Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining Bayanati

Image

                                                   (2014- Yil 1-Numurluq Höjjeti)

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti 2009-yildiki saylamda töwendikidek Bash ménistirlik kabénti we Ménistirliklerdin teshkil tapqanidi.

Ismayil Chéngiz Bash Ménistir
Hizirbek Gheyrutulla Muawin Bash Ménistir
Ehmetjan Osman Muawin Bash Ménistir

Muhabay Engin Tashqi Ishlar Ménistiri
Küresh Atahan Kultur we Teshwiqat Ménistiri
Semed Güder Insan Heqliri quruli Ménistiri
Seyit Taranchi Dölet Mudapiye Ménistiri
Abdulhamit Tilek Bilim-Téxnologiye we tebiy bayliqlar  Ménistiri
Eyup Akyol Ekinomiye(Iqtisad) we Maliye Ménistiri
Muhemmed Yüsüp Posma Muawin Ekinomiye(Iqtisad)  we Maliye Ménistiri
Nafise Özgen Torizim we Tonutush Ménistiri
Yakup Jan Ichkiy Ishlar Ménistiri
Abdusalam Sami Maarip Ménistiri
Reshide Genjer Sehiyye we Ijtimayi parawanliq Ménistiri‏

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining  kéyinki nöwetlik saylimigha qeder xizmetlirimizni téximu yaxshi ishlesh we hökümet xadimlirini yashlashturushni nezerge élip,yoqarda ismi tilgha élinghan 10 ménistirliktiki Dewlet mudapiye Ménistirlikini, Milliy xewipsizlik Ménistirlikige özgerttuq, Kultur we Teshwiqat ménistirlikini ikkige ayrip, Teshwiqat ménistirlikini ayrim, Ekinomiye(Iqtisad)  we Maliye ménistirlikini ikkige ayrip Maliye we tebiyi bayliqlar  ménistirlikini ayrim ménistirlik qilip tesis qilip, omumiy ménistirlik sanini  12 ge köpeyttuq.

Yéngi teshkillengen hökümet ménistirlikliri töwendikiche:

1.Milliy xewipsizlik  Ménistirliki,2.Tashqi Ishlar Ménistirliki, 3.Teshwiqat Ménistirliki,4.Kultur Ménistirliki, 5.Insan Heqliri Ménistirliki, 6.Bilim-Téxnologiye Ménistirliki, 7.Maliye we Tebiyi bayliqlar Ménistirliki, 8.Ekinomiye (Iqtisad) Ménistirliki, 9.Torizim we Tonutush Ménistirliki, 10.Ichkiy Ishlar Ménistirliki, 11.Maarip Ménistirliki, 12.Sehiyye we Ijtimayi parawanliq Ménistiriliki qatarliqlar.

Biz Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining  asasiy qanunining rohigha asasen  we hökümitimizning milliy dawayimizdiki rolini téximu jariy qildurush ihtiyajidin hökümetning qurghuchi ezaliridin Ablajan Laylinaman, Ilyar Shemshidin we Memet Tursun qatarliq ependilerni töwendikidek yéngi wezipilerge teyinleshni qarar qilduq.

Memet Tursun ependi Milliy xewipsizlik  Ménistirligining ménistiri

Ablajan Laylinaman ependi Teshwiqat Ménistirligining  ménistiri, Hökümitimizning  Amérikida turushluq temsilchisi we bayanatchisi
Ilyar Shemshidin ependi  Maliye  we Tebiyi bayliqlar Ménistirligining ménistiri qilip teyinlendi.

       *****

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining  Yéngi teshkillengen bash ménistir kabénti             ezaliri we ménistirliri töwendikiche:

Ismayil Chéngiz                (Türkiye)                           Bash Ménistir

Hizirbek Gheyrutulla        (Türkiye)                            Muawin Bash Ménistir

Ehmetjan Osman               (Kanada)                            Muawin Bash Ménistir

Ablajan Laylinaman (Amérika)      Adliye we Teshwiqat Ménistiri, STSH ning Amérika Temsilchisi, Hükümet Bayanatchisi

Mehmet Tursun            (Kanada)              Milliy Hewipsizlik Ménistiri

Muhabay Engin               (Gérmaniye)          Tashqi Ishlar Ménistiri

Küresh Ömer Atahan             (Gérmaniye)         Kultur Menistiri we Hökumet Bayanatchisi

Abdulhamit Tilek            (Türkiye)            Bilim-Téxnologiye Ménistiri

İlyar Shemshidin            (Amérika)            Maliye we Tabiyi Bayliqlar Ménistiri

Semed Güder                (Türkiye)                Insan Heqliri  Ménistiri

Eyup Akyol                    (Türkiye)               Ékinomiye(Iqtisad) Ménistiri

Muhemmed Yüsüp Posma (Türkiye)  Muawin Ékinomiye(Iqtisad) Ménistiri

Nafise Özgen                 (Türkiye)               Torizim we Tonutush Ménistiri

Yakup Jan                      (Türkiye)               Ichkiy Ishlar Ménistiri

Abdusalam Sami           (Kanada)                 Maarip Ménistiri

Reshide Genjer              (Türkiye)                Sehiyye we Ijtimayi parawanliq Ménistiri

Uningdin bashqa eslidiki Dewlet Mudapiye ménistirliki Milliy xewipsizlik ménistirlikige özgertilish  bilen bir waqitta  Seyit Taranchining  hökümetiki barliq wezipilliri emeldin qalduruldi.

Ilgirki Kultur we Teshwiqat ménistirliki hazir Kultur ménistirliki, Eslidiki Ekinomiye (Iqtisad) we Maliye ménistirliki hazir Ekinomiye (Iqtisad)  ménistirliki, ilgirki Bilim-Téxnologiye we tebiy bayliqlar  Ménistirliki, hazir Bilim-téxnilogiye  Ménistirliki qilip tesis qilinghan bolup, Tebiyi bayliqlar Maliye ménistirlikige qoshuwétildi. Küresh Atahan, Eyup Akyol, Abdulhamit Tilek we Mehmet Yusup Posma qatarliqlar ana ménistirliklerdiki eslidiki wezipillirini dawam qilidu.

Yoqarqilar Démokirattik shekilde STSH da´imi meslihet heyiti teripidin qarar chiqirilip békitildi. Buningdin bashqa élip bérilghan meslihet we muzakiriler netijiside yene ilgirkidek:

Hüseyin Qari Islami Jumhur reyisi Meslihetchilikige teyinlendi.

Uningdin bashqa yene:

Démyan Rehmet   (Bash ménistir bash meslihetchisi)
Ghulam Osman Yaghma (Bash ménistirlik meslihetchisi)
Talat Kochyigit (Bash ménistirlik meslihetchisi)…

Qatarliqlar biwaste yoqarqi muhim wezipilerge teyinlendi.

Uningdin bashqa Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti we Parlaméntining bashqa organlirigha ayit xizmetler  Sherqiy Türkistan  Sürgündiki Hökümiti We Parlaméntining  5-Nöwetlik Yighinida élinghan qararliri asasida bir terep qilinidu.   

(Qoshumche: Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti we Parlaméntining  2009-yili 10-ayning 21-künki munu bayanatigha qarang. )

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti

 

STSH Bash Ménistir: Ismayil Chéngiz

Imza / mühür

Da’imi Meslihet Hey’iti :

Ahmet İgamberdi – Sultan Mahmut Kashigari – İsmayil Chéngiz – Hizirbek Ghayretulla -Ahmetjan Osman – Küresh  Ömer  Atahan

Testiq Qilghuchi :

STSH Jumhur Reyis:  Ahmet Igamberdi

Imza / mühür

 

 

28.02.2014

 

Uyghur Qizi Yultuz: Qosh Til Maaripi Bizni Xitaylashturalmaydu!

 

Muxbirimiz Gülchéhre
 
2014-02-25
 
qosh-til-doska

Qosh tilliq mekteptiki uyghur oqughuchilarning doskigha chiqip xet yéziwatqan körünüshi. 2006-Yili 13-Öktebir, xoten.

             AFP    

 

Xitay hökümitining yolgha qoyghan qosh til maaripi boyiche terbiyiligen uyghur ewladlirining aldi ottura mekteplerni püttürdi, xitayning uyghur ana tilini chetke qéqish bilen birge yürgüzüwatqan qosh tilliq atalghan, emma emeliyette xitay tilidin ibaret yekke tilliq maarip siyasitining uyghur yéngi ewladlarning dili, tili, eqli, psixikisi we bashqa jehetliride peyda qiliwatqan selbiy tesirliri ata- Ana we pütün uyghur jemiyitini endishige séliwatqan bir muhim mesile. Emma, radioyimizning ziyaritini qobul qilghan, ottura mektepni püttürüpla amérikigha oqushqa chiqqan uyghur qizi yultuz, mejburiy élip bériliwatqan qosh til maaripining, uyghur yash ösmürlirining qelbide zor bésim we xorluq kemsitish jarahetlirini qaldurghanliqini, shuning bilen bir waqitta yene, bu xil weziyet uyghurlarning milliy we diniy kimlikliri heqqide izdinishtek oyghinishqa seweb boluwatqanliqidek bashqiche tereplirinimu körsitip berdi.

Mejburiy xitaylashturush maaripigha qarshi isyankar rohta yétilgen bu yash uyghur qizi bilen muxbirimizning ötküzgen söhbitini yuqiridiki ulinishtin anglaysiler.

Kériyediki Xitay Sékrétar Hamilisi Chüshürüwétilgen Ailidin Kechürüm Sorashqa Mejbur Boldi

 

Muxbirimiz Shöhret Hoshur 2014-02-25
 
uyghur-ayal-bala-balisi.jpg

Balisini kötürüp kétiwatqan uyghur ayal. 2009-Yili 10-Iyul, qeshqer.

        AFP    

 

Ötken yilning axirqi künliri kériyening arish yézisidiki 5 hamilidar ayal doxturxanigha apirilip, ularning 6 ayliqtin 9 ayliqqa qeder bolghan 4 hamilisi mejburiy chüshürüwétilgen idi.

Weqe ündidar we radiomiz arqiliq dunyagha ashkarilanghandin kéyin, xoten nahiyilik we wilayetlik alaqidar tarmaqlar, hamile qetliam qilish weqesi yüz bergen xoten nurluq doxturxanisi we arish yéziliq hökümet üstidin tekshürüsh élip barghan. Melum bolushiche, mezkur tekshürüshning netijiside, arish yéziliq partkomning sékrétari sün jibing hamilisi chüshürüwétilgen qembernisa xanimning ailisige bérip mezkur ailidin kechürüm sorighan we mesilini siliqche bir terep qilish heqqide ailige xizmet ishligen. Emma, mezkur aile weqediki jawabkar shexslerni qanun boyiche jazalighandin bashqa, chüshürüwétilgen hamilining yoq qilinghan texmini 70 yilliq hayati üchün tölem tölep bérishni telep qilghan.

Mezkur aile bashliqi mettursun qawul xitay sékrétarning ishni siliq bir terep qilish teklipini ret qilip, eslide özining ishni siliqche bir terep qilish üchün pilandin sirt hamilige 100ming som jerimane töleshke razimenlik bildürgenlikini, emma mesul xadimlarning bu teklipke qulaq salmay ayali qembernisani mejburiy doxturxanigha aparghanliqini otturigha qoyup, shu mesul xadimlarning qanuniy jawabkarliqqa tartilishini telep qilghan. Mettursun yene, adwokat bilen körüshüp bu heqte meslihet sorighinida adwokat «qanun boyiche chüshürüwétilgen hamilining texmini ömri 70 yil hésablinidighanliqi» ni, mushu boyiche tölem telep qilish heqqi barliqini éytqanliqini eskertken. Mettursun qawulning nahiyilik sehiye idarisidin uqushiche, mezkur idare weqe yüz bergen nurluq doxturxanisigha 100 ming som jerimane qoyghan. Sehiye idare bashliqining mettursungha bayan qilishiche, weqede yéziliq hökümet mesulliri we doxturxana mesulliri bolup ikki terepning jawabkarliqi barliqi bar, doxturxana we yéziliq hökümet üstidiki tekshürüsh dawam qiliwatqan bolup, jawabkar shexslerni qandaq bir terep qilish téxi békitilmigen.

Milliy Birlik We milliy Inqilap Heqqide Qisqiche Muhakime

Ahmetjan Osman(STSH Muawén Bash Ménistiri)
Ghojiniyaz Hajining qoshuni Urumchi etrapida urush qiliwatqanda, Sabit Damolla Qeshqerde “Sherqiy Turkistan Islam Jumhuriyiti”ning qu…rulghanliqini dunyagha jakarlaydu, hemde Ghojiniyaz Hajigha mexsus mektup ewetip, uni mezkur jumhuriyetning reisi supitide tebrikleydu. Buningdin xewer tapqan Haji, “Damollamning neme qilghini bu, ishni buzup!” dep, qattiq achchiqlinidu (A.Otkur, “Oyghan’ghan Zemin”). Mana bu hadise – eyni waqittiki Uyghur siyasiy hayatida milliy birlikning mewjut emeslikini korsitip beridu. Demek, Hajimning neziride, Damollam “ish”ni buziwatidu! Undaqta, Hajimning konglige pukken “ish”i, yeni siyasiy nishani neme edi? Damollam, siyasiyon bolush supiti bilen, musteqqilliqni jakarlashta qoralgha tayanmisa bolmaydighanliqini aldinala chushen’gechke, Hajimgha murajiet qilghan edi. Lekin, siyasiy tariximizning bu nazuk peytide, siyaset bilen qoral bir yerdin chiqmidi. Shundaq bolsimu, bu ikki zatning teghdiri oxshash boldi, ikkilisila Sherqiy Turkistandiki mustemlikichi hakimiyetning igedarchiliqidiki eyni bir turmide qetle qilindi. Sherqiy Turkistanliqlarda milliy birlik bolmisa, ularning milliy azadliqidin bashqa yene bir teghdiri yenila oxshash demektur.
Konilarning “ya olum ya korum” degen dana ibarisining menisi mushu bolsa kerek. Uyghurlarning eyni zamandiki “milliy bolgunchi”si bilen “muawin reis”i eyni bir qol arqiliq “ujuqturuldi”. Uyghurlar neme bolishidin qet’i nezer olumge mehkumdur. Bu menidin elip eytqanda, peqetla “korum” uchun olush bizning bashqa xil olushimizdek bimene bolmisa kerek. Undaqta, “korum” degen neme? Elwette, u – ozimizning ozimizge yarisha teghdiri, milliy teghdirimiz, ozimiz belgileydighan teghdir. “Korum” degen ikenmiz, uning neme ikenliki bizge aldinala ayan bolishi shert, milliy teghdirimizning sheklini hazirdin bashlap eniq sizip chiqishimiz lazim. Xelqara qanundiki “xelqlerning oz teghdirini ozi belgilesh hoquqi” biznimu oz ichige alghan iken, hech bolmighanda, milliy teghdirimizning qandaq shekilde ipadilinidighanliqini etige qoymay bugunla aydinglashturiwelishimiz kerek.
Eger, Xelqara Jemiyet bizdin “xosh, ozenglar belgilimekchi bolghan teghdiringlarning shekli qandaq bolghusi?” dep sorap qalsa, biz neme dermiz? U chaghda, hilegerlik qilip “biz milliy heq-hoquqlirimizni isteymiz” dep tutruqsiz jawap bergili bolmaydu elwette. Eniq qilip, milliy musteqqilliq deymizmu yaki milliy aptonumiye deymizmu? Yaki bolmisa, konfediratsiye dep jawap beremduq? “Qeni, ozliri birneme desile” dep olturamduq ya?! Baridighan menzilini eniq bilmey turup yolgha chiqqan karwan bolup qelishtin iza tartmamduq?! “Damolla”lirimiz bilen “Haji”lirimizning jawabi bir yerdin chiqmay qalsichu texi, u chaghda neme bolar? “Oz teghdiringlarning neme bolidighanliqini aldi bilen ozara putushuwalghandin keyin andin kelersiler, eziz mehmanlar” dep xelqara jemiyet bizni uzutup qoyghandin keyin, bir-birimizge “neme qilghining bu, ishni buzup” dep ozara gal boghishamduq ye?!
Milliy birlik degen soz, aldi bilen, bir putun xelqning teghdir birliki degenliktur. Teximu eniq qilip eytqanda, bir putun milliy teghdirning shekil birlikidin ibaret. Bu, tegi-tektidin alghanda siyasiy mesile bolup, Uyghur xelqining bashqa mesililiri yeni kishilik hoquq mesilisi, diniy mesilisi we iqtisat – ijtimaiyet – mediniyet mesilisining hel bolishigha birdinbir kapalet qilghuchi amildur. Milliy teghdirimizning sheklide ortaq birlik bolmay turup, kishilik hoquqimizni, diniy erkinlikimizni we iqtisadiy – ijtimaiy – medeniy alahidiliklirimizni qoghdash yolida elip barghan kureshlirimizning belgilik unumi bolmaydu. Eger nishan bir bolsa, toghra bolsa, barliq yollar toghra demektur. Buning eksiche bolghanda, barliq teshkilatlirimiz Uyghur xelqining siyasiy dawasini tuyuq yolgha bashlaydu. U chaghda, belki weten ichide bolmisimu, weten sirtida bir xil ichki urushning otliri tutishishi mumkin. Ottura Asiyada yuz bergen melum ikki Uyghur teshkilatining qanliq toqunishi – yuquriqidek pajiening deslepki signalidin ibaret.
Meyli Islamchi bolayli yaki kishilik hoquq-demokeratiyechi bolayli, meyli siyasiy paaliyetchi bolayli yaki qoralliq qarshiliq korsetkuchi bolayli, meyli “aq mushuk” bolayli meyli “qara mushuk”, qandaqla bolishidin qet’i nezer milliy teghdirimizning birla sheklini ortaq talliwalayli. Milliy birlik degen mana mushu. Hazirqi jiddiy mesile – xelqimizning bir putun teghdiri qaysi xil siyasiy shekilde emelge ashqanda andin ularning arzu-istekliri toluq kapaletke ige bolidu? degen oylinishtin ibaret.
2006-yili, 2-ay

