Newyork Waqti Géziti: Uyghurlar Kemsitishning Küchiyip Ketkenlikidin Shikayet Qilmaqta

Muxbirimiz Irade
2013-10-08

Uyghurlarning dawasining xelqarada tonulushigha egiship, herqaysi xelqara metbuatlarning uyghur élige bolghan qiziqishimu kücheymekte. Bu metbuatlarning muxbirliri uyghur élige biwasite bérish, kishilerning turmushini öz közi bilen körüsh, ular bilen nahayiti éghir teqibleshler astida söhbet ötküzüsh arqiliq bu yerde zadi néme boluwatqanliqini bilishke tirishmaqta. Nyuyork waqti gézitining muxbiri andru jeykob bügün uyghurlar toghrisida élan qilghan maqalisini qeshqerde turup yazghan bolup, u bu yerde weziyet üstide nahayiti etrapliq közitish élip barghan we nurghun kishilerning pikirlirige orun bergen. Uning bayan qilishiche, uyghurlar hazir kemsitishning éghirlap bériwatqanliqidin shikayet qilish bilen birge, milletning bundin kéyinki mewjutluqidinmu qattiq endishe qilidiken.

Nyuyork waqti gézitining muxbiri andru jeykob teripidin élan qilinghan «uyghurlar kemsitilishning küchiyip ketkenlikidin shikayet qilmaqta» mawzuluq xewer maqaliside uyghurlar uchrawatqan milliy, dini ayrimichiliqlar, ijra qiliniwatqan siyasetler üstide nahayiti etrapliq melumatlar bérilgen. U maqalisini aldi bilen uyghurlar ish bazirida uchrawatqan milliy kemsitishtin melumat bérish arqiliq bashlap, mundaq dep bayan qilghan:
-Yerlik bir xizmet izdesh toridin qarighanda xizmet izdeydighanlar üchün qeshqerdin ibaret bu qedimiy sheherde ish pursiti köp hésablinidiken. Lékin nopusning 90 pirsentini uyghurlar teshkil qilidighan bu sheherdiki xizmet élanlirigha qaraydighan bolsingiz uninggha «uyghurlar qobul qilinmaydu» deydighan bir agahlandurush yézip qoyulghanliqini körisiz. Bu ish izdesh tor bétidiki 161 ish élanining yérimidin köpige «peqetla xitaylar qobul qilinidu» dégen xet yézilghan. Bundaq kemsitish uyghur élining hemme yéride uchratqili bolidighan adettiki bir ehwal bolup, xitay chégrisi ichide yashawatqan uyghurlarning ghururigha tégidighan ishlarning peqetla biri. Jemiyette uyghurlarni kargha kelmeydighanlar yaki dini radikallar qilip körsitidighan ehwal éghirlap ketken. Ular rayonda qattiq tereqqiy qiliwatqan tebiiy gaz we néfitchilik sahesidin asasen chette qaldurulghan. Ayrodromdiki xizmetlermu xitaylar üchün ayrip qoyulghan. Yük mashina heydeydighan shopurlarning kimlik kinishkisida eger uyghur déyilgen bolsa u halda u yük mashinisini toldurghudek gazmu alalmaydu. Bir qanche yük aptomobili shirketlirining manga éytip bérishiche, dairiler aptomobilgha qachilinidighan gazning partlatquch ornida ishlitilishidin qorqqanliqimdin mana mushundaq bir gheyriy resmiy buyruqni ijra qilidiken.

Aptor maqalisining dawamida, bu istratégiyilik muhim ehmiyetke ige bolghan rayonning ismi gerche shinjang uyghur aptonom rayoni bolsimu, emma uning béyjing teripidin nahayiti qattiq kontrol qilinidighanliqini, hökümet organliri we bixeterlik apparatliridiki xizmetlerning hemmiside xitaylarning ishleydighanliqini bayan qilghan. U yene bu yil yaz boyiche yüz bergen weqelerde 100 din artuq kishi ölgenlikini, xitay hökümiti gerche uyghur élide yüz bergen weqelerni jihadchilargha, térroristlargha baghlisimu, emma rayon weziyitini bilidighanlarning buni inkar qilip, ular bu heriketlirining béyjing ilgiri sürgendek teshkillik, pilanliq emeslikini bildürgenlikini bayan qilghan. Aptor maqaliside xoten, qeshqer, aqsu qatarliq jaylarda yüz bergen weqelerni tilgha élip ötkendin kéyin mundaq dep bayan qilghan:
-Yerlikler bu weqeler we shuningdek bashqa weqelerning köngülni ghesh qilidighan ishlardin, yeni kespi orunlargha ishqa kirishtiki kemsitish, 18 yashtin töwenlerni meschitke kirishtin cheklesh we uyghurlarning pasport élishining qéyin bolushigha oxshash kündilik weqelerdin kélip chiqiwatqanliqini éytip berdi. Qoligha pasport élishqa muyesser bolalighan az sandiki teleylikler bolsa qaytip kelgendin kéyin dairiler teripidin bölgünchiler yaki ular bilen alaqe qilidighanlar bilen uchriship-Uchrashmighanliqi heqqide soal-Soraqqa tartilidiken.

Aptor maqaliside, lenju uniwérsitétining ottura asiya ishliri proféssori yang shuni ziyaret qilghan bolup, yang shu muxbirgha «hökümet choqum yerlik dairiler teripidin telwilik bilen chiqiriliwatqan bundaq cheklimilerning téximu köp muqimsizliq yaritidighanliqini chüshinip yétishi kérek» dégen we buninggha ayallarni romal artishtin, erlerni saqal qoyushtin chekleydighan ehwallarni misal qilip körsetken.

