BDTdiki Xitayning Kishilik Hoquq Xatirisige Qarap Chiqish Yighinida Uyghurlarning Mesilisi Alahide Tilgha Élindi

 

Muxbirimiz Irade

2013-10-22

22-Öktebir küni kishilik hoquq kéngishide ötküzülgen xitayning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqish yighinida jemiy 138 döletning wekilliri qatniship söz qildi. Yighingha xitay hökümiti tashqi ishlargha mesul ministiri wu xeylün bashchiliqidiki 40 tin artuq wekilini ewetken bolup, ular yighinda herqaysi döletlerdin chüshken pikirlerge qarshi xitay hökümitining ijralirini aqlidi.

Mezkur yighin aldi bilen xitay wekil wu xeylün xitayning kishilik hoquq üstide élip barghan xizmetliri üstide doklat bérip ötti. U sözide xitayning iqtisadiy we siyasiy jehetlerdiki tereqqiyatni ilgiri sürüwatqanliqi, nurghun dölette kishilik hoquqning kapaletke ige qilinishida ilgirileshlerning barliqqa kelgenlikini, emma xitayning tereqqiy qiliwatqan chong dölet bolushi, bir yérim milyardqa yéqin nopusqa we 56 milletke ige bolushidek murekkep sewebler tüpeylidin yene nurghun kemchiliklerning barliqini, biraq xitay hökümitining bu jehettiki xizmetlirini dawamliq kücheytiwatqanliqini bildürdi.

Wu xeylünning sözidin kéyin yighin bashqurghuchisi söz qilish heqqini nöwet bilen herqaysi dölet wekillirige berdi. Ular özlirige bérilgen 50 sékunt waqit ichide xitayning kishilik hoquq xatirisi üstide 22-Chésladin ilgiri kishilik hoquq kéngishige tapshurghan doklatidiki muhim mezmun we teklipni tonushturup ötti. Herqaysi dölet wekillirining sözliride xitaydiki puqralar hoquqi, ayallar, balilar, méyipler hoquqi, az sanliq milletlerning hoquqi, emgekchiler hoquqi, pikir-Axbarat erkinliki, qanunning ijra qilinishi, edliye organlirining terepsizliki, intérnét, maarip, sehiye qatarliq insan heqlirining barliq amilliri üstide pikirler otturigha chüshti. Amérika, kanada, awstraliye we herqaysi yawropa döletliri shundaqla yaponiyege oxshash démokratiyelik döletler xitay hökümitining yuqiridiki mesililerdiki kishilik hoquq xatirisini tenqid qilip, bu heqtiki endishilirini bayan qilip ötti. Yuqiridiki döletler sözide, xitaydiki az sanliq milletler mesilisini alahide tilgha élip, ularni az sanliq milletlerge qaratqan bésimni yoqitishqa, dini cheklimini emeldin qaldurushqa chaqirdi. Bu döletler yene xitaydiki mejburiy ghayib qiliwétilgenlerning aqiwitini ashkarilashqa, ölüm jazasigha höküm qilinghanlarning heqiqiy sanini ashkarilashqa, emgek bilen özgertish meydanlirini, axbarat-Pikir erkinliki we intérnét erkinlikige kapaletlik qilish, türmilerdiki siyasiy mehbuslarni azad qilish, qiyin-Qistaqni emeldin qaldurushqa chaqirdi.

Yighinda yuqirida tilgha alghan amérika bashchiliqidiki gherb elliri we dunyaning herqaysi jayliridiki bashqa démokratik eller xitaygha qaratqan tenqidide az sanliq milletler mesilisini birdek we shundaqla eng muhim mesililer qatarida tilgha aldi. Emma ularning ichide uyghurlarning ismini biwasite tilgha alghan döletler bolsa amérika, kanada, engliye, chéx jumhuriyiti we yaponiye qatarliq döletlerdin ibaret. Ular sözide, xitay hökümitini uyghurlar we tibetlerning hoquqigha, dini erkinlikige, milliy örp-Adetlirige kapaletlik qilishqa, chetellik muxbirlar we musteqil organlarning uyghur we tibet rayonlirida tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa chaqirdi. Mesilen, chéx wekil sözide xitay hökümitini «uyghurlar we tibetlerning hoquqini qoghdashqa, bu milletlerge qaritilghan chékidin ashqan siyasetlerni toxtitishqa hem bu rayonlarda yüz bergen weqelerni küch ishletmey turup, dialog yoli arqiliq hel qilishqa chaqirimiz» dédi.