Oghlum Tutulghandin Kéyin Xitaylar Ailimizge Parakendichilik Saldi!

Muxbirimiz qutlan 2014-02-17

muxbir-niyaz-qahar.jpg

Muxbir niyaz qahar qolgha élinishtin burun döngköwrük bazirida ata-Anisi bilen chüshken süriti. (Waqti éniq emes) ürümchi.

             RFA/Qutlan

«Ürümchi kechlik géziti» ning muxbiri, «altun tarim» torining qurghuchisi niyaz qaharning nöwette shixu türmiside 13 yilliq jaza mudditini ötewatqanliqi melum bolghandin kéyin, uning anisi meryemxan yene bir qisim ehwallarni ashkara qildi.

Töwende anglaydighininglar wijdan mehbusi niyaz qaharning anisi bilen ötküzgen téléfon söhbitimizning xatirisidur.

Muxbir: hazir oghlingiz niyaz tutup turuluwatqan türme shixu sheher ichidimu yaki sheher sirtidimu?

Meryemxan: türme shixu sheher sirtidiki sayliqta, sheher merkizidin qatnashqa olturghanda yérim saettin köprek mangimiz.

Muxbir: türmige qaraydighan saqchilar ichide uyghurlarmu barmiken yaki hemmisi xenzu saqchilarmiken?

Meryemxan: türme saqchiliri arisida uyghur saqchilarmu, xenzu saqchilarmu bar iken, qazaq saqchilarnimu körduq.

Muxbir: oghlingiz niyaz qolgha élinghandin kéyin, hökümet tereptin, bolupmu xewpsizlik organliri teripidin ailenglargha bésim kélidighan ehwallar boldimu?