Aptor maqalisini mundaq dawam qilghan:
-Uyghurlarning köpinchisi xitay hökümitining xitay tilini asas qilghan «qosh til maaripi» arqiliq ularning tili we medeniyitini yoqitip, özlirini assimilyatsiye qiliwetmekchi boluwatqanliqigha ishinidiken. 2004-Yilidin buyan xitay hökümiti atalmish «qosh til» maaripi astida oqutquchilardin herqandaq dersni xitay tilida ötüshni telep qilghan. Hökümet buning uyghurlarning riqabet iqtidarini östüridighanliqini ilgiri süridiken. Emma nurghun ata-Anilar, oqutquchilar we uyghur ziyaliyliri buninggha ishenmeydiken. Bir uyghur dölet kadiri manga «méning 17 yashliq qizim xitay tilini intayin ölchemlik sözleydu. Emma u birer parche uyghurche maqalini oquyalmaydu. Men bundin kéyinki ewladlar öz tilini onglap sözliyelemdighandu, dep bek ensireymen» dédi. Bu dölet kadiri mendin ismini ashkarilimasliqni telep qildi, chünki uning éytishiche qosh til maaripigha qilghan bu tenqidi özige yaxshi aqiwet ekelmeydiken.

Muxbir andru jeykob uyghur élidiki közitish dawamida yene, bu ikki millet arisidiki öz-Ara qorqunch we ishenmeslik tuyghusining yéqinqi yillardin buyan téximu küchiyip ketkenlikini, uyghur nopusidin teshkillengen jenubiy rayonlarda hetta nopusining 75 pirsentini xitaylar teshkil qilidighan ürümchidimu negila qarisa toluq qorallanghan saqchi-Ofitsérlarning uyghur mehelliliride charlap yürgenlikini körgili bolidighanliqini, yérim kéchidin kéyin uyghur erlirining taksi shopurining yénidiki orungha olturushigha ruxset qilinmaydighanliqini bayan qilghan.

U bu jeryanda shendungdin xotenge kélip, yuqiri maash élip, teyyar öyde olturup ishlewatqan xuang shyawlin isimlik birini ziyaret qilghan bolup, u bu heqte toxtilip؛ «xuang shyawlinning xizmetdashliri uni kechkiche uyghurlar olturaqlashqan mehellilerge kirmeslik heqqide agahlanduridiken. U manga ‹bu yerdiki yerlikler bek yawa, ish chiqirimenla dep turidu› dédi. U bu sözni qiliwatqanda del ‹xenzular uyghurlardin ayrilalmaydu, uyghurlar xenzulardin ayrilalmaydu› dégen teshwiqat taxtisining yénida idi» dep bayan qilghan.

U, xitay hökümitining uyghur élige salidighan mebleghni ashurush bilen bir waqitta qattiq zerbe bérish siyasitining salmiqinimu teng ashurghanliqini, yéngi kelgen köchmen xitaylarning intayin yaxshi xizmetlerge orunlishishidek ehwalning uyghurlarning naraziliqini téximu kücheytiwetkenlikini bildürgen. U maqalisini mundaq dep dawam qilghan:
-Yerliklerning manga éytip bérishiche, dingha qaritilghan bésimining küchiyip kétishi naraziliqlarni téximu ulghaytiwetken. Dairiler jüme namizigha qatnashqan kadirni ishtin qoghliyalaydiken. Bezi uyghur aliy mektep oqughuchiliri manga mektepning özliridin ramazan waqtida chüshlük tamaq yéyishni telep qilghanliqini éytip berdi. Sheherning hemme yéride namaz qilishtin chekleydighan shoarlarni, mesjitlerge toghrilap qoyulghan kaméralarni körgili bolidu. Yerliklerning éytishiche hökümet nurghun pul chiqirip, kishilerning intérnét we téléfonlirini teqib qilip, tingshaydiken.

Aptor maqalisining dawamida xitay hökümitining bundaq siyasetlirining uyghurlar arisida yaritiwatqan eks tesiri üstide toxtalghan we buninggha shinjang uniwérsitétining bir xitay tetqiqatchisining sözini neqil qilip mundaq dégen:
-Közetküchiler dini mekteplerge qaritilghan cheklimiler we shuningdek bashqa dini bésimlarning uyghurlarni eksiche téximu ixlasmen qiliwetkenlikini bildürmekte. Shinjang uniwérsitétidiki bir xitay akadémik manga «5 yil ilgiri kochida yüzini oriwalghan ayal körsek heyran qalattuq. Lékin hazir undaq emes» dédi. U hökümetning rayongha qaratqan siyasitini tenqid qilip «nurghun uyghurlar üchün hazir burut qoyup, ayalining béshini orap qoyush-Qarshiliq bildürüshning simowligha aylinip qaldi» dédi.

Aptor maqalisining axirida, rayonda yüz bériwatqan qanliq weqelerge qarimay, yéngi rehber shi jinpingningmu siyaset özgertishtin shepe bermigenlikini, ottura asiya ziyaritide yene «üch xil küchler» ge zerbe bérish toghrisida qesem ichkenlikini bayan qilghandin kéyin, maqalisini kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishlirining xadimi nikulas bikulinning sözi bilen ayaghlashturghan. Nikulas bikulin mundaq dégen:
-Xitay hökümiti bu naraziliqlarni négizidin hel qilidighan siyasetlerge sel qarash arqiliq, uyghur yashlirini asta-Asta radikalliqqa ittermekte. Uyghurlar radikalizm gumandari dep qarilishtin jaq toydi. Shinjangning weziyiti hazir bésim kücheygenséri, qarshiliqmu küchiyidighan, qarshiliq kücheyse, bésim küchiyidighan bir xeterlik chembirek aylinishigha oxshap qaldi.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: