Ey ziyu: Qahire We Istanbul Uyghur Mesilisidiki Asasliq Jasusluq Merkizimiz Idi

 

Ixtiyariy muxbirimiz Haji Qutluq Qadiri
2013-08-20
ey-ziyu-doklat.JPG

Ey ziyüning doklati.

RFA/Qutluq

 

Xitay dölet bixeterlik ministirliqining shinjang ishliri ishxanisida xizmet qilghan sabiq xitay jasusi ey ziyu tokyoda bergen «qahire ilgiri uyghur mesilisidiki asasliq jasusluq merkizimiz idi» serlewhilik yazma doklatida xitayning tashiqi ishlar ministirliqining sabiq ministiri bolghan ikki neper ministiriningmu esli xitayning jasusi ikenlikini ashkarilidi.

Ey ziyu doklatida mundaq bayan qildi:
-Xitay dölet bixeterlik ministirliqining arxipliridiki kona matériyallarda déyilishiche, xitay bilen türkiye 1971-Yili diplomatik munasiwet ornatqangha qeder, türkiyediki, islam elliridiki uyghur herikitige ait barliq uchurlarni xitay terep misir qahirediki elchixanisi arqiliq toplighan iken. Chünki misir bilen xitay 1956-Yili 5-Ayning 30-Küni diplomatik munasiwet ornatqandin kéyin, qahirediki xitay elchixanisigha bash elchilikke, ju inleyning buyruqi bilen ilgiri ju inleyge katip we ingliz tili terjimani bolghan sabiq muawin tashqi ishlar ministiri chén jyakang elchilikke teyinlengen iken. Chén jyakangning esli ismi chén kuen bolup,adette uning jasusluqtiki ismi chén yu iken. Chén jyakang 1938-Yili ju inleyge katipliq qiliwatqan chéghida shinjang mesilisi yeni shinjangdiki mesut, eysa, muhemmet imin qatarliqlarning shinjangni musteqil qilip sherqiy türkistan döliti qurush herikitige köz-Qulaq bolup, waqti-Waqtida bu heqtiki uchurlarni ju inleyge yetküzüp turghan iken.

Mesilen: eysa ependining 1938-Yili seudi erebistan ziyaritide jedehdiki türkiye konsuli bilen sherqiy türkistan mesilisi üstide élip barghan söhbiti, undin bashqa 1939-Yili 5-Ayning 16-Küni türkiyening paytexti enqerede türkiye tashqi ishlar ministiri bilen qilinghan söhbetler we shundaqla ikki dölette élip barghan ziyariti jeryanida sherqiy türkistan mesiliside öz meqsitige yételmigenliki toghrisida yézilghan xatire uchurlarmu bar idi.

Ey ziyu doklatida shinjang mesiliside gomindang bilen gungchendangning hemshérik ikenlikini bayan qilip mundaq dédi:
-Shinjang mesiliside eyni chaghda gomindang bilen gungchendang gerche düshmen bolsimu, emma xitay millitining menpeiti we zémin pütünlükini saqlashta ortaq bir pikirde bolghanliqi üchün, gomindang terep bilen gungchendang uyghur, tibet we mongghullargha ait uchurlarda öz-Ara axbarat almashturush élip barghan iken.

Ey ziyu doklatida ju inleyning shinjang mesilisi heqqidiki köz qarashliri bayan qilip mundaq dédi:
-Xitay dölet bixeterlik ministirliqidiki péshqedem xadimlarning déyishiche, ju inley «sherqiy türkistan» dégen sözge eng öch bolup, hetta tarixiy matériyallardimu bu jughrapiyilik namni qollanmay «shinjang» dep qollinishni jékiligenmish. Uning néme sewebtin shunchilik öchlükini héchkim bilmeydiken.

Ey ziyu doklatida qahirediki xitay elchixanisigha elchi bolghan shundaqla qahirediki elchixanidiki ornidin paydilinip, uyghurlar we islam dunyasigha ait uchurlarni toplashta xitayda dang chiqarghan, xitayning meshhur jasusi, muawin zunglisi we sabiq tashqi ishlar ministiri xuang xua heqqide toxtilip mundaq dédi:
-Xuang xua shinjang mesiliside köp tejribilerge ige diplomatiye jasusi iken. U maw zédung bilen köp qétim sabiq sowét ittipaqi bilen bolghan söhbetlerde we kéyinki dewrlerdiki déng shawpingning amérika ziyariti we amérika bilen bolghan söhbetlerde muhim rol oynighan iken. Éniqki chong döletler bilen bolghan söhbetlerde shinjang mesilisi otturigha qoyulmay qalmaydu. Shunga shinjang mesilisidiki soallargha etrapliq jawab bérishte xuang xua muhim kishi idi.

Ey ziyu doklatida hazirqi qahirediki xitay bash elchixanisining elchisi sung eygo heqqide toxtilip mundaq dédi:
-Sung eygo 1984-Yilidin bashlap türkiyede on ikki yil xizmet qildi. Uning türkiyede uzun turushidiki seweb uning uyghurlar heqqide merkizi hökümetni qanaetlik uchur-Axbaratlar bilen teminlep turghanliqi üchündur. Sung eygo uyghurlar heqqidiki uchurlarni zadi qandaq qolgha chüshürdi dégende, u uchur toplashta yalghuz türkiyede olturaqlashqan uyghurlardinla emes, belki qazaq, kurt we ereblerge tayandi.

Ey ziyu, sung eygoning 2010-Yilidin bashlap qahirediki xitay elchixanisigha bash elchilikke teyinlengenlikining sewebini bayan qilip mundaq dédi:
-Hazir misirdiki elhezer uniwérsitétida oquwatqan shinjangliqlardin jemiy besh yüz neper oqughuchi bar. Buning 350 nepiri uyghur, 150 nepiri shinjangliq xuyzulardur. Merkez izchil halda uyghurlarning islam elliride diniy ilim élishidin tolimu endishe qilidu. Elhezer uniwérsitétidiki uyghur oqughuchilarning sanining kündin-Künge éshishi hökümetni endishige sélip qoydi.

Sung eygo gerche ilgiri türkiyede turghan bilen misir, yemen, süriye, pakistan qatarliq islam elliride oquwatqan uyghur oqughuchilar toghrisida köp xildiki uchurlarni türkiyedin topliyalighanliqi üchün, tashqi ishlar ministirliqi uni 2010-Yili misirdiki elchixanigha bash elchilikke teyinlidi.

Sung eygo hazir misirda «shinjangliq oqughuchilar uyushmisi» dégendek oqughuchilar birleshmisini teshkillep, bu arqiliq misirdiki uyghur oqughuchilarni kontrol qilmaqchi boluwatidu.

Sung eygo undin bashqa, misirdiki öz ana tilini untup ketken, esli shinjangdin kelgen bir qisim uyghurlarning ewladlirini xitay muhajirliri dep xitay elchixanisigha dawamliq ziyapetlerge teklip qilidighanliqini bildürdi.

Ey ziyu doklatining axirida 80-Yillarda qahirediki xitay elchixanisida xizmet qilghan bir qisim uyghurlar bilen 90-Yillarda xizmet qilghan we ikkinchi derijilik katipliq wezipisini ötigen muzepper mijit we uning repiqisi ghunchem tursunlar heqqidimu qisqiche toxtilip ötti.

Axirida ziyaritimizni qobul qilghan türkiye haji tépe uniwérsitétining mutexessisi doktor erkin ekrem bu heqte öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

 

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: