that a silent crackdown is underway.

The hundreds of Uyghurs missing from the prayers at the mosque in No. 16 Village of Aykol town in Aksu prefecture have most likely been detained after the deadly violence on Aug. 7 on the eve of the Eid al-Fitr marking the end of Islam’s holy month of Ramadan, according to the residents.

They believe 300 to 400 have been taken into custody since the shooting incident, triggered by protests by Uyghurs who pelted stones and bricks at police after the authorities prevented residents from a hamlet in the village from going to another hamlet to perform the  Eid al-Fitr prayers.

“The number of people coming to pray has been decreasing day by day since Aug. 8th,” Memet Ayas, the No. 16 Village mosque chief, told RFA’s Uyghur Service.

“Now no youths appear for prayers at our mosque. We lost 70 percent of our mosque community,” he said.

Memet Ayas, the “imam” of the mosque, believes many of the familiar faces at the mosque have been detained following the Aug. 7 violence which left at least three Uyghurs dead and more than 50 injured.

“Based on this I am assuming that at least 300 people have been detained from the entire township,” he said.

According to him, even youths going to the town bazaar for a hair cut are detained for questioning even though they were not tied to the incident.
Uyghurheld
A teacher in the township who witnessed the incident said he believed at least 400 people have been taken in for questioning or are on the verge of being detained.

“On that day, one third of the crowd were physically involved in the incident, another one third were providing them moral support and the remainder were mere spectators. So, I believe that at least 400 people [two thirds of the crowd] have been detained or are being targeted for detention,” he said.

The Germany-based exile World Uyghur Congress and the U.S.-based Uyghur American Association have blasted the Chinese authorities for opening fire on the Uyghur crowd, calling it an “insensitive, heavy-handed” move and criticizing the “unlawful restrictions on peaceful religious practice.”

Uyghurs in Xinjiang ( aka East Turkestan ) say they have long suffered ethnic discrimination, oppressive religious controls, and continued poverty and joblessness, blaming their hardships partly on a massive influx of Han Chinese into the region.

Police had said after the shooting incident that a dozen civilians, including a four-year-old girl, and 10 policemen were wounded in the violence.

Increase in number of injured

But medical personnel said the number of injured could have exceeded 50.

Aykol Township hospital chief Turghun Tursun said that the injured during the crackdown “is no less than 50.”

“I was there at the scene,” he told RFA. “We transported the injured to Aksu. There were 10 ambulances, including from the city and prefecture levels. I do not think the number of injured is 20. It is impossible. It is no less than 50.”

He also said that there was no more room for the injured at the the Aksu prefectural hospital and that some had been taken to the city hospital.

One medical staff member who treated four injured Uyghurs, including four-year-old girl Subhinur Memet, has become a target of police questioning.

Arzigul Emet said she was woken up on the night of the incident by Subhinur’s father.

“Not long after I reached home after closing the clinic, maybe about 10 to 15 minutes later, there were knocks on my door. When I peaked through my window it was Subhinur’s father pleading and holding his daughter in his arms. I could not help but reopen the clinic,” she told RFA.

While she was treating Subhinur, who received gunshot wounds in her leg, three other Uyghurs entered the clinic and sought treatment.

“Police questioned me about them and scolded me, saying the I did the wrong thing to treat the wounded without having any orders.”

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Translated by Mamatjan Juma. Written in English by Parameswaran Ponnudurai.

Dairiler Shöhret Tursunning Ölümidiki Mesuliyettin Qachqan(Arxip)

Muxbirimiz Erkin
2013-06-24
sot-mehkimisi-court-Beijing-305.jpg

Béyjingdiki sot mehkimisi. 2006-Yili 31 awghust

AFP

Yéqinda ashkarilanghan xewerlerdin melum bolushiche, «5-Iyul weqesi» din kéyin qolgha élinip xitay türmiside ölüp ketken shöhret tursunning ailisi xun dawasi qilip, oghlining ölüshide jawabkarliqi bar saqchilarni jazalap bérishni telep qilghan. Biraq, dairiler uning ailisige azraq tölep bérip, jawabkarliqni sürüshtürüshni ret qilghan.

Shöhret tursun 2009‏-Yili «5-Iyul weqesi» yüz bérip, etisi yeni 6-Iyul ürümchide qolgha élinghan. U, kéyinrek qorghas nahiyisidiki «qoshériq» türmisige yötkep apirilip, shu türmide hayatidin ayrilghan idi.

Shöhret tursun 2009-Yili 7-Ayning 24-Küni qorghas nahiyisidiki «qoshériq türmisi» ge yötkep kélinip, shu yili 19-Séntebir küni uning jesiti ailisige tapshurup bérilgen.

Saqchi terep uning soraq jeryanida yürek késili qozghilip kétip ölgenlikini bildürgen hem qoralliq saqchi ewetip, merhumning méyitini mejburi depne qildurghan. Biraq, shöhret tursunning ailisi uning burun yürek késili yoqluqini ilgiri sürüp, merhumning soraq jeryanidiki tayaq zerbiside ölgenliki, qorghas nahiyilik j x idarisidiki alaqidar kishilerni jawabkarliqqa tartishni telep qilghan.

Uning dadisi tursun ishan aka 2009-Yili 12-Ayda qorghas nahiyilik teptish mehkimisige erz sunghan bolsimu, biraq teptish mehkimisi délo turghuzup, nahiyilik j x idarisidiki alaqidar kishilerni jawabkarliqqa tartishni ret qilghan.

«Uyghur biz» torida shöhret tursunning xun dawasigha munasiwetlik bezi tepsilatlar élan qilindi.

Mezkur tor béti qorghas nahiyilik siyasiy qanun komitétining 2011-Yili 19-Séntebir we 11-Öktebirde chiqarghan mezkur weqe toghrisidiki ikki parche höjjitini ashkarilidi. Siyasiy qanun komitétining höjjitide körsitishiche, shöhret tursun 5‏-Iyul weqeside «tarqaqlashturulghan» kishi bolup, «tekshürüsh jeryanida yürek késili qozghilip kétip, qorghas nahiyilik jyangsu doxturxanisigha qutquzush ünüm bermey ölgen».

Biz qorghas nahiyisining söydüng baziri lengger saqchi ponkitigha téléfon qilip, erziyet ehwalini ilgirilep sürüshtürüshke tirishqan bolsimu, biraq saqchi ponkitining kechlik nöwetchi xadimi soalimizgha jawab bérishni qopalliq bilen ret qildi.

Qorghas nahiyilik partkom siyasiy qanun komitétining 19-Séntebirdiki höjjitide ilgiri sürüshiche, dairiler shöhret tursunning ailisige 130 ming som pul bergen. Lékin, bu pul nahiyilik j x idarisining tölem puli ikenliki ret qilinip, uning nahiyilik partkom, nahiyilik hökümet we jyangsuning shinjanggha yardem bérish xeyr-Saxawet fondi tursun ishan ailisige bergen yardem ikenlikini bildürgen. Bu pulning 30 ming somi shöhret tursunning banka qerzini töleshke, 30 ming somi ata-Anisining késilini dawalash, 20 ming somi namratliqni yöleshke, qalghan 30 ming somni jyangsu shinjanggha yardem bérish fondi jiddiy qutquzush ornida bergenlikini ilgiri sürgen.

Xitay dairilirining shöhret tursun mesilisini bir terep qilishtiki charisi d u q ning derhal tenqidige uchridi. D u q bayanatchisi dilshat rishit, xitayning jemiyetke ashkarilinip ketken bezi délolarda dewagerlerge tehdit sélip yaki pul bérip, amanliq küchlirining «5-Iyul weqesi» diki qanunsiz qilmishni yoshuruwatqanliqini bildürdi.

Shöhret tursunning weqesi shu chaghning özide xelqara axbarat wasitilirige ashkarilinip, zor ghulghula qozghighan.

Qorghas nahiyisining lengger yézisida olturushluq ahalisi ershidin israil bu weqeni radiomizgha ashkarilap, xitay hökümitining tutush nishanigha aylinip qalghan. Shuning bilen u derhal qazaqistangha qéchip chiqip, b d t ning almaatada turushluq musapirlar ishxanisidin panahliq tiligen. Biraq, qazaqistan 2012-Yili 5-Ayda ershidinni xitaygha qayturup bérip, uyghur teshkilatlirining we xelqara kishilik hoquq organlirining qattiq tenqidige uchrighan.

Dilshat rishit, xitay dairilirini shöhret tursunning ölüp kétishide jawabkarliqi bar barliq kishilerni tekshürüshke chaqirdi.

Qorghas nahiyilik siyasiy qanun komitétining 11-Öktebirdiki höjjitidin melum bolushiche, shöhret tursunning dadisi tursun aka oghlining mesilisini «5‏-Iyul weqesi» de ziyankeshlikke uchrighuchilar qatarida bir terep qilishni telep qilip, shuninggha asasen tölem tölesh, oghlini gunahsiz, dep élan qilish, oghlining ayali we perzentlirini xizmetke orunlashturush, ailisige sheher töwen kapaletlik aililer yardem puli bérish, ata-Anisining meniwi jehettiki ziyinigha ayrim tölem tölesh qatarliq 6 türlük telepni otturigha qoyghan.

Biraq, nahiyilik siyasiy qanun komitéti uninggha 130 ming som qutquzush puli bérilgenliki, ikki perzentining xizmetke orunlashturulghanliqi we ailidiki besh kishining yéza töwen kapalet puli hel qilinghanliqini ilgiri sürüp, uning teleplirini ret qilghan.

Nahiyilik siyasiy qanun komitéti tursun akining telipini ret qilipla qalmay uni yene, «qanun-Intizamgha emel qilish, ghemxorluqni bilish, partiye we hökümetke yolsiz teleplerni qoymasliq» heqqide agahlandurghan.

Ayköl Doxturxana Bashliqi: Weqede 10 Qutquzush Mashinisi Yaridar Toshidi, Yaridarlar Sani 50 din Töwen Emes

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-08-14
pichan-lukchun-weqesi-herbiy.jpg

Lükchünning yolida charlawatqan xitay qoralliq küchliri muxbirlarning süretke tartishini tosuwatqan körünüshi. 2013-Yili 28-Iyun.

AFP

Aqsu ayköldiki saqchilar we dairiler muxbirimizgha ayköldiki weqede 3 kishining ölgenliki we 20 nechche kishining yarilanghanliqini melum qilghan idi. Bügün muxbirimizning téléfonigha jawab bergen ayköl doxturxana bashliqi, weqe yüz bergen küni yéza, sheher we wilayettin bolup, 10 qutquzush mashinisining ayköldin aqsugha yaridar toshighanliqini, özi ewetken qutquzush mashinisining aqsugha ikki qétim qatnighanliqini we jemiy 9 kishini aparghanliqini, yaridarlarni qobul qilishqa wilayetlik doxturxana yétishelmestin, sheherlik doxturxanighimu apirilghanliqini melum qildi. U sözide hazirgha qeder ölgen we yarilanghanlar heqqide resmiy melumat tapshurup almighanliqini, emma qutquzush mashinilirining sani we qatnash ritimigha qarap turup doxturxanigha apirilghanlar sanini 50 din töwen emes texmin qilidighanliqini bayan qildi.

Muxbir: siz ayköl bazarliq sehiye idarisining we ayköl doxturxanisining bashliqi turghun tursun bolisiz, shundaqmu?
Xadim: shundaq, men shu.

Muxbir: aykölde weqe yüz bergen küni siz neditingiz?
Xadim: menmu neq meydanda bar, aqsugha yaridar toshiduq.

Muxbir: weqede ölgen we yarilanghanlarning omumi sani qanche?
Xadim: bu heqte manga téxi resmiy melumat bérilmidi.

Muxbir: ayköldin aqsugha yaridar toshush ishi saet nechchidin nechchigiche dawamlashti?
Xadim : 10:30 lardin 3:30 larghiche.

Muxbir: siz toshighan yaridarlarning sani qanche?
Xadim:, biz ikki qétim qatniduq, deslepte 4, kéyin 5, jemiy 9.

Muxbir: shu küni silerning doxturxanining qutquzush mashinisidin bashqa, qutquzush mashiniliri yoqmu?
Xadim: bar, sheherdin we wilayettin kelgen qutquzush mashiniliri hemmisi 10.

Muxbir: biz saqchilardin sorighan waqtimizda, yaridarlar sanini 20 nechche, dégen؛ yene bir menbedin sorisaq 56 dédi؛ siz yuqiriqi ikki sanning qaysisini eqilge uyghun dep qaraysiz?
Xadim: kéyinkisini yeni 56 dégenni, menche, mashina we qatnash sanini hésablisaqla, 50 din töwen bolushi mumkin emes.

Muxbir: weqede siz toshighan yaridarlar kimler?
Xadim: deslepkiside 4 neper saqchi.

Muxbir: xenzumu, uyghurmu?
Xadim: xenzularmu, uyghurlarmu bar?

Muxbir: kéyinki qétim toshighiningizdichu?
Xadim: kéyinkiside 3 nepiri biz tereptin, ikki nepiri qarshilashquchilar tereptin ata-Bala ikkiylen.

Muxbir: shu küni silerning ayköldiki doxturxanilarda dawalanghanlarning sani qanche?
Xadim: u küni biz, uqturushqa asasen aghriq qobul qilmiduq.

Muxbir: anglisaq, silerning arzugül dégen doxturunglar shu küni 4 yaridarning yarisini téngiptighu?
Xadim: ular, udul doxturxanimizgha barghanlar emes, shu doxturimizning öyining ishikining aldigha bériwalghanlar, doxturimiz amalsiz ularni doxturxanimizgha ekirip yarisini tangghan we aqsugha bérishqa buyrughan.

Muxbir: aghriq qobul qilishinglargha ruxset bolmasliqi néme üchün?
Xadim: buni men téxi bilmidim.

Muxbir: shu küni weqe heqqide sizge chüshürülgen buyruq néme?
Xadim: birinchi ayköldin aqsugha yaridar toshushqa adem orunlashturush. Buningdin bashqa herqaysi kent, shipaxanilirigha zeximlinip dawalanghili kelgen yaki zexme üchün dora alghili kelgenlerni derhal saqchigha melum qilish.

Muxbir: sizning bashqurush dairingizde qanche shipaxana we qanche doxtur, séstra bar.
Xadim: bir bazarliq doxturxana, 21 kent shipxanisi bar, jemiy 90 nechche neper we doxtur, séstra bar.

Muxbir: saqchilargha yarilanghan kishilerdin qanchisi heqqide melumat berdinglar?
Xadim: bashqilirini uqup ketmeymen. 16 ‏-Kent doxturimiz arzugül 4 yaridarni qobul qilghini üchün hazir saqchilar teripidin tekshürülüwatidu.

Yuqirida, ayköl doxturxana mesulidin ayköldiki toqunushta yarilanghanlar heqqide igiligen melumatlirimizni diqqitinglargha sunduq.