Yighin ariliqida xitay wekillirige yuqiridiki döletler teripidin chüshken pikir-Tekliplerge jawab bérish üchün waqit bérildi. Bu jeryanda herqaysi xitay wekiller oxshimaydighan témilarda yuqiridiki dölet wekilliridin chüshken tenqidlerge qarita xitay hökümitini qoghdidi. Xitayning az sanliq milletler hoquqi mesilisidiki tenqidlirige jawab bergen xitay wekil bolsa xitayda az sanliq milletler hoquqining kapaletke ige ikenlikini, ularning türlük étibar bérish siyasetliridin behrimen boluwatqanliqini, az sanliq milletler rayonlirigha nurghun mebleghlerning séliniwatqanliqini, aptonomiyining yolgha qoyuluwatqanliqini, xelq qurultiyida birdek wekillik qiliniwatqanliqini bildürdi. U yene xitay hökümitining az sanliq milletlerning tiligha, medeniyitige hörmet qiliwatqanliqini bildürdi. U alahide uyghur élini tilgha élip turup, «hazir uyghur élining iqtisadiy weziyiti eng yaxshi bir mezgilide» dédi. U uyghur élide yéqinda yüz bergen weqelerning sherqiy türkistanchi térrorchilar teripidin élip bérilghan, uyghur élini xitaydin ayriwélish meqsitide qilinghanliqini, xitay hökümitining qanun boyiche bu térrorchilar bilen küresh qiliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Xitay wekiller ömikige bérilgen waqit ayaghlashqandin kéyin yighin öz kün tertipi boyiche dawam qilip, qalghan döletler xitayning kishilik hoquq xatirisi heqqidiki pikir-Tekliplirini oqushqa dawam qildi. Amérika wekili uzra ziya yighindiki sözide xitay hökümitige töwendiki 3 xil teklipni berdi. Birinchisi, tehdit qilish, qorqutush yaki mejburiy ghayib qiliwétish usuli arqiliq kishilik hoquq aktiplirini we ularning aililirini jimiqturush herikitini ayaghlashturush. Ikkinchisi, tibet, uyghur we mongghullarni öz ichige alghan az sanliq milletlerning xitay asasiy qanunidiki we xelqara qanunlarda békitilgen hoquqigha kapaletlik qilish, üchinchisi, edliye sistémisini islah qilip, ijtimaiy we siyasiy hoquqqa kapaletlik qilish.

Amérika wekili sözi dawamida yene, «biz xitayning puqralarning yighilish, teshkillinish erkinliki, pikir erkinliki we dini erkinliki hem intérnét erkinliki üstidiki bésimining dawam qiliwatqanliqidin, shü jiyonggha oxshash kishilik hoquq aktiplirigha qaratqan tehdit, bésimini dawamlashturuwatqanliqidin qattiq endishe qilmaqtimiz», dédi.

Yighinda yene, biraziliye, italiye, méksika, iran, iraq, afghanistan, oman we afriqa ellirining wekilliri bolsa köprek xitaydiki ayallar hoquqi, balilar hoquqi, emgekchiler hoquqi, méyipler hoquqi we ölkiler ara perqni azaytish qatarliq témilarda toxtilip ötüp, xitay hökümitini özi qol qoyghan kishilik hoquq ehdinamisige oxshash bir qatar ehdinamiler boyiche ish körüshke dewet qildi.

Emma, buning eksiche, xitayning pakistan, qazaqistangha oxshash bir qisim shérik döletliri we bir qisim diktator ellerning wekilliri bolsa özlirige bérilgen 50 sékunt waqit ichide xitay hökümitining kishilik hoquq xatirisini yaxshilash yolida tirishiwatqanliqini, az sandiki nuqsanlarning bir pütün yaxshi weziyetke wekil qilinmasliqi kéreklikini ilgiri sürüshti. Pakistan wekili xitay hökümitini sherqiy türkistanchi térrorchilargha zerbe bérishni dawamlashturup, rayonning muqimliqi we bixeterlikige kapaletlik qilishqa chaqirdi.

Yighinda xitaygha qaritilghan tenqidler arisida xitay hökümitining panahlanghuchilar, yeni shimaliy koréyedin kelgen panahlanghuchilarni qayturup bérip, alaqidar xelqara qanunlargha xilapliq qiliwatqanliqimu alahide tilgha élinghan mesililerning biridur.

Xitayning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqish yighini 130 din oshuq döletning bayanliridin kéyin eng axirida xitay hökümiti wekillirining tenqidlerge bergen jawabliri bilen ayaghlashti. Ular sözide bu döletlerning tekliplirining bir qismining qobul qilghili bolmaydighanliqini, chünki xitayning sharaitining bashqa döletlerge oxshimaydighanliqini tekitlidi. Wu xeylün bolsa yighinning xatime sözide xitay hökümitining herqaysi döletler bilen kishilik hoquq xatirisini yaxshilash üchün hemkarlishishqa teyyar ikenlikini, herqaysi pikir-Tekliplerni döletning ehwaligha qarap turup emeliyleshtürüshke tirishidighanliqini bildürdi shundaqla ular yene xitayning xelqara qanunlargha we kishilik hoquq xitabnamisige hörmet qilidighanliqini ilgiri sürdi.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: