Kériyidiki Hamile Qetliamida Anilar Kariwatqa Baghlanghan, Atilar Tughut Öyige Bésip Kirgen

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2013-12-30
qorsaqtiki-bowaq-olturush.jpeg

Téxi baliyatqu ichidiki tughulay dep qalghan bowaq.
Photo: RFA

Ikki kündin béri ijtimaiy axbarat wasitiliride kériyining arish yézisida dunyagha köz échish aldida turghan 6 neper bowaqning ana qarnida öltürgenliki, xitay dairilirining qetli qilinghan bowaqlar ata‏-Anisining hessilep jerimane tölesh telipigimu pisent qilmighanliqi heqqide uchurlar tarqaldi. Muxbirimizning bu heqte ehwal igileshliri dawamida mezkur qetliamning kériyidiki nurluq doxturxanisi dep atilidighan bir shexsiy doxturxanida élip bérilghanliqi ashkarilandi.

Ziyankeshlikke uchrighuchi aililerning muxbirimizgha pash qilishi we yerlik dairilerning étirap qilishiche, charshenbe künidin hazirgha qeder mezkur doxturxanida 4 bowaq qetli qilinghan, yene 4 ayliq bir hamile öltürülüshni kütüp yatmaqta. Öltürülüshi pilanlanghan yene bir hamilining anisi, pilanliq tughut xadimliridin qéchip yürmekte.

Soal: siz mettursun qawulmu?
Jawab: shundaq, men shu.
Soal: anglisaq silerge bir chong awarichliq keptu, ziyankeshlikke uchrapsiler, bu ishning bash-Axiri qandaq?
Jawab: er-Ayal ikkimizni xotendin tutup kélip 8 ay 3 künlük balimizni mejburiy chüshürüwetti, hazir biz bilen bir yataqta ücheylen bar, ularningmu 6 ayliq, 7 ayliq balilirini öltürüwetti.
Soal: ayalingiz doxturxanigha qaysi küni ekilindi?
Jawab: charshenbe küni. Saet bir bolghanda okul urdi, okul urulup 16 saettin kéyin bala tughuldi, bala yighlap chüshti. Yighisini anglap taqet qilip turalmidim, doxturxanining ishikini chéqip kirip balamni doxturning qolidin tartip élip nahiyilik doxturxanigha apardim. Nahiyilik doxturxanida qutquzush ünüm bermey yérim saettin kéyin jan üzdi.
Soal: balining tughulghandiki haliti qandaq?
Jawab: qash-Közliri qapqara, tirnaqlirimu bar, resmiy bir adem sheklige kirip bolghan, tughulidighangha yene 20 künlük waqti barikenduq, doxturlarning déyishiche.
Soal: balini nahiyilik doxturxanigha aparghan chéghinglarda, balining pilanning sirtidiki bala ikenlikini ochuq dédinglarmu?
Jawab: déduq, 4-Bala ikenlikini, mejburiy chüshürüwétilgenlikini.
Soal: silerche, nahiyilik doxturxanidikiler semimiylik bilen qutquzushqa tiriship baqqanmidu yaki bala pilanning sirtidiki bala bolghini üchün, qesten köngül bölmigen, yéterlik tedbir qollanmighan ehwal barmidu? bu heqte bir gumaninglar barmu?
Jawab: doxtur, séstralarning hemmisi yighilip heriket qilip baqti, bashtila bizning doxturxanigha kelgen bolsanglar, balini chüshürmeyttuq, chünki pilanliq tughut siyasiti boyichimu 5 ayliqtin ashqan balini chüshürüshke bolmaydu, silerning yéza we kenttikilerning ishi bu déyishti, shunga bir jan bolghandikin, qutquzushqa tirishti dep oyliduq.

Soal: nurluq doxturxanisining tughut bölümining ishikini chéqip kirginingizde némini kördingiz?
Jawab: ayalim kariwatta baghlaqliq yétiptu, u méni qutquzushma, balamni qutqaz dep warqirawétiptu, bir nechche xenzu ayal balamning qorsiqini bésiwétiptu, balining kindikini késip béringlar dédim, kaldirlap bir néme déyishti؛ axiri balini qolidin yulup élip achiqip kettim.
Soal: doxturlar balining qorsiqini basqanda tirik tughulghachqa tunjuqturup öltürüsh üchün basqan oxshimamdu?
Jawab: shundaq dep perez qilimen. Nahiyilik doxturxanidikilermu balining qorsiqi qattiq bésilip kétiptu, zeher ichige ötüp kétiptu dédi.
Soal: ayalni kariwatqa baghlap qoyush adette hemmisi üchün qollinilamdiken?
Jawab: yaq, mejburiy ekilingenlerge qollinidiken, hazir ayalimning bilekliri kök.
Soal: siler bilen bir yataqtiki qalghan uch ayalningmu bilekliri baghliniptimu?
Jawab: shundaq. Pidey baghliniptu. Bala ölük tughulghandin kéyin sulyaw xaltigha sélip tutquzup qoyuptu.
Soal: mushu doxturxanida yene bala chüshürüsh opératsiyisini kütüp turghanlar barmu?
Jawab: bir aile qéchip yürüptu, bir ailini hazir ekeldi.
Soal: shu hazir ekilingen ailige téléfoningizni bersingiz?
Jawab: wey, men metqurban nuri.
Soal: chüshürülmekchi bolghan balanglar qanche ayliq?
Jawab: 4 ayliq oghul, tünügün méni saqchixanigha 24 saet solap qoydi, bügün ayalimni xotendin möküp yürgen yéridin tutup ekeldi. Hazir her ikkimiz doxturxanida turuwatimiz. Bizge yardem qilsanglar, 100 ming som tölisekmu tölisek, bala aman qalsa, bizni bek bozek qipkétiwatidu.
Soal: qachanliqqa opératsiye qilinmaqchi?
Jawab: bir saettin kéyin, dora bérip chüshüridiken. Bir yardem qilinglar, bir yol körsetsenglar!
Soal: esli bularning qiliwatqini pütünley xata. Emise siz hazir ayalingizni doxturxanidin achiqip kéting, birqanche kün körünmenglar, angghiche biz bu ehwallarni yetküzidighan yerlerge yetküzeyli, bir ünümi bop qalsa ejeb emes.
Jawab: bolidu emise, shundaq qilay.
Soal: téléfoningiz ochuq tursun, ehwalingizni sürüshte qilip turayli.
Jawab: bolidu, téléfonum 24 saet ochuq.

Yuqirida, kériyining arish yézisida yüz bergen hamile qetliami heqqide tepsiliy xewer berduq. Biz weqening tereqqiyati heqqide yene dawamliq halda xewer bérimiz.

Advertisements

Kériyidiki Bowaq Ölturush Weqesi

Ixtiyariy muxbirimiz Ruqiye
2013-12-30

Igiligen melumatlirimizgha asaslanghanda, kériye nahiyisi arish yézisi shirke kentidin 4 bowaq ana qarnidila zeherlep öltürülgen. Bu peqet mushu bir ay ichide shirke kentide, ana qarnida turghuzup öltürülgen bowaqlarning sani.

Arish yézisidiki bashqa kentlerdinmu éghir ayaq ayallar qoghlap tutulup, ularning qarnidiki tughulay dep qalghan bowaqlar mejburiy éliwétilgen. Emma, bu bir ay ichide pütün arish yézisi boyiche dunyagha köz échish aldida turghan jemiy qanche bowaqning öltürülgenliki éniq emes.

Biz tughulay dep qalghan balisidin ayrilghan bir déhqanni we shundaqla bu qétimqi bowaq olturush weqeside aktip rol oynighan ayal yéza bashliqi awat memtiminni ziyaret qilduq.

Yuqiridiki awaz ulinishidin ziyaret xatirisini anglighaysiler.

30-Dékabir Küni Yekende Qanliq Toqunush Yüz Bérip 8 Adem Ölgen

Muxbirimiz Qutlan
2013-12-30
urumchi-xitay-saqchi-charlash.jpg

Yeken qatarliq rayonlardiki xitay hökümitining bésimigha qarshi weqelerdin kéyin ürümchining amanliq ishliri téximu kücheytilgen. 2013-Yili 29-Iyun, ürümchi.

AFP

Pütün dunya xelqi yéngi bir yilni kütüwélish aldida turghan minutlarda uyghur élining yeken nahiyiside yene bir qanliq toqunushning xewiri tarqaldi.

«Tengritagh tori» we «shinxwa agéntliqi» qatarliq xitay hökümet taratqulirining xewirige qarighanda 30-Dékabir seher shu yer waqti 6 din 30 minut ötkende yeken nahiyelik saqchi idariside qanliq toqunush yüz bergen. Xitay dairiliri élan qilghan cheklik melumatlarda körsitilishiche, pichaq we özliri yasiwalghan yerlik partlatquch qorallar bilen qorallanghan 9 neper uyghur yeken nahiyelik saqchi idarisige hujum qilghan. Saqchi idarisidiki qoralliq saqchilar we yardemchi saqchilar neq meydanda oq chiqirip 8 neper uyghurni étip öltürgen, axirqi bir kishini tirik tutqan. Xitay hökümet terep hazirghiche mezkur toqunushning jeryani, sewebliri we toqunushta ölgüchilerning salahiyiti heqqide héchqandaq uchur bermigen.

Biz bu weqening tepsilati heqqide uchur igilesh üchün yeken nahiyelik hökümet orunlirigha téléfon berduq. Halbuki, nahiyelik hökümet we uning qarmiqidiki orunlar téléfon qobul qilishni ret qildi.

Nahiyelik partkom ishxanisida kéchilik nöwetchilik qiliwatqan bir xitay xadim téléfonimizni qobul qilghan bolsimu, lékin bu weqe heqqide tengritagh tori xewer bergenlikini, özining bu heqte héchqandaq uchur bérelmeydighanliqini bildürdi:

Muxbir: bu yeken nahiyelik partkom ishxanisimu?
Nöwetchi xadim: shundaq! siz kim bolisiz?

Muxbir: men muxbir, bügün seher yeken nahiyiside yüz bergen weqe heqqide ehwal igilimekchi idim.
Nöwetchi xadim: bu heqte axbarat wasitiliri xewer bergen, shu xewerni körsingiz bolidu.

Muxbir: uni kördüm, men konkrét ehwalni bilmekchi idim. Bu heqte sözlep bérelemsiz?
Nöwetchi xadim: bu heqte «tengritagh tori» tepsiliy xewer berdi. Biz tepsiliy ehwalni bilmeymiz.

Muxbir: siler yerlik partiye, hökümet orgini bolghandikin, tepsiliy uchurni bilishinglar kérekqu!?
Nöwetchi xadim: axbaratqa mesul mexsus orun bar, biz bu heqte bilmeymiz. «Tengritagh tori» alliqachan xewer berdi, shuni körsenglar bolidu.

Muxbir: siler yerlik partiye, hökümetning mexsus ishxanisi turup némishqa bu ishning tepsilatini bilmeysiler?
Nöwetchi xadim: bu ishning tepsilatini peqetla saqchi terepning bu ishqa mesul xadimlirila bilidu. «Tengritagh tori» shuninggha asasen xewer bergen, shuni körüng!

Muxbir: bu weqe bügün seher yüz berdimu?
Nöwetchi xadim: tepsilatini biz bilmeymiz dédimghu? «tengritagh tori» gha chiqqan xewerdin bashqini bilmeymiz. Shuni körsingiz bolidu.

Muxbir: yerlik hökümet dairiliri turup bu ishni bilmeymen dégininglar némisi?
Nöwetchi xadim: siz zadi qaysi gézitning muxbiri?

Muxbir: men erkin asiya radiosining muxbiri.
Nöwetchi xadim: he, biz bilmeymiz, bu heqte yene sorimang, bolamdu!?

Téléfonimizni qobul qilghan nahiyelik erziyet ishxanisining kéchilik nöwetchi xadimi bu heqte héchnéme déyelmeydighanliqini, özining peqet puqralarning erz-Shikayitini qobul qilidighan kadir ikenlikini éytti:

Muxbir: yaxshimusiz? ehwallar yaxshimu?
Nöwetchi xadim: yaxshi.

Muxbir: bügün seher yeken nahiyiside bir weqe yüz bériptiken, bu heqte ehwal uqup baqay dégen idim.
Nöwetchi xadim: néme weqe boptiken yekende?

Muxbir: saqchixanigha hujum qilghan bir weqe boptiken, siz bilmemsiz?
Nöwetchi xadim: özingiz kim bolisiz?

Muxbir: men muxbir
Nöwetchi xadim: men u ehwallarni sizge dep bérelmeymen, xapa bolmang!

Muxbir: siz yekende turupmu anglimidingizmu, bügün etigende yüz bériptikenghu!?
Nöwetchi xadim: siz muxbir bolsingiz, bu ishni rehberliktin sorang, men héchnéme dep bérelmeymen. Men peqet nöwetchilik qiliwatimen!

Muxbir: bu xet-Chek, erziyet ishxanisi turup, siler héchqandaq ehwalni uqmamsiler?
Nöwetchi xadim: shundaq, bu erziyet ishxanisi, bu soalingizgha men jawab bérelmeymen.

Muxbir: bu soalgha emise kim jawab béreleydu?
Nöwetchi xadim: bashqa munasiwetlik rehberlerdin soramsiz yaki neq meydangha kélip ehwal igilemsiz, özingiz qiling. Men bu heqte sizge héchnéme dep bérelmeymen. Men erziyet ishlirini soraydighan kadir.

Biz yenimu ichkirilep soal sorighan bolsaqmu, u bu ish heqqide gep qilishni ret qildi.

Biz yeken nahiyiside olturushluq ahalilerdin birqanchisige arqa-Arqidin téléfon qilip bu heqte ehwal sürüshtürduq. Epsuski, téléfonimizni qobul qilghuchilarning hemmisi qandaqtur bir qorqunch sewebidin bu heqte sözlishishni xalimidi.

Biz axirida yeken nahiyiside xizmet qilidighan bir uyghur saqchining qol téléfonigha téléfon qilduq. U téléfonni kéchilik jiddiy yighin üstide alghan bolsimu, lékin téléfonning chetel muxbiridin kelgenlikini bilip jawab bérishni ret qildi.

Neq meydangha téléfon qilishtin shu nerse éniq boldiki, yeken nahiyelik hökümet dairiliri mezkur weqe heqqidiki ichki tepsilatlarning sirtqa ashkarilinishini qattiq chekligenliki melum. Téléfonimizni qobul qilghan meyli hökümet xadimliri bolsun yaki shexsler bolsun, héchqaysisi bu weqe heqqide éghiz échishqa jüret qilalmidi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi chin gang bügün muxbirlarni kütüwélish yighinida bu heqte bayanat bérip mundaq dégen: «shinjangda yene yüz bergen térrorluq weqesi bu qétimmu «üch xil küch» lerning insaniyetke, jemiyetke qarshi mahiyitini échip berdi. Ularning qilmishi döletke, jemiyetke hemde xelqning hayati we mal-Mülkige éghir ziyan saldi. Junggo hökümiti qanun boyiche ulargha qattiq zerbe béridu.»

Dunya uyghur qurultiyining bash katipi nurmuhemmet musabay ziyaritimizni qobul qilip, xitay hokümitining uyghur élide élip barghan qanliq basturushlirini qattiq eyiblidi.

Uyghur milliy rohining asasliri

The Amblem Of Uyghuristan Republice1

Milliy roh yaki uning emeliy hayattiki ipadisi bolghan milletperwerlik yaki milletchilik bir kishining özmillitige shu milletning tarixini hem tarixta yaratqan maddiy we meniwiy jehettiki qimmet ölchemlirini himaye qilghan halda, hörmet, ishench, sadaqet, mesuliyet, nazaret we pidakarliq tuyghusi bilen baghlinishi, shuningdek milletni yükseldurush üstide izdinish we küch körsütüsh rohidur.

Mushu menidin éyitqanda, milliy roh bir xil ijtima’iy–siyasiy pikir éqimi yaki prinsipi süpitide milletning mewjut shara’ittiki ri’al halitini nezerge élip, milliy mewjutluq we milliy menpe’etni hemmidin üstün orungha qoyush meqsitide bir nishan etrapigha oyushushni körsitidu. Milliy roh bir xil medeniyet, ang we irade mesilisi bolup, her qandaq kishi peqet mushu xil roh bilen milletke baghlanghandila andin milletning heqiqiy bir ezasi hésaplinidu. Shuni eskertip ötüsh kérekki, gherpte peqet 19- esirge kelgende milliy roh chüshenchisi peyda boldi. Bu chüshenche tarqaq halettiki prenislikler (xanliqlar) ni birlikke keltürüsh we osmanli impériyisini parchilash meqsitide slawyan, yunan, gérman, ermen, sirib, arnawut we kurt milletchiligi süpitide otturigha chiqti. Bu milliy roh bir xil qisaschiliq xaraktérige ige bolup,yat milletlerni we ularning medeniyitini chetke tépishni mezmun qilghan siyasiy we medeniyettiki zorawanliq herikitini terghip qilatti. Eksiche Türkiy milletlerde körülgen milliy roh we uning mahiyiti bolsa buningdin perqliq bolup, uningda insanning ghururi we qedir–qimmitini qoghdashni merikez qilghan halda, insanchiliq (insanperwerlik) üstige qurulghan yüksilish meqset qilinghanidi.

Türkiy milletlerde, jümlidin Uyghurlarda islamiyettin burun we islamiyetning deslepki mezgilliride milliy roh küchlük türde gewdilinip, millet ezalirining ortaq shu’arigha we heriket ölchimige aylanghan. Bu xil medeniy halet Uyghur medeniyitige mensup her qandaq bir maddiy we meniwiy belgilerde tuluq ekis etken. Bulupmu batur tengriqut, chichi, attila, Türkshad, tunyuquq, bilge qaghan, bögü we alp arslanning meshhur nutuqliri milliy rohning yüksek ülgisini gewdilendürüshtek xaraktéri bilen Türkiy milletlerning siyasiy hayatini küchlük asaslar teminligen. Shuningdek tengrini milliy süpet bilen xaraktérlendürüp «Türk tengrisi» dep atash arqiliq «milliy tengri»(1) chüshenchisini yaratqan kökTürkler bolsa üzining siyasiy, herbiy we medenyet jehettiki bir qatar utuqliri bilen milliy rohtin tarix yaritishning omumiy halitini namayen qilip, insaniyetning siyasiy idi’ologiyisige yéngi roh we yéngi mezmun qoshqan. Yat millet aptorlirimu Türkiy milletlerning alahidiligini milliy rohqa baghlap chüshendürgen. Ereplerdin jahizi, mes’udi, mubarekshah guri, quteybe ibni muslim, farslardin shemis qashani, hemdulla kazwini we xatifi qatarliq alimlar we qumandanlar Türkiy milletlerdiki milliy rohning her qandaq bir millet Türkimige sélishturghanda tulimu üstün urunda turidighanlighini qeyt qilip ötken. Zaman jehettinmu her qandaq bir milletning tarixigha sélishturghanda eng qedimiylikke ige bu milliy roh tariximizda «kök böre » din ibaret simwolluq obraz arqiliq bir xil medeniyet tipini shekillendürüp, milletning mewjutluq we tereqqiyatigha, shundaqla ümüt, ghurur we sherep bilen yashishigha asas we körsetme bolup keldi.

«kök böre» obrazida simwolluq shekilde eks etken milliy roh aldi bilen Türkiy milletlerning uyushush–birlik éngining küchlüklikide körülgen. Bu xil roh «hun», «Türk», «Uyghur», «ughuz» dégen millet namliridimu ipadilengen, bu namlarda omumen uyushush–birlik we uningdin hasil bolghan küch–quwwet we siyasiy iqtidar menisi eks etken. «ughuzname » dastanidiki ughuzxanning dadisi we taghilirigha qarshi urush qilghanda, uning etrapigha öz ixtiyari bilen toplanghanlargha «Uyghur » dégen namning bérilgenligi toghrisidiki melumatlar bizge Uyghurlardiki milliy rohning menbesining bir shexsning yaki bir eserning we yaki melum birsiyasiy guruhning meqsetlik terghibati netijiside peyda bolghan sün’iy haldiki milliy roh bolmastin, belki irqiy amildin menbelengen we milliy xaraktérgha aylanghan bir xil pisxikilik belge ikenligini chüshendürüp béridu.

Melumki, jughrapiyilik muhitmu irqiy tip we pisxilogiyilik alahidilikke yandashqan muhim amilning biri süpitide bir milletning rohiy dunyasi, exlaqiy qiyapetliri, qanun–tüzümining mahiyiti we siyasiy tüzülmisining shekli qatarliq tereplirining shekillinishige belgilik tesir körsitidu. Buninggha misal qilip bu yerde peqet Türkiy milletlernila tilgha élish kupaye qilidu.

Türkiy milletlerning jümlidin Uyghurlarning ana yurti bolghan ottura asiyada taghliq–igizlik, qaqas dala we chöllükning giligen nisbiti chong bolup, eksiche hayatliq üchün zörür bolghan suluq, yaylaq we bostanliq jaylarning kölimi tulimu kichik we tarqaq bolghan. Ottura asiyada qerelsiz halda körülüp turidighan kilimat özgürüshliri, qurghaqchiliq we bashqa tebi’iy apetlerning adem we charwa–malning hayatigha körsitidighan tesiri, hayatliq makanlirigha bolghan weyranchilighi intayin éghir bolatti. Tarqaq halette we özgürüshchan muhitta yashawatqan insanlarning öz mewjutliqini qoghdishi we siritning tehlikisige taqabil turalishi peqet yüksek derijidiki uyushush küchi bolghandila andin emelge ashatti. Tarqaq halette yashash, ünümsiz tebi’iy shara’ittin peqet kolliktip küchige tayanghandila yashash pursitige érishish, shundaqla tebi’iy apet we bashqa krézisler tüpeylidin yéngi hayatliq makanlirini izdep, égiz we xeterlik taghlardin, cheksiz dala — deshtilerdin kisip ötüshke toghra kélidighan musheqqetlek turmush jeryani Türkiy milletlerge uyushushning muhimliqini téximu hés qildurghan. Démek, milletning wujudidki uyushush–birlik rohi jughrapiyilik shara’itning zörüriyiti bilen téximu kücheygen. Junggo menbeliridin «shimaliy sulalilar tarixi » da Uyghurlardiki oyushush–birlik rohi toghrisida söz échilip: «ular küchlük milliy anggha ige. Gerche ularning olturaqlashqan orunliri kéyinche intayin tarqaq bolup, ulargha qarashliq uruq — qebililer qanchilik yiraqliqta ayrilip turishidin qet’iynezer, hemmisi özlirini < چىلى > (Uyghur) dep atighan. Qiyinchiliq we yat milletlerge qarshi küreshte, ular bir niyet–bir mexsette öz ara yar yölek bulup, ittipaqliship qiyinchiliqqa taqabil turatti»(2) dep yézilghan. «shimaliy sulalilar tarixi » da yene «télilarning uruq–qebililiri eng köp bolup, gherbiy déngiz (kaspi déngizi) ning sherqidin tartip tagh — jilghilarni boylap jaylashqan. Gerche ularning uruq–qebililiri oxshimisimu, hemmisi < تېلى> dep atilidu. »(3) dep melumat bérilgen. Bu yerde tilgha élinghan we Uyghurlarnimu öz ichige alghan «téli » dégen nam del «Türk » dégen namning xenzuche atilishi idi.(4) yuqiriqi melumatlardimu otturigha qoyulghinidek, Uyghurlarda, shundaqla Türkiy milletlerde oyushush–birlik rohi yalghuz birla millet kishiliri üchün zörür milliy alahidilik bolush bilenla cheklinip qalmay, belki yene bir menbedin kélip chiqqan, til we medeniyet ortaqlighigha ige milletler guruhining chong birlikige qarap tereqqiy qilghan we «Türk » tin ibaret chong bir millet qarishini yaratqan. Shunga, «orxun abidiliri », «Türkiy tillar diwani » da shuningdek erep — paris we yawropa aptorlirining eserliride bular qanche köp tarmaqqa bölünüp, qanchilik keng térritoriyige yéyilghan bolishigha qarimay, birdek halda «Türk » dep xitap qilinghan. Bu chong millet qarishi toghrisida elishir newa’i mundaq yazghan:

Ger bir qewm, ger yüz yaki mingdur,

Mu’eyyen Türk milliti xud méningdur. (5)

Newa’idin kéyinmu taki 20- esirning bashlirigha qeder Uyghur kilassikliri «Uyghur» dégen namdin bekrek «Türk» ibarisini shlitish arqiliq,özlirining Türkiy milletler ortaq gewdisige bolghan baghlinishi we himayisini ipadilep keldi. Nikita bichurin bu heqte mundaq deydu: «kaspiy déngizidin tartip köknurgha qeder bolghan jaylarda olturaq we köchmen bir millet yashaydu. Bu millet Türkche sözlishidu we muhemmedning qanunigha (islam dinini démekchi– a) ishinidu. Bu insanlar özlirini < تۈرك > dep xaraktérlendüridu we yashighan memlikitinimu <تۈركىستان > dep ataydu.»(6)

Milliy roh tariximizda milletke bolghan hörmet küchiyip, «ulugh millet» qarishi gewdilengen. Mehmud qeshqeri «Türk » nami astidiki millet Türkimining tengri teripidin ulughlanghanlighini, ularning bashqa millet guruhidin üstün turidighanlighini, tengrining özi ghezeplengen milletni Türklerning qoli bilen jazalaydighanlighini, «Türk» dégen namningmu tengri teripidin qoyulghanliqini, hetta herqandaq bir kishining «Türk» dep atalsa, uning ulughluqqa érishidighanliqini bayan qilish arqiliq milletni ulughlash éngining yüksekligini ipadiligen. Milletni ulughlash éngi yene milletni atashta, dölet, patext, orda namlirida we özliri yashawatqan zéminning jughrapiyilik atalghuliridimu körülgen.

Türkiy milletlerdiki uyushush–birlik rohi ularda belgilik birsiyasiy küchning yitekchiligide teshkillik we tertiplik yashash qarishini yaratqan. Shu seweplik ularning qurghan döletliri qandaqtur bir guruhning qoral küchige tayinip tikligen déktaturisi bolmastin, belki öz ixtiyari bilen uyushup, hökümdar bilen birleshken we uni qobul qilghan keng xelqning gheyriti we töhpisi bilen shekillengen siyasiy teshkil idi. Wesiqilerdimu döletni qurghanlarning xelq ikenligi tilgha élinidu.(7) bu roh Türkiy milletlerning siyasiy–huquq tarixida milletning pütkül ezalirini, shundaqla bir sistémigha mensup we ortaq medeniyet asasigha ige millet Türkümlirini bir bayraq astigha toplap, ularni qudretlik bir döletning himayisi bilen ortaq güllinish pursitige érishtürüshni meqset qilghan hakimiyet qarishining tiklinishige menbe bolghan. Bu chüshenchining tünji belgisini batur tengriqut «barche oqya tutqan xelqler bir a’ile bolup uyushti»(8) dep teswirligen. «Türkiy milletler milletchiligining ana kitabi »(9) dep teriplinidighan «orxun abidiliri » de kökTürk qaghanlirining sherqte qidirqan taghliridin gherpte tömür quwuqqiche bolghan jaylarda yashaydighan Türkiy milletlerni kökTürk hakimiyiti astigha merkezleshtürüsh üchün küresh qilghanliqi tekrar tilgha élinidu. Uyghurlarning uyushush we uyushturush küchi téximu küchlük boldi. Uyghurlar éghir siyasiy we bashqa hadisiler tüpeylidin qattiq weyran bolghan chaghlardimu assimilatsiye we yoqilishqa qarap yüzlenmey, belki qaytidin bash kötürüp yéngi hakimiyetlerni berpa qilishqa térishqanlighi ularning oyushush — birlik ruhi bilen munasiwetlik idi. Hazirmu Uyghurlarning turmus usulida oyushush–birlik, ömlük hemmidin bekrek tekitlinidu we «inaq bolsa el, hemme bolar tel » dep temsil qilinidu. Shu seweplik miladiye 8- esirdin 13–esirgiche bolghan mezgilde ottura asiyadiki barliq Türkiy qebililer we iran nesillik bezi xelqler Uyghurlar etrapigha uyushup, «Uyghur » namida atilidighan halet shekillengenidi(10). Buninggha munasip halda miladi 13 — esirde ottura asiya bashqa millet aptorliri teripidin «Uyghur yéri » dep atalghanidi. Shundaq qilip «Uyghur» dégen nam gerche «Türk » dégen nam bilen tengdash orungha ötken we uningdinmu bekrek tesirge ige bolghan bolsimu, meshhur buddizm terjimani singqu seli tutung öz tilini «Türk tili » yaki «Türk–Uyghur tili » dep atighinigha oxshash, Uyghurlar yenila özini awwal «Türk », andin «Uyghur» dep atashni himaye qildi.

Türkiy milletlerning qedimde siyasiy we herbiy jehette üstünlük qazinishining menbesining ularning uyushush — birlik rohida ikenligini yat milletlermu tuluq chüshengen. Shu seweplik yat milletler Türkiy milletlerning küchi we tesirini cheklesh üchün, hemmidin awwal siyasiy yaki herbiy wasitidin bekrek, teshwiqat we bashqa chareler arqiliq ularning uyushush — birlikini parchilashni eng asasiy wasite qilip tallighan we shu arqiliq közligen meqsitige yetken. Netijide hunlar dewridin bashlap bu milletlerning hayatidiki eng éghir tarixiy qismetler uyushush–birlik parchilanghanda yüzbérip keldi. Hunlarning meshhur dahisi attila bir milletning mewjutliqi, tereqqiyati we shan — sheripi üchün uyushush–birlikning eng muhim amil ikenligini körsitip mundaq nutuq sözligen: «bir hun hemmidin awwal sadaqetmen bolushi kérek. Qebile, ewlad we tughqandarchiliqni dep ayrimchiliq qilghan, qebililerge ziyanliq heriketlerge qatnashqan we bu heriketlerni teshwiq qilghan hun asidur. Bundaq biri qomandan bolghan teqdirdimu, uni közdin yoqitish kérek. Bizning yash bir millet bolushimizgha, bir munche qebililerdin teshkil tapqinimizgha qarimay, bizni bir birimizge baghlap turghan bir munche en’eniler bar. Bu baghlinishni uzmeslikimiz kérek. Bozqir hayatimizda we en’enimizde millitimizning meniwiy küchi we nizami bügünge qeder sel qaraldi. Millitimizning birleshken mezgilliri boldi. Lékin milletning musteqilliqi yat eller teripidin sétiwélinghan chaghlarda bu birlik bir chetke qayrip quyuldi. Awullirimizda < ھۇن بولۇش > ning qandaq menide ikenligini obdan bilidighanlar yoq. Boysundurghili bolidighan milletler bilen ittipaq tüzüp, millitimiz < ھۇن روھى >ni unutti. Aldimizdiki sinaqlarda utuq qazinishni arzu qilsaq, hun nizamini, hun exlaqini we hun chüshenchisini bilishimiz kérek. Hun milliti yalghuz bizdin bolghan kishilardinla teshkil tapmaydu. Hunlar dunyagha hökümran bolush yolida bizge qétilishni xalaydighanlarningmu millitidur. Hun bolushni xalaydighan her kishini millitimizge qobul qilishimiz kérek. Kücheymekchi bolsaq burundin dawamlashturup kéliwatqan musteqil millet tedbirliride muhim özgürüsh yasishimiz kérek. Millitimning birlishishini tosidighan her qandaq bir qewmge, qomandangha yaki hungha chüshenche bermeymen, undaqlargha eng éghir jaza bérilidu. Hiyliger yaki sheytan bir hunning bizge keltüridighan yamanliqlirini sanap tügetkili bolmaydu. Buning üchün her kim könglide sadaqet qesimini ichip, kéyin shikayet qilidighan hungha diqqet qilsun ! qomandan bolghan halettimu bu tégipes xa’inni yoqitish üchün, her qandaq térishchanliqni körsetsun! öz millitimizdiki brütüsni tuniwalsun! élinglarning, millitinglarning we qomandaningilarning prinsipi bilen birdek bolunglar. Pütkül hunlarning heriket we tedbirliride birlik rohi eng muhim prinsiptur.Birla parchilansaq yat döletlerge esir chüshümiz. Pütün hunlar we bizge qétilghanlar en’enimizni üginishi kérek. Eger hun bolmaydiken, undaqlarni jasus dep bilip diqqet qilinsun! bir ejdatqa we bir iriqqa tayanghan millet ze’ipttur. Meqsitimizge qétilmaqchi bolghan barliq yatlargha quchaq échish, ulargha tilimiz we örüp–aditimizni ügitish mejburiyitimiz bar. Mewjut perqlirimiz ortaq térishish we ortaq nishanning bashqurishida bolushi kérek. Asiya we yawrupadiki ejdatlardin bizge qalghan medeniy, exlaqiy we ijtima’iy ölchemler her kishi teripidin tunulishi, qobul qilinishi we hörmet qilinishi kérek. Türlük qewmlerdin teshkil tapqan küchlük xelqimizni bir hun milliti süpitide bir yerge jem qilghan en’enimizni ulargha ügitish we tedbiqlash siz qomandanlirimning mes’uliyitidur. Bolmisa xelqimiz salahiyitini yoqitidu.»(11) «oghuzname» de oghuzxanning oghullirigha oq bilen ya ning bérikishini misal keltürüsh arqiliq milletning yitekchilirining uyushush–birlik ruhini qoghdashtiki rolini obrazliq shekilde körsetkenligi tilgha élinidu. «orxun abidilliri » de oyushush–birlikning parchilinishi milletke we döletke xa’inliq qilish dep xaraktérlendürilidu.

Türkiy milletliridiki üstün milliy rohning siyasiy–huquq sahediki padisi tereqqiy qilip, ularda «kün chiqqan yerdin kün patqan yergiche bolghan jaylar» diki milletlerni töre–qanun boyinche idare qilishni meqset qilghan «dunyawi hakimiyet chüshenchisi» ni yaratti. (12) «tarixiy hemidiye» diki «yafes dunyaning sherqiy we shimaliy terepliridiki idil (wolga), értish derya wadillirighiche bolghan jaylarda yashayti. Yaxshi qa’ide–yosunlarni ornatti… xudawendekérem uninggha on bir perzent berdi, ular chin,saqlap, gumadi, Türk, xelej, xezir, rus, sed san, gherba, ruj, munshej dep ataldi…. Yafesning ewladigha Türk dégen oghul bashliq boldi. U nahayiti gheyretlik, merdane, hönerwen, eqilliq bala idi. … uninggha nahayiti adil we séxi padishaliq bexshende qilinghan bolup, u heqta’alaning bendilirini öz himayisige élip, ularni qattiq terbiye astigha aldi hem nahayiti yaxshi perzentlerni kördi. (13) dégen bayanlar del tariximizdiki «dunyawi hakimiyet chüshenchisi» ning menqibe sheklidiki ipadisi hésaplinidu. Mehmud qeshqeri Türklerning siyasiy iqtidaridin söz achqanda,ularning dunyagha hökümdar bolush üchün yaritilghanlighini tilgha alghan. Yüsüp xas hajip bu iqtidarni Türkler arisida aprasiyap dewridin béri dawamliship kéliwatqan «milliy qudret» süpitide teswirligen. Emeliyettimu ottura asiyada apiride bolghan we awughan Türkiy milletler türlük dewrlerde bu tupraqtin halqip chiqip,asiya, yawrupa we afriqidin ibaret üch qit’ege kéngiyip, mushu üch qit’ede yashighan milletlerning hayatigha küchlük tesir körsetken chong bir iriqning we medeniyet sistémisining wekilirige aylanghan. Shöbhisizki, bu haletni hergizmu ulardiki milliy rohning türtkisidin ayrip qarighili bolmaydu. Bu jeriyanda ular 120 ge yéqin siyasiy teshkil (hakimiyet, dölet, impériye) qurup, jughrapiyilik da’ire we siyasiy tesir jehettin tarixtiki her qandaq bir millet Türkimidin halqip ketti.(14) «oghuzname» de «men Uyghurlarning xaqanimen men pütün jahanning xaqani bolishim kérek. Men silerning manga boysunishinglarni suraymen»(15) déyilidu. Melumki, dastan weqeliki bir milletning sap hayatiy küchini we milliy rohining pütkül tereplerini tuluq ipadilep béridu. Dastanda milliy rohning belgisi süpitide gewdilengen yüksek döletchilik éngi tarixshunaslar teripidin «Türkiy milletliri ghururining ilahiy yüksekliki»(16) dep teriplinidighan «orxun abidilliri » de «üstimizdiki asman bilen astimizdiki qongur yer yaritilghanda, ikksining arisida insan balisi yaritiliptu. Insan balisi üstide ata bowam bumin qaghan bilen stemi qaghanlar olturuptu»(17) dégen bayanlar arqiliq iptixarliq bilen tilgha élinghan üstünlük tüyghusi kök Türk qaghanlirining yer yüzidiki insanlarni idare qilish iqtidari we salahiyitini toluq hazirlighan idi’al hökümdarlardin ikenligi toghrisidiki chüshenche bilen bérikken halda otturigha qoyulghan. Shuning bilen bérge bu abidiler de milliy tarix yézish, milletke xitap qilish we millet bilen dertlishish usuli bilen milliy rohning mahiyetlik xususiyetliri körsitilgen. Ezerbeyjan alimi, tilshunas A. Jafer oghli qaraxaniylar dewridiki alimlar heqqide toxtilip, «bular ottura asiyaning türlük medeniyet merkezliride hemmidin köprek milletchilik xa’ishidiki pelsepe we fililogiyige oxshash penler bilenmu meshghul bolghanidi»(18) dep toghra körsetkinidek, mehmut qeshqeri bilen yüsüp xas hajipning eserlirini shu dewrning tarixi we medeniyettiki yüzlünüsh noxtisidin közetkende küchlük milliy rohning mehsuli, shundaqla milliy rohning ikki xil shekilde ipadilinishi bolup hésaplinidu. Qaraxaniylarning teqdiri krézis we siritqi medeniyetning xiéris qilishigha we istila qilishigha duch kelgen mezgilde otturigha chiqqan bu ikki eserde ikki alim siyasiy we tilshunasliq noqtisidin milliy medeniyetke küchlük türde baghlinish yoli bilen «Türk üstünligi» ni tikleshke térishqan. Ular dunyani idare qilish hoquqining tengri teripidin peqet Türkiy milletlerge bérilgen salahiyet we hoquq ikenligini körsitish arqiliq, Türk rohining, Türk milliy medeniyitining qudritini qoghdighan we uni küchlük türde terghip qilghan. Bu yerde shunimu tilgha zörürki, kéyinki chaghlarda yashighan elishir newa’ining qimmiti we shöhritimu uning edebéy kamalitidin bekrek Türkiy tilgha sadiq bolup, uning hökümranliqini tiklesh üchün térishqanlighida körilidu. Ereb aptori ibni hassülmu «Türklerning eng chong xaraktéri bir milletke hökümranliq qilish jehettiki istidatliridur. Ular tughulishidinla hökümdar we qomandan süpitide buyruq bérish we milletlerni idare qilish üchün yaritilghan»(19) dep körsitish arqiliq Türkiy milletlerdiki milliy rohning siyasiy–hoquq sahesidiki eng yuqiri ipadisini xaraktérlendürgen.

Yuqirida éytip ötkinimizdek,Uyghur qatarliq Türkiy milletlerde «dunyawi hakimiyet chüshenchisi» tereqqiy qilghan bolghachqa, ular üchün jughrapiyilik tosalghu dégen uqum mewjut emes idi. Eger ular yashawatqan ottura asiyada kilimat özgirip hayatliq menbesi üzülse, nopus köpiyip hayatliq makani tar kelse, türlük apet we krézisler tüpeylidin hakimiyet béshidin yiraqlashsa, ular derhal siritqi dunyagha qarap yüzlinetti we qisqa waqit ichidila junggo, hindistan, iran, ereb dunyasi we yawropada peyda bolatti. Ularning köchüshliri hemmidin bekrek hörlük we üstünlük tuyghisi bilen bérikken bolghachqa, yitip barghan yéngi ziminlarda hergizmu béqinda–qaram halette yashash bilen emes, belki shu orundiki yerlik xelqlerni yéngidin teshkillep,iqtisad we medeniy hayatta güllinish weziyiti yaritishtek yitekchilik orni bilen otturigha chiqatti. Türkiy milletlerdiki bu xususiyet yéqinqi dewrde inglizlada körildi. Shuning bilen rim we Türk impériyiliridin kéyin dunya tarixidiki üchinchi chong impériye–büyük béritaniye impériyisi meydangha keldi. Buningdin melumki,Türkiy milletlerning milliy ghururi fewqul’adde yüksek idi. Ularning dunyani idare qilish üchün yaritilghanlighi toghrisidiki chüshenchisi nahayiti semimiy idi.(20)

Türkiy milletlerning «dunyawi hakimiyet chüshenchisi » ning mahiyiti heqqide yene shu nersini qoshumche qilip qoyush kérekki, «shaxtin üzüp yigen bir sap üzümning heqqini tal(tek) ning astigha tashlap qoyidighan » sezgür we heqqaniyetchi Türkiy milletler tarixta zadila mustemlikichi -istilachi bolmighan. Ular özi ishghal qilghan memliketlerge adalet we ijtima’iy tertip ornitip, wizhdangha, imangha, ijtima’iy–iqtisadiy en’enilerge hörmet körsitish arqiliq ülgilik döletchilik we insanchilliq (insanperwerlik) chüshenchisini tarixqa hediye qilghan. (21)

Millet ezalirini mutleq halda hör we musteqil yashaydighan muhit bilen teminlesh, milletning we döletning mewjudiyitini siritqi ellerning tesiri yaki tehditi astigha chüshürmeslik Türkiy milletlerdiki milliy rohning siyasiy sahediki yene bir muhim belgisi hésablinidu. Melumki, dunyadiki héchqandaq bir millet Türkiy milletlerdek hörlükke meptunkar bolghan emes. Asaret astida yashashtin ölüsh ular üchün jennetke kirgenlik hésablinatti. Ular ölümni hörlük yolidiki küreshning muhim bir belgisi qilghan. Bu toghrisida merwizi mundaq yazghan: «Türkler hör insanlardin bolup, özige özi xojA. Ular héchbir kishining yaki milletning özige zorluq qilishigha yol qoymaydu. Bir ish üchün tutush qilsa, chuqum özining iradisi boyinche qilidu.»(22) Türkiy milletler milliy rohni dölet siyasitide tedbiqlashqa hemmidin bekrek urunghandi. Bilinginidek, dölette heqiqiy musteqilliq yalghuz idare qilghuchi guruhning arzusi bilenla emes, belki yene xelqningmu ashu arzu ichide bolishi, yeni istiqlal — musteqilliq chüshenchisining milletning barliq ezalirining ortaq arzusigha aylanghan bolishida ipadilinidu. Bundaq ortaq bir shu’ar Türkiy milletlerining jem’iyitide, dölitide nahayiti qedimdin béri her waqit mewjut bolup kelgen. Türkiy milletlerning köchüp barghan her qandaq bir yéride hör–erkin yashashqa we musteqil siyasiy teshkil (xanliq, dölet) berpa qilishqa térishishi buni körsitip berginidek, türlük ölke we memliketlerde buninggha muweppeq bolghanlighimu ularning istiqlal–musteqilliq chüshenchiside qet’iy ching turghanlighigha dalalet bolidu. Bozqir turmush shara’iti Türkiy milletlerni her waqit makan almashturup turush imkaniyitige ige qilghan. Bu xil imkaniyet ularni yimek–ichmek éhtiyaji tüpeylidin, qandaq ehwal körilishidin qet’iynezer tupriqini terk ételmeslik zörüriyitining bésimi astida yashaydighan noqul haldiki tériqchi milletletlerning ehwaligha chüshüp qélishtin yiraq tutatti. Éghir bésim we asaretke duchar bolghan müshkül minutlarda tériqchi milletler el bolup bash igishke mejbur bolidu. Hör siyasiy muhitni hayatliqning eng aldinqi prinsipi qilghan Türkiy milletler bolsa bundaq ehwalgha duch kelgende asasliq turmush wastisi bolghan charwa–mallirini heydep, yéngi bir hör–erkin makan izdep köchetti. Hunlarning orxun wadisidin awwal bügünki jenubiy qazaqistan bozqirlirigha, kéyin uyerdin yawropagha köchishi, ulardin kéyin oghurlar (besh Uyghurlar), sibirlar, hazarlar, pechenekler, quman–qipchaqlar we uzlar (oghuzlarning bir tarmiqi) ning ottura asiyadin yawropagha köchishi, oghuzlarning orxun boyliridin sir deryasi etraplirigha, uyerdin iran we anatoliyige köchishi, shuningdek, miladi 840 — yili éghir talapetke uchrighan Uyghurlarning gherpke qarap köchishi mahiyet jehettin stiqlal — musteqilliqni qoghdashni we yéngi dölet qurushni meqset qilghan futuhat yürüshi hésaplinidu.(23)

Shunimu tekitlep ötimizki, Türkiy milletler üchün éyitqanda, hörlük–erkinliktin ayrilip, kishilik izzet–ghururni qoghdash üchün pidakarliq körsitishke amal qalmighan chaghda, ularning eng yéqin yardemchisi at hésaplinatti. At tizlik jehette bashqa minik haywanlargha nisbeten üstün turushtek alahidiligi bilenmu ulargha ishench we hökümranliq tuyghusi béghishlayti. Bolupmu at bozqirning japaliq turmush shara’itida we yashash üchün jan tikip kuresh qilidighan muhitida Türkiy milletlerge yol körsetküchi we rehber rolini oynighan. Shu seweblik Türkiy milletler üchün normal hésaplanghan mesile peqet tiz sür’ette urush seperwerligige öteleydighan we bozqirning iqtisadiy halitini shekillendürgen üzlüksiz küresh idi. Höriyet tuyghusi bilen parallil halda dawamliship mangghan buxil küresh rohi bu milletlerning a’ile hayatidimu öz ipadisini körsetken, kéyin tediriji halda boy, bodun we il–dölet miqyasida kéngiyip, millet ezaliri arisida ortaq qimmet ölchimige aylinish arqiliq, dölette istiqlal–musteqilliq uqumini barliqqa keltür gen we bashqa milletlerge örnek bolidighan emeliy küresh hayatini bashtin ötküzüp, insaniyet tarixida özgiche bir medeniyet tipini yaratqan.

Tarixiy menbelerge nezer tashlaydighan bolsaq, miladidin buruniqi 5- esirge mensup sak qebrisi (altun kiyimlik shahzadining qebrisi) din tépilghan bir kömüsh tawaqtiki döletning musteqilliqini qet’iy qoghdash toghrisidiki hökümdargha qilinghan xitap (24) bilen miladidin burunqi 1- esirde hunlarning siyasiy hayatida bölünüsh yüz birip, jenuptiki xen sulalisigha béqinish pikri otturigha chiqqanda, buninggha qarshi chiqqan chichi tengriqutning étiraz bildürüp sözligen nutqi Türkiy milletlerdiki istiqlal–musteqilliq qarishini chüshinishte bizni tulimu qimmetlik pakit bilen teminleydu. Chichi bu nutqida ejdatlardin miras süpitide yalghuz yer–zémin we döletla emes, belki yene höriyet we istiqlal–musteqilliqningmu miras qalghanliqini körsitip mundaq dégen: «hunlarning aditide ezeldin küch–quwwet etiwarlinip,qulluq pes körilidu. Hunlar atliq jeng qilish ariliq dölet qurghan. Shunga yat xelqler arisida abroyluq bolup kelgen. Ular urushta ölüshni sherep dep bilidu. Hazir qérindashlar arisida hakimiyet talishish boliwatidu. Dölet aghining bolmisa inining bolidu.Inisi ölse yenila nami qalidu. Hunlar yenila ewlattin ewlatqa yat qewmlerge bash bolup qéliwiridu. Xen sulalisi gerche qudretlik bolsimu, lékin hunlarni özige qoshiwalalmaydu. Nime üchün ejdatlirimizning qa’ide–tüzümini bozup xen sulalisige teslim bolghidekmiz?! undaq qilsaq ötken dewrdiki tengriqutlarning shenige dagh tekküzüp, bashqa döletlerning aldida külkige qalimiz. Bundaq qilip eminlikke érishkinimiz bilen yat qewmlerni qandaq bashquralaymiz.» (25)chichi tengriqutning bu ghurur kürishide bir milletning yashash istekliri, bolupmu shan–sherep bilen yashash istekliri ipadilengechke, gérman xenzushunas f. Hirit «tarixta milletchilikni dölet siyasitining asasi qilghan tunji siyasiyon chichidur. > >(26) dep körsetken. «her bir qurlirida qoyuq milletchilik hökümran orunda turghan> >(27) «o rxun abidilliri » de nam–abroy we shan–sherep bilen yashashning aldiniqi sherti istiqlal–musteqil hayat, dep körsitilgen. Shuningdek milletning istiqlal–musteqilliqtin ayrilghan we bashqilarning qolida béqinda bolghan chaghliri «öldi » sözi bilen xaraktérlendürülgen. Abidilerde yene istiqlal–musteqilliqtin mehrüm bolghan dewrning dert–elemliri mundaq bayan qilinidu: «ili bar xelq iduq, emdi ilimiz qéni? Qaghanliq xelq iduq qaghanimiz qéni? Beg bolidighan oghulliringlar qul, pak, xanish bolidighan qizliringlar didek boldi.»(28) «orxun abidilliri» diki pakitlardin qarighanda, kökTürk qaghanliri millet ezaliri döletke, wetenge, qaghangha, ejdatlar rohigha we shan–sherep bilen yashashqa sadiq bolghandila, üstide kök asman örülüp chüshmise, astida yer yérilip ketmise Türk dölitining musteqil hayatining menggü dawamlishidighanlighigha ishengen we musteqil- hör hayat bilen béqinda–depsende turmushni sélishturma qilish arqiliq ewladlargha ibret qilip yol körsetken. Türkiy milletlerde istiqlal–musteqilliq tentenisi «erginequn dastani » arqiliq obrazliq shekilde dawamliship keldi.(29)

Melumki, en’enige sadiq bolush bilen yéngiliqqa intilish, siritqi medeniyetning ilghar we paydiliq tereplirini qobul qilish, shu arqiliq öz jem’iyitining tereqqiyatini ilgiri sürüsh her qandaq bir millet üchün milliy rohning muhim bir belgisi dep qarilidu. Uyghurlarmu tarixta en’enini himaye qilghan halda sirittin türlük dinlarni we bashqa medeniyet belgilirini qobul qildi. Lékin, siritqi terkiplerni qobul qilghanda istiqlal–musteqilliqni nezerge élishni aldinqi shert qilatti. Attila en’ene bilen milletning mewjutluqining munasiwiti toghrisida tulimu itibarliq we ehmiyetlik bir nutuq sözligen. Bu nutuqta mundaq déyilidu: «urushta, toyda we murasimda kiygen kiyimlirimiz en’enimizge uyghun bolsun. Hunlarning qa’ide–yusunlirini yashlirimizgha ügiteyli. Hun qa’ide–yosunlirini ügenmeydiken, qomandanlar ularni izbasar dep qarimaydu. Naxshimiz, usulimiz we pütkül miraslirimiz xas we tengdashsiz bolishi kérek. Ejdatlirimizdin bizge qalghan mirasni buzup, bulghap, uninggha yat xususiyetlerni chaplimayli. Naxshilirimiz, usullirimiz, uyunlirimiz we murasimlirimiz mewjutliqimizni we salahiyitinizni ekis ettürüshning pursitidur. Bu menggü shundaq dawamlishishi kérek. …»(30) xuddi attilaning nutuqlirida déyilginidek, Türkiy milletlerde siritqi medeniyetning belgilirige mu’amile qilishta we uni qobul qilishta uning milletning teqdiri we döletning musteqilliqige bolghan tesiri mesilisige qattiq diqqet qilinghan. Bu jehette kökTürkler insaniyet üchün bir ülge tikligen. Bolupmu herbiy alim we siyasiyon tonyuquqning budda dinini ret qilish toghrisidiki bir nutqi bu ruhni gewdilendurgen. Tonyuquq kökTürkler bilen tang sulalisining nopusi, qimmet qarishi, turmush usuli, yashash aditi, küch nisbiti we siyasiy–diplumatiye jehetlerdiki bir biri bilen bolghan munasiwitini nezerge élip turup, budda dinini qobul qilip itiqad we turmush aditini özgeritkende, kökTürklerning xelq’ara riqabette utturup qoyupla qalmay, belki yene millet we döletningmu tang sulalisining qolida biraqla yoqilidighanlighini körsitish arqiliq bu dinni kök Türk jem’iyitige yolatquzmighan.(31) milliy en’enige bolghan sadaqetni kökTürkler yat tildin héchbir élémint qobul qilmighandek derijide öztilige körsetken semimiy qizghinliqidimu ipadiligen. KökTürklerning tarixidiki bir qatar ongushsizliqlar we xelq’ara weziyet ulargha peqet milliy en’eningla milliy mewjutluqni qoghdiyalaydighanlighini nahayitimu éniq tunutqan. Tarixshunaslarning bayanlirigha qarighanda, miladi 762–yili Uyghur hökümdari bögü qaghanning Uyghur xanliqigha tesir körsitishke yüzlengen budda dinini tosush üchün mani dinini qobul qilishida döletning siyasiy mewjutlighi üchün sirittin kélish éhtimali bolghan tehlikini cheklesh meqset qilinghan. Gerche mushu waqitta Uyghurlar herbiy küch jehettin tang sulalisidin üstün orunda tursimu, lékin nupusi bir milyun etrapidiki Uyghurlargha nisbeten éyitqanda, 50 milyundin artuq nupusi bar we özliri eng köp alaqida bolidighan tang sulalisi bilen bir xil itiqat chembirigide yashash milliy we siyasiy mewjutluq üchün heqiqeten xewplik hadise hésaplinatti. Shu seweplik, bögü qaghan mani dinige kirish arqiliq milletning teqdirini junggodin ayrimaqchi bolghan.(32) bu yerde shunimu qisturup quyush kérekki, tarim wadisida yashighan ejdatlirimiz miladidin burunqi waqitlardin tartipla kök tengri eqidisige yandashturup budda dinighimu étiqad qilip keldi. Idiqut we kengsu xanliqi dewrige kelgende bu din téximu étibargha érishti. Ilgiri hökümdarlar teripidin chetke tipilgen bu dinning emdilikte qaytidin étibargha érishishini Uyghurlarning shu chaghdiki yashawatqan makani we xelq’ara weziyetke bolghan tunishi bilen baghlap chüshendürüshke bolidu. Biri, bu ikki dölet jughrapiyilik jaylishish jehettin buddizim medeniyiti güllengen rayunlarda quruldi. Shu seweplik chongqur yiltiz tartqan buddizim medeniyitidin xali turishi yaki uni biraqla ghulitip tashlishi mumkin emes idi. Yene biri, bu chaghda tang sulalisi ze’iplishishke yüzlengen bolup, qaysila jehettin bolmisun Uyghurlargha xewp peyda qilalaydighan tesirge ige emes idi. Tang sulalisi yoqalghandin kéyin, junggoda bölünme weziyet shekilliendi, hetta bu weziyetke xatime bergen sung sulalisimu Uyghurlargha küch körsetkidek haletke érishelmidi. Tashqi muhitning küchini toluq mölcherliyeligen Uyghurlar bu waqitta buddizm medeniyitining himayichiliri supitide otturigha chiqqan.Uyghurlar buddizm medeniyitini himaye qilghanda, uni milliy en’enige boysundurushqa térishqan, shu seweplik u «Uyghur buddizmi » sheklige kirgen.(33) A. Jafer oghli Uyghurlarning en’enige bolghan sadaqet rohi toghrisida mundaq dégen: «témoriyler dölitining qurulishigha qeder ottura asiya Türkiy xelqliri arisida héchqaysisi Uyghurlardek özining adet we en’enisini, yeni tarixini sadaqet bilen dawamlashturalmidi. Uyghur yéziqining Uyghurlarning ayighi tegken herqandaq yerde qollinilishi bu tarixqa bolghan hörmet we sadaqetning eng chong ipadisidur.»(34) a jaferning bu sözide idiqut Uyghurliri nezerde tutulghan. Eyni waqitta qaraxaniylar islam itiqatida bolup, bu teweliktiki Uyghurlarning slam medeniyitige bolghan baghlinishi milliy roh we en’enige bolghan sadaqettin halqip ketkenidi.

Qisqisi, istiqlal–musteqilliq chüshenchisi tariximizda milliy mewjutluq, tereqqiyat we shan–sherep bilen yashashning aldinqi sherti qilinghan. Shunglashqimu Uyghurlar erginequndin chiqqan künni «istiqlal–musteqilliq küni» qilip bikitip, noruz en’enisi bilen «yéngi yil küni » süpitide tebriklep kelmekte. Noruzning Türkiy milletlerdiki eng muhim menisi uning «istiqlal–musteqilliq küni» süpitide qobul qilinishidur.

Uyghur qatarliq Türkiy milletlerdiki weten chüshenchisi nahayiti muqeddes bir uqum bolup, u a’ile, mehelle, yurtqa bolghan küchlük muhabbet we sadaqetning yüksek derijidikii belgisi süpitide gewdilengen. Wetenge baghlinish we uning üchün sadaqet — piidakarliq körsitish «milliy alahidilik » ke aylanghan. Shu tüpeyli, qedimde «ölüsh » sözi bilen ipade qilinghan we belgilik chégrisi bolghan dölet ziminigha qaritilghan weten hökümdar a’ilisining xususiy mülki bolmastin, belki pütün milletning ortaq zémini, hayatliq, mewjutluq, tereqqiyat tuprighi, shundaqla xatirjemlik we xushalliq soruni hésaplinatti.

Türkiy milletlerde wetenge sadiq bolush bilen birge seyyare, köchmen we heriketchan turmush kechürüsh bir gewdiliship ketken we ularning siyasiy chüshenchisining asasliridin biri qilinghan. Chünki ularning weten chüshenchisi qanun we hörlük bilen birikken bolup, bu ikki sherttin mehrum bolghan chaghda, ular yéngi bir yurt qurush istikide, weten üchün wetendin ayrilatti.Bu toghrisida junggo menbeliride « ular bügünki künde junggogha teslim bolghan teqdirdimu, öz wetinini asanliqche unutmaydu »(35) dep melum chüshenche bérilginidek, jahizi bu noqtini « weten muhabbiti barliq insanlargha ortaq bolghan bir xil hésyattur. Likin, bu xil hésyat Türklerde téximu üstün we yüksektur »(36) dep xaraktérlendürgen. Quteybe ibni muslim « Türkler wetinige nahayiti sadiq bolup, uning üchün jan béridu. Héchqachan wetinini unutmaydu. Qeyerge bérishidin qet’iynezer, wetinige sadiq bolidu. Türklerni bashqa milletlerdin üstün qilghan amil del mushu xususiyettur. Türkler buni nahayiti yaxshi bilidu. » (37) dep teripligen.Türkiy milletlerning wetinini qoghdash yolida pidakarliq körsitidighanliqi yene iran dastanliridimu sözlinidu. Iran dastanlirida tumaris we shiraq qehrimanliqliri buning misali süpitide bérilgen. Junggo menbeliridimu buninggha oxshash misallar tilgha élinidu. Hunlarning sherqtiki qoshnisi tungguslar hun ziminining bir parchisini kisip bérishni telep qilghanda batur tengriqut « yer–zimin döletning uli, nime dep bériwetkidekmiz »(38) dégen üe bu ziminni bériwitishni teshebbus qilghan wezirlerning kallisini alghan. Eslide tungguslar bilen inaq qoshnidarchiliqni teshebbus qilghan batur ularning mushu telipi üchün urush qozghap, ularni qattiq meghlup qilghan.(39) shuningdek, xen sulalisimu hunlardin bir parche taghliq yerni sorighanda, irishkini hun tengriqutining « bu yer merhum atamdin miras qalghan zimin bolup, qoldin bérip qoyush heddim emes »(40) dégen qattiq étirazidin ibaret bolghan. Buningdin melumki, Türkiy milletlerde weten–ulush hökümdarning özi xalighanche shexsiy mülük supitide ishlitidighan zimin bolmastin, belki hökümdar teripidin qoghdilidighan ata miras yadikarliq hésaplinatti.

Bu ehwallar Türkiy milletlerde weten qarishi jehettin «dominom» tipi emes, belki «impériyum» hakimiyet chüshenchisining mewjut bolghanliqini körsitidu. Dölet zéminining hökümdarlar bilen xelqning ortaq mes’uliyiti astida tutulishi ularning siyasiy teshkili–dölet namliridinmu melum bolghinidek, buni bu millletlerdiki shexistin bekrek wetenge yaki siyasiy teshkilge baghlinidighanliqi mesilisi bilen birlikte küzitidighan bolsaq yurt–ölkining tiz sür’ette wetenlishishining mümkin bolidighanlighini chüshengili bolidu. (41)

Türkiy milletlerning «herbiy millet» (jenggiwar millet) süpitide otturigha chiqishi we herbiy ishlar téxnikisining yüksilishi ulardiki wetenperwerlik hésyati bilen birikken bir medeniyet tipi idi. Junggo menbeliride hunlar, kökTürkler we Uyghur qatarliq Türkiy miilletlerning kiselde ölüshni nomus, urushta ölüshni sherep dep bilidighanliqi tekitlengen. « orxun abidilliri » dimu «insan balisi ölüsh üchün törelgen»(42) déyilidu. Sasan chichen «Türkler öyde tughulup, urush meydanida jan béridu» (43) deydu. Türkiy millet Türkimide her bir insan kichikidin tartipla oqya étish we at minish terbiyisi bilen chong bolup, maharetlik bir esker bolup yétiletti. Kiygen kiyimlirimu turmush we urushqa mas kélidighan ikki xil xususiyette layihilengen. Bu xil turmush bilen urush bir gewdileshken hayat shekli qandaqtur bir tajawuzchiliq yaki istila chüshenchisining türtkiside shekillengen bolmastin, belki özi mensup milletning we döletning mewjutluqini, bixeterligini, tinchlighini we hörlükini siritning tehlikisidin qoghdash üchün her waqit teyyar turushtek sadaqet we pidakarliq ruhidin tughulghan. Démek, herbiy küchning tereqqiy qilishi milliy qoghdinish bilen munasiwetlik idi.(44) Uyghurlarda bügünki küngiche dawamliship kéliwatqan « özüng üchün kül, yurtung üchün öl », « yétip qalghiche, étip qal » dégen maqal–temsiller buni ochuq körsitip béridu. Emeliyettimu Türkiy milletlerning urushliri turk alimi ibrahim kafes oghli körsitip ötkinidek, tinchliq we sülhini meqset qilghan bir wasitidin ibaret bolup, uningda yene chong birliktin ibaret pelsepiwi chüshenche yitekchi qilinghan. Shu seweplik tinchliq we sülhini « el » dep atighan Türkiy milletler özlirining we öz döletlirining bu xil haletni emelde körsitidighan küch ikenligige shengechke, millet we dölet dégen uqumnimu yene ashu « el » sözi bilen ipade qilghan. Dimek, weten üchün sadaqet we pidakarliq bilen yashighandila andin tinch hayatqa, mewjutluq shara’itige we yüksilish pursitige irishkini bolidighanliqini toluq chüshünüp yetken Türkiy milletler weten dep urush meydanida jan bérishni idi’al hayat tipi qilip tallighan we buningdin ghurur, sherep, bext tuyghusi hés qilghan. Hetta qiz–ayallarmu mushundaq qehrimanliq rohta yashighan. Shu seweplik urushta qehrimanliq körsetkenlerning jem’iyettiki orni, nopuzi hemmidin üstün bolghan. Millet ularning hayatini teswiriy sen’et wasitiliri ( heykel, balbal tiklesh, qebre béshigha öy, yeni xatire sariyi sélip, uning tamlirigha qehrimanning urush qiliwatqan körinishlirini sizish ) bilen obrazlashturghan, menggü tash tiklep qutluqlighan we naxsha–qoshaq, dastanlargha qétip ebediyleshtürgen. Qisqisi, tarixshunaslarning Türkiy milletler toghrisidiki « qehrimanliq jasariti küchlük » dégen sözliride del ularning « wetenperwerlik rohi üstün » dégen uqum ipadilengen.

« orxun abidiliri » de wetenperwerlik bir xil étiqad sheklide tilgha élinghan. Bu abidilerde hunlar dewridin béri Türkiy milletlerning döletlirige paytext bolup kelgen we ashu orni bilen bu milletlerning siyasiy we meniwiy iptixarliq bazisigha aylanghan ötükenge sadaqet körsitish wetenperwerlikning muhim ölchemliridin béri qilip körsitilgen. Ötükendin yiraqlishish, wetenni tashlap kétish dölet aldida ötküzülgen jinayet hésaplinip, tengrining jazasigha uchraydighan éghir guna süpitide qaralghan. Abidilerde ötükenge küchlük türde baghlanghandila milletning ghem–qayghusiz yashaydighanliqi, dölitiningmu menggü dawamlishidighanliqi étirap qilinish arqiliq wetenperwerlikning mahiyetlik belgiliri otturigha qoyulghan. Bu chüshenche « qutluq tagh dastani» nida téximu quwwetlengen. Bu dastanda déyilishiche, döletning sa’aditi, milletning birliki bir taghqa, téximu toghrisi bir qiyagha baghliq dep qarilidu. Kéyinche tang sulalisidin alghan bir melikining toyluq méli süpitide bu qiya tang sulalisigha bériwitilidu. Tang sulalisining bu qiyani parchilap junggogha élip kétishi netijiside ölüm we qischiliq yüz béridu. Axirida milletning birliki bozulup, öz yurtidin köchüp kétishke mejbur bolidu.(45) shuningdek yene menbelerdiki pakitlardin qarighanda, Türkiy milletler üchün wetendin ayrilip qélish eng éghir zerbe we dert–elem hésaplanghan. Buning azabi ularning rohiy dunyasida qattiq tesir qozghighan. Hunlarda alchi téghini xen sulalisigha tartquzup qoyghanda peyda bolghan éghir dert–elem hestetlik qoshaqqa aylanghan. Bu bayanlarda peqet milletning mewjutluq soruni bolghan weten tupriqini saqlap–qoghdap turalighandila andin milletning siyasiy hayati we güllinishidin söz achqili bolidighanlighidin ibaret bir xil siyasiy–hoquq chüshenchisi otturigha qoyulghan.

Omumen qilghanda, Türkiy milletlerde jümlidin Uyghurlarda weten chüshenchisi we muhabbiti nahayiti üstün bolushtek xaraktéri bilen herqandaq bir millet Türkimidin perqliq halda siyasiy istiqlal–musteqilliq pikri bilen birge dawamliship mangghan. Ular teshkillik we qanuniy asasta, ixtiyari, erkin, hör we musteqil yashalighan ziminni weten dep hésaplighan. Bu shertler körülmigen yaki uni saqlap qélishqa héchqandaq mümkinchilik qalmighanda, wetenni terk étip köchetti.Dimek, Türkiy milletler medeniyitide weten ularning tughliri we al renglik bayriqi lepildep turghan yerlerni körsitetti. (46)

Insaniyetning bügüngiche bolghan tarixidin shuni hés qilishqa bolidiki, her qandaq bir milletning tereqqiy qilishi yaki chékinishi, nam–shöhret qazinishi yaki untulushi omumen shu milletning milliy rohigha munasiwetlik bolup keldi. Uyghurlarning miladi 13 —, 14–esirlergiche bolghan tarixida siyasiy- hoquq chüshenchisining küchiyip, iqtisad we medeniyette tereqqiy qilip, tesiri we nam–abroyining asiyadin halqip hetta yawropa we afriqighimu tarilishi ularning maddiy we meniwiy hayatning herqandaq saheside milliy rohni yitekchi qilghanlighidin bolghan. Uningdin kiyinki chékinish we bashqilar teripidin untulushqa yüzlinishide nurghun sewepler bolsimu, lékin buning asasliq sewebini bezi kishiler jar séliwatqinidek qandaqtur « yipek yoli » ning üzülüp, « déngiz yoli » ning échilishigha baghlap qoyushqa bolmaydu. Buning asasliq sewebini mushu mezgillerning aldi–keynidiki dewirlerdin bashlap Uyghurlarning tarixida milliy rohning dawamliq tereqqiy qilishigha tosqun bolidighan amillarning körülishke we küchüyishke bashlighanlighidin izdeshke bolidu. Bu tosqunluqmu del siritqi muhittin qobul qilghan türlük itiqad shekilliri we ashu itiqad shekillirige egiship kirip kelgen medeniyet belgirining itibargha érishishidin bolghan.

Melumki, Türkiy milletler arisida miladidin buruiqi dewirlerdin tartipla « ulugh tengri » dégen menidiki « kök tengri » namida atalghan bir tengrilik itiqad shekli asas qilinip kelgen. Islamiyet dewrige qeder izchil dawamlashqan bu dinning eqidiside, hoquq, qanun,ghurur, üstünlük, jenggiwarliq, shan–sherep, insanchiliq, jümlidin milliy roh tengrining iradisi dep qarilartti. Hökümdarlarmu bu eqidini ri’al hayatta emelge ashurushqa térishatti, dimek,bu dewirde milliy roh bir xil itiqad we eqidige aylanghanidi. Melumki, din bashqa medeniyet belgilirige sélishturushqa bolmaydighan alahide birxil medeniyet hadisisi hisaplinidu. Din bir milletning rohi haliti, tarixi we medeniytige nahayiti zor tesir körsiteleydu yaki milletning hayatini qayta quridighan haletni peyda qilalaydu. Tarixshunaslarning delillishiche, Uyghurlarning öz jem’iyitining tereqqiyat ihtiyaji yüzisidin kök tengri dinige yandashturup, sirittin qobul qilghan mani we budda dinliri Uyghurlar teripidin qanchilik derijide milliy xaraktérge boysundurulishidin qet’iynezer, yenila ularning milliy rohini cheklep turush rolini oynighan. Bu toghrisida « Türk énsiklopédiyisi » ning « qaraxaniylar » maddisida: « buddizm we mani dinining milliy xaraktérge mas kelmeydighanlighi asanla chüshünildi. Türklerni yat medeniyetke ittirgen, jahangirlik xaraktérini yoqatqan, hetta herbiy üstünlikige we teshebbuskarliq talantigha ziyan yetküzgen bu dinlar Türk jem’iyitide krizis peyda qilish, meniwiy qimmetni özgertiwétish bilenla cheklengen emes. Yene Türk dölitining siyasiy alahidiligini weyran qilip, palech haletke duchar qilghan» (47) déyilgen. Heqiqeten idiqut we kengsu Uyghurlirining küchlük siyasiy we herbiy küch teshkillep, pütkül Uyghurlarni özining hémayisige alghan chong bir impériyige aylinalmasliqi, axirida özining musteqil siyasiy hayatidin ayrilip qélishi bu dinlarning belgilik derijide cheklesh rolini oynighanlighidin bolghan. Shundaqtimu bu dewir medeniyitige mensup pakitlar bizge bu dinlarning cheklep turush rolini oyniyalighan bolsimu, lékin milliy rohni we tarixni untuldururush derijisige baralmighanlighini körsitip bermekte. Shunisi éniqki, budda we mani dinining bu ikki tarmaqtiki Uyghurlarning edebiyat, sen’et, terjimichilik we mimarchiliq tarixida yaratqan paydiliq– ijabiy tesirining zorluqini inkar qilghini bolmaydu.

Budda we mani dinlirigha sélishturghanda, ghurur, sherep, üstünlük, heqqaniyet bilen yashashning usullirini ügitidighan, tulimu emeliyetchil we « exlaq dini » bolghan islam dini heqiqeten Uyghurlarni exlaq, turmush usuli we kishilik munasiwette téximu mukemmelleshtürüp, bir millet süpitide bügünki künge ulushishidiki bir wasite we siritqi medeniyetning istilasni cheklep turushtiki muhim qorallarning biri bolup keldi. Emeliyettimu qaraxaniylar Uyghurlar islam dinigha ötken deslepki mezgillerde, bu yéngi eqidini milliy rohqa we milliy medeniyetke birleshtürüshke tériship, maddiy we meniwiy jehettin « Türk islam medeniyiti » ning bir munche utuqlirini yaratqan. Hetta islam dinigha egiship kirip kelgen erep–paris medeniyitining bashqa belgilirimu Türk milliy medeniyitining bir qushumchisi süpitide yandashturulghan.

Islam dinida emeliyetchil tereplerdin kök tengri dini bilen birdeklik teshkil qilidighan, millet we milliy rohning tereqqiyatini ilgiri süridighan eqidiler bar idi.Islam dini intérnatsi’unal xaraktérge ige bolup, bu chong birlik peqet islam itiqadi asasigha uyushushni körsitidighan birlik idi. Shundaqtimu islam eqidiside bu dinning sirtidiki milletlerning mewjutliqi we ularning medeniyitimu itirap qilinghan. Shundaqla « eger rebbing xalighan bolsidi, yer yüzidiki insanlarning hemmisi biraqla iman éyitqan bolatti. Shundaq tursa sen hemmisini mömin bolsun dep mejburlamsen» (süre yünüs, 99–ayet )(48), « dinda zorlash yoqtur» ( süre beqere, 256–ayet ) (49), « sen peqet bir wez–nesihet qilghuchisen, ulargha bésim qilghuchi (imangha mejburlighuchi) emessen»(süre ghashiye, 21- 22–ayetler )(50) dégen ayetler arqiliq uninggha itibar bilen mu’amile qilish terghip qilinghan. Melumki, islam dinida wijdangha bésim yoq bolup, wijdangha, milliy rohqa, tarixqa we medeniyetke hörmet körsitish «qur’an» ning buyriqi idi. Démek, islam dini eqilning his qildurishi bilen shekillengen birlikni terghip qilatti. Buning milletning oyushush rohini kücheytishi we chong birligini shekillendürishi tebi’iy idi. Lékin, islam dinini tarqitish we omumlashturush jeriyanida buni ijra qilghuchilar dinning esli mahiyitige yat hisyatni arilashturiwélishtin yanmighan. Islam muxlislirining neziri boyinche bolghanda pütün insanlar « musulman » we « kafir» ( yat dindikiler) dep ikkila Türkimge yaki ikki milletke ayrilatti. Shu wejidin irq, millet, til, milliy roh we medeniyet perqi qandaq bolishidin qet’iynezer islam itiqatidila bolsila, ularning hemmisi bir’ümmet — bir xelq( bir millet) süpitide qaralghan. Islam itiqatining sirtidikiler bolsa eslide bir millet bolsimu, gheyri insanlar süpitide qarilip chetke qéqilghan, qirghin qilinghan. Netijide qaraxaniylar tewesidiki Uyghurlar mushundaq chüshenchige asasen, islamiyetning sirtidiki ejdatlar we qéridashlar bilen bolghan chek–chégrani éniq ayrip, özining hayati, rohi we medeniyitini qayta tikligechke, bu halet tebi’iy halda tarix we medeniyet asasining untulishidek hadisining peyda bolishigha sewep bolup qalghan. Qaraxaniylar islam itiqadi arqiliq Uyghurlarni birlikke keltürüshni milliy siyaset qilip tallighan bolsimu, lékin uni emelge ashurush jeriyani qanliq küresh we tarix bilen medeniyetni biraqla öchürüp tashlash asasida élip bérilghachqa,bu halet idiqut Uyghurliri bilen qaraxaniylar Uyghurlirining birlikini wujutqa chiqarmayla qalmay, belki ularni bir birige reqip qiliwetti. Mehmud qeshqerining idiqut Uyghurliridin söz achqanda, milliy rohning türtkisi bilen, ularni Türklerning bir tarmiqi we mahir mergenler dep maxtisa, diniy hisyat noqtisidin chiqip, ularni esheddiy kapir dep qarap, qaraxaniylarning qoshunlirining ularning medeniyitini weyran qilghanliqini söyünüp turup yazghanlighi buninggha bir misal bolidu. Dimek, islam dinining Uyghurlar arisida tarqilishi « milliy shu’ar » ni yitekchi qilghan halda, milletni himaye qilish, tarixni we medeniyetni qoghdash asasida élip bérilmidi. Buning bilen milletning parchilinip turush haliti uzaq dawamliship, Uyghurlaning milliy rohigha deslepki qedemde éghir dez ketken.

Bolupmu qaraxaniylar dewrining axiriqi mezgilliridin bashlap hökümdarlar we ziyalilar arisida erep–paris medeniyitining tesirini himaye qilish küchiyip, milliy rohqa bolghan sadaqet barghanséri itibardin qélishqa yüzlendi. Türk medeniyitige sel chaghlinip, bu medeniyetni himaye qilghanlar nadan, jahil, mutesip dep qaraldi, hetta mushu wejidin ulugh we shereplik bir nam bolghan « Türk » sözimu « nadan», « döt », « qara qosaq» dégen menidimu istimal qilinidighan gheyri ehwal otturigha chiqti. Milliy rohni oyghitidighan,milletke yol körsitidighan, milletning yüksilishini menbe bilen temin itidighan edebiyattimu tariximizning utuqliri, ejdatlirimizning arzuliri, milliy qehrimanlirimiz — ulugh simalirimiz, milletning asasiy gewdisi bolghan xelqning ri’al haliti we ümidi ashu xelqqe chüshünishlik Türkiy til bilen ipadilinip, roh we ghururni oyghitip, uninggha küch–quwwet ataqilip yol körsitishning ornigha, erep — pars edebiyatidiki motiflar we obrazlar ( « ming bir kiche », rustem, jemshid, feridun, siyawush qatarliq) we ashu edebiyat uslobidiki timilar sözlinip ri’alliqtin yiraqliship ketti. Yene kélip bu edebiyat pars tilida yézilghan. Türkiy tilda yézilghan eserler dimu erep–paris tilidin kirgen sözlükler asasiy salmaqni igiligen bolup, umu janliq tildin yiraqliship ketken. Bu xil edebiyattin hergizmu xelqimizge meniwiy yitekchilik qilishni kütkili bolmaytti. Bartoldmu bu haletni « Türklerge- Uyghurlargha islamiyetning we fars edebiyatining tesiri shu derijide küchlük bolghan idiki, Türkler- Uyghurlar islamiyettin burunqi tarixini pütünley unutti» (51) dep süretleydu. Medeniyettiki mushu özgirish tüpeylidin, milliy rohning yüksek ipadisi bolghan « oghuzname » dastani qaraxaniylar teweside yashighan Uyghurlar ichide emes, belki idiqut Uyghurliri arisida saqlinip qelemge élindi. Aprasiyap (qaraxaniylarda yüsüp xas hajip we mehmud qeshqeridin kéyin untuldi), tunyuquq we bögü qaghangha a’it xatirilermu mushu Uyghurlar arisida saqlandi.(52) budda we mani dinining cheklep turushi bilen özining siyasiy iqtidarini qoldin bérip qoyghinigha qarimay, milliy rohqa baghlinishni dawamlashturghan mana shu idiqut Uyghurliri mongghul impériyisi we tömüriler impériyisi dewrining siyasiy,herbiy, iqtisad we medeniyet munbéride yuqiri orungha iriship,Uyghurlar we Uyghur medeniyitige sherep ata qilalidi. Jümlidin Uyghur til–yéziqini asiyadin halqip yawropa(okra’ina we latwiye) dimu shöhret qazanghan xelqaraliq medeniyetke aylandurdi. (53)

Dimek, qaraxaniylarning axiriqi dewridin bashlap, buxanliq tewesdiki Uyghurlarda, miladi 14–esirdin bashlap pütkül Uyghurlarda milliy roh millet xaraktérliq yitekchi prinsip bolushtin qilip, peqet kishilerning wujudida yoshurun küch halitide saqlinishqa yüzlengen bir meniwiy amilgha aylinip qaldi.

Shundaqtimu bu yoshurun küch pat–pat mehelliwiy yaki birer sheher da’iriside bolsimu özini ipadilep, milletning mewjutliqi we tereqqiyatining eng muhim menbesi ikenligidin sada bérip keldi.
Awtori: Yüsüpjan Yasin
Paydilanghan matiriyallar:

(1)(7) (12) (23) (41) (46) « islam énsiklopédiyisi », Türkche, 12- tom, 2–qisim, 223-, 227 –,244 -, 260–betler, 1988–yili, istanbul.

(2) düen lyenchin: « dinglinglar, turalar we qangqillar », Uyghurche,81 –, 86–betler, 1997–yili, ürümchi.

(3) li yenshu: « shimaliy sulalilar tarixi », Uyghurche, 568 –, 569–betler, 2000–yili, ürümchi.

(4) (32) « Türk énsiklopédiyisi », Türkche, 33–tom, 147 –, 151–betler, 1984–yili, enqere.

(5)(6) baymirza hayit: « sowitler ittipaqidiki Türklükning we islamiyetning bezi mesililiri», Türkche, 193–bet, 1987–yili, istanbul.

(8) simachyen: « tarixiy xatiriler», Uyghurche, 1988–yili, ürümchi.

(9)(16) « Türk énsiklopédiyisi », Türkche, 25–tom, 487–bet, 1977-yili, enqere.

(10) wéy lyangtaw: « qaraxaniylar tarixidin bayan», Uyghurche, 106–bet, 2000–yili, ürümchi.

(11) (30) « Türkchilik prinsipi », Türkche, intirnéttin élinghan nusxA.

(13) molla musa sayrami: « tarixiy hemidiye », Uyghurche, 46 –, 47–betler, 1988–yili, béyjing.

(14) abdulqadir donuk: « tunji Türk milletchisi chichi tenxu », «Türk dunyasi tarix zhornili», Türkche, 1987–yili, 3–san, 44–bet.

(15) « oghuzname », Uyghurche, 46–bet, 1980–yili, béyjing.

(17) ( 28) (42) « qedimqi Uyghur yazma yadikarliqliridin tallanmilar », Uyghurche, 80 –, 84 –, 85–betler, 1983–yili, ürümchi.

(18) (34) A. Jafer oghli: « Türk tili tarixi », Türkche, 2–qisim, 18 –, 208–betler, 1984–yili, istanbul.

(19) yilmaz öztuna: « büyük Türkiye tarixi », Türkche, 2–tom, 391–bet, 1977–yili, istanbul.

(20) (27 ) (26) (37) (44) yilmaz öztuna: « büyük Türkiye tarixi », Türkche, 1–tom, 50 –, 51 –, 95 –, 100-,101-, 140 –,141–betler, 1977–yili, istanbul.

(1 2) samixa aywerdi: « Türkler mustemlikichi bolmighan », « Türk dunyasi tarix zhornili », Türkche, 1987–yili, 11–san, 23–bet.

(24) aydin taneri: « Türk dölet en’enisi » ( tünügün–bügün ), Türkche, 11- bet, 1981–yili,

(25) (38) (39) (40) bengu: « xenname », Uyghurche, 698 –, 778 –, 798–betler, 1994–yili, ürümchi.

(29) mustapa uslu: « Türk medeniyiyitide noruz motfi », « Türk dunyasi tarix zhornili », Türkche, 1987 -yili, 4–san, 22–bet.

(31) (35) jang réntang: « tang dewridiki sherqiy kök Türkler heqqide yéngi höjjetler », Türkche, 67 –, 174–betler, 1968- yili, teybéy.

(33) (45) mustapa ergün: « Türk ma’arip tarixi », Türkche, intérnéttin élinghan nusxA.

(22) (36) (52) A. Zekiy welidi toghan: « omumiy Türk tarixigha kirish », Türkche, 100 –, 106 —, 168-betler, 1 198 -yili, istanbul.

(43) A. Zekiy welidi toghan: « Türk we tatar tarixi », tatarche, 18–bet, 1912–yili, qazan.

(47) « Türk énsiklopédiyisi », Türkche, 21–tom, 287–bet, 1974–yili, enqere.

(48) (49) (50) ibrahim agah chubukchu: « medeniyet tariximizda din », Türkche, «belleten», 1990- yili, 4–san, 778 -bet.

(51) w. W. Bartold, m. F. Köprülü: « islam medeniyiti tarixi », Türkche, 1940–yili, istanbul.

(53) A. Jafer oghli: « Türk tili tarixi », Türkche, 1–qisim, 178–bet,1984–yili, enqere.

Bayanat: Mezkur eserni ( muherrir biz ) Tehrirlep tüzetken, köchürüp tarqatsingiz esli ulanmini eskerting

Siyasiy hayatim

Muhemmed Emin Bughra

M-Bughra1

 Bashlanghuch

Sherqiy Türkistan zamaniwiy qatnash we xewerlishish wasitiliri arqiliq dunya memliketliri bilen alaqilishishi bolmighan, terk étilgen bir yer idi. Hökümran unsuri bolghan chinliq hökümet xadimliri sherqiy Türkistan xelqini zamaniwiy terbiyedin merhum bir halette idare qilmaqta idi. Bu sewebtin sherqiy Türkistan xelqi yigirminchi esirning bashlirida, ottura esirning qarangghuliqi ichide yashimaqta we chin hökümet xadimlirining éghir zulumlirini, milletning échinarliq derijide arqida qalghanliqini hés qilidighan kishiler yoq déyerlik idi.

Ottura teshil éliwatqan chaghlirimda (birinchi dunya urushi esnasida) sherqiy Türkistangha chet’eldin bezi gézit – zurnallar we sayahetchiler kelgili bashlidi. Bu gézit – zhurnallarni zoq bilen oqup, taghamning öyide chet’eldin kelgen sayahetchiler bilen qilishqan söhbetlirini zoq bilen anglayttim. 1913 – yili xotenge kelgen Türkiyelik bir sayahetchi mu’ellimdin xususi ders élip, az – tola zamaniwiy ma’arip we siyasi tetqiq terbiyisi aldim.

Hasili, 15 yéshimdin étibaren, chinliqlargha qarshi nepret héssi, millitim we yurtumning haligha qayghurush yürikimde orunlashqili bashlidi. Héssiyatning heydekchiliki bilen millitimning tarixini öginish, dunyadiki milletlerning qedimki we hazirqi zaman hayatlirini tetqiq qilish qizghinliqi kündin – künge küchlenmekte idi. Epsuski, muhitimda manga bu sahede terbiye béridighan kishiler yoq idi. Peqet, özemning özemge terbiye bérishim lazim idi. 22 yéshimda tehsilimni  tügitip, muderrslikni bashlidim. Medrisdiki ders usullirida yéngiliqlar keltürüshke tirishtim. Bu sewebtin, kona mute’essip küchlerning herxil düshmenliklirige uchridim.

1922- 1930 – yilliri arisida siyasiy jehettin bir emeliy ish qilalmidim we qilish qabiliyitini özemde hés qilalmidim. Emeliy herikitim 1930 – yilidiki sayahitim bilen bashlandi. Shu yili sherqiy Türkistan ichide alte ay sayahet qildim. Yurtning her sinip kishiliri bilen körüshtüm, xelqning pikir we arzulirini anglidim. Her qaysi jaylardiki chin emeldarlirining weziyitini we jaylardiki eskiriy küchini bildim. Netijide, ochuq we tinchliq ichide bir siyasiy heriket élip bérishning mumkin emeslikini, quralliq bir inqilabtin bashqa charining yoqliqigha qana’et hesil qildim.

Sayahettin xotenge qaytip kélipla inqilabqa zémin hazirlash we xelqni etrapimgha toplashning charisini izdidim. Buningda hökümet teripidin bir tosalghugha uchrimastin xelqning manga yéqinlishishini qolgha keltürshüm kérek idi. Bu charini tépish ongay boldi. Diniy ilmim yéterlik bolghanliqi üchün, xotenning her yéride diniy nutuq sözleshke bashlidim. Her qétimqi nutqimni xelq uzaq jaylardin kélip tingshaytti. Bara – bara xoten ahalisining her qaysi siniptikiliri manga chongqur muhebbet baghlidi, hökümetningmu bular bilen kari bolmidi.

Inqilab

1931 – yili 6 – ayda bir mexpiy teshkilat qurdum. Bu teshkilatning ghayisi, inqilab üchün pul we qural – yaragh toplash idi. 1932 – yilining bashlirida yéterlik eza we pul toplanghan bolsimu, qoral bek az idi. 2 – ayining otturilirida teshkilatimizni hökümet sézip qélip, bizni qolgha élish üchün hazirliq qilghili turdi. Biz qolgha chüshüp qélishtin burun qandaq qilip bolmisun inqilabni bashlashqa qarar qilduq we 2 – ayning 24 – küni qaraqash shehirige hujum qilduq.

Bir sa’etlik soqushtin kéyin, qaraqashni alduq. Bizdin bir kishi, düshmendin 66 kishi öldi. Ikki kündin kéyin, qaraqashqa gherbtin we sherqtin hujum qilghan düshmenni 16 sa’etlik bir soqush bilen yengduq. Bir hepte ötkendin kéyin, xoten shehirini muhasirige alduq. 22 kün muhasiride qalghan düshmen axiri teslim boldi. Bir ay ichide pütün xotenni alduq. Undin kéyin, yerkenni 70 kün muhasire qilghandin kéyin, düshmen teslim boldi. Bu arida qumul, altay, turpan, aqsu we qeshqerdimu inqilab qozghilip, ürümchi we ilidin bashqa jaylar tamamen inqilabchilarning qoligha ötti.

1932 – yilining axirighiche, qeshqer wilayitining yéngisardin sherqte ichki chin chigrisidiki charqiliqqiche pütün jenupni qolumgha chüshürüp, parlaminitliq bir hökümet qurushqa muweppeq boldum. Bu mezgil ichide 31 qétim soqushush boldi.

Ros sowét hökümiti bu inqilab netijiside pütün sherqiy Türkistanning azad bolup qélishidin endishe qilmaqta idi. Chünki sherqiy Türkistan azad bolsa, ros qolidiki gherbiy Türkistan ahalisighimu tesir yétip u yerdimu inqilab qozghilishtin ros hökümiti qorqatti. Shunga, ros hökümiti sherqiy Türkistan inqilabini basturush üchün, omumiy waliy we bash qumandan «jing» (jin)  bilen mexpiy kélishim tüzdi we uninggha ayropilan we qoral – yaragh yardem qildi. Lékin, jing bu yardemler bilen héch ish qilalmidi. Shuning bilen roslar shéngshisey isimlik bir herbiy emeldarni «jing »gha qarshi isyan qildurdi. Jing meghlup bolup chingha qéchip ketti, asiy shéng omumiy waliy we bash qumandan boldi. Roslar shénggha bir pirqe ros we bir pirqe chin eskiri bilen yardem qildi.

Roslarning bu yardimi bilen meghlub qilinghan shimal wilayetliridiki inqilab rehbiri xojaniyaz we asiy tunggan génirali majungyinglar qeshqerge qéchip keldi. Men xojaniyaz bilen birleshtim. Aldi bilen asiy majungyingni yoqitip, uningdin kéyin, ros eskerlirige qarshi axirqi nepsimizgiche wetinimizni mudapi’e qilishqa qarar qilishtuq.

1933 – yili 3 – ayning béshida majungyinggha qarshi urush bashlandi. Xojaniyaz qeshqerdin yerkenge qéchip ketkenlikidin, qeshqer majungyingning qoligha chüshüp ketti. Méning ikki inim, général abdullah (shah mensur) we bérgadir qumandan nur ehme[ (emirsahip)ler 6000 eskiri bilen yéngisarda majungying bilen soqushti. 3– ayning 28 – küni inim général nur ehmed shéhid boldi.

Yigirme kün dawam qilghan bu soqushta ikki inim bashliq 3200 eskirim shéhid we yaridar boldi. Bu zayi’atlargha, bu urushqa xojaniyazning qatnashmighanliqi seweb boldi. Kéyinche melum bolushlargha qarighanda, xojaniyazning men bilen qilishqan birlishish kélishimi, méni aldash üchün qilinghan iken. Shundaqla omumiy waliy shéngshisey bilen mexpiy kélishim tüzüp, manga we muhim bir qisim ademlirimge qarshi süyqest pilanlighan iken. Shuning bilen yerken we xotendiki inqilabchi eskerlerni öz teripige tartiwélishni boynigha alghan iken. Bu mexpiy kélishim, ros générali bétikifning xojaniyazgha yazghan bir mektübining 4 – ayning 4 – küni méning qolumgha chüshüshi bilen ashkara boldi.

Shuning bilen men yerkende xojaniyaz we majungyingdin ibaret ikki düshmen otturisida qaldim. Bu xeterdin qutulush üchün, 4 – ayning 5 – küni kéchide xotenge chékindim. Emdi xojaniyazning özi xeterge chüshüp qaldi. Yeni sherqte méning eskerlirim we gherbte majungyingning eskerliri uninggha düshmen idi. Xojaniyaz bu xeterlik ehwaldin qutulush üchün, aqsudiki général bétkifning qéshigha qachti. Netijide majungying yerkenni soqushmayla qolgha chüshürdi.

Emdi men, majungying w ros eskerliri qarshisida yalghuz qalghan idim. Ros eskerliri we majungying otturisida qattiq urush boliwatqanliqtin men ikki ay soqushmay turup, mudapi’ege hazirliq qildim. Majungying ros eskerlirining ayropilan we tankiliridin meghlub bolup es – hoshini yoqatqan halda az bir qisim ademliri bilen rosiyige qéchip ketti. Uning 8000 gha qeder eskiri maxusen isimlik bir herbiy emeldarning qomandanliqi astida qélip qaldi. Maxusen 6 – ayning 15 – küni pütün küchini yighip, xotenge hujum qildi. Menmu pütün küchüm bilen mudapi’e qildim. 6 – ayning 15 – küni kéchisi méning eskerlirim zawa meydan urushida meghlup bolup, perishan halda tarqilip ketti we men yénimda qalghan 300 eskirim bilen xotenning jenubidiki taghlargha chékindim. Maxusen xotenni ishghal qilip, manga qarshi esker chiqardi. Taghlardiki urushlarda düshmen meghlub we men ghalib weziyette bolsammu ozuq – tülük yoqliqidin eskerlirim kündin – künge azalghili bashlidi. 7 – ayning 20 – künige kelgende yénimda peqet 22 qoralliq eskirimla qalghan idi.

Hijret

Qarshimda yalghuz maxusen bolghan teqdirde, yene küch toplap uni wetendin heydep chiqirish imkani bar idi. Lékin, uni qoghlap kéliwatqan ros küchlirige qarshi turushim mumkin emes idi. Shuning üchün, 7 – ayning 27 – küni hindistangha hijret qilip bir mezgil purset kütüshke qarar qildim we shu küni sheydulladin hindistangha qarap yolgha chiqtim. 8 – ayning 12  küni ladaxqa kirdim. Keshmir we emretser qatarliq sheherlerde turdum. Déhli we bombaygha bardim. Muhim shexisler bilen körüshtüm. Hindistanda turghan mezgilde shu qana’etke keldimki, chet’elde wetinim üchün muhim bir ish qilish u zamanning dunya siyasitige héch toghra kelmeydiken. Shuning üchün sherqiy Türkistangha qaytip yurtning taghliq jaylirida partizanliq qilip bir orunni qolgha keltürüp dunyagha tonulmaq we pürsiti kelgende istiqlal élan qilish pilani bilen yurtqa qaytishqa qarar qildim. A’ilemni hijazgha yolgha sélip 15 adimim bilen sodiger qiyapitige kirip, ismimni abdullah xan yerkendi dep özgertip, mexpiy sürette 1934 – yili 2 – ayning 2 – küni chatral yoli bilen yolgha chiqtim.

Shu chaghdiki hindistanning chégra ölkisidiki « dyr » din pamirghiche bolghan tagh yolliri pütünley qar bilen qaplanghan we at bilen seper qilish mumkin bolmaydighan bir pesil idi. Nerse kéreklirimizni yüdümchi kira qilip özimiz piyade mangduq. Qar chapqunluq künliride bir nechche kün toxtap, hawa échilghanda yene méngip, 3 – ayning 6 – küni afghanistanning waxan jilghisigha yétip barduq. Pamirdin adem ötüsh imkansiz bolghanliqtin borghil chégra yézisida ikki ay turup qélishqa mejbur bolduq. Chégrada turghan waqtimizda uyer, buyerge qéchip chiqip qalghan inqilab yoldashlirimdin 30 gha yéqin kishi yénimgha toplandi. Bir az qoral sétiwélish imkani tépip, yénimdiki ademlirimni qorallandurushqa yéterlik qoral toplidim.

Pamir yolining qarliri érip yol échildi. Tashqorghan teripige pamir qirghizliridin jasus yollidim. Pütün yollargha chin we ros eskerliri yerliship, bizni tutush üchün mukemmel tertibat élinghanliqi melum boldi. Aldimizgha méngish yaki hindistangha qaytishimiz imkansiz boldi. Afghanistangha chékinishtin bashqa chare qalmighan idi. Lékin, weten chégrisi közimizge körünüp turghan bir yerdin yene arqigha, uzaqlargha chékinishke könglüm razi bolmay qattiq qayghu we siqilish bilen chégra burghilda turup qaldim. Nurghun ademlirim ümidsizlinip, mendin ruxset sorap her terepke tarqilip kétip yénimda 15 kishila qaldi.

Bu arida afghanistan chégra emeldarliri, méning kim ikenlikimni bilip, hökümitige melum qilghan; Afghanistan tashqi ishlar ministirliki méning néme meqset bilen bu chégrida turiwatqanliqimni éniqlap chiqish üchün emeldarlirigha buyruq chüshürdi. Chégra emeldari mendin resmiy halda soridi. Men: «öz yurtumgha qaytish qesidi bilen kelgen idim. Bu yerde héchbir ishim yoq. Emma, yolum tosulup qalghanliqtin turup qaldim. Eger afghanistan hökümiti qobul qilsa, kabulgha bérip bir muddet u yerde turushni xalaymen » dédim.

8 – ayning béshida tashqi ishlar ministirlikidin bu telipimning qobul qilinghanliqi heqqide jawap keldi. Shuning bilen men gheyri resmiy hökümet méhmini süpiti bilen kabulgha qarap yolgha chiqtim we 9 – ayning 2 – küni kabulgha keldim.

Afghanistanda

Tashqi ishlar ministiri feyzi muhemmedxan, bash ministir serdar muhemmed hashimxanlar bilen körüshtüm. Köp hörmet we hemderdlik körsetti. Men ularning hörmetlirige teshekkur qilish bilen birge öz pikrimni we meqsitimni ochuq erz éytip dédimki: «men afghanistan hökümitining terepsizlik siyasitini obdan bilimen. Shunga afghanistanda turghan mezgilimde héchbir siyasiy pa’aliyet élip barmaymen. Emma, afghanistan hökümitidin shuni iltimas qilimenki, wetinim üchün heriket qilish pursiti kelgende afghanistan hökümiti méning derhal afghanistandin chiqip heriket qilidighan bir yerge kétishimge ruxset qilsun». Serdar hashimxan we feyzi muhemmedxanlar bu pikrimni xoshallq bilen qobul qildi we afghanistanda xatirjem yashishimgha yardem qilishqa wede qildi.

Kabuldiki 7 yilliq hayatim jeryanida qiyinchiliq tartmay yashidim. Özemni ashkarilimay zhunalist we siyasiy kishiler bilen alaqe qilmidim. Bu mezgilde Türkche, erebche, parsche we ordu tillirini bilgenlikimdin paydilinip, bu tillarda manga kéreklik kitablarni yighip, gézit we zhurnallargha mushtiri bolup oqush bilen dunya milletlirining siyasiy we ijtima’iy ehwalini tetqiq qilish bilen shughullandim. Yene bir tereptin wetinim üchün zamaniwiy shekilde bir tarix yézish ishini bashlidim.

Netijide, «sherqiy Türkistan tarixi» namliq kitabni yézip tamamlidim. Buningdin bashqa wetinimning jughrapiyisi we bashqa témilarda risaliler yazdim. Dunya siyasiti we milletlerning siyasiy, jughrapiy, ijtima’iy we iqtisadiy weziyiti bilen öz yurtumning weziyitini we millitimning ijtima’iy, ilmiy we iqtisadiy weziyitini sélishturup tetqiq qildim. Yurtumning istiqbalini yaxshi bir aqiwetke ige qilish üchün özemge toghra bir yol tépishqa tirishtim.

Chin – yapun urushi bashlanghanda bezi kishiler manga, yapunlar bilen birlikte heriket qilishimni tewsiye qildi. Emma men buni muwapiq körmidim. Chünki, yapunlarning yardimi bilen yurtumni azad qilishni anche mumkin emes dep qarayttim. Eger mumkin bolsimu, bu « xojayin yenggüshlimek »tin bashqa bir netije qolgha keltürmeydighanliqini éniq bir heqiqet dep chüshenmekte idim. Sherqiy Türkistan u chaghda chin, ros we yapun tehditi astida idi. Démek, sherqiy Türkistan yolwas, éyiq we börining otturisida qalghan qoyning halitide idi. Bu ehwaldiki qoy, eger eqlini yoqatmisa, uning ajiz düshminining himayisige ige bolup jénini qutquzush üchün u ajiz düshmen bilen hemkarlishishni xalaydu.

Bu pikir bilen men chin hökümiti bilen kélishim qilish qararigha keldim. Emma, bu waqitqiche chin hökümiti bilen héchbir alaqe qilmighanliqimdin chin hökümitige udul bu qararimni bildürüshni munasip körmey bir waste izdep turghan waqitta, 1939 – yili 11 – ayning 2 – küni iysa aliptékin ependi kabulgha keldi.

Iysa aliptékin ependi yurtning azadliqi üchün, yurt ichide heriket qilishqa imkan tapalmighanliqtin chinge bérip, hökümet erbabliri bilen sözleshmek, gézit – z’hornal neshir qilip yurtdashlarni oqutush ishliri bilen tirishiwatqan bir sepdishim idi. Chin – yapun urushi dewride chin hökümiti teripidin islam ellirige bir dostluq ziyaret heyiti ewetilgen bolup, iysa aliptékin ependi bu heyi’etning re’isi idi. Iysa aliptékin ependi islam ellirini ziyaret qilip kabulgha keldi we hökümet méhmini bolup bir qanche kün turdi. Bu muddet ichide iysa aliptékin ependi bilen uzun muzakiriler qilip, chin hökümiti bilen kélishim qilish usulini muwapiq körduq we iysa aliptékin ependi wastiliq wezipini üstige aldi. Iysa aliptékin ependi qolidin marshal jiyang kayshik ( jiyang jéshi ) we bashqa muhim shexislerge mektub yazdim. Chin hökümitidin jawap keldi. Mezmuni : hindistangha ötüp, u yerde chin we Türkistanning ortaq menpe’eti üchün xizmet qilishimni chin hökümitining muwapiq körgenlikidin ibaret idi.

Hindistan engiliye hökümiti méning hindistangha ötishim üchün wiza bérishni ikki yil kéchiktürdi. 1941 – yilining bashlirida kabuldiki engliye elchixanisi wiza bérishke qarar qilinghanliqini bildürdi. Wiza élip 1942 – yili 3 – ayning 23 – küni pishawurgha keldim. U yerdin kalkottagha bérip, chin bash konsuli bilen körüshtüm. Bash konsul paw ependi méning hindistanda turup xizmet qilishim üchün chin hökümiti teripidin resmiy buyruq yoqluqini bahane qilip, chingha bérishimgha tereptarliq bildürdi. Men chingha bérishni qobul qilmidim. Bu sewep bilen konsul méni chingha ziyanliq heriket qilidu dégen guman bilen méni hindistandin chiqérishqa heriket qildi.

Man kalkuttadin rawalpindidiki a’ilemning qéshigha kéler – kelmes ingliz mexpiy saqchi ( si. Ay. Di ) ning nazaritige élindim. 4 – ayning 29 – küni pishawur saqchining qolida sansur élip qalghan töt sanduq kitablirimni alghili pishawurgha barghinimda, ular mexpiy saqchi bashliqining déhlidin kelgen bir buyruqni manga bildürdi. Buyruqta, hindistan hökümiti méning tézlik bilen hindistandin chiqip kétishimni telep qilmaqta idi. Men qolumda pulum bolmighanliqtin bashqa bir yerge kétishim mumkin emes dédim.

5 – ayning 2 – küni méni pishawur merkizi türmige qamidi. Rawalpindide a’ilemge qarawatqan ikki tughqinim abdulkérim hajinimu méni qamighan türmige élip kélip qamidi. Ingliz hökümitige bir nechche qétim muraji’et qilip, néme jinayet bilen qamalghanliqimni sorudum. Jawabida, jinayitim barliqini yazmay, hindistandin chiqip kétish sherti bilen türmidin chiqirilidighanliqim bildürülgen. Ingliz hökümiti chin hökümitige muraji’et yézishimgha ruxset qilmidi. Axiri xanimim, jang kayshikke, iysa begke we bashqa hökümet ademlirige murajet yazdi. Netijide marshal jang kayshikning buyriqi bilen chin bash konsulining kapalet bérishi netijiside, 1943 – yili 1 – ayning 8 – küni méni qamaqtin chiqartti. Pishawur mexpiy saqchilisi, merkezdin buyruq boyiche bashqa yerge kétish we yaki hindistanda turushqa hoqoqluq ikenlikimni bildürdi. Ikki hepte ötkendin kéyin, déhlidin yene méning chingha kétishim lazim ikenliki toghrisida buyruq keldi. Bu buyruqqa bina’en méni a’ilem bilen birlikte saqchi qoshup mejburiy halda kalkuttagha élip bérip chin bash konsuligha tapshurup berdi.

Chin bash konsuli chungchingdin  kelgen bir télgrammini körsetti. Bu télgramma: « a’ilem bilen chingha bérishimni buyrughan, ayropilan kirasi we yol chiqimini konsulxana teripidin temin qilindighanliqi» bildürülgen télgramma iken. Iysa ependimmu chingha bérishimni dewet qilip mektub yazghan idi. Shuning bilen 1943 – yili 4 – april küni kalkuttadin ayropilan bilen heriket qilip, shu küni axshimi chungching ayrodurumigha yétip barduq. Ayrodurumda iysa ependi bashliq yurtdashlar, erkan herbiy riyasitining, xarijiye wazaritining, gomindang partiye teshkilat wazaritining we musulmanlar jem’iyitining ezaliridin terkib tapqan yüzge yéqin kishi méni qarshi aldi. Chungchingda bir qanche kün hökümet méhmini bolup, merkizi méhman kütüshte qalduq. Yaxshi kütiwélishqa érishtim. Marshal jang kayshik: «yurt we millitingiz üchün qilghan xizmetliringizni teqdirleymen. Bu yolda chekken zexmetliringizge chongqur hemderdlikim bar. Chungchingda wetiningiz üchün xizmet qiling, yardem qilimen. Waqti kelgende, wetiningizge qaytip bérip, u yerde paydiliq xizmetler qilishingizni ümid qilimen» dédi.

Chinde

Iysa ependi bilen uzun muzakiriler qilghandin kéyin, siyasiy prinsipimizni mundaq bikittuq:

1.      Chin hökümitidin hazirche musteqilliq telep qilmay, muxtariyet telep qilish. Bu muxtariyetning asasi shular: tashqi siyaset we mudapi’e ishliri chin merkeziy hökümitining qolida bolup, bashqa ishlarda sherqiy Türkistan toluq azad bolush.

2.      Muxtariyet telipimiz üchün, chin hökümitige we herqaysi resmiy qurultaylirigha telepname bérish.

3.      Öz teripimizdin Türkche  neshriyat chiqirish, millitimizge muxtariyet heqqide toghra terbiye bérish. Neshriyatimiz teripidin chinche mejmu’e ( zurnal ) chiqirip, chin millitining jama’et pikrini Türkistan terepke mayil qilish. Yene bir tereptin chinning muhim gézit – zurnalliri arqiliq teshwiqat yürgüzüsh.

4.      Muxtariyet élinghandin kéyin, azad bir hawa ichide millitimizning siyasiy mepkurisini milletchilik noqtisida birleshtürüp, herqandaq ejnebiy hakimiyetni qobul qilmaydighan sewiyige kötürüsh üchün millitimizning siyasiy éngini östürüsh, iqtisadiy ehwalini yaxshilash, ma’arip we medeniyetni yuqiri kötürüsh.

5.      Türkistan ahalisining ilmiy we siyasiy sewiyesi musteqilliqqa muwapiq bir yolgha kirgendin kéyin, ikkinchi basquchta musteqilliq telipini otturigha qoyush. Bu qararlirimizgha chinde yashimaqta bolghan, chin riyaset jumhur mejlis ezasi mes’ud beg qatarliq yurtdashlarmu qoshuldi. Men chingha kélishtin burun iysa ependi altay isimlik mejmu’esini chiqirishqa bashlap, birinchi sanini chiqarghan iken. Men birinchi ishim bolup altay mejmu’esining bash muherrirlik wezipisini üstümge aldim. Zurnilimiz yuqiriqi prinsiplar asasida maqalilar bilen tolghan halda chiqishqa bashlidi. Yene bir tereptin altay mejmu’esining chinchisini chiqarduq. Uzungha qalmay bu neshriyatimizning hem millitimiz ichide hem chin milliti ichide yaxshi tesir qozghighanliqi ashkara boldi. Chin ziyaliliridin sonyatsen (sunjungshen )ning oghli doktur sunfu bashliq tereptarlirimiz we mute’essiplerdin gomindang partiysining eng küchlük kishiliridin chingkufu bashliq küchlük muxaliplirimiz meydangha chiqti. Tereptarlirimiz bu herikitimizni dawamlashturushimizgha jasaretlendürüp pikir bermekte idi. Muxaliplirimiz herxil qiyinchiliqlar tughdurup hetta bezide qorqutup pa’aliyetlirimizni toxtitishqa tirishmaqta idi.

Bu muxaliplirimiz bizning ayrim bir millet ikenlikimizni étirap qilmaytti. Türkistan Türk millitini chin millitining bir parchisi dégen idiyeni tarqitatti. Türkistan Türk millitige héchqandaq siyasiy mewjudiyetni tonumaytti. Bularning ghayisi Türkistan Türk millitini yutuwétish we assimlatsiye qilip tarix sehnisidin yoqtishtin ibaret idi. Bu ghaye üchün gomindang partiye teshkilat ministirlikide mexsus teshwiqat idarisi qurulghan idi. Bu asassiz nezeriye we zalimane ghayige qarshi biz ilmiy delillerge asaslanghan mudapi’e we bezi hujum mujadililirimiz bilenla qalmay, bulargha qoshup sun jungshenning «üch meslek – senmin juyi» isimlik chinning muqeddes kitabi, dölet teshkilat layihisi qatarliq eserlerdiki bizge paydiliq bolghan parchilarni neshir qilip muxaliplirimizni meghlup qilmaqta iduq. Chünki, bu eserlerde bizni musulman Türkler dep ataydu. Chinning siyasiy chégrisi ichidiki milletlerge milliy muxtariyet bérishke wede qilidu. Chin chégrisi ichidiki milletler qanun aldida barawer deydu. Bu eserlerde buninggha oxshash sözler xéli köp uchraydu.

1943 – yilining axirlirida chin hökümiti asasiy qanun layhisini hazirlash komitéti isimlik bir komitét qurdi. Bu komitétning re’isi doktur sunfu idi. Komitét 180 maddiliq bir layihe hazirlap neshir qildi we herqaysi jem’iyet we xelqtin bu maddilar heqqide pikirliri bolsa, komitétqa melum qilishni telep qildi. Men we iysa ependi chin musulmanliri jem’iyiti bilen birlikte asasiy qanun layihisige pikir bérish üchün bir meslihet guruppisi qurup, 1944 – yili 3 – ayning 18 – küni bu heqte bes – munazire qilishtuq. Netijide, chin musulmanlar jem’iyiti bizning Türkistan heqqide bermekchi bolghan pikirlirimizge qétilmaydighanliqlirini bildürdi. Iysa ependi bilen men Türkistan namida 19 maddiliq bir telepname hazirlap 4 – ayda komitétqa berduq. Bu telepnamimizning muhim maddiliri shulardin ibaret:

1. Asasiy qanungha sherqiy Türkistan xelqining «Türk» milliti ikenliki ochuq yézilsun.

2. Asasiy qanunda sherqiy Türkistan Türk millitining muxtariyitining asasliri körsitilsun.

3. Asasiy qanunning 4 – maddisidiki «Shinjang» sözi «Türkistan» dep özgertilsun.

4. Asasiy qanun layhisining 4 – maddisidiki «chin döliti milliti» dégen sözni qobul qilmaymiz, «chin dölitige tewe milletler» déyilsun.

5. Layihening 5 – maddisigha shu jümle qoshulsun: «chin döliti chégrisi ichide milletler siyaset, iqtisat, ma’arip, medeniyet, din, til – yéziq we bashqa her heqte barawerdur».

6. Asasiy qanun layihisining 7 – maddisining axirigha shu bir madde qoshulsun: «chin dölitide ishlitidighan pul we pochta markiliri dölet ichidiki her bir milletning yéziqliri bilen bille bésip tarqitilidu.

7. Asasiy qanun layhisining 10 – maddisidiki: «diniy ishlar qanungha xilap bolmasliq sherti bilen meniy qilinmaydu» dégen söz élip tashlinip, bu maddigha shu ikki jümle qoshulsun: «dinda men’i qilinmighan ishlargha qarshiliq qilinmaydu, dingha qarshi teshwiq qilinmaydu».

8. Layhining 27 – maddisidiki «moghul» sözining yénigha «Türk» sözi qoshulsun.

9. 27 – maddigha shu bir jümle qoshulsun. «milliy qurultaygha eza saylinish heqqi her yerning yerlik ahalisigha mexsustur».

10. Layihening 81 – maddisidin kéyin, shu bir madda ilawe qilinsun: «chégra memliketlerde dewa we mehkime soraqliri shu yerning öz ahalisining tili we yéziqi bilen bolidu».

11. Layihening 85 – maddisidin kéyin, shu bir madde ilawe qilinsun: «her türlük imtihan her milletning öz til we yéziqi bilen bolidu».

12. Layihening 90 – maddisidiki «moghul» sözining yénigha « Türk » sözi qoshulsun.

13. Layihening 99 – maddisigha shu bir jümle qoshulsun: «ölke waliylirining choqum yerlik xelqtin bolushi we xelq teripidin saylinishi sherttur».

14. Layihening 133 – maddisidin kéyin, shu bir madde ilawe qilinsun: «chin döliti ichidiki her bir milletning her derijilik oqushliri öz tilida bolidu».

15. 138 – maddigha shu jümle qoshulsun: «qanunlar her milletning yéziqi bilen bésilip neshir qilinidu». Telepnamimizning bashqa töt maddisi, yuqiriqi maddilargha yardemchi söz lerdin ibarettur.

Telepnamimizning nusxisini 1944 – yili 10 – ayning 13 – künidiki chinde eng köp oqulidighan «dagung baw» gézitide élan qilduq. Telepnamimiz gézitte élan qilinghandin kéyin, chin jama’et pikride büyük bir hayajan qozghaldi. Mute’essip öktichilirimiz bizge qattiq reddiye bérip, yuqiriqi hayajanni yoqitishning charisini izdeshke bashlidi. Bu charining jama’et pikrige metbu’at arqiliq bizning otturigha qoyghan pikir we köz qarashlirimizni yalghan körsitidighan delillerni otturigha qoyushtin ibaret bolushi tebi’iy idi. Buning üchün, ching gofu bashliq öktichilirimiz chin tarixi, Türkistan tarixi we siyasiti mutexesisi dep atalghan proféssur li dungfangni bizge qarshi metbu’at körishi üchün meydangha chiqardi. Proféssur li dungfang merkez gézitide uzun bir maqale élan qildi.

Proféssur li dungfang maqaliside bizning layhimizdiki Türklük pikrimizni, yurtimizni Shinjang démey «Türkistan»dep atilishi toghrisidiki telipimizni we muxtariyet telep qilghanliqimizni herxil deliller bilen ret qilishqa kirishken idi.

Men bu maqalini jümlimu jümle ret qilip, öz közqarashlirimizning delili üchün, yéngi deliller bilen maqale yézip merkez gézitte élan qildim. Proféssur li dungfang maqalemge jawaben ikkinchi maqalisini élan qildi. Men uni ret qilip, téximu tepsili yene bir maqale élan qildim.

Bu qelem körishi biz üchün köp paydiliq boldi. Chünki buningda terepdar, biterep we öktichi chin shexsiyetliri méni ghalip w li dungfangni meghlup dep baha berdi. Chinning chong alimliri we siyasiy shexsiyetliridin meshhur jen bozen, meshhur yazghuchi go moro, proféssur dingchumin we proféssur ma jungying bashliq köp kishiler öyümge kélip méni tebriklidi. Doktor sunfu : «men buningdin kéyin, sizni Türk dep ataymen» dédi. Chin teptish mehkimisi bashliqi yoyo rin: «telipingizning emelge éshishigha qoshulalmisammu, küchlük ilmiy pakitliringiz aldida hörmet bilen igilimen » dédi.

Bu qelem körishimiz tüger – tügimes chingdu shehiride ikki aliy mektep oqughuchiliri namayish ötküzüp, hökümetke 9 maddiliq telepname sundi. Buning 9 – maddisida Türkistangha muxtariyet bérilishi telep qilinghan. Öktichilirimizgha kelsek, gomindang rehberliridin partiye teshkilat ministiri chinglifu méni we iysa ependini ministirlikke chaqirip, qelem körishimizni toxtitishimizni telep qildi. Men shu jawabni berdim: «millitimiz we xelqimizning qanuniy hoqoqliri mesliside bizge qarshi élip bérilghan küreshte mudapi’e weziyiti élishqa mejburmiz. Eger qarshi terep hujum qilmisa, biz hujum qilmaymiz». Ministir: «proféssur li, emdi yazmisun. Sizningmu uninggha bir nerse yazmasliqingizni soraymen. Yurt we millet heqqidiki pikirliringizni hökümetke bérish paydiliqraq bolidu » dédi. Men qobul qildim. Ikki kündin kéyin, mezkur ministirning bash katibi law mixu’en ependi bizni bir yémek ziyapitige chaqirdi, barduq. Ziyapet zalida yüzi külüp turghan emma bek xijil bir kishini bash katip law bizge tonushturup, proféssur li dungfang ikenlikini éyitti we: «bu ziyapet ikkinglarni dost qilish üchün orunlashturulghanidi. Ikkinglarning qelem kürishi chinning ziyali kishilirige sherqiy Türkistan heqqide köp bilimler béghishlidi. Eger dostluq we birlikte ishleydighan bolsanglar téximu köp paydiliq bolidu» dédi. Proféssur li dungfang bilen qol éliship qizghin körüshtuq. Proféssur li öz aghzi bilen meghlup bolghanliqini étirap qildi. 1944 – yili 10 – ayda bashlighan qelem kürishi 1945 – yili etiyazda axirlashti .

1944 – yilining axirlirida Türkistanning shimalidiki ili, chöchek we altay wilayetliride chingha qarshi inqilab qozghilip, «sherqiy Türkistan jumhuriyiti» élan qilindi. Bu inqilab bizning chin merkizidiki qelem kürishimizge meniwiy küch bermekte idi. Kürishimizdiki ghalibiyitimizning we yurt ichidiki inqilabning öktichilirini ajizlashturup bizge jasaret bergenliki bek ochuq bir heqiqet idi. Biz bu pursettin paydilinip 1945 – yili 3 – ayning 13 – küni marshal jang keyshik bilen körüshtuq we sherqiy Türkistan heqqide uzun bir muzakire qilish arzuyimizning barliqini bildürduq. Marshal nahayiti xushhalliq bilen qobul qildi we bir hepte ichide bizni muzakire üchün dewet qilidighanliqini éyitti. 13 mart axshimigha yémek dewiti keldi. Mezkur axshamda iysa ependi bilen ikkimiz barduq. Dewet shexsi bolup, re’is jumhur, bash katibi, ichki ishlar ministiri we mongghol – tibet komitéti re’isidin bashqa kishi yoq idi. Re’is jumhur «pütün söz we telepliringlarni héch tartinmastin sözlenglar, belki Türkistan meslisini hel qilishqa yaraydighan bir netijige baramiz» dédi. Men Türkche sözlidim, iysa ependi chinchige terjime qildi. Aldi bilen, chinning Türkistandiki texminen ikki esirlik hakimiyiti tarixchisini, bu dewr ichide chin emeldarlirining zulumlirini we bu zulumlargha qarshi Türkistan xelqining 36 qétimliq qanliq inqilabini sözlidim. Uningdin kéyin, Türkistan meslisini hel qilish charilirini sözlidim.  Marshal sözlirimni nahayiti diqqet we sebir bilen anglidi. Muzakire üch yérim sa’et dawam qildi. Axirida marshal bu söhbettin memnun bolghanliqini éyitti we: «heqiqetni ochuq sözlidingiz. Bügünki aghzaki telepliringizni yézip manga resmiy shekilde béringlar. Yéqinda échilidighan gomindang partiysi omumiy qurultiyida muzakirige qoyup, bir netijige yetküzeyli» dédi. Marshalning bu sözidin biz chong ümidlenduq we derhal ishqa kiriship, uzun bir kirish söz we 16 maddiliq bir layihe teyyarlap, 29 martta marshalgha yolliduq. Bu layihede asasiy meqset milliy muxtariyet telibi, Türkistandiki inqilabchilar bilen Türkistan we chingha paydiliq sülhi qilish telibi we Türkistanning sabiq zalim waliysi shéngshiseyge jaza bérish telepliri idi.

4 – ayning 6 – küni 1200 kishilik zalda échilghan partiye omumiy qurultaygha chindiki Türkistanliqlardin méni, mesud ependini we yolwas begni qatnashturdi. Marshalgha bergen layihimizning qurultaygha bérilish ümidi bilen 5 künni ötküzduq. Axiri bu layihening qurultaygha bérilmeydighanliqini anglap, derhal layihedin bir nusxa teyyarlidim. Chin qurultayliri qanunida ezalardin 40 kishi qol qoyghan layiheni mejliste élan qilishqa we muzakirige qoyushqa qurultay riyaset heyi’iti (yighingha riyasetchilik qilish heyiti) mejbur idi. Shuning üchün layihimizge qol qoydurush üchün tonughan – tonumighan ezalargha muraji’et qilishqa mejbur boldum. Her kishi qol qoyushtin qachmaqta idi. Köp qiyinchiliqlardin kéyin, tibet – mongghul komitéti, chet’eldiki chin muhajirliri wekilliri we bezi ziyalilardin 42 kishige qol qoydurup mejlis riyaset heyi’itige berdim. Mejlis riyaset heyi’iti ilajsiz layihimizni élan qildi. Chégra ölkiliri siyasi komitéti  isimlik bir mejlis komitéti qurulup, layihimiz mezkur komitétqa hawale qilindi. Mejlis riyaset heyi’itidiki doktur sunfuning teshebbusi bilen biz Türkistanliqlardin üch eza komitétqa qatnashtuq. Komitét töt qétim yighin ötküzdi. Nahayiti qattiq talash – tartishlar boldi. Netijide, köpchilik bizning paydimizgha awaz berdi. Mejlis riyaset heyi’iti komitétning bu qararini qurultaygha qoyushqa chidimay «aliy komitét» namida 60 kishilik bir komitét teshkil qilip, layhimizni bu komitétqa tapshurdi. Bu komitétta herbiy ministir général beyjungshi, ma’arip ministiri ju jiyawxu’a, ijtima’iyet ministiri go jingguang, gomindang partiye bash katibi général u tiching, xelq siyasiy mejlis bash katibi shiyawlizi we hindistanda turushluq bash elchi lu chiyawlun bashliq muhim dölet erbabliri bar idi. 4 – ayning 15 – küni komitét mejlisi échildi. Shiyawlizi re’islikke saylandi. Shiyawlizi bizge terepdar démokrat bir kishi idi. Re’is méni sözge teklip qildi. Bir sa’et sözligen sözümde layihimiz heqqide yéterlik izahat bedrim. Mendin kéyin, général beyjungshi, général u tiching, go jingguanglar söz élip layihimizni qollidi. Lu chiyawlun söz élip layihimizni shiddet bilen ret qildi. Men lu chiyawlungha jawab bérish üchün söz heqqi telep qildim. Lékin, luchiyawlunning xanimi söz qilishni telep qilghanliqtin u xanimgha ötündüm. Xanim érining sözini ret qilip, layihimizni qollidi we qattiq külke , alqishlar bilen qarshilandi. Méning söz qilishimgha hajet qalmidi. Layihimiz luchiyawlunning qarshi awazi we 59 qobul awaz bilen maqullinip, riyaset heyi’itige qayturuldi. 4 – ayning 16 – küni layihe qurultayda oquldi we güldürqaras alqishlar bilen qobul qilindi. Marshal jang keyshik derhal layihimizni qoligha élip bir qanche deqiqe bir némiler yazdi we tekrar oqushqa buyridi we oquldi. Muxtariyet we buninggha munasiwetlik maddilarni öchürüp «Türkistan xelqining tiligha we dinigha hörmet qilinidu, iqtisadiy we medeniy ishlirigha yardem qilinidu» dep yéziliptu. Bu oqulghanda bek az kishiler chawak chaldi. Mejlisning hawasi intayin soghuq bir hawa aldi we mejlis re’isi derhal yighinni toxtatqanliqini élan qildi. Men mejlis re’isining aldigha bérip marshalning qanungha ri’aye qilmighan bu qilqigha naraziliq bildürdim. Re’is qorqunchi bilen manga teselliy bermektin bashqa gep qilalmay ornidin turup chiqip ketti. Melum boldiki, bizge öktichi bolghan mute’essip onsurlarning tesiri astida qélip, bizge bergen wediliridin yéniwélishqa mejbur bolghan marshal, layihimizni emeldin qaldurush üchün pütün charilarni qollanghan iken. Meqsiti hasil bolmighanliqtin déktatorluq yoli bilen layiheni emeldin qaldurushqa jiddiy qarar bergen iken.

Etisi riyaset hey’itige resmi naraziliq mektubi tapshurduq. Riyaset hey’iti resmiy jawab bermidi. Peqet riyaset hey’itidin ikki kishi éghiz arqiliq epsuslanghanliqini bildürüp, kelgüside sizge köp pursetler kélidu dep teselliy bergen boldi. Bu qurultayda yüz bergen yene muhim bir hadisini bayan qilishni lazim kördüm: 4 – ayning 18 – küni chüshtin kéyin mes’ud ependi sözge chiqti. Sözide 1934 – 1944 – yilliri arisida omumiy waliy we bash qomandan bolghan shéngshiseyning zulumlirini nahayiti tesirlik we pasahetlik sözler bilen anglatti. Sözining axirida: «bir chinliq bolghan bu waliyning Türkistan xelqige qilghan 10 (esli tékistte 41) yilliq wehshiyane zulumliri, chin millitining 5000 yilliq medeniyet tarixining yüzige érimes bir qara dagh chaplidi. Ejeba! chin milliti bu qara daghni éritip tashlash üchün gheyret qilalarmu?» dédi. Mejlistin güldürqaras alqishlar we dehshetlik peryatlar kötürüldi. Mejlis tertiwi buzuldi. Her tereptin: «shéngshiseyge ölüm!» dégen awazlar yangrashqa bashlidi. Mejlis re’isi 15 minutta aran tertipni saqliyalidi we dem élish élan qildi. Shunimu unutmayliki, shéngshiseymu ezaliq süpiti bilen mejliste bar idi. Biz dem élish esnasida ornimizdin qozghalmiduq. Ezalarning bizni izahat bérip yene sözge chiqishimizni telep qilghan istek qeghezliri yaghmaqta idi. Shuning üchün yighin bashlanghanda mes’ud ependi söz telep qildi. Bu chaghda shéngshiseymu söz telep qildi. Biz Türkistanliq ezalar shéngshiseyge: «séning söz qilish heqqing yoq!» dep warqiriduq. Mejlis ezaliridin 200 dek kishi qopup, «shéngshiseyge ölüm!» dep ghewgha chiqardi we bir qanche yash ezalar shéngshiseyge hujum qildi. Derhal zhandarmilar mejliske kirip hujumni toxtatti we shéngshiseyni mejlistin élip chiqip ketti.

Etisi marshal jangkeyshik sözge chiqip: «shéngshisey bolsa Türkistanni merkizi hökümet üchün qoghdighan we merkezge 50 ming ser altun bergen bir kishidur. Shuning üchün ezalarning uninggha qarshi bolghan herikiti xata» dédi. Marshal sözini tügitishi bilenla biz mejlistin chiqip kettuq. Chüshtin kéyinki yéghingha bir naraziliq bayanati teyyarlap barduq. Meqsitimiz bu naraziliq bayanatini mejliske tapshurup, mejliske qatnashmaydighanliqimizni élan qilghanliqimizni pütün ezalargha bildürüp chiqip kétish idi. Lékin, yolwas beg mesilini général bey jungshingha éytip qoyuptu. Mes’ud beg we men mejliske kirishimizge général bey yénimizgha kélip, naraziliq bayanatnamisi bermeslikimizni we mejliske qatnishishni dawamlashturushimizni telep qildi. Yolwas beg généralning telipini derhal qobul qilip ornigha bérip olturdi. Men ching turdum, mes’ud beg éniq pozitsiye bildürmidi. Démek, men yalghuz qaldim. Bu chaghda mejlis qongghiriqi chélindi.

Men mejlis zaligha kirip, re’is orunduqining aldida turdum. Re’is yéghinni achti. Bu chaghda men otturidiki yoldin méngip, eng arqidiki ishiktin chiqip kettim. Bu herikitim bilen éghizda yéghingha qatnashmaydighanliqimni élan qilghangha oxshash bir uqum peyda qilghan boldum. Men bir ademning chiqip kétishi héchkimning perwayigha kelmeydighanliqini bilettim. Lékin, öz xiyalimche wetinim üchün bir sherep namayishi qilishni lazim körüp, aqiwitining néme bolushini oylimay bu heriketni qildim.

Shu axshimi, marshal jang keyshik teripidin bizni ziyapetke chaqirghan dewet qeghizi keldi. Ziyapetke barmasliqqa qarar qildim. Bu chaghda bir nechche dostlirim kélip, méning bu ziyapetke bérishim kéreklikini éyitti. Chünki marshal tünügünki nutqi heqqide izahat bérish üchün 1000 kishilik bir ziyapet orunlashturghan iken. Biz izahatni anglap béqish kérek déyishti. Etisi axsham ziyapetke barduq. Marshal bizni özi yuqirida olturghuzup, goya bu ziyapet bizning sheripimizge bérilgenlikini körsetken boldi. Marshal nutuq sözlep bizge özre éyitti we Türkistangha tewejju (alahide étibar) béridighanliqini bildürdi. Bu ziyapetning meqsiti, méning mejlistin chiqip ketkenlikimning ezalar arisida we xelq ichidiki epkar ammida hayajan peyda qilishning aldini élish idi. Bu weqedin ümid qilghan netije chiqmighan bolsimu, epkar ammida shu ikki xil tesir peyda qildi:

1.      Türkistan mesilisining chin epkar ammidiki ehmiyetsiz körünüshi yoqilip, chin siyasitide intayin muhim bir mesile bolup meydangha chiqti.

