Sherqiy Türkistan – Milliy Inqilap

Sherqiy Türkistan  xelqi kéyinki 200 yildin béri qanche ming yillardin béri yashap kéliwatqan ana wetini Sherqiy Türkistanda  3 qétim  dewlet qurup, dewletchilik tariximizgha shanliq sehipilerni yézip qaldurdi.

1865-, 1933- we 1944-yilliri Qeshqer, Ghulja  sheherliride Sherqiy Türkistan Dewletlirining arqa-arqidin qurulushi tasadipiy hadise bolup qalmastin belki, qanche ming yilliq shanliq tarixiy asasiy bar zor hadisidur!Bu qurulghan dewletler Sherqiy Türkistanda qurulghan Büyük Hun Imparatorluqi, Köktürk Imparaturluqi, Uyghur Urhun Imparaturluqi, Uyghur Qarahanlar Imparaturluqi, Uyghur Seyidiye Imparaturluqi qatarliq dewletlerning dawami süpitide Insaniyet tarixidin altun heripler bilen orun aldi.

Tarixiy melumatlargha asaslanghanda, miladi 1878-Yili Yaqup Beg rehberlidiki Uyghur Qeshqeriye döliti tajawuzchi manjular teripidin bésiwelindi we yerim mustemlike sheklide idare qilindi. 1911-yili xitaylar manjurlarning mustemlikisidin qutulup, xitay milliy hakimiyiti meydangha keldi. Emma, Uyghur xelqi keng kölemlik musteqilliq kürishige atlinalmay, Sherqiy Türkistan yang zéngshin bashchiliqidiki militarist xitaylarning boyunturiqi astigha chüshüp qaldi. Netijide, Sherqiy Türkistan xitay basqunchillirining öz aldigha ayrim bashqurush rayoni bolup qaldi.Mezlum xelqimiz 1931-Yilighiche Gherip imperiyalistlirining qanat astigha kiriwalghan xitay tajawuzchilarining qanliq idare qilishigha duch keldi.

1931-Yillirida Qumulda bashlanghan qozghilang tézdin kéngiyip, 1933-yiligha kelgende pütün Sherqiy Türkistan miqyasini qaplidi. Hoja Niyaz Haji we Maxmut Muhiti bashchiliqidiki qoshunlar bolsa, Ürümchi -Turpan etrapida heriket qilip, 1933-Yili, 6-Ayning axirlirida jenubqa yürüsh qildi.

Bu waqitta, Sherqiy Türkistanning jenubiy pütünley Hotende partilighan Sabit dewmullam we Memetimin Bughra bashchiliqidiki qozghilangchilarning qoligha ötken idi.

Sherqiy Türkistanning jenubida Hotan wilayiti dayiriside Memetimin Bughra qatarliqlar rehberlikide Hoten hökümiti, qeshqerde Tömür Éli bashchiliqidiki Qeshqer hökümeti meydangha keldi.

1933-Yili, 12-Noyabir küni Sherqiy Türkistandiki barliq qozghilangchilar birliship, Qeshqerde Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti qurup, dunyagha jakarlidi.

Bu  millitimiz tarixidiki alahiyde muhim bir hadise bolup, küreshchan sherqiy Türkistan xelqining tajawuzchilargha tiz pükmeydighan, qulluqtin hüriyetni ming merte ewzel bilidighan milliy rohni kéyinki nesillerge miras qaldurup ketti.

Xelqimizning bu ejdatlardin miras qalghan dewletchilik, istiqaliyet we hüriyet rohiygha warisliq qilish hem uni yashnitish wezipisi nöwette bizni teqezza qiliwatqan qurulushlarning biri bolup, her sahiye kishillirining küch chiqirishini kütmekte.

Biz Memettursun Uyghuri teripidin neshirge hazirliniwatqan, eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanning yéqinqi zaman tarixigha ahit resimler toplimining ikkinchi bölikidin bezi ariyelerni diqqitinglargha sunduq.

 

                                               -2-

Jumhuriyetning Qurghuchilliri.Sabit Dewmullam

Jumhuriyetni JakarlashASabit Dewmulla1Sabit Dewmulla2 Sabit Dewmulla3Milliy Armiye-1933

Hujaniyaz Hajim1Hujaniyaz Hajim2Hujaniyaz Hajim3 Mahmut Muhiti1Memtili Ependi1Abduhaliq Uyghuri1Jumhuriyetni Jakarlash2Mahmut Muhitiwb4Mahmut Muhitiwb2Mahmut Muhitiwb5Mahmut Muhitiwb6Mahmut Muhitiwb1Mahmut Muhitiwb3Jumhuriyet Pasporti1Jumhuriyetni xeti1Jumhuriyetni xeti2Jumhuriyet pay cheki1Jumhuriyet Altini1Jumhuriyet Altini4

Inqilabchi Ibrahim Muhiti 93 Yéshida Ürümchide Wapat Boldi

Ixtiyariy muxbirimiz Qutluq
2013-11-29
ibrahim-muhiti-305.png

Inqilabchi ibrahim muhiti 93 yéshida ürümchide wapat boldi

Photo: RFA
Idiqut asmida chaqnighan erkinlik, meripet yultuzlirining axiriqisi, muhitilar ailisining rohigha warisliq qiliwatqan biridin – Bir oghli, pishqedem ziyaliy, maaripchi ibrahim muhiti mushu ayning 22 – Küni ürümchide 93 yéshida alemdin ötti.

Merhum maaripchi ibrahim muhitining jinaza namizi adem tashqinliqi ichide ürümchi beytulmemur meschitide oqulup, gülsay qebristanliqigha depne qilindi.

Ziyaritimizni qobul qilghan merhum ibrahim muhitining oghli mexsut muhiti muhitilar jemetidiki töt qérindash muhitilar heqqide toxtilip ötti.

Merhum ibrahim muhiti 1920 – Yili turpan astanide tughulghan. 1933 – Yili atisi mexsut muhiti lükchündiki jengde shéhit bolghandin kéyin kichik atisi mehmut muhiti uni özining oghulliri bilen birge qeshqerge élip ketken.

Ibrahim muhiti deslepte qeshqer yumilaq sheherge jaylashqan herbiy shitabning ichidiki bashlanghuch mektepte, kéyin orda aldi mektepte oqughan. Mehmut muhiti uni «akamning tewerrük oghli» dep nahayiti etiwarlap terbiyiligen. Ibrahim muhiti 1936 – Yili uruq – Tughqanliri bilen birge turpangha qaytip kelgen.

Ibrahim muhitining newre akisi abdurahman muhiti turpan singgim éghizida gomindanggha qarshi qozghilang kötürgende, ibrahim muhitimu qoligha qoral élip inqilabqa qatnashqan.

Ibrahim muhiti 1948 – Yili sherqiy türkistan jumhuriyitining tesiri bilen qurulghan inqilabiy teshkilat – Xelqchil yashlar teshkilatigha eza bolup kirgen.

Ibrahim muhiti uyghur élidiki darilfunning yeni hazirqi uyghur uniwérsitétining ilmiy bölümide ishligen. 1953 – Yili béyjingdiki xelq uniwérsitétigha bérip,iqtisad, stastistika kespi boyiche töt yil oqughan. Béyjingdin qaytip kelgendin kéyin uyghur uniwérsitétidiki xizmitini dawamlashturghan.

1965 – Yili medeniyet zor inqilabi bashlanghanda,«tordin chüshüp qalghan poméshchik», «qara gézende» dep tartip chiqilip, on yilgha yéqin azap chekken. U bu jeryanda mektepte par ochaqqa ot qalighan, yaghachchiliq qilghan. Éghir jismaniy emgekke sélinip, barliq erkinliklerdin mehrum qaldurulghan, hetta sözlesh hoquqimu bolmighan.

1981 – Yili siyaset emeliyleshkende, uning xizmiti eslige kélip, uyghur uniwérsitétining oqutushni éléktirleshtürüsh bölümide bölüm bashliqi bolup ishligen. 1985 – Yili dem élishqa chiqqan.

Pishqedem ziyaliy ibrahim muhiti 90 nechche yilliq ömür musapiside bir qanche dewrlerni béshidin kechürüp, jeng meydanlirida qehrimanliq körsitip,uyghur xelqining azadliqi üchün munasip töhpe qoshqan. Apetlik yillarda gerche xorluq, azap – Oqubet tartqan bolsimu, emma iradisini qilche boshatmay millet üchün xizmet qilishqa, bolupmu yash ewladlarni terbiyleshke köp töhpe qoshqan.

Ibrahim muhiti atisi mexsut muhiti bashchiliqidiki muhitilar ailisining aile shejerisige ait köpligen maqallerni yézip, tetqiqatchilarni qimmetlik matériyallar bilen teminlep, eyni waqittiki tarixiy dewrning toluq süretlinishige hesse qoshqan zat.

Ziyaritimizni qobul qilghan türkiye ige uniwérsitétining proféssori doktor alimjan inayet turpan astanidiki muhitilar jemetining uyghur jemiyitidiki tesiri we ularning uyghur musteqilliq herikitige, maaripigha qoshqan töhpisi heqqide toxtilip ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Sabiq Milliy Armiye Mayori Xemit Kenjibayéfning Eslimiliri (5)

Muxbirimiz Ümidwar
2013-11-28
Xemit-Kenjibayef-xemit-kenji.jpg
Sabiq milliy armiye mayori xemit kenjibayef.

RFA

Hazir bishkek shehiride yashawatqan 91 yashliq sabiq milliy armiye mayori xemit kenjibayéf ependi özining 1943-Yili inqilab bashlanghandin taki 1949-Yilighiche bolghan ariliqta milliy inqilab rehberliridin biri, azadliq teshkilatining asasliq ezasi abdukérim abbasof bilen yéqin munasiwette bolghan idi, u abdukérim abbasof bilen aqsu urushlirigha qatnashqan idi.

Xemit kenjibayef abdukérim abbasof we bashqa rehberler bilen bolghan uchrishishlarda ularning küchlük tesirige uchrighan idi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, muxbirimiz xemit kenjibayéf bilen ötküzgen söhbetning dawamini anglighaysiler.

Insaniyet Medeniyetning Tunji Ustazi Uyghurlar

 

Shundaq bir parlaq heqiqet  ilim dunyasigha ayandurki, dunyada mewjut 7000 xildin artuq tilda sözlishidighan insanlarning tarixiy tereqqiyati we medeniy hayat sewiyisi nurghun tarixiy jeryanlar bilen zich munasiwetlik ikenligini  körsetti

Insaniyetning qedimki ejdatlirigha munasiwetlik bolghan tetqiqati üchün 50 nechche yilliq hayatini serp qilip pulattek délillarni toplighan in’giliz tarixshunasi, arxé’olog jeymz chéchword ((James Churchwardning bu sahediki tetqiqatliri netijiside yézilghan wekillik xarektirge ige kitawi « mu qurughluqi » da , insaniyet texminen buningdin 200 ming yil burun « mu qurughluqi » da peyda bolghanlighi sözlinidu.
Aptor bu kitawida insanlarning allah ta’ala teripidin yaritilghanlighini nahayiti yaxshi delilligen.
Aptor bu kitawida, yene uyghurlarning insaniyet medeniyitining peyda bolishigha mustehkem asaslarni salghan yadroluq millet ikenligini, démek parlaq insaniy medeniyetning tunji qedimqi ustazi del uyghurlar ikenligini , uyghurlar  « buyuk uyghur impériyisi» i qurup asya we yawrupa qit’elirini özleshtürgenligini we ilim – penning herqaysi saheliride, eng yüksek derijide güllinishni wujutqa keltürgenligini alahide söyünüsh bilen tilgha élip , bu impériyining térituriyisi , qudriti , tesiri we dölet qurulmisi heqqidiki tepsilatlarni köpligen tarixiy hemde arxé’ologiyilik pakitlar bilen etrapliq otturigha qoyup , « uyghurlar medeniyet jehette eng ilghar xelq bolup , astronomiye , métallorgiye , toqumichiliq sana’iti , binakarliq , matématika , zira’et yétishtürüsh , ma’arip , doxturluq  tibabet we bashqa jehetlerde bilimlik xelq idi , yipek , taxta we métal üstige xilmu  xil gül – neqshlerni chiqirishning ustiliri idi . Altun , kümüsh , bronza ( tuch ) we séghiz topilardin heykel yasiyalaytti. Bu , misir tarixining bashlinishidin ilgiriki ehwallar idi » dep körsitidu .Xeritige qarang:

Mana buningdin melumki , uyghurlar mana shundaq qudretlik émpiriye halitide dunyani bashqurghan we ajayip qimmetlik medeniyetlerni meydan’gha keltürüp , pütkül dunyagha ma’arip , ilim – pen , medeniyet – sen’et we bashqa jehetlerde alahide etwa ustaz bolup tunulghan.
Aptor shu kitawida uyghurlarning zamanimizdiki köpligen milletlerning shekillinishining menbi’i bolghan bir millet ikenligi toghrisida mundaq dep yazidu : « héch qandaq shübhilenmey éytish kérekki , sherqiy yawrupa milletliri taghlarning hasil bolishidin aman qalghan uyghur xelqining ewlatliridur …Silawyanlar , téwtonlar , kélitlar , irlandiyilikler , brétonlar we basiklar  bularning hemmisi < ئۇيغۇر > dégen yiltizdin millet bolup shekillen’genler. Brétonlar, basiklar we heqiqiy irlandiyilikler yawrupagha kelgen uyghur xelqining magéntliq apet we taghlarning hasil bolishidin aman qalghanlarning ewlatliri bolup hésaplinidu.»
Aptor kitawida zamanimizdiki hindistanliqlar we parslarning millet bolup shekillinish tarixini mundaq sherhiligen : « uyghur impériyisining gherbiy  jenubida taghlar hasil bolghandin kéyin , aman qalghan uyghur xelqining ewlatliri , émpiriye halak bolup 8  10 ming yildin kéyin tentenilik rewishte qayta tarixiy sehnige chiqti . Ular dawanlar arqéliq tüzlengliklerge yol élip , özlirining taghlardiki makanlirini töt türküm bolup tashlap kétishti . … Taghlardin birinchi türkümde hindiqush taghlirida yashighan uyghurlar chüshken . ,… Bular kéyin hindu  ariyanlar süpitide melum boldi . …. Bu köchüsh miladididn ilgiriki 2000  1800  yilliri bashlinip , miladidin 1500  yili ayaqlashqan . Uyghurlarning ewlatliri bolghan bu hindu – ariyanlar nechche yüz yil dawamida , awghanistan we keshmir arqiliq hindistan wadiliri yönilishide algha ilgirlep , axiri u yerlerning heqiqiy turghunliri bolghan naga– mayalarni siqip chiqirip , pütkül shimaliy hindistanni öz ilkige aldi …. Bu , hindistanda hemmila yerge tarqalghan hazirqi insan tipining shekillinishige élip keldi . Texminen shu dewrde uyghurlarning shimalidiraq yashighanliri , pes dawanlar arqiliq iran dalasi bilen paris qoltughining sherqiy  shimal qirghiqidiki rayunlargha chüshken . Bu uyghurlar kéyinrek parslar dep ataldi . Uyghurlarning yene bir qismi ongay ötkellerdin ötüp , kaspiy déngizining jenubigha , ermenistan we zagros taghlirining sherqidiki midiye dep atilidighan yerlerge orunlashti . Bu yerge orunlashqan uyghurlar bolsa midiyanlar namini aldi . Midiyanlarmu , parslarmu « mu quruqlighi » da yashighan « ax raya » qebililiridin uyghurlar arqiliq peyda bolghan ariyanlardur . Ular yanila tinch okyandin ötüp asya we yawrupada öz qudritini namayan qilghan buyuk uyghur émpiriyisining kéyinki ewlatliri bolup hésaplinidu . Bu xelqlerning irqi te’elluqlighi , tili we dini bir  birige nahayiti oxshushup kétidu . Ular ezeldinla bir xelq tursa , bashqiche bolishi mumkinmidi ? »
Elbetteki , bügünki uyghur milliti bilen hindi , pars milletlirining tili , örp – adetliri , turmush usuli , chiray shekli , beden tüzülishi qatarliq jehetlerdiki köpligen oxshashliqlar bizni aptor « qédimqi qurughluq mu » namliq kitawida otturigha qoyghan köz qarashlargha qarita salmaq mu’amilide bolushqa indeydu …. !
Aptor bu kitawida « insanlarning eslidiki wetini (« mu qurughluqi ») barliq qedimqi yéziqlarning achquchi » dep yézip , buninggha munasiwetlik pakit  delillirini otturigha qoyup , « séhirlik yéziq » mesiliside uyghurlarni derhalla tilgha élip , « uyghurlar bolsa adette sanlarni ipadilesh üchün tik yaki tüz siziqlardin paydilan’ghan,…» dep körsitidu .
Aptor « muning qutsal simwolliri » namliq kitawida bolsa : « pütkül mu medeniyiti dewridiki insanlar uyghurlarningkini asasliq halda tallighan . ……. Uyghurlarning étiqat , bilim , ijtima’iy hayat , insan bilen tebi’et otturisidiki tengpungluq , insan bilen ka’inat arisidiki qurulmilar jehettin qaldurup ketken asaslar nahayiti toghra », dep yazidu .
Melumki , insaniyet medeniyitining peyda bolush tarixi we tunji makani toghruluq yawrupa tarixchiliri qédimqi misir , babilon , gritsiye we rim émpiriyisi , andin qalsa junggu we hindistanni tilgha élishidu .
Emma jeymz chéchwod 50 yilliq izdinishlirining semerilik méwisi bolghan « uluq uyghur émpiriyisi » namliq kitawida buni ret qilip , mundaq deydu : « uyghurlar mundin 20000 yil burunla medeniyetning yuqéri pellisige yetken . Ular astronomiye , kanchiliq toqumichiliq , arxéologiye , matématika , yéza égiligi , yéziq , tibabetchilik we bashqa penlerni biletti . Ular yipek , métal we yaghachtin heshemetlik buyumlarni teyyarlashqa mahir idi . Altun , kümüsh , brunza we laydin heykellerni yasaytti . Bularning hemmisi misir medeniyiti peyda bolushtin ilgiri yüz bergen . Qédimiy grék , xaldéy , wawilonlar , parslar , misirliqlar we hindilarning medeniyiti qédimiy « mu » dewride yaritilghan uyghur medeniyiti asasida peyda bolghan .» ( uyghurche neshri , 14 – bet ) yuqérida körüp ötken türkche séximimu buning bir delilidur.
Shuninggha mas we uyghun rewishte , türkiyining «erginequn» (Ergine Qun) gézitide muherrem qilich teripidin «shi’ende qurulghan uyghur el’ihrami» namliq bir parche nahayiti qimmetlik  maqale élan qilin’ghan bolup , maqalide , « uyghur rayunida bayqalghan , yasilish dewri misir el’ihramidin 100 nechche yil burun bolghan , misirdiki el’éhramdin téximu igiz hem heywetlik bolghan el’éhramni yasighuchi xelq heqiqiy uyghur türkliridur . Bu rayun’gha kirish junggu hökümiti teripidin pütünley cheklen’gen . Chünki bu pramidilarning ichide proto  türk (Proto – Türk) yazmiliri mewjut . Bu rayun’gha hetta arxé’ologlarning kirishigimu qet’iy ruxset qilinmaydu . Chünki bu sirliq el’éhramlar  dunya tarixining qayta yézilishigha sewepchi bolup qélishi mumkin . Bügünki kün’ge qeder junggu chégrisi ichidiki shi’endin 100 kilométir yiraqliqtiki chinlishen téghi üstide qédimqi uyghurlar teripidin bina qilin’ghan 100 din artuq kichik el’éhramlar we igizligi 300 mitirdin igiz el’éhramlar mewjut . Bu el’éhramlarni tekshürüp – tetqiq qilish üchün 1994 – yili shenshi rayunida bir tetqiqat sayahiti élip barghan girmaniyilik alim hartwég hawstof  özining resim albomidin bir qanche resimning xelqqe körsitilishige ruxset qilin’ghan . Hawstofning qarishiche , piramidilarning bina qilinish tarixi eng az miladidin ilgiriki 2500 yillar etrapididur . Bu rayunning cheklen’gen rayun qilinip élan qilin’ghanlighi seweplik pramidalarning ichidiki misir piramidiliridinmu yuqéri téxnika bilen mumyalashturulghan jesetler we qédimqi türkche yazmilar heqqide tetqiqat élip bérish mumkin bolmaywatidu » déyilgen .
Tüwendiki resimler mana shu piramidalarning bir qismining körünüshliri :

Mana mushuning üzidinla uyghurlarning ma’arip , ilim – pen , téxnika we medeniyet – sen’et jehette qanchilik ilgiri ikenligi we qanchilik ilghar sewiyige yetkenligini nahayiti rushen köriwalghili bolidu .
Del shundaq bolghachqa , uyghurlar  hergizmu  orxun wadisidin tépilghan miladi Ⅸ esirge te’elluq uyghur yazma yadikarliqlirida déyilgendek « … Miladi Ⅸ esirdin bashlap yéziq qollunushqa bashlighan » , « ular miladi 840 – yili urxun wadisidin shinjanggha köchüp kelgende qédimqi uyghur yézighinimu bu rayun’gha bille élip kelgen » bolmastin , belki « mu quruqlighi » dewridila dunyagha kelgen we yéziq qollinishni eng baldur bashlap medeniyette eng aldinqi qatarda turghan éqil-parasetlik buyuk millettur!
Uyghurlar mana shundaq nahayiti uzaq zamanlardin bashlapla yéziq qollunup seltenetlik medeniyetlerni wujutqa keltürüp insaniy yashashning yollirini körsitiwatqanda , bashqilar xilmu – xil det – talash , jengge – jideller bilen aware idi , hetta bezi milletler ishtan kiyishni bilmey yawayi haywanlardek yashiwatatti . Bu heqte türkche ishlen’gen « boz qirning oyghinishi » namliq xeritide tepsili chüshenchiler birilip , uyghurlargha nispiten , « urush – jidelning ornigha edebiyat » mawzusi bilen uyghurlarning güzel insaniy hayatni eng burun bashlighanlighi , qedimi  tekkenla yerde ilim – meripet güllirining poreklep échilghanlighi qizghin  medhilinip , « …. Shundaq qilip uyghurlar türk , mungghul qewmliri ichide buyuk , ilghar bir qewm ikenligini namayan qildi , chinggizxan zamanigha kelgendimu ular qewmlerning terbiyichiliri bolghan idi . …. » déyilidu . Bu bahagha nahayiti yéqin halda fransiyilik  meshhur ottura asyashunas tarixchi grasér ependimu  1930 – yilliri yazghan « yaylaq impériyiliri » namliq kitawida qédimqi uyghurlar üstide toxtulup , « uyghurlar türk , mungghul xelqliri ichide eng ilghar xelq bolup , chinggizxan dewrige kelgendimu yanila terbiyiligüchilerdin idi » dep yazghan bolsa , amérikiliq tetqiqatchi dénis snor ependi  1960 – yilliri yazghan « ichki quruqluq asya » namliq kitawida uyghurlarni « türk tilida sözlishidighan musulman bolmighan xelqler ichide héch qaysisi uyghurlar yetken medeniyet derijisige yitelmigen » dep teripligen idi. Derweqe tarixta chinggizxandek qudretlik jahankeshtlermu bilim we éqil – parasette uyghur katip – baxshilirini ustaz tutqan we uyghur yézighini ögünüshke buyruq chüshürgen idi . Shuning bilen uyghur yézighi mungghullarning dölet yézighi bolup qalghan idi.
Ilim heqiqitige ottek muhebbetlik yene qanchilighan alimlarmu barki , ularmu uyghurlar we uyghur tili heqqide nahayiti qimmetlik eserlerni yézip nahayiti yüksek bahalarni bergen . Bulardin shwétsiyilik meshhur tilshunas gunnar yaring « uyghur tili » namliq 4 tomluq kitawini yazghan bolsa , gérmaniyilik proféssor gaba’in xanim uyghurlarning tarixi , diniy étiqadi , til – yézighi we medeniyet – sen’iti üstide tetqiqat élip bérishqa pütün ömrini béghishlighanki , ömürwayet turmushluq bolmay alemdin ötken we ajayip qimmetlik ilmiy netijilerni yaratqan bolup , uning « qédimqi uyghur tili » , « qédimqi türkiy tillar » , « hazirqi zaman türkiy tilliri» …… Qatarliq 10 nechche parche ilmiy esiri , 200 parchidin artuq ilmiy maqale we teqrizliri bar .
Ulardin bashqa türk alim , proféssorlardin meshhur proféssor doktur oktay sinan oghli mundaq deydu : « bizning tariximizning yaxshi tetqiq qilinishi üchün in’gilizchini bilidighan emes , uyghurchini bilidighan minglighan mutexesislerni yétishtürüp on minglighan wesiqilerni tetqiq qildurush lazim . » ( tetqiqatchi yazghuchi turghay tüpekchi oghli : « proféssor doktur oktay sinan oghli we türkche » , 289 – 290 – betler ) ,« uyghur türkliri dunyaning hazirqi we ötmüshidiki eng buyuk , eng insaniy medeniyitini yaratqan idi . Insanning bayashatliqi , huzuri we bext – sa’aditini asas qilghan dölet hakimiyiti chüshenchisini otturigha qoyup yurt sorighanlarmu uyghurlardur . Bashqa türk döletliri we axirida osmanliqlarmu hakimiyet bashqurushni ularning usuli buyiche dawamlashturghan . » ( shu kitap , 252 – bet ) ,  « türk dunyasi , hetta pütkül insanlar  uyghurlargha köp jehettin qerzdar . Uyghurlar eng buyuk medeniyetlerni meydan’gha keltürgen . Dunya buyiche insanning bext – sa’adetlik bolishini aldiniqi rette qoyghan dölet bashqurush éngini we tüzülmisini , nurghunlighan sen’et we téxnikini , eng ilghar tériqchiliq we sughurush we bostanlashturush usullirini ular ijat qilghan . Osmanliqni öz ichige alghan kéyinki türk döletlirining buyuk muwappiqiyetliri mana shu uyghurlardin kelgen … 20 yil burun yapuniyidiki jiddiy izdinishlirim jeryanida yapunlarning diqqiti qozghaldi . Hazir ular tetqiqatini bashliwetti . Biz yapunlar bilen birliship « uyghurlarni tetqiq qilish merkizi » ni qurishimiz lazim . Osmanliq arxip belgilirini tetqiq qilidighan bir bilim qoshunining yénida yene uyghur tili , yézighi we tarixi buyiche köpligen mutexesislerni  tézlikte  yétishtürishimiz lazim .» ( shu kitap , 283 – bet )
Oyghurshunas alim axmet jafer oghlimu « türk tili tarixi » , « qédimqi uyghur tili lughiti» namliq kitaplirida oyghurla we uyghur til – yézighi toghruluq keng sehipe ajritip tepsili melumat bergen . Bu yerde qisqiche köridighan bolsaq , « 5 – esirdin bashlap ilgiri öz qebililiri bilen , xéli kiyin bolsa qoshulghan bashqa türk qebililiri bilen siyasi birlikni meydan’gha keltürgen uyghurlar ottura asya türk tili we medeniyitining tereqqiy qilishi we tarqilishida nahayiti muhim rollarni oynighan .» ( « türk tili tarixi » ( 150 – bet ) , « ottura asyadiki eng bay mezmundiki türk edebiyati uyghur yézighi bilen wujutqa kelgen .» ( shu kitap , 169 – bet ) , deydu axmet jafer oghli .
Emdi , türkiye jumhuriyitining kona medeniyet ménistiri namik kemal zeybek ependi mundaq deydu : « …. Türkiyide qolliniliwatqan ‹uygharliq› sözining eslisimu ‹uyghurluq› tur . …. « hazirqi zaman tarixi » insaniyet tarixini eng köp 6 – 7 ming yil keynige qayturup sümerler bilen bashlinidu . … Emma tarixni téximu keynige süriwatqan tetqiqatchilarmu bar . Mesilen , « mu » ( MU ) uygharlighi namliq ilmiy maqalini köridighan bolsaq , uningda , bügün yashiwatqan dunyamizgha 12 ming yil burun hakim bolghan , dunyani bashqurghan bir impératurluq bar bolup , uning ismi uyghur impératurlighidin ibaret ….. Dégen uluq ilmiy heqiqet alahide otturigha qoyulghan » , « qollina – qollina ögünüp qalghan ashu « uygharliq » dégen sözge bir qarap baqaylimu ? Buning eslisi « uyghurluq » tur . «uyghurluq» dégen söz bir’az özgertilish arqéliq mana shundaq «uygharliq» déyilidighan bolup qalghan . … Bu uyghurlar zadi kim ? … Nime üchün uyghurluq ? Chünki , mundin 12 ming yil ilgiri asya we yawrupani uyghurlar bashqurghan we pütkül xelqlerge «uygharliq» ni élip kelgen idi . Bilin’gen pütkül medeniyetlerning tunji menbi’imu uyghurlar idi . …. Ata türk nime dédi ? Xosh , tarixiy qarashlirini ilgiri sürgenler uyghurlarni nege baghlaydu ? Jeymz chéchwod « mu uygharlighi » deydu we « mu qit’esi » qarishini otturigha qoyidu . Ata türkmu yuqéri qabiliyiti , alahide sezgü küchi we heqiqiy ilmiy tehlilliri bilen uyghurlarning atilirining ottura we sherqiy asyada yashighanlighini otturigha qoyidu . 50 ming yil burun ottura asyada bir – birige tutash déngizlardin terkip tapqan bir ichki déngiz bar idi . Bu ichki déngizning etrapida körkem bir medeniyet ( uygharliq ) bar idi. Bu uygharliq amérika qit’esini öz ichige alghan halda pütkül dunyani idare qildi , tesirlendürdi we uygharliqni tarqatti. …. » ( namik kemal zeybek : « anatoliyege qachan kelduq ? » )
Yene , meshhur tarixshunas morgan ependi : « dunya medeniyitining achquchi tarim derya wadisigha kömüglüktur . Qachan shu achquch tépilidiken , dunya medeniyitining sirimu shu chaghda échilidu .» dégen bolsa , rus alimi kuznitsof : « ottura asyani dunya medeniyitining bir ochighi deydikenmiz , shu medeniyetni yaratquchilar uyghurlar ikenligini onutmasliqimiz kérek .» dep alahide izahlaydu .
Emdi , uyghur xelqining 11– esirde ötken meshhur alimi , türkilog mehmut qeshqéri alemshumul shah eser « türkiy tillar diwani » ni yézip , uyghurlar we ularning tili , medeniyiti we bashqa türlük saheler bilen munasiwetlik bolghan ajayip qimmetlik chüshenchilerni otturigha qoyup , sherq medeniyet oyghunishining tunji basquchini we uyghur medeniyitining birinchi altun dewrini yaratqan idi . « türkiy tillar diwani » yawrupa ilim – pen alimide , bolupmu türkilogiye saheside zor weqe hésaplan’ghan idi . Bu heqte yézilghan némische , wén’girche , rusche in’gilizche kitap we maqalilar heddi – hésapsiz . Xususen , nöwette « türkiy tillar diwani » seweplik alimning yüksek hörmiti üchün b d t buyilni mehmut qeshqérining xatirlinish yili qilip békitti !
Meshhur sha’ir , tilshunas we xettat mirza elishir nawayimu uyghur tilining ajayip uluqwar til ikenligi toghrisida « ikki til toghrisida muhakime » namliq meshhur esirini yézip , özini tip qilghan halda sherq medeniyet oyghunishining ikkinchi basquchini we uyghur medeniyitining yene bir qétim güllen’gen altun dewrini yaritishqa qattiq küch serp qilghan idi .
Yene uyghur xelqining 11 – esirde yashighan buyuk mutepekkür sha’iri yüsüp xas hajip chong hejimlik dastan « qutatqu bilik » ( bext – sa’adetke érishtürgüchi bilim ) ni yazghan bolup , bu eser ilmiy we bede’iy qimmiti bilen jahan medeniyiti sehniside insaniyet tepekkürining isil durdaniliridin bolghan meshhur shah eserler qatarida uzundin buyan pexri orun tutup kelmekte . Yüsüp xas hajip bu esiride adil qanun yürgüzüsh , bilim , éqil – paraset we exlaqni izzetlesh asasiy mezmun qilin’ghan ijtima’iy ghayini otturigha qoyudu . Bu eser til we shé’iriy uslup jehettiki alahidiliki bilen uyghur shé’iriyitining 11 – esirdila xéli yuqéri sewiyige yetkenligini ispatlaydu .
Yene körsek , mundin 2 – 3 ming yillar burun asya – yawrupa chong quruqlighi otturisida shekillinishke bashlighan , kéyinki waqitlarda junggudin rimghiche bolghan keng rayunlar we nurghun memiliketler otturisida siyasi , iqtisadi , soda munasiwiti , dostane bérish – kélish we medeniyet almashturush pa’aliyiti keng da’iride élip bérilghan we yerlik ahalilar teripidin ‹ karwan yoli › déyilse , tarixta oynighan mislisiz katta roligha asasen ‹ dostluq yoli › , ‹ altun köbrük › dep teriplen’gen , uyghur xelqining bu yolning shekillinishi üchün qoshqan alemshumul töhpisige asasen girmaniyilik férdinant fon richtxofin teripidin tunji qétim « yipek yoli » déyilgen yolmu bar .
Bu yerde emdi shunimu alahide söyünüsh bilen tilgha élip ötimenki , 2005  yili 2 – ayda en’giliyide en’giliye xan jemeti sen’et akadémiyisi teripidin « türkiy xelqlerning ming yilliq sepiri » téma qilin’ghan körgezme uyushturulghan bolup , bu körgezme 1930 – yilidin buyan londonda oyushturulghan eng chong körgezme hésaplinidu . Körgezmige kök türk , uyghur , selchuq xanlighi we osmaniye émpiriyisige a’it tarixiy yadégarliqlar qoyulghan we türkiy xelqlerge a’it 370 parche asare – etiqe körgezme qilin’ghan . Bular nyuyorktiki mitropolitan muziyi , pétérsborgdiki hérmitagé muziyi , parizhdiki lur muziyi we bezi kishilerning qolidiki eserlerdin toplan’ghan . Körgezmide uyghurlargha a’it medeniy yadigarliqlar eng köp bolup , uyghurlargha a’it ming öy resimliri , turpan we qumul qatarliq yerlerdin tépilghan qédimqi uyghurlargha a’it tékistler , uyghurlargha a’it bolghan ölükler kitawi , iriq bitik , oghuzxan dastanining esli nusxisi , wiyana döletlik muziyxanidin élip kélin’gen qutatqubilikning esli nusxisi , béritaniye muziyxanisidin tallan’ghan uyghurche tékistler we herqaysi muziyxanilardin élip kélin’gen uyghur döliti mezgilidiki nurghun medeniy yadigarliqlar bar bolup, körgezmide birinchi sepke uyghurlarning tizilghan !!!
Bu jehettiki tepsiliy melumatlargha tüwendiki adrés arqiliq tuluq érishkili bolidu :
http://www.Turks.Org.Uk/index.Php?Pid=8

.Emdi tüwendikilernimu körüp qoyung :

Xelqaradiki uyghurlargha munasiwetlik bolghan muhim eserler munderijisi

19-esirlerde gherpliklerning eyni waqitta téxi ichilmighan ottora we shimali asiya ichki qurughliqigha bolghan kuchluk qiziqishi, shundaqla turluk siyasi -iqtisadi mesililer sewebidin köpligen chet’ellik ikispitiditsiyichiler asiya ichki quruqluqigha ichkirlep kirip turluk tekshurush pa’aliyetlirini ilip bérishi netijiside , mezkur rayondin köpligen tarixi medini yadikarliqlarni bayqighan we ularni öz memliketlirige ilip ketken. Mana mushu «oljilar»ning turtkiside ottora we shimali asiyadiki milletlerning tarixi, mediniyiti, tili qatarliq mesililerni tetqiq qilish qizghinliqi gherp elliride nahayiti ewj ilip ketken. Köpligen sherqshunaslar, altay-oralshunaslar, turkshunaslar we  uyghurshunaslar  yitiship chiqip, az bolmighan ijadi emgeklerni qilish arqiliq, ottora we shimali asiya xelqlirining tarixi we mediniyitini putun dunyagha namayen qilghan.
Töwendikiler mana shu jehettiki bir qisim muhim eserlerning aptorlirining munderijisi :
1.Choqan welixanow(1837-1865 , qazaq ): «choqan welixanow maqaliler toplimi»;
Choqan welixanow hazirqi rosiyege qarashliq sibiriyidiki omib shehiride toghulghan bolup, qazaq . U char rosiye hökumitining orunlashturishi buyiche eyni waqititki uyghur diyarigha kilip nurghun tekshurush xizmetlirini ilip barghan.
2. N.M. Pirzhiwaliski(1839-1888 , rus) : «ossoriye»(sibiriyeni tekshurush ç) ;«zeysandin yolgha chiqip qumul arqiliq shizang, xuangxining bash iqinigha birish» (tekshurush doklati);
3. W. Bartold (1869-1930 , rus ) : «mungghul istilachiliri dewridiki turkistan»,« ottora asiya tarixi heqqide omumiy eserler», «turk-mungghul xelqlirining tarixi we filologiyisi – ottora asiya, yiraq sherq»,«sherqshunasliqqa a’it eserler»,« yette su tarixi ochérikliri »,«ottura asiyadiki ékispiditsiye doklati », « türkistan »,« mongghullar istilasidin ilgiriki türkistan »,« qirghizlar », « türki we mongghul xelqlirining tarixi » ;
4. W.W.Radlof (1837-1918 , rus  ) : «sibiriye», «sibiriyidiki qedimqi izlar», «turki tillar di’alikt loghitining sinaq nosxisi», «herqaysi turki qebililerning ighiz edibiyat eserliridin tallanma» ;
5.S.I.Malof(1880-1957 , rus ) : «qedimqi turki wesiqiler», «siriq uyghur tilining morfoligiyisi we sintaksis», «altun yarugh», «qumul shiwisi», «lopnur shiwisi» ;
6. P.K. Kozilof(1863-1935 , rus ) : «mungghuliye amdu we uluk sheher qaraxoto»;
7.A. N. Birnishtam (1910-1956 ,rus ) : «honlar tarixining ochiriki», « 6-, 8-esirlerdiki urxun-insay turklirining ijtima’i-iqtisadi qurulmisi», «yettesu arxilogiye toplimi», «ughuzxan riwayitidiki tarixi heqiqet» ;
8. A.N. Kiropatkin ( rus ): «qeshqeriye»;
9. I.Y. Bichurin ( rus , 20-esir) : «qedimqi ottora asiyada yashighan milletlerning tarixigha a’it matiriyallar»;
10. A.M. Shirbak ( rus , 20-esir) : «tilshunasliqta altay qiyasi»,«shinjangdin tipilghan 10-,13-esirlerdiki turkche tikistlerning giramatikisidin ochiriklar»,«yingidin bayqalghan ronikche tikistler» ;
11.Baskakof ( rus , 20-esir) : «altay tilliri», «turki tillar»;
12. D.I.Tixonow ( rus , 20-esir) ;1966 – yili « 10- 14- esirlerdiki uyghurlarning ijtima’iy, iqtisadiy qurulmisi » digen eserni yézip élan qilip, uyghurlarning bu dewr tarixi heqqidiki tetqiqatni téximu chongqurlashturdi. Yene shu sowét ittipaqi alimi malyawkin 1983- yili « 9- 12- esirlerdiki uyghur döletliri » digen eserni yazghan bolsa, sowét ittipaqi alimliri 1988- yilidin bashlap tixwiniski we litwiniskilarning bash muherrirlikide kolléktip halda köp tomluq « qedimqi we ottura esir dewridiki shinjang tarixi » digen eserni yézip töt tomni neshrdin chiqardi.
Bu eserde gherptiki alimlarning uyghur diyari we uyghurlarning tarixi heqqidiki eng yéngi tetqiqat netijilirini özige mujessemleshtürgen bolup, bu eserning birinchi tom altinchi bapida qedimqi yunan, rimlarning eserliridiki shinjang tarixigha a’it matériyallardin zor miqdarda paydilinip, élimizning peqet xenzuche tarixi matériyallarghila tayinidighan tarixchilarning közini échip qoydi.
13.S.W. Kilyashtorni (20-esir) : «qedimqi turk yiziqidiki abidiler» ;
14.    A. G. Maliywkin(20-esir): «8-esirdiki turpan xandanliqi», «9-esirning kiynki yirimidiki gensu uyghurliri we tangghutlar» , «840-848-yilliridiki uyghurlar we jonggo», «9-,12-esirlerdiki uyghur döletliri» ;
15. W.M. Nasiliw (20-esir) : «urxun-yinsey yadikarliqlirining tili», «urxun yiziqida xatirlen’gen turki tildiki yadikarliqlar» ;
16. N.F. Katanof (xakas turkliridin kilip chiqqan) : <كۇن چىقىش ئۇيغۇرلىرىنىڭ تۇرمۇشى>;
17. Yakubowiski : 1947- yili « erep, paris menbeliridiki idiqut ulugh uyghur éli  (9- 10- esirler) » digen maqalisini élan qildi. U bu maqalisida erep we paris tilidiki yazma matériyallar arqiliq turpandiki idiqut ulugh uyghur élining 9- 10- esirlerdiki tarixini bayan qilghan.
18.Girum girzhimaylo: « junggoning gherbidiki sayahet xatiriliri». Bu eserning 2- tomida tengritaghning shimalining ötken dewrlerdiki tarixi heqqide mexsus toxtalghan. Bu eserdimu yuqérida tilgha élin’ghan girigoriyowning esirige oxshash uyghurlartarixi heqqidiki matériyallar kirgüzülüsh bilen birge bu eserlerge birmu-bir izah yazghan;
19. Pirawuslawiye épiskopi bichurin : « qedimqi wehazirqi zamandiki jungghar oymanliqi we türkistanning omumiy ehwali » we « qedimqi shirqi türkistanning milletler tarixigha da’ir matériyallar »;
20.Birétschnéydér : « ottura esirdiki uyghurlar» ;
21. Dossan : « mongghul tarixi  chinggizxandin tömürlenggiche » ( uyghurlar tarixigha chétilidu).
Yapuniye:

1. Nishi tokojiro(1847-1912) : «ottora asiya xatiriliri» ;
2.Otani ko’ol(1876-1948) : «gherbi yurtning arxilogiyilik resim shejerisi», «yingi gherpke sayahet» ;
3.  Xinotsu tomu (1866-1920) : «ili xatiriliri» ;
4. Matsuda toshi’o (1903-1983): «köchmen milletlerning tarixi», «ottora asiya tarixi», «qedimqi tengri tighining tarix-jughrapiyisi»;
5.Omimora xiroshi(20-esir): «qedimqi uyghur yiziqidiki tilxet we höjjetler toplimi».
6. Nishixama juntaru(20-esir) : «qedimqi dunxuang putukliri», «uyghurche budda kilassik eserliri», «gherbi rayon mediniyitige da’ir matiriyallarning retlinishi we tetqiqat» ;
7. Yamada nobo (20-esir) : «qedimqi uyghurche matiriyallar we ularning sherhi», «qedimqi uyghurche toxtam wesiqiler toplimi»,«qedimqi uyghurche soda-sitiq toxtamnamilirining formati», «istambul unwirsititi kutupxanisida saqliniwatqan gherbi yurtqa a’it yadikarliqlar», «otani ikispiditsiye etriti ilip kelgen uyghurche yadikarliqlarning munderijisi» ;
8. Mori masa’o(20-esir) : «qedimqi uyghurche qanun wesiqilerge a’it mesililer», «qedimqi uyghurche teklik sitish toxtamnamisi», «böguxan we quju», «urxun yadikarliqlirining tonulishi», «elshir nawayi»;
9. Oda yotin(20-esir) : «qedimqi uyghur yiziqidiki sekkiz yukmek heqqide izdinish» ;
10.Kodara kogi(20-esir) : «shiwitsiye milli moziyida saqliniwatqan qedimqi uyghurche yadikarliqlarning waqitliq tizimliki» ;
11.Shugayto masaxiro(20-esir): qedimqi uyghurche yadikarliqlarning tetqiq qilinishi»,«buyuk biritaniye muziyidiki qedimqi uyghurche qolyazmilar» ;
12.Xamada masami(20-esir,chaghatay wesiqiliri tetqiqatchisi) : «zepername»(kucha dihqanlar inqilabi toghrisiki eser we bu toghirliq tetqiqat), «tarixi eminiye», «ghazat dermuluk chin heqqide», «ili kirzisi we uyghurlar», «xoten tarixi» ;
13. Manu iyji (20-esir) : «baburnamining sihri kuchi», «tarixi reshidi»,«babur we hirat» ;
14.Moriya sotaka’o (20-esir) : «dunxuangdin tipilghan yuen dewridiki qedimqi uyghurche budda rahipliri yazmiliri» ;
15.Xanida toro(20-esir) : «tang solalisi bilen uyghurlarning munasiwiti heqqide tetqiqat», «turkler we budda dini», «uyghurche buddizim kilassik eserliri», «gherbi yurt mediniyet tarixi», «turpandin tipilghan mani muxlisliri tilawetname parchisi» ;

Gérmaniye:

1.Albirt fon likok (1860-1930) :  «shinjangning mediniyet xeritisi», «sherqi turkistanning yer asti bayliqliri», «idiqut» ;
2.A. Gronwidil (1856-1935) : «qedimqi kucha», «giritsiye, turkistandiki qedimqi budda ibadetxaniliri»;
3. Fon gaba’in (1901-1993 , ayal) : gérmaniyelik anni fon gaba’in (1901- 1993) pütün ömrini uyghur tili, medeniyiti, tarixi, dini we sen’itini tetqiq qilishqa béghishlidi we bu heqte ilgiri – kéyin bolup 300 parchidin artuq eser yazghan bolup, pütün dunya étirap qilghan uyghurshunasliqning asaschiliridin biri, u aldinqi esirning 20- yilliridin bashlap, ustazi w. Bang bilen birliship 6 tomluq « türkche (uyghurche) turpan tékistliri » we « qedimqi uyghur tilidiki < سامىتسو ئاچارىنىڭ تەرجىمھالى> (shüenzangning terjimihali) » digen eserlerni teyyarlidi. 1941- yili dewr bölgüch ehmiyetke ige esiri « qedimqi türk tili (uyghur tili) girammatikisi » digen eserni yazdi. 60- yillardin kéyin u özining tetqiqat yönilishini asasliqi uyghurlarning tarixi, medeniyiti, diniy étiqadi we sen’itige qaratti hem bu jehette shanliq netijilerni qolgha keltürdi. U aldinqi esirning 40- yillirining axiri 50- yillirining béshida « qedimqi türkler hayatida sheherning roli»,«uyghurlarning deslepki mezgildiki tarixi », « türk we uyghurlar arisidiki buddizim », « qedimqi uyghurlarning yilnamisi », « ottura asiyada buddizim », « idiqut ulugh uyghur éli », « turpandin bayqalghan buyumlardiki metbechilik téxnikisi », « idiqut ulugh uyghur élide turmush » (ikki tom), « ottura asiyashunasliqqa kirish » qatarliq muhim eserlerni yazdi. Uyghur sen’et tarixi heqqide abide xaraktirlik eser « uyghurlarning buddizim sen’iti » we «uyghurche yézilghan budda sutraliridiki yaghach oyma qisturma süretler heqqide tetqiqat» qatarliq eserlerni yézip chiqti.
4. Omiliyan pritsak (20-esir) : «turki edibiyatining asasliri», «qaraxanilar döliti», «ughuz yabghu impiriyisining weyran bolishi». «qarluqlardin qaraxanilar dölitigiche» ;
5. J. Markward (20-esir) : «qedimqi turklerde yilname», «komanlar» ;
6.Imirsak (20-esir) : «sak tilining girammatikisi ustide tetqiqat», «udun yiziqidiki altun yaruq nomi»;
7. Hirman wambiri (20-esir) : «chaghatay tili heqqide tetqiqat», «semerqent tarixi»;
8. Willi ban’g (20-esir) : «turkche turpan tikistliri» ;

Rosiye we girmaniyedin bashqa eller

1. Sitansilas zholin (1797-1873, firansiye) : «sherqi turk tarixigha a’it matiriyallar» ;
2.Awril siteyin (1862-1943 , en’giliye tewelikidiki win’giriyilik) : «gherbi rayon»,«gherbi rayon arxilogiyisi»;
3.W.Tomsin(1842-1927, daniye) : «urxun-insay yadikarliqlirini yiship oqushtin deslepki netije» ;
4.Siiwin hidin(1865-1952 , shiwitsariye) : «ottora asiyani kisip ötush», «jonggoning gherbi shimalini tekshurushtin doklat», «1899-1902- yillarda asiyani tekshurushtin ilmi netijiler» ;
5.Gunnar yaring (1907-? Shiwitsiye) :«ottora’asiyaheqqide chöchek riwayetler», «uyghurshunasliq», «uyghur til tetqiqatigha a’it matiriyallar», «shiwitsiyidiki turkshunasliq», «jenubi shinjangdiki shiwitsiye missionirlirining xewerliride tilgha ilin’ghan itnugirafik mesililer», «ottora asiyadiki turki xelqlerning en-belgiliridiki alahidilikler», «qeshqerge qayta seper»;
6.Idwar yuhannis(1865-1918 fransiye) : «gherbi turk tarixigha da’ir matiriyallar»,«mani dinining jonggogha tarqilishi» ;
7. Ribni girot(1906-1968 , fransiye) : «turk xanliqining menggu tashliri toghrisida muhakime»;
8. Dabri dé tirsant(1826-1893 , fransiye) : «jonggo yaylaqliri we gherbi yurttiki islam dini»;
9. Monik ma’ilarid(20-esir,fransyelik ayal tetqiqatchi) : «kuchardiki qedimqi izlar», «gherbi yurttiki ming öy we imaretler», «qedimqi idiqut xanliqining maddi mediniyiti» ;
10.Légéti (20-esir, win’giriye) : «atillaning nesepnamisi we honlardiki tun’gus nami», «turk tilining loghet fond tarixi» ;
11.K.Brokilman(20-esir,win’giriye): «qedimqi turkistan itnugirafiyisi»,«mehmud qeshqiri bayanidiki 11-esirdiki turki tillar we quwmlar»;
12.W. Grosit(20-esir, fransiye) : «yaylaq impiriyisi» ;
13. Jeymz  hamilton(20-esir, amirika): «besh dewrge a’it uyghur tarixi matiriyalliri», «ikki tikin hikayisi heqqide», « 9-,10- esirlerge a’it qedimqi uyghur yiziqidiki dunxuang tikistliri», «9-,10- esirlerge a’it turkche-sughdiche dunxuang tikistliri» ;
14.Zhan pol roksi(20-esir,fransiye):«altay tilliridiki milletlerde sirliq haywan we ösumlukler»,«altay tilliq milletlerdiki ulum-yitim»,«turk we mungghul tilidiki milletlerning dinliri» ;
15.J. Kilawsin(20-esir, en’giliye) : «turk we mungghul tilliri tetqiqati», «13-esirdin burunqi turki tillarning itmologiye loghiti» ;
16. X.W.Bil(20-esir,en’giliye) : «udun tékistliri» ;
17.K.Sizigild(20-esir,win’giriye): «turki tilliq uruq qebililer we ularning tilliridiki bulunush», «kawkaz honliri we awarlar», «qarluqlarning millet teweliki» ;
18.D.Sinoz(20-esir, win’giriye, oral-altay ilmi jemiyitinng sabiq re’isi) : «turkche budda höjjetlirining omomi munderijisi»,«5-esirde milletlerning kuchushliri», «ughuzxan dastani heqqide», «turk impiriyisining tarixi roli» ;
19.N.Isidu (20-esir,win’giriye): «790-791-yilliridiki beshbaliqtiki uyghur we tubutler» ;
20. Bazin (20-esir, fransiye) : « qedimqi turklerde kalindarchiliq» ;
21. Charliz bolgir (firansiye): «yaqupbekning terjimihali»;
22. Hamilton (esli amérikiliq bolup, 1974 -yili fransiye dölet tewelikige ötken ,  fransiyelik tarixshunas) 1954- yili doktorluq ilmiy maqalisi « besh dewr mezgilidiki uyghurlar » digen esirini élan qildurdi. Arqidin 1971- yili u yene « dunxuangdin tépilghan ikki tékinning hikayisi » digen esiri arqiliq türk edebiyatshunasliqi boyiche doktorluq unwanigha érishti. 1983- yili yene ikki tomluq büyük esiri « dunxuangdin tépilghan qedimqi uyghur yazma yadikarliqliri heqqide tetqiqat » digen esiri arqiliq firansiye dölet doktorluq unwanigha érishti. U öz ömride mexsus eselerdin bashqa yene nechche on parche ilmiy maqalilerni élan qilghan bolup, uning ichide wekil xaraktirige ige bolghini « toqquz oghuz we on uyghurlar heqqide tetqiqat » digen esiri bolup, uyghurshunasliq tetqiqatida muhim orun tutidu;
23.Samolin (amérikiliq alim) : 1964- yili « 12- esirdin burunqi sherqi türkistan » digen eserni yézip chiqti, u bu esirini 1961- yili yazghan doktorluq ilmiy maqalisi « tarim oymanliqining türklishishi » digen esirige asasen yazghan bolup, uyghur tarixini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige;
24.Kordir : (firansiyelik xenzushunas ) . Uning « junggoning omumiy tarixi » digen esirining ikkinchi tomida pütünley digüdek türkler we mongghullarning tarixi bayan qilin’ghan. Uyghur tarixi;
25.Giré’ossét : (fransiyelik alim ) : « yiraq sherq tarixi » we « bozqir émpiriyiliri »;
26. Gubél ( fransuz) : u 1739- yili uyghur tarixigha munasiwetlik bolghan « mongghul tarixi » namliq eserni yazghan;
27. Déguyginis : (fransuz) « hunlar we türklerning étnik menbesi heqqide tetqiqat»,    töt tomluq katta eser « hunlar, türkler we mongghullarning omumiy tarixi »
28.Kilaprot: 19- esirning bashlirida parizhda némis tilidiki meshhur esiri «uyghurlarning til – yéziqi heqqide tetqiqat »i élan qilindi,

Turkiye

(uyghur jemiytige bir qeder chong tesir körsetken eserler birildi)

1.Kazimbik eli(19-esir, turkiyede tunji bolup uyghurlar toghrisida tetqiqat ilip barghan  tetqiqatchi): «uyghurlar toghrisida tetqiqat» ;
2.Ehmet rifat : «turki tillar diwani» (tunji bolup mezkur eserning turkche nosxiisni chiqirip, diwanshunasliqqa asas salghuchi);
3.Zeki welidi tughan(20-esir): «bironining qelimi astidiki shimaldiki milletler»;
4. Rishid rehmet arat(20-esir) : «turk tilidiki turpan yadikarliqliri», «qedimqi turk hoquq wesiqiliri», «qedimqi turk shi’iriyiti» ;
5.Rishat genji: «qaraxanilarning dölet teshkilati» ;
6.Sinash tigin: «uyghur yiziqida yizilghan qaraxanilar dewrige a’it yer höjjetliri» ;
7.Ehmet atesh: «farabi eserliri munderijisi» ;
8.Yusup ziya : «11-,12- esirlerdiki qaraxanilar we mawera’unnehir islam hoquqchi-liri» ;
9.Kuprulzad muhemmet fu’ad : «qaraxanilar yaki xaqaniye döliti»;
10 .Xelil inalchiq: «qutatqu bilikte turki we iran yurtdarchiliq neziriysi we en’eniliri» ;
11. Ibrahim kafes : «qutatqubilik we uning mediniyet tariximizdiki orni» ;

       Xelqaradiki uyghurshunasliq tetqiqatigha alaqidar bezi ilmiy organlar

1. Win’giriye penler akadimiyesi kutupxanisi
2.    Girmaniye hamburg unwirsititi uyghurshunasliq bulum
3.  Parizh milli kutupxanisi
4.  En’giliye buyuk biritaniye muziyi
5.  Rosiye san pitirborg muziyi
6.  Yapuniye tokyo döletlik muziyi
7.  Shiwitsiye milli muziyi
8.  Amérika xarward unwirsititi ottora asiya ilmi jemiyiti
9.  Amérika washin’giton unwirsititi asiya til-edibiyat fakoltiti turki tillar tetqiqat orni
10.Amérika hindi’ana unwirsititi oral-altayshunasliq fakoltiti ottora asiya tetqiqat orni
11.Istambul unwirsititi kutupxanisi
12.Qazaqistan penler akadémiyesi uyghurshunasliq tetqiqat orni
13.Tashkent sherqshunasiliq tetqiqat yurti
14.Özbikistan penler akadimiyisi «ebureyhan bironi» sherqshunasliq tetqiqat orni

Emdi biz obdanraq oylunup köreyli , bu inkas we qisqa bayanlar zadi uyghurlar we uyghur til – yézighining alemshumul tarixiy roli we katta shan – sheripini munazire telep qilmaydighan derijide ispatlimamdu ?
Zadi , eger uyghurlarning mana shundaq yüksek insaniy xarektirining rushen ipadilinishige imkan béridighan ajayip mukemmel we güzel  til – yéziq iqtidari bolmighan bolsa dunya alimlirining shunchiwala diqqet – étibarini qozghiyalishi , belki yüksek medhiye tüsini alghan qimmetlik bahaliri meydan’gha kélishi mumkinmidi ?
Zadi , eger uyghurlar mana ene shundaq tengdashsiz yüksek qabiliyitini izchil jari qildurush imkanlirigha dawamliq ige bolghan bolsa ma’arip , medeniyet , pen – téxnika , edebiyat – sen’et we bashqa sahelerde insaniyet üchün téximu zor töhpilerni qoshmaslighi mumkinmidi ?
Zadi , uyghurlar we uyghur til – yézighigha birilgendek mana shundaq yüksek medhiyiwiy bahalar yene qaysi millet we qaysi til – yéziqqa birilgen ???
Barmu ???!!!
Tarix shahitki , yoq , yoq , yoq !!!!!!
Tüwende , tetqiqatchilarning in’giliz we xitay tili toghrisidiki bezi pikir – chüshen- chilirini bayan qilish bilen bu jehettiki yekünimizning toghrilighini yenimu ilgirligen halda ispatlap ötimen.
Köridighan bolsaq ,
In’giliz tili toghrisida meshhur türk alimi proféssor doktur oktay sinan oghli mundaq deydu: « in’giliz tili  bilim tili bolalmaydu…. Türkiyining resmi tili köpchülükning ana tili bolghan türkchidur. Türkiyining bölünüp ketmesligining, ezeldin – ebetkiche mewjut bolup turishining asasi türkchidur. Chet’el tili zörür tépilghanlargha ögütüshte telim – terbiye tilini in’gilizche qilish – mahiyette türkchini yoqitish, türkiyini parchilash, türk dunyasida til we medeniyet birligining yéngiwashtin tereqqiy qilishining aldini élish, türk namini tarixtin öchürüsh, türk yashlirini jahil, ölük yadlighuchi, mixanizim we gosh kalla , mustemlikichilik rohqa ige qilish üchündur. Tarixning eng qorqunchluq we xa’iyane oyunliridin biri bolghan bu oyun’gha waste bolghanlar yaxshi oylinip baqqay! … Siyasi we iqtisadiy jehettin ma’arip tilining chet’elche bolishi telim – terbiye menbelirimizning israp bolishigha yol échiwatidu. Nurghunlighan mekteplerge kirish tes boliwatqanda, üch yilliq tuluq ottura mektepni teyyarliq sinipi qoshup tört yaki besh yil, töt yilliq ünwérstni besh yilliq qiliwatimiz. Bu bir tereptin oqughuchilarning kesip igellesh waxti üchün , yene bir tereptin telim – terbiye menbeliri üchün , yene bir tereptin bolsa mektepke kirmigenler üchün nahayiti chong israp!» , «uzun yillap amérikida yashighan bir bilim ehli bolush süpitim bilen in’gilizchining neqeder «qaqas, chöl» kebi til ikenligige shahit boldum…..In’gilizlar dunya buyiche eng irqchi, ehli selp , emma uni bek pezilet halitide körsetken millet. Bu jehette gherpliklerning hemmisi oxshash. Ular insanliqtin éghiz achidu, emma insanliq bilen alaqisi yoq. In’gilizlar indiyanlarni halak qilghan, ispaniyelikler pütkül jenubi amérikining medeniyitini yoqatqan , kitaplirini köydürüp tashlighan. Bu hadisiler izchil dawamlishiwatidu ….In’gilizlar bilim we téxnika términlirini latinche we kona yunanchidin alidu. Chünki 4-5 tilning buzushi seweplik , bir qanche yüz yilliqla ötmüshi bolghan én’gilizchining özidin términ hasil qilish iqtidari yoq…….Her yashtiki türk yashliri! yillardin buyan üstimizde oynawatqan xa’inliq oyunliri seweplik rohsizlanmanglar. Qarangghu gharda yéqilghan bir tal serengge etrapni yurutup qandaq körsiteligen bolsa , toghruluq nuri bizge heqiqet we yolini ene shundaq körsitidu. Her – bir yéngi keshpiyat, her-bir yéngi téxnikini insanlarni ézish üchün emes, millitimizning , türk dunyasining we insaniyetning maddiy we meniwiy rahet-paraghiti üchün ishlitimiz. Chünki, ata-bowilirimizdin we nechche ming yilliq asya we kéyin üch qit’eni ittipaqlashturidighan bayliq we yer asti medeniyetlirimizdin katta bir köngül, bir insaniy ang we  insaniy muhebbet miras qalghan.»(turgay tüpekchi oghli: «proféssor doktur oktay sinan oghli we türkche»)
Xosh emdi xenzu tili heqqidiki inkaslarni körüp baqayli:
Bu heqte fuden unwérsiti junggu edebiyati til goruppisi teripidin kölléktip tüzülgen «til toghruluq asasiy bilim» namliq kitapta mundaq déyilidu: «tarixta xenzu yézighining nahayiti chong töhpisi bar, emma uningda éghir kemchilikler mewjut. Buning eng közge körinerligi, uning tildin ayrilghanlighidur…. Xenzu yézighi xenzu tilini eng yaxshi , toghra xatirliyelemdu, yoq __ bu intayin éghir bir mesile. Xenzu yézighi mena ipadiligüchi yéziq bolup, uning her – bir xéti bir shekilge ige. Shuningdek bu xetlerning sheklini körüsh bilenla tawushini oqughili bolmaydu. Tawushni oqush bilenla yazghili bolmaydu we sheklini körüp tawushni oqush bilen téxi uning menisini chüshen’gili bolmaydu. Shuning üchün bu xetlerni bir – birlep ölük yadiliwélish kérek. Bu hal xenzu yézighini ögünüsh we qollunushta nahayiti chong qiyinchiliqlarni keltüridu. Lushun ependi öz waxtida mundaq dégen idi: « bizning jungguning yézighi keng ammigha mertiwe , iqtisadiy cheklimiliridin bashqa yene bir igiz bosugha – qéyinchiliqni qoshmaqta. Mushu bosughidin ötüsh üchünla on nechche yillap waqt serp qilmisa uni bésip ötkili bolmaydu.(«lushun eserliri», 6-tom, xenzuche neshri, 74- bet). Derweqe xenzu yézighida töt qiyinchiliq bar. Ular : ögünüsh qiyin, tunush qiyin, este saqlash qiyin, yézish qiyin dégenlerdin ibaret bolup, heqiqiten ösmürlerni terbiyilesh, chonglarning nsawadini chiqirish ishi we sawatsizliqni yuyush xizmitide éghir yük bolup qaldi. …..Ikkinchin xenzu yézighi qurulush ishlirining éhtiyajigha we medeniyet, pen – téxnika tereqqiyatigha maslishishta nahayiti zor tusalghu bolmaqta. ….Hazirqi zaman xenzu tili fonima séstimisining addilishishi , lughet terkiwining köp bughumlishishi we grammatikisining téximu yaxshilinishi bir tereptin hazirqi taq bughumluq menani ipadileydighan katekche shekildiki xenzu yézighining hazirqi zaman xenzu tilini toghra xatirlesh wezipisini yaxshi orundiyalmaydighanlighini ispatlidi….» (shu kitap, 71 – 76 betler.)
Mana ehwal.
Qisqisi bu melumatlarni tehlil qilish arqéliq , heqiqiy bilim tili del uyghur tili ikenligini  chungqur hés qilghili bolidu, elbette.
Heqiqetni tunimighuchilar we inkar qilghuchilar bu ré’alliqni her qanche qilsimu esla we esla  yoqétiwitelmeydu . Chünki , « tarix  bir milletning qénini , heqqini , mewjudiyitini hich bir zaman inkar qilmaydu . » ( mustafa kamal ata türk ) .
Shuning üchün biz jenabiy allah menggülük muqeddes ana til süpitide ata qilghan söyümlük ana til  yézighimizning alemshumul qudritini izchil halda ebediy jari qildurush üchün kallimiz kitishidinmu qorqmay jénimizni péda qilishimiz  bu insanliq alimidiki menggülük shan – zeperlik tarixiy , pak imaniy we otluq wijdaniy burchimizdur !!!

http://bbs.alkin.cn/read.php?tid=18401&page=1

2012-Yili Dölet Bixeterlikige Chétilip Qolgha Élinghanlarning 75 Pirsentini Uyghurlar Teshkil Qilghan

Muxbirimiz Erkin
2013-11-27
sot-olum-jaza-uyghur-5-iyul.jpg

CCTV Xewiride bérilgen, 5-Iyul weqesige chétishliq uyghurlarni ölüm jazasigha höküm qilghan körünüsh. 2009-Yili 15-Öktebir.

AFP

Amérikidiki bir kishilik hoquq teshkilatining seyshenbe ashkarilishiche, xitayda dölet bixeterlikige tehdit sélish bilen eyiblinip qolgha élinghan tutqunlarning mutleq köp qismini uyghurlar teshkil qilidu. Kishilik hoquq paaliyetchiliri b d t ni bu ehwalgha diqqet qilishqa chaqirdi.

Amérika «dialog» fondi jemiyitining seyshenbe küni élan qilghan doklatida körsitishiche, xitay 2012-Yili 1105 kishini«dölet bixeterlikige tehdit sélish» bilen eyiblep qolgha alghan. Bu bir yilda oxshash «jinayet» bilen qolgha élinghanlarning sani aldinqi yilgha qarighanda 19% köpeygen. Ulardin 1049 kishige «jinayet» artilghan bolup, jinayet artilish nisbiti 8% ashqan.

Lékin, «dölet bixeterlikige tehdit sélish» bilen eyiblinip qolgha élinghan bu kishilerning 75 pirsentini uyghurlar teshkil qilghan. Yuqiriqi kishilerge 369 qétim 1-Basquchluq sot échilghan. 278 Qétimliq sot uyghur élide échilghan.

Cheteldiki uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, xitay boyiche dölet bixeterlikige chétilip qolgha élinghanlarning 75 pirsentini xitay omumi nopusining 1 pirsentini teshkil qilmaydighan uyghur igilishi kishini chöchütidighan ehwal.

Amérika uyghur birleshmisining muawin reisi élshat hesen, bu ehwal nöwette uyghurlarning xeterlik ehwalda turuwatqanliqini körsitidighanliqini eskertip, xelqara jemiyetni bolupmu gherb ellirini bu ehwalgha diqqet qilishqa chaqirdi.

Xitayda «dölet bixeterlikige tehdit sélish jinayiti» müjmel bir uqum bolup, xitay hökümiti 1990-Yilliri «eksilinqilabchi» dégen ataqni qaldurup, uning ornigha «dölet bixeterlikige tehdit sélish» dégen bu uqumni dessetken. Kishilik hoquq paaliyetchilirining qarishiche, bu uqum nuqtiliq siyasiy öktichilerni basturushqa qaritilghan bolup, u yene musteqilliqni teshebbus qilghuchilar, bölgünchiler we ishpiyonluq heriketlirini jazalash üchün qollinilip kelgen.

«Dialog fondi jemiyiti» ning ilgiri sürüshiche, bu xil jinayet bilen eyiblinip qolgha élinghanlarning uyghurlarda pewquladde köp bolushidiki seweb, uyghur we tibetlerning musteqilliq herikiti seweblik qattiq basturushqa duch kéliwatqanliqi bilen munasiwetlik.

«Dialog fondi jemiyiti» yene, xitay memliketlik we aptonom rayonluq edliye tarmaqlirining statistikiliq melumatini neqil keltürüp, 2012-Yili xitay boyiche «dölet bixeterlikige tehdit sélish» bilen qolgha élinghanlar köpeygen bolsimu, biraq oxshash seweb bilen sotlanghan uyghurlarning 2011-Yilqidin azayghanliqi, 2011-Yili uyghurlar 86 pirsentini teshkil qilghan bolsa, bu yil 75 pirsentini teshkil qilghanliqini bildürgen.

Biraq, «dialog fondi jemiyiti» ning qarishiche, xitayning yuqiriqi statistikiliq melumatida mesile bar.

Mezkur organ, uyghur élide sotlanghanlarning sani bilen yuqiri jinayet bilen eyiblinip qolgha élinghan yaki mehkum qilinghanlarning sani mas kelmeydighanliqini eskertip, 2012-Yili bu xil jinayet bilen eyiblinip sotlanghan uyghurlarning azayghanliqigha ishenmeydighanliqini tekitligen.

«Dialog fondi jemiyiti» ning körsitishiche, uyghur aptonom rayonluq yuqiri sot 2012- Yili 1-We 2-Basquchluq bolup dölet bixeterlikige munasiwetlik 314 qétim sot échilghanliqini bildürgen.

«Shinjang tezkirisi» de bolsa, 2011-Yili 366 qétim 1- Basquchluq sot échilghanliqini ilgiri sürgen. Biraq, bu uchur xitayning 2013-Yilliq «qanun tezkirisi» diki melumatlargha mas kelmigen.

Élshat hesen, «dölet bixeterlikige tehdit sélish» bilen eyiblinip qolgha élinghan, iz-Déreksiz yoqap ketken uyghurlarning nahayiti köp ikenlikini ilgiri sürüp, peqet ularning bir qismi ashkara sotlinidighanliqini bildürdi.

«Dialog fondi jemiyiti» ning körsitishiche, xitay hökümiti uyghur we tibetlerni nuqtiliq bölgünchilik, térrorluq jinayiti bilen basturidu. Bölgünchilik we térrorluq jinayiti dölet bixeterlikige tehdit sélish jinayitidin perqliq bolsimu, biraq bir qisim uyghurlar dölet bixeterlikige tehdit sélish bilen jazalinip kelgen.

Bu organ doklatida yene, 2012- Yili dölet bixeterlikige tehdit sélish bilen eyiblinip sotlanghan we mehkum qilinghan 17 kishining tizimlikini élan qilghan. Ulardin sidiq qurban, abduraxman émir, qurban haji, memet zunun awut qatarliq töteylen uyghur bolup, ular bölgünchilik, bölgünchilikke qutratquluq qilish bilen eyiblinip mehkum qilinghan.

Doklatta körsitishiche, yuqiriqi tizimliktiki uyghurlardin abduraxman émir «jihad», «diniy esebiylik», «bölgünchilik» idiyisini tarqitish bilen eyiblinip qamaqqa höküm qilinghan. Qurban haji bolsa, malayshiyadin xitaygha ötküzüp bérilgen 11 neper uyghur musapirining biri.

U «bölgünchilik» bilen eyiblinip 6 yilliq qamaqqa höküm qilinghan we 3 yilgha qisqartilghan. Sidiq qurban diniy mektep échip 15 yilliq qamaqqa höküm qilinghan diniy zat. Memet zunun awut bolsa, 2012-Yili qeshqerde «bölgünchilik» bilen eyiblinip sotlanghan 22 kishining biri. Biraq, uning qanche yilliq qamaqqa höküm qilinghanliqi mejhul.

Kökbayraq Jornili Englische Neshir Qilinishqa Bashlidi

 

Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
2013-11-26
kokbayraq-jornili-113-san-englishche.jpg

Ingliz tilidimu neshr qiliniwatqan «kökbayraq» zhurnilining 113-Sani.

gokbayrak.com

 

20 Yildin béri türkiyede türk tilida neshr qilinip kelgen «gökbayraq» zhurnili 113-Sanidin tartip ingliz tilidimu neshr qilinishqa bashlandi. Ikki ayda bir neshr qilinghan bu zhurnal 5000 tirazhda bésilidighan bolup, türkiyening her derijilik rehberliri, oqutquchi-Oqughuchilar we herqaysi wilayetlerdiki kutupxanilargha tarqitilghandin bashqa, 15 etrapida döletkimu ewetilidu.

Zhurnalning bu qétimqi türkche-Ingilizche neshr qilinghan sanigha ilham toxtining «uyghur xelqining yariliri saqiyarmu?» dr. Erkin ekremning «xitayning yéngi rehberlik benzisi», dr. Qilich bughra qanatning «uyghurlardiki ümidsizlik we xitay tüzümige bolghan yatlishish», semet zenginoghlu ependining «sherqiy türkistanni unusmasliq», richart louriening «qorqmas ejdiha yoq», andréw smallning «xitay néme üchün taliban bilen uchrishidu?», dr. Gülzade tanridaghli xanimning «uyghur medeniyitide chach örüsh we uning menisi» dégenge oxshash maqaliliri kirgüzülgen.

Bulardin bashqa merhum memet imin bughraning sherqiy türkistan tarixi namliq kitabidin ariyeler inglizche we türkchige terjime qilip qoyulghan. Zhurnalning axiridiki «sherqiy türkistan menziriliri» namliq bölümge amannisaxan meqberisining resimliri qoyulghan. Zhurnal süpetlik qeghezde bésilghan bolup, her béti maqale bilen munasiwetlik renglik resimler bilen bézelgen. Biz zhurnal toghrisida téximu tepsiliy melumat élish üchün munasiwetlik kishilerge mikrofonimizni uzattuq.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyet Küni Xatirisige Béghishlanghan Tebriknamiler

Muxbirimiz Gülchéhre
2013-11-13
jumhuriyet-kuni-washington-yighin.jpg

Amérikidiki uyghurlar, bir qisim chetellikler we cheteldin kelgen uyghur méhmanlar amérika dölet mejlisi binasida sherqiy türkistan jumhuriyetlirini xatirilidi. 2013-Yili 12-Noyabir, washington.

Photo: RFA
Wetinining azad bolghan künlirige shahit bolush yeni hayat chéghida azad sherqiy türkistanni körüsh, bu yolda hijret qiliwatqan uyghur paaliyetchilirining ortaq arzulirining biri bolsa kérek.Arimizda elwette azad sherqiy türkistanda tughulup ösken, erkin sherqiy türkistan hawasidin nepes élip ösken,«uyghur xelqim tarix betlirige yene qaytidin musteqil dölet qurghan shanliq sehipilerni yazidu» dégen ümid bilen yashawatqan moysipitlarmu yoq emes.

Amérikigha eng burun yerleshken, 80 ning qarisini alghan bolsimu hazirgha qeder uyghur dawasi yolida charchimay yürüwatqan ghulamidin paxta aka, 12 – Noyabir, amérika dölet mejlisidiki jumhuriyet künini xatirilesh murasimigha qatnashqan sorun ehlige öz kechmishi bilen tarixni eslitip közlerni nemlidi.

Amérika dölet mejlisi ezasi frank wolf ependi gerche xizmet sewebi bilen uyghurlarning bu jumhuriyet künini tebriklesh paaliyitige qatnishalmighan bolsimu, uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimgha hörmet – Éhtiram bilen mektup yollighan bolup, uning mektupi sorun ehlige oqup ötüldi.

Mektupta munular bildürüldi: «hörmetlik rabiye qadir xanim, men mushundaq tarixi minutlarda siz we bashqilar bilen birge sorungha jem bolalmighanliqimdin bekmu epsuslandim, sizning awazingiz xitay hökümitining uyghurlargha yürgüzgen depsendichiliklirini anglitishta zor rol oynap keldi, hetta bizning dölet ishlar ministirlikimizmu xitayning uyghurlarning diniy erkinlik, söz erkinliki qatarliq insaniy – Heq hoquqlirigha qarita qattiq basturush élip bériwatqanliqini étirap qildi.

Xitay hökümiti uyghur we bashqilargha qaratqan depsendichiliklerni sanap tügitelmeymiz. Shundaqtimu men zorawan xitay hökümitining basturushliri astida éziliwatqan xelqlerge hörlükke érishidighan bir künning kélishini tileymen, men amérika hökümiti, amérika dölet ishlar ministirlikini awazi tunjuqturulghan xelqlerning awazi bolushqa dewet qilishni dawamlashturimen.»

Murasim riyasetchisi alim séyitof ependi teripidin uyghurlarning yéqin dosti dep tonushturulghan gérit wén ependi, teywenning amérikidiki ish béjirish ornining meslihetchisi bolush süpiti bilen tebrik sözi qildi. Uning tebrik nutqi alim séyitof ependi teripidin sorun ehlige uyghur tilida terjime qilindi.

U mundaq dédi: «xitay teywen, tibet, uyghur xelqlirige zorawanliq qilish arqiliq muqimliqni ishqa ashurimen dep chüsh körüwatidu, xitay muqimliqni zorawanliq emes, belki her birimizge erkinlik, öz özini bashqurush hoquqini bergende andin ishqa ashidu,…… Biz özimizning bu zorawan düshminige hemkarliship qarshi turushimiz kérek! sherqiy türkistan dölitinglarning tughulghan künini qizghin tebrikleymen biz her zaman hemkarlishishqa teyyarmiz.»

Murasim axirlishishqa yéqin uyghurlarning jumhuriyet künini qutluqlash murasimigha qatnashqanliqidin intayin xushalliq hés qiliwatqanliqini ipadilep söz qilghan xitay démokratik teshkilat wekilliridin, amérikidiki«puqralar küchi» teshkilatining wekili dawid wu, teshkilat reisi yang jyenlining birleshken döletler teshkilati aldida xitayning kishilik hoquq kéngishige eza bolup kirishige qarshiliq namayishqa yétekchilik qiliwatqanliqi seweblik bu meydanda bolalmighanliqi heqqide chüshendürüsh bérip ötti.

U mundaq dédi:«men bügün, xitay puqralar küchi teshkilatigha wekil bolush süpitim bilen bizning bu dewada uyghurlar bilen bir ikenlikimizni silerni qollaydighanlirimizni bildürmekchi. Xitayning meqsiti uyghur bolsun, tibet bolsun, xitay bolsun hemmimizni parchilap yoqitish. Biz buninggha yol qoymasliqimiz kérek. Biz birlik – Hemkarliq arqiliq xitay hökümitining basturushlirigha qarshi turushimiz kérek.»

1933-1934-Yillardiki Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyitining Axirlishishidiki Ichki-Tashqi Amillar

Muxbirimiz Ümidwar
2013-11-21
Istanbulda neshir qilinghan «tarixiy höjjetlerde 1933 – Yilidiki sherqiy türkistan we asasiy qanuni» dégen kitabning tash muqawisi

RFA/Arslan

1933-Yili, 12-Noyabir küni qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti 1934-Yili, 2-Ayghiche, jemiy 6 aygha yéqin waqit mewjut bolup turup, axiri ma jongying qomandanliqidiki tunggan küchlirining hujumliri bilen axirlashti.

Gerche mezkur jumhuriyet qisqa waqit mewjut bolup turghan we bir qeder mukemmel döletchilik sistémilirini berpa qilip, ishqa kirishken bolsimu biraq ichki we tashqi amillar tüpeylidin öz mewjutluqini saqlap qalalmidi. Buningdiki tüp seweb-Amillar néme dégen soal tughulushi mumkin.

Bu mesililer heqqide türkiyediki uyghur proféssorliridin alimjan inayet we erkin ekrem analiz yürgüzüp, yash jumhuriyetning mewjut bolup turalmasliqidiki ichki amillarning asasliqi ichki ziddiyetler we tashqi jehette sowét ittipaqining arilishishi ikenlikini körsetti. Doktor alimjan inayetning qarishiche, yurtwazliq, özara pikir ixtilapliri, ortaq milliy roh we milliy kimlikning küchlük bolmasliqi, hakimiyet qatlimidiki milliy ixtilaplar we bashqilar jumhuriyetning tarmar bolushidiki muhim ichki seweblerdur.

Doktor erkin ekremning qarishiche, chong döletlerning qollimasliqi, jümlidin sowét ittipaqining bu jumhuriyetke qarshi turup, herbiy-Siyasiy jehettin uyghur diyarigha arilishishi we bashqilar muhim tashqi amillardur.

Yuqiridiki awaz ulinishidin bu programmining tepsilatini anglighaysiler.

Mekit Owchi Meshripi – Tuluq – Uyghur Erk Tv

Mekit Owchi Meshripi – Tuluq – Uyghur Erk Tv

Xitay Basqunchiliri Umumiy Yighindin Nimilerni Ögendi

Xitaylar wetinimizdin chiqip ketsun!

Yéqinda Xitayning xinjiang gézitide “Islahatni omumyüzlük chungqurlashturushning burghisi chélindi” namliq maqale élan qilin’ghan bolup maqalide mundaq déyilgen; Aptonom rayonimizdiki jaylar, tarmaqlar JKP 18 – nöwetlik merkiziy komitéti 3 – omumiy yighini we JKP aptonom rayonluq 8 – nöwetlik komitéti 6 – omumiy (kéngeytilgen) yighinining rohini chungqur ögendi, izchillashturdi. Ortaq tonushqa kélip yighin rohini öginish, izchillashturush dolqunini qozghap, yenimu gheyretke kélip, islahatni chongqurlashturushning yéngi tesewwuri üstide izdendi.
Aptonom rayonluq partkom birliksep bölümining merkiziy öginish guruppisi 18 – noyabir mexsus témida öginish qilghandin kéyin, köpchilik bes – beste mundaq déyishti: aptonom rayonluq partkomning merkiziy xizmetlirige yéqindin masliship, birliksepning kéngeshlik démokratiyediki muhim rolini jari qildurushni chöridep, partiyening din xizmitidiki asasiy fangjénini omumyüzlük izchillashturup, diniy ishlarni qanun boyiche bashqurushimiz; aptonom rayonluq partkom otturigha qoyghan birliksep xizmitige alaqidar yéngi tepekkur, yéngi idiye, yéngi tedbirni öginish we tetqiq qilishni kücheytip, shinjangning birliksep xizmitige téximu yaxshi yétekchilik qilishimiz we uni ilgiri sürüshimiz kérek.
Qeshqer wilayetlik partkom 18 – noyabir kéngeytilgen yighin échip, j k p 18 – nöwetlik merkiziy komitéti 3 – omumiy yighini we j k p aptonom rayonluq 8 – nöwetlik komitét 6 – omumiy(kéngeytilgen) yighinining rohini öginip, yetküzüp, islahatni omumyüzlük chongqurlashturush we muqimliqni qoghdash xizmitini orunlashturdi. Yighinda mundaq tekitlengen: biz choqum pursetni ching tutup, muhim nuqtini gewdilendürüp, her qaysi tereplerning tüzülme méxanizmidiki nuqsanlarni qetiy tüzitip, Qeshqerni tereqqiy qildurush qurulushining téximu parlaq kelgüsini berpa qilishqa tirishishimiz kérek. Shuning bilen bille, ‹‹üch xil küch››ning bölgünchilik, buzghunchiliq heriketlirige qattiq zerbe bérip we aldini élip, ijtima’iy aldini élishni omumyüzlük kücheytip, jemiyetning bixeterlik tuyghusini ünümlük östürüshimiz kérek.

Bu heqte textalghan sherqi Turkistan uchur merkizining reisi Abduljélil Qaraqash ependi mundaq dédi; Xitay mustemlikichi hakimiyiti Xitayning yéqinda échilghan Xitay kommunist partiyisi 18 – nöwetlik merkiziy komitéti 3 – omumiy yighini we Xitay kommunist partiyisi Uyghur aptonom rayonluq 8 – nöwetlik komitéti 6 – omumiy (kéngeytilgen) yighinidin ijabi nersilerni ögünüp izchillashturghini yoq, belki bu yighindin kéyin, özlirining Uyghur xelqini we Sherqiy Türkistanni berbat qilish we chong syasitini tézdin emelge ashurush üstide téximu ünümlük chare tedbirlerni élishqa tirishwatidu, “bir gez örlise jahalet, ming gez örler adalet ”digendek, Xitay basqunchiliri umumiy yighinda Uyghur xelqini téximu küchlük we qanliq basturush heqqide qarar alsa, Uyghur xelqimu hem Xitay basqunchilirigha qarshi téximu küchlük qayturma zerbe bérishke teyyarliq körüp qoydi. Xitay basqunchilirning xalighanche zorluq zumbuluq qilishigha, Uyghur xelqi hergiz qol qorushturup, sukut qilip turmaydu!

Xitay basqunchiliri Sherqiy Türkistanni bésiwalghandin kéyinki 64 yil mabeynide Sherqiy Türkistadiki mustemlikichilik siyasitini héchqachan özgertkini yoq, buni her bir Sherqiy Türkistanliq kallisida choqum yaxshi aydinglashturwélishi kérek, yeni Xitay basqunchiliri Uyghur xelqini xorlash depsende qilish bilenla qalmay, Uyghur xelqining iradisige xilap xalda, Xitay köchemnlirini mejburi köchürüp kélip, Uyghur xelqining igilik hoqoqigha tajawuz qildi. Uyghur xelqining Sherqiy Türkistandiki asasi milletlik ornini inkar qildi. Uyghur til – yéziqini we medeniyitini cheklep, Xitaylashturush yolida mangdi. Sherqiy Türkistanni dunya siyasi xeritisidin menggülük yoqutuwétish üchün jiddi herket qilwatidu, mana bular Uyghur xelqini ghezeplendüriwatqan, qollirigha palta pichaqtek iptidiayi qorallarni élip, Xitay jinayetchilirige zerbe bérishke türtke boliwatqan seweplerdur!

********************************************
Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi
Osttürkistan Kultur – und Informationsverein e. V.“
Kaiser-Wilhelmstr. 247, 47169 Duisburg
Tel: 0203 579 36 45 Mobil:0176 2489 4054

9 Neper Pidaiy Xitayning Sériqbuya Saqchixanisigha Kökbayraqni Kötürüp Bésip Kirgen

 

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-11-19
 
 

 

Muxbirimizning xitayning sériqbuya saqchixanisida nöwette turuwatqan we 16-Noyabir sériqbuya saqchixanisigha hujum qilish weqeside wezipe ötigen saqchilardin igilishiche, shu küni 17 yash bilen 23 yash arisidiki 9 neper pidaiy saqchixana aldida toxtighan bir aptomobildin sekrep chüshüp, ayyultuzluq kökbayraqni qolida kötürgen halda saqchixanigha tekbir éytip bésip kirgen. Ular saqchixana qorusidiki yardemchi saqchilardin töt nepirini pichaq we paltilar bilen urup yerge yatquzghandin kéyin, xitayning resmiy saqchilirigha hujum qilish we ay yultuzluq kökbayraqni saqchixana ögzisige qadash üchün saqchixanining xizmet binasigha qarap étilghan. Weqedin alaqzade bolghan xitay saqchiliri derhalla binaning ishikini ichidin taqiwalghan we pidaiylarni binaning 2- We 3-Qewitidiki dériziliridin oqqa tutqan. Binaning ichige bösüp kirishke muweppeq bolalmighan pidaiylar, ay-Yultuzluq kök bayraqni baghrigha basqiniche jan üzgen.

Muxbir: sériqbuya saqchixanisimu?
Xadim: he, gep qiling!

Muxbir: weqede ölgen charibaghliq saqchi balining ismi néme?
Xadim: exmetjan ömer.

Muxbir: mushuning bilen saqchilardin üchi ölgen boldimu?
Xadim: shundaq!

Muxbir: hazir weziyet qandaq?
Xadim: wilayettin kelgen saqchilarmu bar, téjingning (alahide saqchi qisimning) mu bar, charlash, nöwette turush dawamlishiwatidu.

Muxbir: jesetler bir terep qilinip boldimu?
Xadim: qurban bolup ketkenlerni demsiz?

Muxbir: shundaq.
Xadim: ularning jesiti aililirige bérilip yerlikide qoyulup boldi.

Muxbir: hujumchilarningchu?
Xadim: ularning yötkep kétildi, nege ekitilgenlikidin méning xewirim yoq.

Muxbir: shu küni weqe yüz bergende siz qeyerde idingiz?
Xadim: men kamandropkida idim.

Muxbir: weqedin xewer tapqandin kéyin neq meydangha keldingizmu?
Xadim: keldim.

Muxbir: kelgende qandaq bir menzirini kördingiz?
Xadim: méning kelgen waqtim saet 6 ler mezgili, weqe bésiqqan, qanun doxturliri jesetlerni tekshürüwatqan iken.

Muxbir: anglishingizche, ish qandaq bashlinip qandaq axirlishiptu?
Xadim: yardemchi saqchilar qoruni tazilawatqanken. Toqquzi bésip kirip chanashqa bashlaptu, arqidin binagha hujum qilghan iken؛ bina mimaliq (mexpiy nomurluq) bolghachqa, saqchilar binani ichidin taqiwélip dérizilerdin béshini chiqirip oq étiptu؛ ular ajizlashqandin kéyin andin bizning sojang binadin chiqip qalghan ishlargha qomandanliq qiptu.

Muxbir: ilgiriki weqelerde eng bolmidi dégende hujumchilardin bir-Ikkisi tirik tutulatti, déloning dawamini éniqlash üchün bolsimu؛ bu qétim undaq bolmighan. Démek bu bir tasadipiyliqmu yaki yuqiridin mexsus buyruq bolghanmu?
Xadim: mexsus uqturush bar-Yoqluqini bilmeymen. Texmin qilishimche, saqchilar üstide, hujumchilar töwende bolghachqa étilghan oqlar asasen bedenning üst qismigha tekken. Ötken qétimda (23-Aprél sériqbuya weqeside) bizningkilerdin 15 adem ölüp jiq ziyan tartip ketkechke, bu qétim jiddiyliship yene oxshash ziyan bop ketmisun dep oylighan.

Muxbir: hazir saqchixanida neq shu weqe küni wezipe ötigen bireri barmu? bolsa chaqirip qoyung!
Xadim: bar, bir yardemchi saqchi bar. Mana téléfonni berdim.

Muxbir: shu küni weqe yüz bergende siz binaning ichidimitingiz, sirtidimu?
Xadim: men ichide. Warang- Churung awaz chiqti, arqidin oq awazi chiqti. Dérizining tüwige yügürüp bérip töwenge qarisam, «allahu ekber» dep towlap bizningkilerni chanawétiptu, bizningkilermu binaning üstide turup oq chiqiriptu. Bir chaghda bizning sojang binaning ishikini taqiwélinglar dep buyruq qildi, men qorudiki yarilanghan yardemchi saqchigha binaning ishikini taqiwet désem gépimni angqiralmidi, men peske yügürüp chüshtüm, ular ishikni ittirgili turuptu. Binaning ichkiri-Tashqiri ikki ishiki bar, téshidikisi eyneklik, ichidiki tömür hem mimaliq (nomurluq). Men derhalla mimaliq ishikni taqiwaldim؛ ular ichige kirelmidi. Biz binaning üstidin oq chiqarduq.

Muxbir: hujumchilarning qollirida némiler bar?
Xadim: pichaq, palta, orghaq, bayraq…..

Muxbir: bayraq qandaq bayraq?
Xadim: kök renglik, erebche xet yézilghan, ay, yultuzning resimi bar.

Muxbir: bayraqni qaysi kötürüptu, 16 yashliqimu yaki chongimu?
Xadim: éniq qaysining kötürgenlikini körmidim؛ emma ishikning tüwide étiwétilgen 5ining otturisida kök bayraqni kördüm. Hujumchilardin biri aptomobilning tégige kiriwalghan, angghiche alahide saqchilar yétip keldi, biz aptomobilning tégide biri bar dep warqiriduq, ular aptomobilning tégidikige qaritip oq atti, u aptomobilning tégide jan üzdi. Biri oburnining tüwide étiwétildi.

Muxbir: saqchilardin qanchisi ölgen boldi, qandaq öldi?
Xadim: biri neq meydanda öldi, biri doxturxanida öldi, yene biri doxturxanigha ekitiwétip, maralbéshigha yéqin qalghanda shamal dep bir yéza bar, shu jaygha kelgende jan üzdi.

Yuqirida sériqbuya saqchixanisgha hujum qilish weqesining tepsilati heqqide melumat berduq.

 

TÜRKLERDE KARTAL VE ÇİFT BAŞLI KARTAL TAMGASI

Karakush we TengriqutTürklerde “Kartal tamga”sının (sembol-amblem-motif-yanış) menşeî, türeme efsanelerine kadar dayanmaktadır. Kartal, güç ve kudretin sembolü doğu ve batı hakimiyeti, dünyevi ve uhrevi dünyayı simgelemesine rağmen köken inançlarına da ulaşmaktadır.

Yakut (Türklerinin) bazı soylu boylarının kartaldan türediği bilinmektedir. Bunun yanı sıra Teleüt (Türklerinin) bir kara kartaldan, Yurtas (Türklerinin) ise beyaz başlı kartaldan türediklerine inanılırdı. Türk hükümdar sülalerinden bazılarının kartal yuvasında doğduğu da bilinmektedir(Mesela Şato Türklerinin hükümdarları). Nitekim güçlü Şamanların kartal yuvasında büyüyüp terbiye aldığı Şaman efsanelerince tasdik edilmektedir1.

En eski Türk inançları izlerini devam ettiren Doğu Sibir deki Yakut/Sahalar ile Altaylılar’ ın, Kam (Şaman) dinine göre: Güneş, Ay ve bütün Gökyüzü’nün yaratıcısı olan iyilik ilâhı ÜLGEN’ in yedi oğlundan beşincisi, gökyüzünde yaşayan KARTAL’dır. Kırgızların Er-Töküş Destanı’nda ise, Alp-Karakuş (Kartal), Dünyanın Ortasındaki Kaf Dağı’nda (Kafkasların 5633 m.lik en yükseği, daimî-buzlu “Mengü-Tav”/Alburuz’ da) bulunan ve başı Göklere ulaşan Uluçınar’ın tepesindeki Yuvası’nda, yaşamaktadır. Başkır/Başkurtlar’ın inancında, (İran edebiyatında, “Simurg” diye bilinen ve Zümrüd-i “Ankaa” da denen) “Semrük” adlı çiftbaşlı kuşun, bir başı kişi (insan) gibi olup, kişi, dilince konuşur. Semrük, “mengü-suyu” (Âb-ı Hayât) içtiğinden, (hiç) ölmez; Kafdağı’nın tepesinde yaşar, Göller’de bulunan, (insanlara zarar veren) ejderhaları kaparak getirip, Kaf dağına atar (öldürür).2

Sibir ve Altaylardaki Kam/Şamanlar, “Kartal Ana dan doğmuş” sayıldığından, O’nun korumasındadırlar. Bu yüzden Kamlar in dış giysilerinde ve din törenlerinde (Mevlevîlik ile Bekta­şîlikteki “Semâ/Semah” gibi) çalarak oynadıkları davulları (Tüngür/Bar)’nın üzerini, büyük kartal tasvirleriyle bezerler. Yakutlar ve komşuları Dolganlar’ın, köyleri ile (seyrek kurulmuş) keçe çadırları yanında, dikilen dörtköşeli direklerin tepesinde, koruyucu timsali olarak, tekbaşlı ve genelde çiftbaşlı kartal şekilleri bulunurdu. M.Ö. 3. bin sonlarından kalan Altaylardaki Kurot Kurganında bulunan iki kabirde, bir “Kartal Pençesi”nin varlığı da, Kartalların Türk Kültüründe ne kadar eski olduğunun kanıtıdır. Yine, Doğu Altaylardaki Ursul ırmağı kıyısında, M.Ö. IV.-III. Yüzyıllardan kalma Başador Kurganı’ndaki, kaplan resimleri ile süslü bir tabutta bulunan, üzeri yaldızlanmış bir ağaç kartalın varlığı da, aynı inançtan geliyor3.

L. Şternberg’in malumatına göre Teleüt Türklerinde Ay, kuzeyin (dolayısıyla soğuğun), Güneş ise güneyin (dolayısıyla sıcağın) sembolüdür. Gök kartalının sol kanadı Ay’ı, sağ kanadı ise Güneş’i tutmaktaydı. 4 Güneş’in, Türklerin çok sevdiği kartalla simgelenmesi de hayat-ölüm ikili karşıtlığında Güneş’in hayat bloğunu temsil ettiğini gösterir. Bu sebeptendir ki Türk düşüncesinde hükümdarlar, Güneş’e benzetilmişti: Milleti doyurmak, giydirmek ve korumak onları Güneş olarak vasıflandırmaya olanak sağlamıştır. Türk düşünce tarzının bediî yansıması olan Kutadgu Bilig’de doğan Güneş hükümdarın, dolunay da vezirin simgesidir. Kutadgu Bilig’in sembolik kahramanları olan Kün-Toğdı adaleti, doğru yasayı, Ay-Toldı kutu temsil eder. Yazarın da verdiği anlamdan görüldüğü gibi adalet tıpkı Güneş gibidir, küçülmez, parlaklığını kaybetmez. Güneş’in burcu olan Arslan da gökteki yerini değiştirmez. Mutluluk ise tıpkı Ay gibi değişken ve oynaktır. Ay gökte büyür, küçülür, yerini değiştirir, burcu Akrep de evrende oynar, insanları sokar.5

Kutadgu Bilig, yazıldığı dönemde Ay merkezli inanç sisteminin yerini Güneş almıştır ve Güneş’in hükümranlık simgesi olması, adaleti temsil etmesi de buna göredir. Bu dönem Uygurlarında da kağanın simgesi Güneş’tir. Geç dönem Orta Asya Timuriler sarayında ve yapıtlarında aslan resimlerinin geniş yer alması da Güneş mitinin ağırlık kazanması ile bağlantılıdır.

Orhun-Yenisey yazıtlarında, “Tengriden kut almış”, ifadesi zamanla Uygur kağanlığı döneminde, özellikle Uygurların beşinci kağanından sonra (789–840) Güneş’ten ve Ay’dan kut almış olarak tanımlanmaktadır. Bu durum Güneş’in hükümranlık simgesi olması ile birlikte kut verici olduğunu da kanıtlar durumdadır. Ayrıca Uygurların kabul ettikleri Mani dininin de etkisi Güneş ve Ay kültünün ön plana çıkmasını sağlamış olabilir.6 Güneş ve Ateş kültü, tüm Türk boylarında önemli izler bırakmıştır. Sibirya’dan Karadeniz’in kuzeyi ve Kafkas dağlarına kadar medeniyetlerinin derin izlerini bırakmış Skyth/İskit Türkleri ile Balkanlarda ve Helen öncesi Mora, Teselya, Makedonya bölgesinde yaşayan Türk kökenli halklardan Pelasg’lar antik Helen efsanelerini etkilemişlerdir. Türkistan’dan Balkanlara Türk Dünyasındaki, “ocağın-ateşin- sönmesin” dileği, Kafkas Turan boylarında da mevcuttur.

Örneğin, Adigelerde “Mefehu Apşi” (Ateşin yansın), Abazinlerde “Wulağua Yımçaraağat” (dumanın sönmesin), Gelin odasına da kimi zaman “Maf’e Wune” (Ateş odası) denmiştir.7 İskitlerin torunlarından Abhazlar’daki, “Abrıskil (Brıtskil) Nart destanı” ateş kültünün en tanınmış örneklerindendir. Abrıtskil isimli kahraman, insanları devlerin saldırılara karşı korumak için ateşi, elde etmek ister. Fakat ateş, Kafkasların yüksek volkanik dağlarındadır. Buralarda Daw (dev) ler barınır. Apsıwa halkını zaman zaman basar ve öldürürler. Abrıskil (Brıtskil) , ateşi uçarak elde edeceğini düşünür. Kartal kanatlarından elbise diker ve uçmayı başarır. Dawların uyuduğu bir anda kartal gibi uçarak devlerin arasından, ateşi kaparak halkına teslim eder. Ateşin kullanılmasını öğretir, yaygınlaşmasını sağlar. Daha sonra devler Abrıskil’i ( Brıtskil) yakalar, Abhazya’nın Panaw (Uzunyar) kayaları arasında Tjilaw mağarasında zincire bağlarlar.8 Antik Helen efsanelerinden “Prometeus” gibi bir çoğu İskit Türklerinden kendilerine uyarlanarak alınmıştır.

(Batı) Sibir’de, (M.Ö. VIII. Yüzyıldan kalma) Skyth/İskit (Saka) Kurganı’ndan çıkan ve bugün Petersburg Hermitage Müzesi’nde bulunan, açık kanatlarının arası 16 cm. olan ve “Pençeleriyle bir Dağkeçisi’ni kapmış Altın Kartal”, çok ince bir sanatla işlenmiştir 9

Tanrıdağlar (Tiyanşan)’ın doğusunda, VIII.-IX. yüzyıllarda Mani ve Buda dinlerindeki Uygurların, Tarım ırmağı boyunca Sorçuk’ta “Ming-Öy” (Bin-Ev) adlı mağaradaki tavan freskleri’nde, “Çiftbaşlı Kartallar”, ağızlarında tuttuğu yılanlar ile (Anadolu’daki) Selçukluların kartal-ejder bileşimini hatırlatmaktadır. Bu bileşim, aynı zamanda, Başkırtlar’ın, Semrük-Ejder ilişkisini de, göstermektedir.10

M.Ö. 250 yılında Horasan’dan çıkan Arşaklılar’dan, M.S. 1423’te Mardin-Artukluları’nın sonuna kadar, 1670 yılı aşkın bir zamanda, “Kartal” ın Türk Devletleri’nde “bayrak” ve “arma” olduğu görülüyor: Büyük İskender’in halefi Makedonyalılara karşı, Sakaların Horasan kolundan Altıgöçebe (Türkmen/Oğuz) Dahalar’ın Parn boyundan çıkan (ve adı, eski Türkçe “pars-ayı karması yırtıcı” anlamında olan) I. Arsak (M.Ö. 250-248) ile Kardeşi, (şimdi Afganistan’da Me-zarişerif yerindeki) Balkh şehrinde ayaklanmıştı. Sonunda, istiklâl kazanan ve “Partlılar”da denen Arşaklılar (M.Ö. 247-M.S. 226), batıda Fırat ve Kızılırmak başları ile Kafkas sıradağlarına varınca, hâkim olmuşlardı. Bunların, Romalılara karşı, Hazar Denizi’nden Kızılırmak başları ve Birecik – Altına kadarki Uçbeyliği olan Batı / Küçük-Arşaklılar (51-428) Ülkesi, “Oğuz-Eleri” sayılmış ve Oniki “Boy”lu “Dede-Korkut Oğuznâmeleri”ni, “Tarih-Destanları” olarak bırakmışlardır. Her iki Arşaklı kolu bayrağında, “kartal” tasviri bulunuyordu. Batı ve Doğu Romayı yenen Avrupa Hun Devleti cihangiri Attila’nın (437-453) bayrağında ve Gök-Türk Başkumanca-Şehzâde Köl-Tigin’in, 731’de ölümü üzerine yapılan mermer heykelinin Börk’ünde, kanatlarını açmış kartal tasviri bulunuyor 11.

Rus bilginlerinden Pekarski, uzun yıllar Sibir’de aralarında bulunduğu Yakut/Saha Trükleri’nin dilini incelemiştir. Onun dilimize çevrilen “Yakut Sözlüğü”nde (İstanbul 1930, s. 3794): Kartal’ın, Türker’de, koruma ilâhı, tılsım ve muska anlamına geldiğini, belirtir. Bu yüzden, her İslâm dininden önce ve Müslüman olmayan Türkler’de, olduğu gibi, mukaddes kuş sayılar kartalın tekbaşlı ve çiftbaşlı tasvirleri, Selçuklu ve Artuklular gibi Oğuz kolundan Müslüman Türk Devletlerinin: Mimarî eserleri, dokumaları, değişik elsanatları ve paralarında da, uğur olsun diye, işlenmiştir.

Orta Asya Türk inancına göre, insanlara gökyüzü ve yeryüzü yolculuklarında refakat eden koruyucu varlıklar kuş şeklindedir. Yükseklik, ululuk timsali kartalın, kutsal sayılması Altay kaya resimlerinden bellidir. Türkler kılıç kabzalarında bozkurt, at ve çift başlı kartal kabartma figürlerini kullanmışlardır.

Orta Asya Türklerinde koruyucu ruh olarak kabul edilen kartal motifinin, Şaman dini inanışından Yakut Türklerine geçtiği ve oradan da Orta Asya Türklerine kadar geldiği bilinmektedir. Şaman dini inanışında her insanın kuş şeklinde bir koruyucu ruhu olduğu ve insan öldüğünde bu ruhun da göğe yükseldiği inanışı hakimdir.

Bunun Türk mitolojisindeki örneği, Orta Asya’nın ünlü Şaman destanı Er-Töküş’tür. Bu efsaneye göre, Gök Tanrı’nın simgesi olan Büyük Kartal, kötü güçlerin elinde tutsak olan destan kahramanı Er-Töküş’ü önce yutup sonra kusarak, daha dayanıklı ve güçlü bir insan olarak dünyaya getirir. Kartal, daha sonra, Er-Töküş’ü sırtına alıp, yeraltında günlerce uçurduktan sonra yeryüzüne çıkarır.12 “Nart Erstxo Dolmxhumghorta ile üç Kardeş” isimli Kafkasya Çeçen efsanesinde de buna benzer Kartal imgesi görülmektedir. Efsanede kardeşlerin yeraltından yeryüzüne ulaşmalarında onları, sırtında, günlerce uçuran kartalın yardımları görülmektedir.13

Orta Asya Türk Şaman geleneğinde bazı Yakut Şaman efsanelerinde demircinin yerini demir gagalı, demir pençeli, uzun kuyruklu kuş ana tutmaktadır. Şaman söylentilerinde bütün kuş analar birbirine benzemektedir. Bu kuş ana tıpkı demirci gibi adayın bedenini parçalayarak hastalık ve ölüm getiren kötü ruhlara dağıtır. Eğer doğranmış etler bütün ruhlara paylaştırılmışsa, Şaman hastayı tedavi etmekte başarılı olur. Sonra kuş ana, kemikleri yeniden etle oluşturur ve adayı diriltir. Şaman efsanelerinden görüldüğü kadarıyla aday, bedeninin parçalanmasını kendi gözleriyle görür. 14

Demirci ve onunla beraber Şamanın da kabile ve kabile federasyonu örgütlenmesinde önemli rol alması, yalnız ekonomik şartlarla veya hayat tarzıyla sınırlı kalmaz. İnanç sisteminde ve bu sisteme dayalı yapılanmada demirci ve Şaman ikilisi önemli rol üstlenmiştir. Nitekim kabile ve sonradan kabile birliklerinin başkanı olan Tarkan unvanının kaynakların bir çoğunda “demirci tarkan” şeklinde geçmesi aslında eski Bulgarca’da tarkan kelimesinin demirci anlamına geldiğinden, demirci kültünün yaygınlığından ve sosyo-ekonomik yapılanmada önemli yer edindiğinden haber verir.15

Demirci tarkan, kabilenin ilk zamanlarda dünyevî ve dinî yönetimini elinde tutan başkanı olmuştur. Zamanla tarkanın dinî işlevi arka plana itilmiş, yalnız kabile birliğinin lideri vasfını korumuştur. Yakutlarda “darkan” şeklinde geçen tarkan, demircinin kendisi değil, karısına verilen unvandır. Demirci gibi karısı da gizli dünyanın bir parçası sayılmış ve tarkan unvanıyla şereflendirilmiştir. Manas Destanı’nda da demirciye darkan denildiği bilinmektedir. 16 Aslında bir unvan olan tarkan, ataerkil döneme geçişte toplumun bilicisi ve lideri olmuştur. Unvanlaşma sonraki dönemin mahsulüdür. Zamanla demirci toplumsal yaşamda önemini artırmış, demirci tarkanlar, devlet yapılanmasında “kağan” unvanıyla bir gelişim geçirmişlerdir. Hatta Z. V. Togan’a göre, Hazar ve Göktürk kağanları eski demirci tarhanlardan gelmiş, ancak kabileler arasında sadece hâkim olan demirci tarkanlar değil, büyük devletler kuran hükümdarlardı.17

Demirci kültünün adayın parçalanmasında ve Şaman statüsüne geçişte önemli rol oynaması konusunu bitirirken şöyle bir sonuca ulaşmak mümkündür: Demirci Şamanlar veya demircilikle Samanlık, toplumun işbölümünde ilk başta bir elde toplanmış, zamanla bu iki meslek birbirinden ayrılmıştır. Ancak Şamanla demircinin aynı yuvadan çıkması miti akıllarda bu mesleklerin bir bütün oluşturduğu zamanlardan kalmış kalıtsal öğe olarak bilinir. 18

Fuzuli Bayat’ın; Şamanizm, Kuş ana ve Tarkhan unvanlı Türk hakanları arasında kurmuş olduğu bağları Orta Asya, Kafkaslar ve Anadolu vasıtasıyla Avrupa’ya geçmiş olan Etrüsklerin Seçimle iş başına gelmiş kralı Tarkhan’ın Kartal’dan Tanrı tarafından verilmiş bir kut alma inancında görülmektedir:

Eski Çağlarda Orta Asya’dan Avrupa’ya gelmiş Türk kavimlerinden Etrüsk Kralları’nın , M.Ö. 753 den M.Ö. 509 yılına kadar, yani 244 yıl Roma’da hüküm sürmüş olduklarını görürüz. Roma halkı Etrüsk Soyundan TARKHUİN (us) Priskus adlı birini krallığa getirmişti.

“Tarkhuin” kelimesi, hiç şüphesiz, Türklerde önemli bir unvan olan ve Çin kaynaklarında” da “Tarkan” şeklinde zikredilen “Tarkhan” kelimesinin Etrüskler dönemindeki telâffuzundan başka bir şey değildir. Birinci Tarkhan bir Romalı değildi. Tarkinya’dan gelip, Roma’da yerleşmişti. Babası ise, daha uzaklardan İtalya’ya gelmişti. Adı DEMARAT(us) idi. Tarihçiler bu adamı Yunanlı sayarlar. Çünkü Yunanistan’ın Korint şehrinden Tarkinya’ya gelmişti. 19

Dil bilginleri ise, Demarat adının yunanca bir ad, olmadığını söylerler. Hattâ, bu kelimenin Hint-Avrupalı bir kelime olmadığını da ilâve ederler. Diğer taraftan, Yunanistan’daki ve Anadolu’daki yer adları arasında İNT, INT ekleri ile son bulan toponimik kelimelerin de Hint-Avrupalı olmadığı bilinmektedir. Korint şehri Pelasglar tarafından kurulmuş bir şehir idi. Demarat (belki Demirat) bu şehirden kalkıp Tarkinya’ya gelmiş çok zengin bir Pelasg idi. Oğlu Tarkhan, Tarkinya’dan gelip Roma’ya yerleşince, ikramları ve bolca dağıttığı hediyeler sayesinde, pek çok dost edinmiş, kralın bile dostluğunu kazanmıştı. Onun içindir ki, Tarkhan, Kıral Ankus’un ölümünden sonra, geleneksel bekleme müddeti geçince, krallığa adaylığını koymağa cesaret etmiştir.20

Fakat Roma’da doğmuş bir vatandaş olmadığı için, kendi. propagandasını kendi yapmağa da lüzum görmüştür. Roma’nın en eski tarihi hakkında bilgi veren Titus-Livius’a göre, Tarkhan, seçimden önce, bir meydanda miting düzenleyip, halkın karşısında konuşma yapan ilk kraldır, yani ilk krallık adayı. Tarkhan ile karısının, Roma’ya geldikleri ilk gün: Karı koca, açık bir arabada, şehri dolaşırlarken, bir kartal, havadan aşağı inip, bunların arabasına doğru, gelmiş ve Tarkhan’ın tepesindeki başlığı kapıp tekrar havalanmış, fakat bir az sonra, yine inip başlığı Tarkhan’ın tepesine yerleştirmiştir.

Tarkhan’ın Tanakvil adlı karısı Tarkinya’nın soylu bir ailesinden olan, yüksek öğrenim görmüş bir kadındı. O dönemde yüksek okullarda öğretilen en önemli bilgiler dinî bilgiler ve olayları yorumlayarak, geleceği keşfetme sanatı idi.

Kartal olayı üzerine, Tanakvil kocasına şöyle demiştir :

“Kartal Tanrı’nın temsilcisidir. Senin tependeki başlığı, yani seni göğe çıkarıp indirdi. Bu, Tanrının seni Kral yapacağına işarettir”. Bilindiği gibi, Orkhon yazıtlarında Tanrı hep Kağanları, tepelerinden tutup, tahtın üzerine oturtuyordu. 21

Etrüsk tarihinde (Eskiçağda Türkler) ifade edildiği gibi: Etrüsk krallarının asalarında yer alan kartal motifinin de Asya kökenli olduğuna şüphe yoktur. Zira çift başlı kartala tarihte ilk kez Sümerler’de rastlanmaktadır. Sümerler’ler de Mezopotamya’ya Orta Asya’dan gelmişlerdir. Sümer çivi yazısı ile yazılmış tabletlerde “imdigud” denilen çift başlı kartal, Orta Asya Türkler’inden olan Göktürkler’de ve daha sonraları Selçuklular’da da görülmektedir ki, bütün bu kavimlerin kökeni aynı yere dayanmaktadır.22

Kıpçaklar kolundan Tuna boyu Bulgar Türk Devleti’nin en parlak çağını yaşatan (adı da eski Türkçe de “kartalcık” anlamına gelen Omurtag han (814-831), babası Kurum (Krumış) Hanın hatırasına, Bulgaristan da Eski Zağra’da yaptırdığı mermer kabartmalı Anıt’taki Çift Başlı kartallar (Anadolu) Selçuklu kartalları’na çok benzemektedir. Bulgar Türk sanatının en yüksek devri Omurtag han devridir. 24

Güney Bulgaristan’da bugün Strazagora denen yerde bulunan kabartmalar, Bulgar kültürünün Asya menşeini gösterebilmeleri bakımından önemlidir. M.S. VII-VIII. asırlara ait olan bu kabartmalar arslan, çift başlı kartal karşılıklı sülünler, kuş başlı ve kanatlı grifondan ibarettir.25

Arnavutluk’ta, Avar ve Macar eserlerini andıran, daha doğrusu Orta Asya ile ilgisi çok muhtemel olan bir hazinenin bulunması, Orta Asyalı göçebelerin Balkanlarda ne derece köklü bir faaliyette bulunduklarını bize anlatmıştır. Menteşeli ve menteşesiz, kayış ucu süslerinden ibaret olan bu buluntular, Avarların bitkili rinsolarıyle büyük bir benzerlik göstermekteydiler. Gene bu buluntular arasında ele geçen yüksek ayaklı kadehler ve yandan kulplu tabaklar, Nagy-Szent-Miklos’taki eserleri hatırlatmakta idiler.26

Hazar devletinin etrafında yaşayan kavimlerden biri olan Peçeneklerin, her günkü hayatlarında kullandıkları âletler ve silâhlar, at koşumları Orta Asya menşeli eserlerdi. Bunlar Peçeneklerin kavmi kültürlerini temsil etmekte idiler. Nagy-Szent-Miklos hazinesinde bulunan eserlerin ise, Peçeneklerin veya onlarla akraba olan göçebe Türk kavimlerinin yüksek san’at çalışmalarını ve bu sahadaki zevklerini göstermesi ihtimali çok kuvvetliydi. Bu eserlerde Bizans, İslav ve İran tesirlerini görenler de vardı. Bunun yanında, Avar ve Orta Asya kavimlerinin dökme terliklerini görmek de mümkündür.27

Nagy-Szent-Miklos hazinesi bir çok bakımlardan bakımlardan, Avar ve Macar motifleri ile büyük bir ilgi gösteriyordu. Kabartma suret ile yapılmış noktalar, Güney Rusya yolu ile gelmiş ve Orta Asyalı kavimlerde büyük bir rol oynamıştı. Nagy-Szent-Miklos hazinesinin kulplu sürahisinin ağzı da, inci dizisi ile süslenmişti. Aynı tezyinat, Arnavutluk’ta bulunmuş diğer bir altın hazineye ait testide de vardı. Bu sebeple Avusturyalı san’at tarihçisi J. Strzygowski 28 Arnavutluk hazinesine büyük bir önem vermiş ve Orta Asya motifleri bakımından bunları tetkike tâbi tutmuştur.29 Bu motifte Hint Garuda’sının tesirleri çok büyüktü. Fakat bu Garuda motifi, altın üzerine Güney Rusya tekniği ile işlenmişti. Bu motif, Peçeneklere Doğu Türkistan yolu ile gelmişti.30

Appelgren-Kivalo, Kartal motifinin Budist san’atnın tesirinde olduğunu söylemekle beraber, Ural dağlarından Baykal gölüne kadar çok yayılmış olduğunu da itiraftan geri kalmamaktadır.31

Balkan Albanya’sı (Arnavutluk) bayrağında Çift başlı kartal

Çift başlı kartal tamgası, bir çok arma gibi Doğu Avrupa, Karadeniz Kuzeyi ve Orta Asyalı Türk kavimleri vasıtasıyla Avrupa ve Balkan Albanya’sına da geçmiştir. Tarihi eserlerin uslûp ve üzerlerindeki resimler, anıtlar, efsaneler bu konu da bize yol gösterici olmaktadır.

Geleneksel inanışlara göre Kartal, Gökyüzünün temsilcisidir. Şimşek, yıldırım, fırtına ve yağmurun meydana gelmesinde elçi sayılmıştır. Bu nedenle mitolojik geleneklere dayanan birçok bayraklarda Kartal, milli bir sembol ve arma olarak yer almaktadır. Nitekim I.asırda Arnavutluğa hakim olan Kruyolı Kastriota sülalesi, yıldızlı ve iki başlı kartalı resmi mühürde ve bayrakta milli arma olarak kullanıyordu. Marin Sırdani’nin yazdığı “Sözlü Edebiyata göre İskender bey-Gjergy Kastriota”adlı eserindeki şiirlerde “Shqip” sözcüklerine rastlanmaktadır.

“Kartal” isimli bir halk şiiri de şöyledir :

“Ey göklerde uçan Kartal, kuşların en büyüğü kralısın sen!

Kartallar ulu ve kahraman oldukları için yuvalarını daima yalçın kayalara yaparlar.

Bu yönden albanlara (Arnavutlara) “Shqipetar” (Kartaloğlu) derler. Alban diline de “Shqip” (Kartal dili) derler.” 33

Şaban Sinani’ye göre ise; Arnavut (Alban) mitolojisin de kartal vardır. Ancak, kartal burada bir totem değil simgedir. Arnavut kelimesinin bu totemden geldiğine dair ileri sürülen görüşler doğru değildir.34

Bugünkü Arnavutluk (Albanya) bayrağı, kırmızı zemin üzerinde siyah çift başlı kartal armasından oluşmaktadır. Bu bayraktaki çift başlı kartal 1405- 1468 yılları arasında yaşayan İskender bey tarafından kullanılmıştır. Çocukluğu Osmanlı sarayında geçmiş Fatih Sultan Mehmed’le arkadaşlık yapmıştır. Daha sonra Müslümanlıktan Hıristiyanlığa dönerek Osmanlıya başkaldırmıştır. Fatih Sultan Mehmed’i uğraştıran Balkanların İslamlaşmasını geciktiren bir şahsiyet olan İskender bey 25 yıl Balkan Albanyasını yönetmiştir.

“Fatih Sultan Mehmed:”Eğer İskender bey karşıma çıkmasaydı,Venedikle komşu olacak,Papa’nın başına kavuk geçirecek ve Saint Piere Kilisesinin kubbesine Ay-yıldızı yerleştirecektim” demiştir. İskender bey’den sonra gelen kuşaklar, O’nun dönemi olan 25 yılı hatırlamak için çift başlı kartallarına 25 telek resmetmişlerdir. Bugünkü şekli, 7 nisan 1992 tarihinde devlet kararı ile belirlenmiştir.

Kartalın başka İmparatorluk ve Devletlerde görülmesi

Etrüsk’ler ve Kuzey Türklerince Avrupa’ya taşınmış olan çift başlı Kartal amblemi daha sonra Roma ve Bizans İmparatorluklarına geçmiştir. Trabzon Pontus Rum devleti ile çeşitli Avrupa devletleri ve şövalyelerinin resmi arması veya bayrak motifi olarak da kullanılmıştır.

Pelasg ve Etrüsklerden sonra Avrupa’ya gelen Hunlar, Avarlar (Attila’nın ordusunun sancağı üzerinde Bozkurt ile beraber kartalında var olduğu bilinmektedir), Bulgar Türkleri , Peçenekler, Kuman Kıpçak ve Selçuklu Türkleri ile Avrupa kavimleri ve devletleri bu arma ile defalarca tanışmışlardır. Anadolu’da Hititler’in Alacahöyük ve Yazılıkaya’daki çift başlı kartal kabartmalarında görülen armanın Ön-Türklerden olan Proto-Hitit “Hatti”lerce getirildiğini de unutmamak gerekmektedir.

Selçuklu Türkleri ve Anadolu Türk Beylikleri bu tamgayı hem Anadolu’ya geldiklerinde bulmuşlar hem de Orta Asya’dan Ön Asya’ya gelirken bizzat Oğuz ongunlarında da taşımışlardır. Rus çarlarının Çift başlı Kartal armasına sahip çıkmaları ise tamamen devlet teşkilatını ve askerliği öğrendikleri Karadeniz kuzeyi Türklükle olan ilişkilerden sonra oluşmuştur. Almanların, diğer Avrupalıların, USA’nın kartalı kullanması ise, çağlar boyunca güç sembolü olarak kullanılan bu armayı sahiplenme arzusundan kaynaklanmaktadır. Mason örgütlerinde de doğu ve batıya hakim olma arzusu ile kartal amblemi geleneği devam ettirilmektedir. Fener Rum Patrikhanesi ise kendisini Bizans’ın daha doğrusu Doğu Roma’nın varisi ve yeniden ihyacısı görmek istemekte çift başlı kartala sahip çıkmaktadır.

Fakat şu bir gerçektir ki hiçbir millet Türkler kadar bu tamgayı, bayraklarına, kilimlerine, halılarına, taşa, madeni eşyalarına kadar taşıyarak özümseyememiştir. Bunu kendi ile özdeşleştirmek güçlü bir tarihi birikim, tarihi şuur gerektirir. Türk Milleti gibi bir Okyanusdan diğer bir okyanusa ulaşmış bir millet ancak iki Okyanus arasında Kartalı kendine sembol seçecek doğuya ve batıya hükmetmek isteyecektir. Türk Cihan Hakimiyetinin göklerdeki temsilcisi de hiç şüphesiz kartal olacaktır. Türkler, tarihi seyirlerinde çift başlı kartalı inşa eden ve bunu hak ettiğini isbat eden bir millettir.

Türkmenistan-Teke ve Ersarı Türkmenleri’nin dokudukları, XIX. yüzyıla ait olduğu belirtilen ve Petersburg (Leningrad) Etnografya Müzesi’nde bulunan bir halıda, çiftbaşlı

kartal motifleri sıralanmıştır. 36 Deve örtüsü (çulu) olarak yapılan bu halıda, 4×6 olmak üzere, yanyana ve alt alta (Oğuz Boyları sayısınca) 24 adet çiftbaşlı kartal işlenmiştir.

Çift başlı kartal, Oğuz boylarının dış-iç oğuz olarak ikiye ayrılması ve toplam 24 oğuz boyu olarak içtimai bir sistem oluşturmaları bu halı’da çok güzel bir şekilde vurgulanmıştır. 37

Oljobay Karataev, bir çalışmasında Kırgız Türklerinin ve Oğuz Türklerinin damgalarını karşılaştırmıştır. Bu çalışmasında, Reşidettin’in Cami’ üt Tevarih adlı eserinden aldığı Oğuz boy Ongun ve anlamlarını Beyaz Kartal (Bayat, Alka-evli, Kara-evli), Kartal (Yaparlı, Dodurga, Döger), Kır Kartalı (Avşar, Kızık, Beğdili, Karkın) olarak vermektedir. Aynı damgaları Kırgız Türklerinde ise şu şekilde tasnif etmektedir: Beyaz Kartal (Bağış damga, Monolar damga, Saruu damga, Koş-çift-damga-Munguş), Kartal (Bölök cal-başka yele-damga, Kara Sadak-Kesek-, Munduz Damga), Kır Kartalı (Kara Bağış, Kayçı-Çarpı-damga, Azık damga, Saruu damga, Alakçın damga). 38

İslâm’la tanışdıkdan sonra ise Türklerin Hz. Muhammed’in siyah bir kumaştan yapılmış olan ünlü sancağının Türkçe’de “kartal, şahin, atmaca vb” anlamına gelen “UKAB” adını taşıması da kartal’a manevi bir özellik atfedilmesinin bariz bir ifadesidir.

Sonuç olarak; kökü M.Ö. 2000 yıllarına kadar uzanan ve kutlu bir varlık sayılan Kartal, Anadolu ve öteki Türk Ülkelerinde, tek başına veya çift başlı olarak: Dokumalarda, Selçuklu ve Artuklu Mimari eserleri ile paralarında, ahşap ve madeni eşyada işlenmiştir. Mimari eserlerimizden (1276/80’de biten) Erzurum Çifte minareli Medrese ve 1310 yapısı Yakutiye medresesi taç kapıları yanlarında kayseri-Döner kümbed’de, çok güzel biçimde çift başlı kartal kabartmaları, hakimiyet timsali olarak, üstte ve altlarında da hayat ağacı işlenmiş bulunuyor. Hasankeyf-Amid (Diyarbakır)-Mardin Artuklularından Melik Salih Mahmud’un, kendi çizdiği plana göre, yeniden yapılan şahaser Diyarbakır Kalesi’ndeki Ulubeden Burcu (1206) ile Yedikardeş Burcu’nda çift başlı kartal kabatmaları, devlet armaları olarak kullanılmıştır. Yine aynı Artukluların, 1200-1231” yılları arasında kestirdiği paralarda Çift başlı kartal bulunuyor, Konyada bulunan çok zarif bir pirinç Teber’in ağzında Çift başlı kartal ,çok maharetle işlenmiştir. Erzurum’da Çift başlı Kartalın (bıçak işi ile) işlenmesi ile bir pano bulunmuştur. Bugün Konya Mevlana Müzesinde bulunan 1279 yılında Mevlana Türbesine Vakıf olarak bağışlanan rahle’nin iki kanadı üzerinde, birer çiftbaşlı kartal’ın (bıçak işi ile) işlenmesi, Selçuklu çağı ahşap işçiliğinin şâheseridir. 39

Günümüzde, Dicle Üniversitesi Arması, Artuklu-çiftbaşlı kartalıdır. Çiftbaşlı kartal, Erzurum Atatürk ve Konya Selçuk Üniversitelerimizde de, arma olarak kullanılmaktadır. Bu Üniversitelerimiz, Evren’e açılan bilim kapılarını Çift başlı kartallarla şereflendirmişlerdir.

11 people killed and two injured as group of axe-wielding militants attack police station in China

  • Nine militants and two police officers were killed in the clash on Saturday
  • It is one of numerous violent incidents in the region in recent months
  • The authorities blame the unrest on Uighur terrorists allied with al-Qaida
  • But activists claim social discrimination and religious restrictions are fueling anger among the region’s native Turkic Muslim Uighur ethnic group

By Suzannah Hills

Eleven people have been killed in an assault on a police station in China’s northwestern region of Uyghuristan, it emerged today.

It is the latest in a series of attacks pointing to growing unrest among the region’s native Turkic Muslim Uighur ethnic group over social and religious discrimination in the area.

Two police officers and nine militants were killed in the incident on Saturday afternoon, the Uyghuristan government said in a statement posted on its microblog. 

It said the assailants were armed with knives and axes in the attack in Bachu county’s Serikbuya township, near the historic city of Kashgar.

Unrest: Eleven people have been killed in a clash between police and militants in the Xinjiang region, pictured

‘Nine mobs [sic] holding knives and axes attacked a police station at Bachu county, killing two auxiliary policemen and injuring another two policemen,’ according to a report on xinhuanet.com, which cited a web report from the Uyghuristan government.

‘The nine mobs were gunned down on the site and local social orders restored to normal,’ said the report, which identified one of the attackers with an apparent Uighur name.

The statement added that two police officers were injured in the clash. Calls to government and police offices in the region rang unanswered Sunday.

The U.S.-government funded broadcaster Radio Free Asia and a Uighur (pronounced WEE’-gur) activist claimed that several of the young attackers were killed by a police special weapons and tactics team.

Local residents had apparently gathered at the scene to urge the officers to take the attackers alive.

‘There were around 40 to 50 people gathered around the station. They shouted to the police not to shoot, capture them alive and try them,’ the broadcaster quoted an unnamed eyewitness as saying.

Sweden-based activist Dilxat Raxit said security forces have been increasingly opting to shoot and kill suspects at the scene rather than capturing them and putting them on trial.

‘Before, they’d put them on trial. You could argue about the fairness of the trial, but at least they were alive. Now, they’re just killing them outright,’ Raxit said by phone.

He said the tougher policy appeared to be aimed at intimidating Uighurs and preventing suspects from giving testimony. 

Accusations: Radicals among the region’s native Turkic Muslim Uighur ethnic group, pictured in Hotan, farwest China’s Xinjiang region, have been blamed for the attack by officials

‘Now all of Bachu county is under lockdown, and any incident is suppressed by force,’ Raxit said.

Xinjiang has long been home to a simmering insurgency against Chinese rule led by radicals among the region’s native Uighur ethnic group.

This year has seen increasing bloodshed, with a number of deadly clashes in Xinjiang and one in the heart of Beijing in which three attackers drove a vehicle through crowds in front of historic Tiananmen Gate, killing themselves and two tourists.

Scores of attackers and government officials have been killed, although the total figure isn’t known because many incidents go unreported.

The authorities blame the violence on Uighur terrorists allied with al-Qaida. Activists say despair over economic and social discrimination as well as cultural and religious restrictions are fueling anger among Uighurs.

The government statement gave few details, but the official China Daily newspaper said the nine attackers were shot dead on the spot, and identified one of them by the Uighur name of Abula Ahat.

The newspaper said the police station was the same one that had been attacked in April in a clash that erupted after local police and community workers discovered suspicious behavior at a nearby home. That led to a gang of alleged extremists hacking and burning to death 15 members of the security services, while six of their own were shot dead.

Xinjiang is a sprawling region bordering Afghanistan, Pakistan and a number of unstable Central Asian states. It is home to about 9ninemillion Uighurs, many of whom complain that they’ve been marginalized by policies favoring Han migrants.

Beijing says it treats all minorities fairly and spends billions of dollars on development and improving living standards in Xinjiang.

The militants attacked a police station in Serikbuya, near the historic city of Kashgar, in the Xinjiang region

Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizining 16-Noyabir Sériqbuya Weqesi Heqqideki Bayanati

                                                   eastturkistanamblemi
BBC ning Xitayche torining xewirige qarighanda , Tonugun yeni 16-noyabir shu yer waqti chüshtin kéyin 3:00 ler etrapida ana wetinimpiz Sherqiy Türkistaning Maral béshi nahiyisi Sériq buya bazirida yene bir qétim Uyghur ammisining Xitay saqchixanisigha hujum qilish weqesi yüz bérip, weqede hujumchilar ikki saqchini chanap öltürgen, ikkisini yarlandurghan, Xitay qoralliq saqchiliri neq meydanni qorshiwélip, 9 neper hujumchining hemmisini shehid qilghan, weqening eng diqqet qilishqa erziydighan teripi shuki Xitay saqchiliri weqede tirik tutush imkaniyiti bar bolghan ehwalda, ularning hemmisini étip öltürgen, weqede jemiy 11 kishi ölgen, weqede yene nurghun Uyghur yashlar tutqun qilinghan.

Bu heqte Sherqiy Türkistan uchur merkizining reisi Abdjélil Qaraqash ependi bayanat bérip mundaq dédi; Xitay basqunchilirining 16-noyabir Sériq buya weqeside bash tartip bolalmaydighan mesoliyiti bar, yeni bu qétimliq weqening bash jawapkari Xitay basqunchiliridur. 16-april Sériq boya weqeside Xitay hakimiyiti 20 nechche kishining ölgenlikini élan qilghan bolsimu emma merkizimizning wetendin alghan ishenchilik uchurigha qarighanda, Xitay saqchiliri weqede tutqun qilinghan bir neper tutqunni qiynap soraq qilish arqiliq, weqege dair 100 nechche kishining tizimlikini alghan we ularni , qargha élish miltiqi bilen yiraq arliqtin turup, xuddi haywanlarni öwlighandek bir birdin étip öltürüp tügetken. 26- noyabir weqeside ölgen kishilerning sani Xitay élan qilghan sandin nechche hessep kop bolghan.

Bu qétip 16-noyabir weqeside Xitay hakimiyiti pichaq orghaq tutqan Uyghur yashlirini étip öltürdi, ulanring eng kichiki 17 yash, chong 23 yash, yeni muntizim terbiylen’gen we serxil qorallanghan Xitay saqchiliri ularni tirik qolgha élish imkaniyiti bar turup, ularni wehshiylerche étip öltürgen, buning Xitay basqunchilirining ghaljirliship qaysi basquchqa bérip yektkenlikini köreleymiz. Xitay hakimiyiti yillardin buyan özinig Sherqiy Türkistangha qaratqan mustemlike siyasitidin waz kechmey, Uyghur xelqini depsende qilish siyasitini dawamlashturp we künsieri milliy hem diniy zulumni éghirlashturup, Uyghur xelqini xatirjem kün kechürelmeydighan ehwalgha chüshürüp qoydi, bu qétimqi weqening sewebi del mushu yerde.

Biz Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi, Xitay hakimiyitining qanxorlarche basturush herktini qattiq eyipleymiz! Xitay basqunchilirining Uyghur xelqige yürgüzüwatqan adaletsiz siyasitidin we yawuzlarche irqi qirghinchiliqidin nepretlinmiz we Xitay hakimitining Uyghur xelqini depsende qilish siyasiti Sherqiy Türkistandiki barliq qanliq pajelerning bash sewepkarni dep tonuymiz! 16-noyabir weqeside shehid bolghan barliq qérindashlirimizgha ulugh Allahtin eng yuquri shehidlik mertiwisi ataqilishini tileymiz! Hem ularning aile tawabatlirigha urugh – tuqqanlirigha sebir tileymiz! Ular Xitay tajawuzchiliri éytqandak térrorchi we yaki milliy bölgünchiler emes, bésiwélin’ghan zéminda térrorchi we milliy bölgünchi bolmaydu, belki mustebit hakimiyetke, zorawanlargha qarshi, erkinlik barawerlik adalet, dimkoratuye telep qilwatqan kuch Sherqiy Türkistan xelqi bar! Uyghur bilen Xitay arsidiki küresh zalim bilen mezulum, naheq bilen adalet arsidiki küreshtur! Belki özining izzet ghururuni, hörkinlikini wetinining azatliqini közlep meydangha kökrek kérip chiqqan qoriqmas, otyürek batur olghlanlirimizdur! Ular Sherqiy Türkistan xelqining ghururi, iptixari, sheripidur!

********************************************
Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi
Osttürkistan Kultur- und Informationsverein e. V.
Kaiser-Wilhelmstr. 247, 47169 Duisburg
Tel: 0203 579 36 45 Mobil:0176 2489 4054
**********************************

Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti Toghrisida Mulahize

Ixtiyariy muxbirimiz Arislan
2013-11-14
sherqiy-turkistan-mulahize.jpg

«Yéngi akt» gézitige bésilghan «dunyada tunji islami jumhuriyet 80 yil ilgiri sherqiy türkistanda quruldi» namliq maqale.

RFA/Arslam

Chetellerde 1933-1934-Yilliridiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida uyghur we chetellik tarixchilar tetqiqat élip bardi we ilmiy maqale yézip élan qildi. Türkiyediki mutexessislirimu bu heqte maqaliler élan qilmaqta.

12 Noyabir bu heqte türkiyening «yéngi akt»gézitide, «dunyada tunji islamiy jumhuriyet 80 yil ilgiri sherqiy türkistanda quruldi» dégen témida bir maqale élan qilindi.

Bu maqalini «yéngi akt» gézitining muxbiri fexridin dede ependi yazghan bolup, maqalide sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qandaq qurulghanliqi we asasiy qanuni toghrisida toxtalghan.

Maqalide mundaq déyilgen: zamaniwi dunyada islamiy jumhuriyet namida del 80 yil ilgiri sherqiy türkistan jughrapiyiside tunji islam jumhuriyet qurulghan, sherqiy türkistan islam jumhuriyiti. Islamni asasi qanun qilip quruldi. Pul bésish, puqralirigha pasport tarqitish qatarliq adette bir dölette bolushqa tégishlik her türlük shertlirini orundighan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qarshi zamaniwi dewrdimu musulmanlarning qandaq dölet quralaydighanliqining eng yaxshi ülgisi boldi. Türklerning ata yurti sherqiy türkistan jughrapiyisidiki musulmanlar zamaniwi dunyagha mewjutluqini özliri qurghan dölet bilen étirap qildurdi. Buningdin del 80 yil ilgiri qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti ümmiwiyiler, abbasiylar we osmanli impératurluqidin ibaret hakimiyetlerdin kéyin qurulghan tunji islam jumhuriyiti boldi.

1931-1934-Yilliridiki milliy azadliq küreshliri

Maqalide déyilishiche, rayonda mewjut bolghan xitay ishghaligha qarshi küreshke atlanghan musulmanlar 1933-Yili 12-Noyabir qeshqerni paytext qilip qurghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti bilen özlirining musteqil dölitini qurdi. Musulman sherqiy türkistan xelqi deslepte 1931-Yili qumulda kéyin 1932-Yili turpanda küresh bashlatti. Xotende 1933-Yili muhemmed imin bughraning qomandanliqida küreshke atlanghan jengchiler xitay emeldarlirini qoghlap chiqirip xotenni alghandin kéyin yeken we yéngisarghiche ilgirilep keldi we xitay hakimiyitidin tazilidi. Qumul we turpandin kelgen küchler bilen birlikte 1933-Yili 12-Noyabir musteqil döletning qurulghanliqini élan qildi.

Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining asasi qanuni

Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining asasiy qanuni toghrisida kitab yazghan doktor alimjan bughda, bu heqte toxtilip mundaq dédi: sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qeshqerdiki mejlisi quran oqush we dua qilish bilen échildi. Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining millet wekilliri quran kerimini söyüp qesem qildi. Yekshenbe küni bolsa esker we qomandanlar, dölet erbabliri yawaghdiki tash köwrük aldigha toplandi we 41 pay top atti. Ay yultuzluq kök bayraq döletning resmiy bayriqi boldi, islam we milliy medeniyetning qoghdilishi meqsette sherqiy türkistan hayati namda gézit neshr qilindi. Musteqilliq belgisi süpitide sherqiy türkistan islam jumhuriyiti namida pul basturuldi we rayonda xitay pullirini ishlitish cheklendi. Qisqa waqit ichide sherietni asas qilghan mehkime quruldi we 30 maddiliq asas qanunni hazirlidi.

Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida istanbulda yashawatqan dini alim abdulhekimxan mexsummu öz qarashlirini otturigha qoydi. Abdulhekimxan mexsum eyni zamandiki inqilabning tiz ghelibe qilishining sewebi we sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushi toghrisida toxtilip mundaq dédi: birinchidin, shu dewrdiki xelqning gerche islami telim-Terbiyedin yiraq bolsimu ixlasmen we dindar ikenlikini, xelq dindar bolghanliqi. Ikkinchidin, xelq özining ghurur, eqide we wijdan bilen yashap kelgenliki. Üchinchidin, xelqning tartiwatqan zulum éghir idi, xitay xelqning mal-Mülkini musadire qilip tartiwalghan. Shuning üchün bu küresh omumyüzlük xelqning qollishigha érishti we qisqa waqit ichide ghelibige érishti.

Jumhuriyet we inqilabning meghlup bolush sewebi

«Yéngi akt» gézitide élan qilinghan maqalide yene sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qandaq aghdurulghanliqi toghrisida toxtilip mundaq déyilgen: u dewrde turpanni ishghal qiliwalghan ma jongying tunggan qoshunlirigha qarshi ürümchidiki shinjang ölke hökümiti sowét ittipaqidin esker we qoral yardem telep qildi we buning bilen 1934-Yili qizil armiyining ikki tümenge yéqin eskiri ürümchige kirdi. Qizil armiyidin qachqan ma jongying qoshunliri qeshqer we xotenge hujum qilip sherqiy türkistan islam jumhuriyitining eskerlirini qetli qildi shundaq qilip 1934-Yili 2-Ayning 6-Küni sherqiy türkistan islam jumhuriyiti aghduruldi.

Abdulhekimxan mexsummu uyghurlarning shu qétiliq inqilabining meghlup bolushidiki seweb-Amillarning ichide sowét ittipaqining muhim ikenliki, chünki sowét ittipaqining öz chégrisi yénida musteqil musulman jumhuriyitining qurulushini tehdit özige nisbeten zor hésablaydighanliqini tekitlidi.