2.      Shéngshiseyge qarshi nepret tuyghusining küchiyishini peyda qildi. Gomindang partiyisi ijra’iye we teptish ezalirini saylighanda shéngshisey pikir birliki bilen ijra’iye hey’et ezaliqidin élip tashlandi.

1945 – yili 5 – ayning 1 – küni, chin xelq siyasiy qurultiyi échildi. Bu qurultaygha yurtdishimiz qadir ependi eza idi. Bu mejlis yalghuz gomindang partiyisige xas yighin emes idi. Bu qurultaygha pütün partiylerning  ezaliri qatnishidighan muhim bir qurultay idi. Shuning üchün qadir ependige ikki layihe teyyarlap qurultaygha sunush üchün berduq. Birsi yuqirida tilgha alghan layihe idi . Ikkinchisi, Türkistanning sabiq zalim waliysi shéngshiseyge jaza bérishni telep qilghan layihe idi. Birinchi layihe köp talash – tartishqa seweb bolghan bolsimu yene yuqirida tilgha alghan gomindang qurultiyida uchrighan aqiwetke uchridi. Ikkinchisi, mejlis ezalirining qoshulushi we qollishi bilen testiqlinip qurultay teripidin hökümetke shéngshiseyge qanun boyiche jaza bérish telepnamisi sunuldi. Ikki hepte ötmey shéngshisey zira’et ministirlik we bashqa pütün resmiy emelliridin élip tashlandi.

5 – ayning 16 – küni gensuning merkizi lenjugha kettim. Meqsitim, Türkistan weziyitini yéqindin tetqiq qilish idi. Bu künlerde ili inqilabi kücheymekte, chin eskerliri chikinmekte we inqilabchilirimiz ürümchige 136 kilométir kélidighan manasqa kélip, ürümchini tehdid astigha almaqta idi. Türkistandin herküni yüzlerche chinliqlar qéchip lenjugha kelmekte we lenjudin ürümchige esker we qoral yötkelmekte idi. Biz bu inqilabning rawajlinishidin millitimizning qanuniy heq – hoqoqini qolgha keltürishidin xoshallanmaqta bolsaqmu, arqisida roslar bolghanliqidin köp endishe qilmaqta iduq.

1945 – yili 8 – ayning 24 – küni chin hökümiti tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qilghanliqi munasiwiti bilen marshal jang keyshikning sözligen nutqi gézitlerde neshir qilindi. Bu nutqida, mongghullarning musteqilliqi we tibetliklerning muxtariyitini étirap qilish üchün, mongghul we tibet milletlirining uzun tarixqa ige bolghanliqliri we bu milletlerning öz yerliride topliship yashawatqanliqliri seweb qilip körsitilmekte idi. Emma, Türkistangha oxshash ölke haligha kirip qalghan yerlerdiki milletlerge musteqilliq we yaki muxtariyet bérilmeslik, peqet chin milliti bilen qanuniy hoqoqta barawer bolup, diniy we iqtisadiy ishlirida erkinlik bérish bayan qilinmaqta idi.

Iysa ependi bilen men marshalning nutqigha qarshi bir naraziliq bayanati yazduq. Türkistan Türklirining tarixi, medeniyiti, topliship yashishi, xelq noposi étibari bilen mongghul we tibetlerdin yuqiri orunda turidighanliqini körsettuq. Yalghuz jughrapiy we eskiri jehettin mongghul we tibetke oxshimighanliqimizdin musteqilliq we muxtariyettin mehrum qilinishimiz, manju impératorluqining esiri bolup, bu haletni dawam qildurush jumhuriyet tüzümining prinsiplirigha xilap bir siyaset ikenlikini bildürduq we axirida Türkistangha derhal muxtariyet bérilishini telep qilduq. Bu naraziliq bayanatini yette nusqa yézip, marshal bashliq meshhur dölet erbablirigha yolliduq. Marshaldin jawab kelmidi. Bir qanchisidin mexpi jawab alduq. Peqet qanun tüzüsh orgini bashliqi doktur sun fudin kishini xoshallandurghuchi jawab alduq. Doktur sun funing jawabi muhim bolghanliqi üchün uni öz péti yazimen:

« mes’ud, muhemmed emin, qadir we isma’il ependiler, 8 – ayning 13 – küni yazghan mektubinglarni tapshurup élip teqdir qildim. Türkistangha aliy muxtariyet bérilsun dégen telipinglargha pütünley qoshulimen. Buning tézdin emelge éshishi üchün hemmimiz birliship heriket qilishimiz kérek».

Sun fu – jumhuriyetning 34 – yili, 9 – ayning 13- küni.

9 – ayning béshida, chin merkizi hökümiti ili inqilabchiliri bilen sülhi qilmaqchi boldi. Bu sülhide ros hökümiti Türkistandiki konsuli wastisi bilen otturida kélishtürgüchi boldi. Mesilining ichki yüzi mundaq: ili inqilabchilirigha roslarning qural – yaraq we esker bilen yardem qilghanliqi op’ochuq meydangha chiqip qalghan idi. Bu qol tiqishtin chin hökümitining qattiq narazi bolghanliqini körgen roslar özini aqlash meqsiti bilen otturida sülhi qilip qoyush pikrini chin hökümitige bildürgen. Chin hökümiti mesilini tézraq hel qilish üchün bu pikirni derhal qobul qilghan idi. Sülhi muzakiriliri esnasida mushawire muwazine (meslihet we tengpung) unsuri bolushimizni hésablighan chin muzakire hey’itining bashliqi général jang mes’ud ependi, iysa ependi we méni ürümchige dewet qildi. Bu wesile bilen yurtqa qaytishimizdiki tosqunluq yoqalghan boldi we biz 1945 – yili öktebirning 17 – küni ürümchige kelduq.

Yurtqa qaytish

Ürümchige kélip awwal közümge körüngen weziyet shu idi:

1.      Merkez bolghan ürümchi shehiride chinliqlar Türkistan Türklirini heddidin ziyade xor körmekte we héchbir Türkning özining qanuniy heqqige ige bolushigha chinliqlar razi bolmighan bir halda körünmekte idi. Ilghar kishilerning tolisi qamaqxanilarda, qamaqxanining téshidikiliri qattiq nazaret astida idi. Chinliqlar Türk dukandarlarning mallirini özliri xalighan bahada sétiwalmaqta idi, harwilarda pul bermestin olturup, buninggha naraziliq qilghanlarni urup weya yalghan töhmet bilen qamaqqa élish her qandaq bir chinliqning heqqi bolmaqta idi.

2.      Türkistanning bashqa jayliridin kelgen xewerler téximu dehshetlik idi. Mesilen: yuqirida tilgha élinghan ürümchidikige oxshash ishlar bashqa jaylarda qatmu qat éghir bolghanning üstige her bir emeldar xelqning üstige özi xalighan alwanglarni sélish, tijaret qilish, hönerwenlerni pul bermey özliri üchün mejburiy ishlitish qatarliq zulumlarni qilmaqta idi. Eskerlerning xelqni bulash – talash ishliri, bir mehelle yaki bir kent xelqini qetli’am qilish ishliri bir adetke aylinip qalghan idi. Biz bu éghir weziyet heqqide xelq bilen ehwallishishni zörür körüp, 10 – ayning 22- küni ürümchidiki Türklerning her qatlimidin 200 ge yéqin kishini chaqirip herbiy mektepning zalida bir mejlis achtuq. Mes’ud ependi qisqiche söz qilghandin kéyin, men sözge chiqip ikki sa’et söz qildim. Sözümde, Türkistanning siyasiy tarixchisini, ata – bowilirimizning milliy erkinlik üchün qilghan tirishchanliqlirini, ejnebiylerning zulmidin qutulush üchün qilghan we qiliwatqan her türlük siyasiy heriketlirini, chin merkizi hökümitining her milletke barawer hoqoq bergen qanunlirini sözlidim. Türkistandiki chinliqlarning Türk millitige qiliwatqan wehshiyane zulumlirining qanunsiz ikenlikini we buninggha qarshi köreshning chin hökümitige qarshi isyan dep atalmasliqini sözlidim. Sözümning axirida, Türkistan Türklirining chin zulmidin qutulushi üchün quralliq inqilabtin ziyade milliy bir teshkilat astida tinchliqperwer bir köreshning köprek paydiliq bolidighanliqini uzun izahatliri bilen anglattim we birinchi nishanimizning milliy muxtariyet bolush pikrimni otturigha qoydum.

Bu mejlis, yillardin buyan dertlirini éytishqa imkan tapalmighan yashlargha birinchi purset idi. Yashlar arqa – arqidin sözge chiqti. Beziliri pewqul’adde dertlik lehje bilen chin zulumliridin söz qildi. Beziliri milliy birlik we milliy siyaset prinsiplirini anglatti. Söz arisida özini tutalmay yighlighanlar we peryad qilghanlar hetta: «chinliqlargha qarshi ochuq meydan urushi kérek» dep warqirighanlar boldi. Netijide méning otturigha qoyghan pikrim ittipaq bilen qobul qilindi. Bu mejlistin waliy wu jingshin we bash qomandan ju shiyawlinglar köp narazi bolup, jang jijunggha shikayet qildi. Yene bir tereptin Türkistanliq mensep perest qazilar we chin xizmitide yüz – abroy qazanghan mensepdarlar namidin jang jijunggha we merkizi hökümetke télgiram bérip bizni Türkistandin chiqiriwétishni telep qilghuzdi. Buning netijiside shu agahlandurush keldi, ikkinchi mundaq mejlis échishimiz men’i qilindi. Yashlarni nazaret astigha élip biz bilen körüshtürmeslikning amalini qildi. Bizning arqimizda paylaqchiliq pa’aliyetliri köpeydi. Biz imkan da’irisi ichide teyyarliq pa’aliyetlirimizni dawam qilduq. Bu teyyarliqlirimiz shulardin ibaret idi:

1.      Milletning her sinip qatlimi bilen munasiwet baghlash.

2.      Yéraq wilayetlerdiki munewwerler bilen alaqe ornitish.

3.      Türlük wastiler bilen muxtariyet mepkurisini xelq ichige tarqitish.

Qisqa bir waqit ichide bu pa’aliyetlirimizning netijisi körülüshke bashlidi. Chünki, milletning herqaysi qatlimining köpchiliki bizning siyasitimizge tereptar ikenlikini körsitishte kéchikmidi. Chin hökümet ademliri bu weziyettin hés qilghan endishilirini yoshurmaydighan boldi. Hetta bizni Türkistandin yéraqlashturush üchün chare izdewatqanliqlirini hés qilip qalduq. Lékin, chin hökümitining siyasiy erbabliri, Türkistan weziyitining inchikilikini küzetken kishiler bizge qattiq mu’amile qilish terpdari emes idi. Chünki arqisida ros küchi bolghan ili inqilabchiliri bilen téxi sülhi bolmighan bir peyitte bizge qattiq mu’amile qilinsa, Türkistanda hökümetke qarshi omumiy nepretning birdin köpiyishi éniq idi. Biz we biz bilen oxshash pikirde bolghan köpchilik xelqning ros nopuzigha qarshi ikenlikimiz chin menpe’etige mas kéletti. Hemmige melum bolghinidek, kommunizm istilasi üchün eng chong tosalghu milliy mepkuredur. Bizning Türkistanda bashlighan milliy herikitimizdin roslar pewqul’adde bi’aram bolup, ürümchidiki ros bash konsuli bizning herikitimizge qarshi général jang jijunggha naraziliq bildürdi we bizni Türkistandin bashqa bir yerge chiqiriwétishni telep qildi. Bu naraziliq biz üchün paydiliq boldi. Chünki, bu naraziliq bizning roslargha qarshi jiddiy onsur bolghanliqimizni ispatlaydighan siyasiy wesqe idi. Bu sewebtin, chin hökümet ademliri bizni waqitliq himaye qilish we bir tereptin herikitimizge mumkin qeder shara’it yaritip bergendek qilip bizni aldap, herikitimizni netijisiz qilish qararigha kelgenlikini chüshenduq.

Général jang bir küni men, mes’ud ependi we iysa ependi bilen ötküzgen shexsiy bir söhbitide ros konsulning bizning milliy herikitimizdin narazi ikenlikini bildürgenlikidin bizge xewer berdi we chin hökümitining bizning milliy herikitimizge qarshi emeslikini, Türkistandin ros tehdidi yiraqlashmighiche bizning chindin ayrilmasliq prinsipimizgha jiddi terepdarliqini bayan qildi. Bizmu bu prinsipimizdin waz kechmeydighanliqimizni bildürduq. Biraq xelq üstidiki éghirchiliqlarni tügitish we eskerlerning siyasiy ishlargha arlashmasliqigha kapaletlik qilishni telep qilduq. Shundaqla, nachar eskiriy we hökümet emeldarlirini tézdin ishtin chiqiriwétishni telep qilduq. Buninggha général wede berdi.

Ili inqilabi rehberliri bilen munasiwitim

Bu mawzuda yene ürümchige yéngi kelgen künlirimge qaytimen.

Biz ürümchige kélishtin bir qanche kün burun ilidin üch kishilik bir sülhi muzakire hey’iti (wekilliri) ürümchige kelgen iken. Biz ürümchige kelgendin kéyin, 10 – ayning 20 – küni bu hey’et bilen birinchi qétim körüshtuq. Hey’et rehimjan, ubulxeyr töre we exmetjanlardin ibaret idi. Bu hey’etning muzakire maddilirida musteqilliq yaki aliy muxtariyettek Türkistangha bir siyasiy orun temin qilduridighan sözler yoq idi. Peqet Türkistanda omumiy waliy we hakimlarni xelq saylimi bilen belgilesh, ma’arip tili we resmiy Türkche we chinche bolush; Omumiy kechürüm élan qilish we bulargha munasiwetlik teleplerdin ibaret idi. Biz bu hey’et bilen birinchi qétim körüshkinimizde musteqilliq telep qilishni we héch bolmighanda aliy muxtariyet telep qilishimizni tewsiye qilduq. Ular bu tewsiyelirimizni nahayiti toghra tapqanliqlirini bildürdi emma bu emeliyette körülmidi.

Hey’etning général jang bilen künlük muzakire qilishtin burun we muzakiridin kéyin, ros konsulxanisigha bérishi, Türkistan xelqi üchün endishe qilishqa tégishlik bir mesile idi. Chünki, bularning sülhi muzakirisi roslarning yolyoruqi bilen élip bériliwatqanliqi melum bolghan idi. Biz Türkistan sülhi mesiliside ros konsuli bilen muzakire qilduq we: «héch bolmighanda aliy muxtariyetni qolgha keltürüshimiz kérek idi. Lékin, ili wekillirining muzakire programmisida bu teleplerning yoqliqi bizni qattiq qayghugha salmaqta» déduq. Konsul bizning bu pikrimizni ili wekillirige yetküzüshni üstige almidi. Belki ili hey’itige bu pikrimizni özimizning bérishimizni tewsiye qildi. Buningdin shuni chüshenduqki, ros hökümiti Türkistanning musteqilliqini yaki chingha tewe bir muxtariyet derijisini qolgha keltürüshni xalimaydiken. Ros hökümitining meqsiti Türkistan xelqining chin bilen dawamliq küresh ichide bolup turush weziyitini shekillendürüp özi üchün her da’im Türkistan ishlirigha arilishish yolini échip qoyush yeni Türkistanni kozir qilip chin hökümitige bésim qilish iken.

Seksen kün dawam qilghan sülhi muzakire dawamida ili wekillirige yuqiriqi tewsiyimizni bérishni dawam qilduq hemde yuqirida tilgha alghinimdek, aliy muxtariyet dawasi we milliy teshkilat herikitini dawamlashturduq. Buningdin roslarning chöchüp ketkenliklirini yuqirida bayan qildim. Ili hey’itimu biz bilen körüshkende bek ihtiyatchanliq bilen söz qilidighan bolup qaldi. 1946 – yili 2 – ayning 1 – küni sülhi kélishimining bir qismi imzalinip, bir qismida kélishelmey muzakire üzülüp, ili hey’iti qaytip ketti.

Général jang chungchinggha qaytidighan boldi. Biznimu chungchinggha birge qaytishqa dewet qildi. Mes’ud we iysa ependiler ketmekchi boldi. Emma men Türkistanda qélishta ching turdum. Général jang bek ochuq we qet’iy heriketlerde bolmasliqim sherti bilen qélishimgha qoshuldi. Général qaytishtin burun Türkistanda kelgüside qurulidighan hökümetning teshkiliy we idariy sistémisi üchün bir qanun layihesi teyyarlishimni telep qildi. 5 – ayning 1 – küni pütün apparatliri bilen birlikte chungchinggha ketti.

Men ürümchide yalghuz qalghan mezgilimde méni körünüshte bolsimu az – tola himaye qilidighan hökümet ademliridin héchkim qalmighan idi. Waliy wu jungshin bashliq pütün hökümet xadimliri manga düshmen közi bilen qarap, pütün heriketlirimni jasuslar marap turatti. Mundaq bolush bilen birlikte öyüm ilghar kishilerning heqiqiy bir yighilish ornigha aylinip qalghan idi. Bu ehwaldin men yashlarning milliy we siyasiy idiyisini terbiylesh üchün xéli keng paydilinalidim. Könglümde oylighan milliy bir teshkilatqa eza bolidighan yashlarning bir tizimlikini teyyarlidim we bulargha munasiwetlik bashqa ishlarni shepe chiqarmay béjirduq. Bu mezgilde wu jungshin waliyliqtin élinip chungchinggha ketti. Shuning bilen manga heriket qilish imkani bir az chongaydi.

5 – ayning 3 – küni général jang Türkistangha waliy hem gherbiy shimal ölkilirining herbiy we siyasiy bashliqi bolup keldi. Mes’ud ependi we iysa ependilermu birge keldi. Général jang telep qilghan qanun layihesini 96 maddiliq qilip teyyarlighan idim. Uni tapshurdum (1946 – yili 7 – ayning 30 – küni chiqirilghan «Türkistan siyasiy ishliri qollanmisi» dep meshhur bolghan qanunning asasiy maddiliri bu layihedin öz piti élinghan maddilar idi).

Yoldashlirim chungchingdin qaytip kelgendin kéyin, bir milliy teshkilat qurushning peyti yétip kelgen idi. Meqsitimiz, Türkistan milletchi partiysini qurush idi. Lékin, chin hökümiti we roslar buninggha qattiq qarshiliq qilghanliqtin birinchi qedemde partiye qurmasliq we bashqa bir isim bilen bir teshkilat qurushqa mejbur bolduq. Bu yéngi teshkilatqa «altay neshriyati» dégen isimni bérip, altay mejmu’esi (zhurnili) chiqirishqa bashliduq. Bu idare astida «erk» géziti chiqarduq. Her siniptiki köpchilik xelqqe siyasiy we milliy bilimlerni bérishte bu neshriyatimiz bir milletchi partiyning teshwiqat orgini rolini oynawatqanliqi üchün chin, ros we ili terep buni uzungha qalmay siziwaldi. Emma köpchilik xelq biz terepte bolghanliqtin herikitimiz we siyasiy prinsiplirimizning tinchliqperwerlik meydani bolushi netijiside qarshi terep ashkara bir tosalghu chiqiralmaytti .

6 – ayning 6 – küni, chin hökümiti bilen ili hey’iti arisida sülhi (bitim) ning pütün maddiliri imzalandi. Bu sülhi kélishimige muwapiq Türkistan qanuniy bir siyasiy orungha (bashqa ölkilerge köre alahide imtiyazgha) ige bolalmidi. Bu kélishimning muhim maddiliri mundaq idi: Türkistan ölkilik hökümiti 52 ezadin teshkil qilinip, 10 eza (re’is, bash katip, maliye, ich ishlar, ijtima’iy nazaretler buning ichide) chinliqlardin, qalghan 15 eza (ikki mu’awin re’is, ma’arip, temirat we sehiye nazaretliri buning ichide) Türkistan ahalisidin bolidu. Tashqi we herbiy ishlar biwaste merkizi hökümetning qolida bolup, ölkilik hökümetning bu ishlar bilen héch alaqisi bolmaydu. Ili inqilabchilirining 12 ming eskiri dölet eskiri bolup, ili, chöchek we altay wilayetliride turidu. Nahiyining hakimlirini xelq saylaydu. Ölkilik hökümetke xelq teripidin saylinidighan bir mejlis nazaret qilidu.

Men bu hey’etke, bu kélishimdin razi emes ikenlikimni éyittim. Ilghar pikirlik yashlarghimu bu kélishimning Türkistan xelqining azadliqigha toghra bir kapalet we tinchliqqa bir zamanet (zakalet) bérelmeydighan ehmiyetsiz bir nerse bolghanliqini chüshendürüshke bashlidim. Shuning bilen ili inqilab rehberliri bilen arimiz buzuldi. Ular xelqning közini boyash we bizning siyasiy prinsiplirimizni xelqqe yaman körsitish üchün, ros usulida bir yalghan dawa, qarilash (böhtan) oydurup chiqip teshwiq qilishqa bashlidi. Özlirini «musteqilchi» deb bizni «xitaychi» déyishti.

Bu külkilik dawa we qarilashni Türkistandiki ros beshinji qolliri bar küchi bilen tarqitishqa bashlidi. Men we iysa ependi we bizge egeshken milletchi yashlar ulargha qarshi qattiq mudapi’e halitide iduq.

1946 – yili 7 – ayda teshkil qilinghan ölkilik hökümette men temirat naziri boldum. Ili terep buninggha qarshiliq körsetken bolsimu muweppiqeyet qazinalmidi. Ili rehberliri bizge qilghan qarshiliqlirida muweppiqeyet qazinalmaydighanliqini kördi. Közi échilghan millet ularning ros tereptarliri ikenlikini ongayla biliwélip ulargha yéqinlashmighanliqi körülidü. Buning üchün ili rehberliri biz bilen kélishish (ittipaqlishish)qa mayil bolushqa bashlidi. Ili inqilabchilirining rehbiri exmetjan (mu’awin re’is) biz bilen kélishish üchün muzakire qilishni telep qildi. 3 sa’etlik bir muzakiridin kéyin, her ikki terep bir – birimizning siyasiy prinsiplirimizge qarshi teshwiq qilmasliq, xelq üstidiki chin zulmini yoqitish we Türkistanning medeniy, ijtima’iy we iqtisadiy tereqqiyatigha a’it mesililiride hemkarlishishqa qarar qilduq.

Mejlislerde we emeliy ishlarda bu hemkarliq ochuq ipadisini tapmaqta idi. Emma, siyasiy meslek (prinsip) jehette perqlirimizni her ikki terep qet’iy saqlap kelmekte iduq. Xelq üstidiki eskerlerning qanunsiz zulmi, chin emeldarlirining köp sanliqni teshkil qilishi, chinliqlarning yerlik eski kishilerni ish béshigha chiqirish teshebbusliri, Türkistanning maliy, medeniy we iqtisadiy ishlirida chinliqlarning tosqunluqliri qatarliq ishlarda ili inqilab rehberliri bilen bir septe turup chinliqlargha qarshi küresh qilmaqta iduq. Xelqqe milliy terbiye bérish, muxtariyet yoli bilen asta – asta bixeter  musteqilliq yoligha qarap heriket qilish ishlirida hem ili inqilab rehberliri hem chinliqlargha qarshi idim. Ros istilasigha qarshi herikette chinliqlar bilen birlishettuq.

Chinliqlar méning ili rehberliri bilen yuqiriqidek hemkarliqimgha qattiq narazi bolup, tehdit yolini tutti. Pütün Türkistan boyiche méning nazaritimdiki yüzlerche kishini türlük böhtanlar bilen tutup, qamaqqa aldi. Bir qanchisini urup öltürdi. Men chinliqlargha shu telepni qoydum: «men ili rehberliri bilen hemkarlashqan mesliler emelge ashurulsun we qamaqtikiler qoyup bérilsun. Bu shertler orunlanghanda men ili rehberliri bilen hemkarlashmaymen.» lékin, chinliqlar buninggha yéqin kelmidi. Menmu öz yolumgha dawam qildim.

Ili inqilab rehberliri Türkistanda öz paydilirigha teshwiqat yürgüzüsh ishlirigha jiddiy kirishmekte we chinliqlar buninggha qarshi tedbir almaqta idi. Peqet teshwiqat yoli bilen bir netije chiqmaydighanliqini körgen ili rehberliri 1947 – yilidin bashlap, ros usuli boyiche her yerde qalaymiqanchiliq chiqirish we ziyan yetküzüsh heriketliri bashlatti. Chinliqlar buning bilen herbiy tedbir aldi. Minglarche Türkistanliq öltürüldi we qamaldi. Yene bir tereptin chin hökümiti ili rehberlirige we bu waste bilen roslargha qarshi bir siyasiy sep élish üchün milletchi tereptin bolghan mes’ud sebrini 1947- yili 5 – ayning 28 – küni ölkilik hökümetning omumiy waliy we iysa aliptékinni bash katib élan qildi. Ili rehberliri buninggha naraziliq körsetti. Men, mes’ud ependi bilen ili rehberlirini körünüshte bolsimu bir ittipaqlashturushqa heriket qildim. Her ikki terep pikrimni qizghinliq bilen qobul qilip ittipaqlishishqa bashlighanda ros we chinliqlar buni qobul qilmighanliqtin yéngi bashlanghan ittipaq buzuldi. Ili terepning dehshet sélishliri we qarshi teshwiqatliri küchiyishke bashlidi. Chinliqlar pütün yurtta herbiy halet élan qildi. Netijide 8 – ayning axirida, ili rehberliri bir qisim tewelikliri bilen ros ayropilanlirigha olturup iligha ketti. Chin hökümiti bilen alaqisini üzüp, shimalda qol’astidiki üch wilayet ili, altay we chöchekte höküm sürüshke bashlidi.

Men bu künlerdin étibaren resmiy hökümet ishliridin bashqa milliy ishlargha jiddiy köngül bölmekte idim. Mes’ud ependi bilen hemkarliqim yoq déyerlik idi. Chünki u, omumiy waliy bolghandin kéyin, néme sewebtin bolsa bolsun millet paydisi üchün xizmet qilmaydighan bolup qaldi. Iysa ependi jiddiy bir sepdishim we harmas ish yoldishim idi. Ili inqilab rehberliri ketktendin kéyin, biz milletchi goruppigha bir qeder ish meydani kéngeygen boldi. Lékin, bir tereptin général jang mes’ud sebrining milletchiliktin mensepke bekrek bérilgenlikidin paydilinish we ili terep bar chaghda qilalmighan bezi ishlirini mes’ud sebri arqiliq emelge ashurush üchün heriket qilishqa bashlidi. Buning bilen qattiq bir küreshke kirishishke mejbur bolduq. Bir hökümet mejliside général jangning qanun layihisige men qattiq qarshiliq bildürdüm. Üch sa’et qattiq talash – tartish boldi. Yalghuz iysa ependi méning pikrimni qollimaqta idi. Général jang méni we iysa ependini chaqirip yette sa’et dawam qilghan bir shexsiy söhbette, her xil qorqutushlar bilen pa’aliyitimizni toxtitishqa urundi. Biz éniq pozitsiyimiz bilen jawabimizni bildürüp chiqip kettuq. Shu küni herikitimizni téximu dawamlashturushqa qet’iy qarar qilduq.

Etisi général jang öyümge kélip manga teselliy berdi. Bir qanche kündin kéyin, général bash katibi liyu arqiliq méni nenjinggha bérishqa dewet qildi. Bérishimgha körsetken sewebi shu idi: «Türkistanning iqtisadiy tereqqiyati üchün özining maliyesi yetmeydu. Buninggha merkizi hökümet yardem qilmaqchi. Elwette bu maliy yardemni merkezdin telep qilish temirat nazaritining wezipisi. Shuning üchün nenjinggha bérip, merkizi hökümet kishiliri bilen körüshüp bu mesilini hel qilip kelsingiz yaxshi bolidu» dédi. Men bu dewetni xoshalliq bilen qobul qildim. 9 – ayning 20 – küni ayropilan bilen yolgha chiqip etisi nenjinggha bardim. Marshal jang keyshik bilen ikki qétim körüshtüm. Her ikki qétimda marshal jang keyshik: «Türkistanni xelqning iradisige bérimiz. Hazir bir munche siyasiy mesililerni hel qilishimiz lazim. Bu mesliler hel bolghandin kéyin, Türkistan pütünley öz ahalisige tapshurulidu» dédi.

Merkezde bashqa pütün dölet erbebliri bilen bir qanche qétimdin körüshtüm. Türkistanning iqtisadining bek arqida qalghanliqini tepsiliy chüshendürdüm, maliy we téxnik yardem telep qildim. Körünüshte qobul qildi. Lékin, emelge ashurushni besh ay küttüm. Netijide qolumgha héchnerse kelmidi. Axirida chüshendimki, méni nenjinggha dewet qilishtiki esliy meqset, Türkistandiki pa’aliyetlirimni toxtitishtin ibaret iken. Shuning bilen, pütünley meyüs bir halda 1948 – yili 3- ayning 22 – küni ürümchige qaytip keldim. Peqet, nenjingdiki waqtimda bezi musulman memliketliridin köp miqdarda kitap ekeldürüwalghanliqim bir paydiliq ish bolup hésablinidu.

Men qaytishtin burun iysa ependining teshebbusi bilen ürümchide «bilim jem’iyti» namida bir mu’essise qurulghan iken. Men kelgendin kéyin, bu jem’iyet bir tereptin ilmiy xizmetke, yene bir tereptin milletchilik siyasitimizning teshwiqat ishlirimizgha chong xizmet körsetti. Az künde bir qanche wilayet we nahiyilerde mundaq jem’iyet we uyushmilar quruldi. Buning bilen birge Türkistan «Türk milletchi partiysi» qurulghan boldi. Türkistan milliy partiysining siyasiy prinsipi  hazirche Türkistanning tashqiy siyasiti we omumiy mudapi’esi merkizi hökümiti (gomindang)ning idariside bolup, bashqa ishlirining pütünley Türkistan xelqining öz idarisigha élinish menisige kélidighan aliy muxtariyet élish. Bu muxtariyet sayiside Türkistan xelqining medeniy, siyasiy we iqtisadiy sewyisini musteqilliqqa layiq bir derijige kötürüsh. Ikkinchi qedemde, musteqilliqni qolgha keltürüshtin ibaret idi. Chin hökümiti partiyimizni resmiy étirap qilmisimu, «milletchi goruppa» ismi bilen bilmekte idi we bu partiye yaki goruppini Türkistan xelqining heqiqiy wekili dep bilmekte idi. Bu partiyning tebi’iy bashliqi men idim we iysa ependi  ikkinchi re’is ornida idi. Général jang we bezi dostlar méni «Türkistanning gendiysi» deytti. Bu xitabtin pewqul’adde xursen idim. Gendiyning pütün ömridiki pa’aliyetliri we axiriqi muweppeqiyiti köz aldimda gewdilinetti we ümidlirim küchlinetti.

Chin hökümet ademlirining pa’aliyetlirimizge qilghan qarshi siyasiy pa’aliyetliri xelqni jelp qilidighan mahiyettin yiraq, aldash we bir tereptin qorqutush siyasiti idi. Bu siyasetni général jangning chinliq herbiy we memuriy emeldarlargha siyaset paydilinish matériyali sheklide mexpiy tarqatqan «bügünki Shinjang meslisi we bizning pozitsiyemiz» namliq kitapta bek ochuq körsitidu. Purset tapsam, bu kitapni terjime qilip dunya jama’etchilikige teqdim qilimen. Heqiqeten uzun yillardin buyan marshal jangkeyshik bashliq chinning mes’ul we ilghar dölet ademlirining Türkistangha muxtariyet bérish wedisi quruq wede ikenliki yaki waqitliq bir aldamchiliq ikenliki, ularning wedige xilap ishliri bilen ispatlinip kelmekte idi. Chin emeldarlirining pa’aliyetlirimge qarshi élip barghan qanunsiz qarshiliqlirining bir qanche misali:

1.      1946 – yili 10 – ayning 4 – künidin 1947 – yili 2 – ayning 2 – künliri arisida qeshqer, yerken we xoten wilayetlirige qilghan sayahitim jeryanida qaysi sheherge barsam toluq yaki yérim herbiy halet ijra qilinip, saqchi we eskerlerni ishqa sélip xelqning men bilen alaqe qilishini tosti. Mezkur sayahitimde kériyige bardim we u yerde bir xelq yéghini échildi. 10 minggha yéqin kishi qatnashqan bu yéghinda men nutuq sözlep turghan halette kériyining herbiy qumandani yüz béshi sung mejliske qaritip oq chiqirip yette kishi öldi.

2.      Lopta men bilen alaqilashqan we siyasitimni teshwiq qilghan yashlardin birini tayaq bilen, yene birini étip öltürdi. Xotende shexsiy katibim abdulmijidni herbiy qural – yaraq ambirigha qamidi.

3.      Qaraqashta mewliwiy muhemmed niyaz bashliq 200 din artuq tereptarlirimni bir yérim yil qamidi. 4  ayghiche qaraqashtiki tereptarlirim öydin tashqirigha chiqsa urup yaridar qilish ehwalliri dawam qildi.

4.      Xoten we gumida töt yüzge yéqin tereptarlirimni ikki yérim yildin alte ayghiche qamidi.

5.      Xotende qomandan liyu we waliy xadungbangning bir saqchi we bir chinliq eskerni méni süyqest qilip öltürüshke teyinligenliki pash boldi.

6.      Ürümchide bash qomandan sung shiliyangning manga qilghan tehdit we haqaretliri bek éghir idi.

1948 – yilining axirlirigha kelgende milliy herikitimiz közge körünerlik derijide tereqqiy qilip, burunlarda chin hökümet ademliridin qorqup bizdin chikingen nopuzluq kishiler biz bilen birlishishke bashlidi. Chin hökümet ademlirining mu’amilisimu küchlük bir öktichi partiyige qilidighan halgha kélip, kündin – künge normal bir munasiwet peyda bolushqa bashlighan idi.

M-Bughra2

Foto: 1947-yili, Nenjing (soldin üchinchi kishi Memtimin Bughra, bir qisim Islam döletliri diplomatliri bilen birge) 

Yene hijret

1949 – yilining bashlirida chin kommunistliri qet’iy ghalip weziyetke yétip kelgende chin hökümiti Türkistanda siyasiy özgirish qilish qararigha kélip, ros düshmini mes’ud sebrini omumiy waliyliqtin chüshürdi. Uning ornigha burhanni omumiy waliy qilip belgilidi. Burhan bolsa mundin 35 yil burun rosiyening tataristan ölkisidin ürümchige kélip yerleshken bir ros puqrasi. Mesleksiz we wijdansiz bir adem bolup, 30 yildin buyan hökümet idarilirida xizmet qilip kelgen we xelqning nepritige uchrighan bir sétilmidur. Uzun zamandin tartip ros konsulxanisigha jasusluq bilen xizmet qilip kelgen idi. Bu qétim chin hökümiti roslarni xush qilish üchün burhanni omumiy waliy qildi. Bu özgirishtin xelqining qorqup kétishidin we naraziliq heriketlirini azaytishqa mejbur bolghan chin hökümiti méni mu’awin omumiy waliyliqqa teyinlidi.

Burhan waliy bolar – bolmas Türkistan millitining menpe’itini chinliqlargha we yene bir tereptin roslargha sétish herikitige kérishti. Men milletchi partiyimiz bilen birlikte qarshi sep élip 8 – ayning axirlirighiche burhanning xiyanetlirini netijisiz qilmaqta iduq. Bu yil ichide Türkistan siyasitide eng muhim rolum, Türkistan – sowét tijaret we iqtisadiy kélishimi muzakiriside körüldi.

8 – ayning axirlirida chin kommunistliri Türkistan bilen tutash bolghan gensu we chingxey ölkilirini élip, Türkistan chégrisigha yéqinlashti. Bu halda bir yérim yildin buyan bir – birlep herikettin qalghan ros tereptarliri pa’aliyetke kirishti. Ular bizge qarshi düshmenlik, süyqest we haqarettin ibaret bolghan kommunist buzghunchilirining usuli bilen meydangha chiqti. Milletchi yashlarni urush – tillash ishliri kündin – künge köpiyishke bashlidi. Chin herbiy qomandani général taw bilen burhan kommunistlargha teslim bolidighanliqlirini bildürüshke aldirighili turdi.

Uzundin buyan biz bilen dost bolup kelgen atliq déwiziye qumandani général ma jingshang we yene bir qomandan général yéching kommunistlargha teslim bolushqa qarshi chiqti we biz bilen birleshti. Ürümchide pütün öktichi küchlerdin köp üstün eskiriy küchke ige bolduq. Düshmenlirimiz jimjit bolushup qorqu ichige chüshti. Bu ikki général bilen birliship Türkistanning jenup qismida musteqil halda turup, kommunistlargha qarshi turush üchün muzakire qilduq. Lékin, bir tereptin chin kommunist eskerliri yene bir tereptin ros eskerlirining hujumigha uzun muddet qarshi turalmasliqimiz éniq ikenlikini körüp, bu heqte bir qarargha kélish mumkin bolmidi. Bu ikki général eskerlirini Türkistan bash qomandanigha tapshurup bérip özliri pakistan yaki hindistan yoli bilen teywenge kétishke qarar qilishti.

Ürümchige yéqin taghlarda meshhur qazaq rehbiri osman batur we qalibéklarning töt minggha yéqin quralliq küchi bar idi. Kommunistlargha qarshi ular biz bilen toluq birlikte idi. Osman batur we qalibéklar méni Türkistanning bir inqilab rehbiri dep tonuytti. Bular bizni taghqa chiqishqa we birlikte kommunistlargha qarshi axirqi nepeske qeder urush qilishqa dewet qildi.

Bizge yalghuz shu ikki yol bar idi. Birinchisi, osman batur bilen birliship kommunistlargha qarshi bir quralliq sep tutush; Ikkinchisi, waqitliq yurttin chet’elge chiqip, mumkin qeder siyasiy heriket élip bérish idi. Birinchi yolning bir inqilabchi üchün eng shereplik yol ikenlikini teqdirlesh bilen birge, aqiwitini wetinimiz üchün paydiliq bir netije élip kélelmeydu dep qarayttim. Chünki besh – on ming kishlik quralliq partizanlarning heddi  hésapsiz chin we ros mashinilashqan küchlirige qarshi uzun muddet urush qilalishigha Türkistanning jughrapiylik weziyiti imkan bermeydu. Chünki, chong düshmenge qarshi partizanliq urushida ghelibe qilish üchün, birdinbir shert chet’eldin qoral élish idi. Türkistanning jughrapiy weziyiti birinchi qarashtila buning mumkin emeslikini körsitidu. Ikkinchi yol bizni éghir wijdan azabi astida qalduridighan bir tedbirdin ibaret idi. Chünki, bir inqilabchining nishani ya wetenni qutquzush yaki bu yolda jan bérish. Lékin, insanning pa’aliyiti ölüsh bilen ölidu. Hayat insan da’ima pa’aliyet qabiliyitige ige. 20 yilliq inqilab we siyasiy hayatimdiki tejribilirim we esrimizdiki dunyaning chong özgirish heriketliridin manga kelgen ilham wetinimning istiqbali üchün, chong pursetler kélidighanliqigha qet’iy bir iman orunlashturghanliqini hés qilmaqtimen. Bir sherep qurbani bolup ölmek qanchilik ulugh bir wijdan wezipisi bolsa, bir chong ümid yolida emeliy xizmet qilish üchün kéreklik shexslerning hayatta qélishimu uningdin ehmiyetlik ikenliki melumdur.

Mana bu chüshenche bilen ikkinchi yolni tallap, aldimizda ochuq bolghan birdinbir hindistan yolini tutush qararini berduq. 1949 – yili 9 – ayning 18 – künide ürümchidin a’ilem we manga egeshkenler bilen yolgha chiqtim. Iysa ependi eng keynide qalghan kishiler bilen yolgha chiqip, 9 – ayning 20 – küni kéchisi bügürde manga yétishti. Tewelirimiz jem’i 80 ge yéqin kishi idi. Yolda muhim bir hadisige uchrimay, 9 – ayning 28 – küni qeshqerge kelduq .

 Tügidi

 

Self-Proclaimed Eastturkistan/Uyghuristan President Defies Chinese Authorities

President Ahmat Igamberdi

Xoten Kériye Arish Yézisidiki Échinishliq Buwaq Qirghinchiliqi

children_en

Sotsiyal mediye wastisi Facebuktiki  bir tordashning 28- dékabir 2013 shenbe küni yollighan uchuridin melum bolushiche, Xotenning Kériye nahiyisi Arish yézisida échinishliq bir weqe yüz bergen.

Uchurdin qarighanda, tünügün 27- dékabir jüme küni kechte Xoten Kériye nahiye Arish yézisida, téxi dunyagha köz achmighan 6 neper bowaq kériye nurluq duxturxanisida öltürülüp éliwétilgen.

Uchurda yene, mejburi éliwétilgen bowaqlarning ichidin 9 ayliq bolghan ikki bowaq chüshürüwétilgendin kiyin midirlighan bolsimu, bala chüshürüsh opiratsiyesini qilghan duxturning urup öltürüwetkenliki ilgiri sürülgen.

Mezkur uchurda yene, mezkur yézining Awet isimlik ayal yéza bashliqi bilen Alim isimlik kent qanun bashliqining birliship, shu yéza tewesidiki hamildar ayallarni mejburi yighqanliqi, bayraq (iqtisadi ehwali yar bergen) kishilerdin 20,000 din 30,000 yüen’giche pul bergenlirining balilirini saqlap qalghanliqi, iqtisadi shara’iti yoq pul birelmigenlerning balisini pilanliq tughut siyasiti dep mejburi éliwetkenliki uqturulghan.

Mushundaq zulum astida turupmu biz hör dep jar séliwatqan kishilerning imani qeyerge ketti? Dep su’al qoyulghan uchurda, 2012- yili mezkur yéza tewesidiki pilandin artuq perzent yüzi körgenlerge 28 mingdin 100 ming yüen’giche jérimane qoyup mejburi qol basturulghanliqi, bularning ichidin 8 neper déhqanning qoyulghan jérimanini tölimidi dep solap qoyulghanliqi, pul töligenlerning quyup birilgenliki, puli yoqlarning hazirghiche solaqta ikenliki we nöwette yene bu yéza tewesidiki barliq ayallarning tekshürülidighanliqi ilgiri sürülgen.

Xitaylar dunyagha bayanat élan qilip, xitayda mejburiy yolgha qoyuliwatqan pilanliq tughutini emeldin qaldurup, Xitay puqralirining 2din 3kiche perzent körse bolidihanliqini bildirgen ehwal astida, tajawuzchi xitaylarning nesli qurup kétish girdawigha kéltürüp qoyulghan Uyghur millitige yenila érqiy qirghinchiliq siyasitini yolgha qoyiwatqanliqi melum bolmaqta.

Biz  Sherqiy Türkistan Kultur Merkizi bolush süpitimiz bilen, xelqara jemiyetning jiddiy tedbir qollunup, Sherqiy Türkistanliqlarning ortaq béshigha kéliwatqan bu tetür qismetni tekshürep chiqip, zulum astida ingirawatqan xelqimizge ghemguzar bolishini, bu meselide Xitay tajawuzchillirigha bésim ishlitip, millitimizning we milliy kimlikimizning  etnik bir xeliq süpitide yoq bolup kétishining aldini élip qélishini ümid qilimiz.

Sherqiy Türkistan Kultur Merkizi

28.12.13