Meryemxan: oghlum qolgha élinip uzaq bolmighan waqitlar idi. Bizning sheher sirtida birqanche mo térilghu yérimiz bar idi. Öyde emgek küchimiz bolmighachqa, men méngisige qan chüshüp yérim palech bolup qalghan yoldishimni élip étizliqtiki ikki éghiz öyimizge köchüp chiqtim. Bir küni doxturgha körünüsh üchün sheherge kirip ketken idim. Balilarning dadisi étizliqimizdiki öyde yalghuz qalghan idi. Del shu waqitta, qumul wilayetlik dölet xewpsizlik idarisidin bir pikap bizning sheher sirtidiki ashu öyimizge izdep chiqiptu. Ular oghlumning dadisigha birmunche tehdit sélip, késel halette yatqan kishini qorqutup tashlaptu. Men doxturxanidin öyge qaytip chiqsam, yoldishimning ehwali bashqiche, tolimu qorqup, jiddiyliship kétiptu. Néme bolghanliqini sorisam, xewpsizlik idarisidin saqchilarning chiqqanliqini éytti. Bekmu ghezeplendim, közümge héchnéme körünmidi. Udul sheher ichige kirip dölet xewpsizlik idarisi (enchwenjü) ni sürüshtürüp taptim. Bizning öyge barghan mesul saqchi bilen zakunlashtim. Men uninggha mundaq dédim: «herqandaq ehwal bolsa aldi bilen bizning kent mesulliri bilen sözliship, ailimizdiki saq ademlerni chaqirtip sözleshsenglar bolmasmu? yoldishim oghlumning derdide méngisige qan chüshüp palech boldi, hazir yérim jan bolup yatidu. Mushu yetmigendek, yene ailimizdin héchkimge aldin xewer qilip qoymay öyimizge basturup chiqip késel halette yatqan kishi qorqutupsiler. Men oghlumni 18 yil oqutup, yaramliq adem qilip hökümetke tapshurghan. Uninggha muxbirliq hoquqni hökümet özi bergen. Uning qandaq jinayet sadir qilghanliqini ailimizdin héchkim bilgen emesmiz. Oghlum némila bolmisun, junggo girajdani. Men silerge dep qoyay, bu ish yene tekrarlinidighan bolsa, men yoldishimni harwigha bésip idarenglargha ekélip qoyimen. Uni palech qilip késel qilghandikin béqish mesuliyitini üstünglargha alisiler. Men ikkinchi qétim silerning ailimizni yene parakende qilishinglarni xalimaymen!»

Muxbir: ular néme meqset bilen öyingizge izdep chiqiptiken?

Meryemxan: menmu tepsilatini éniq bilelmidim. Yoldishim bek qorqup ketkechkimu yaki méni qorqup ketmisun dep ensiridimu, ularning néme sorighanliqini manga tepsiliy dep bermidi. Pemimche, öyimizge kimlerning kélip-Kétiwatqanliqi we oghlumgha munasiwetlik ishlarni sorighan bolsa kérek.

Muxbir: oghlingiz qolgha élinghandin kéyin, saqchi tereptin öyingizge kimlerning kirip-Chiqiwatqanliqini közitip turidighan «köz-Qulaqlar» ning bolghanliqini bilemsiz?

Meryemxan: éniq birnerse déyelmeymen. Öyimiz chong yol boyida, ailidiki hemmimiz oghlumning derdide jiddiychilik ichide yashawatimiz. Kimlerning qandaq meqset bilen öyimizge kirip-Chiqidighanliqini bir xudayim özi bilidu.

Muxbir: oghlingiz niyaz uniwérsitét oqughan we aliy melumat alghan, uning üstige, «ürümchi kechlik géziti» de muxbir bolup ishligen yuqiri derijilik bir ziyaliy. Siz bir ana bolush süpitingiz bilen oghlingizning 13 yil késilgidek bir jinayet ötküzgenlikige ishinemsiz?

Meryemxan: biz oghlimizni 18 yil oqutup yaramliq adem qilip terbiyiligen. Uning qandaq jinayet ötküzüp mushundaq éghir jazagha tartilghanliqini bilmeymiz. Hökümetning qanun-Siyasetliri adil dep ishinip kelgen iduq, qéni, eger heqiqeten adil bolsa, bir küni hemme ishlar süzülüp chiqar dep olturduq.

Kériyede Xizmet Qilghan Muhajir Zümret Xanim Xitay Hökümet We Puqralirining Apetke Tutqan Pozitsiyesini Eyiblidi

 

 

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2014-02-14
 

 

Xitay hökümitining kériyediki yer tewresh apitige qarita közge körünerlik we ünümlük bir tedbir qollanmighandin bashqa, xitay puqraliriningmu bu weqege passip pozitisye tutushi, hetta bezilirining tamasha körüsh pozitsiysi, uyghurlar bilen xitaylar arisida mewjut bolghan öch – Adawet tuyghulirini yene bir qétim yalingach shekilde ashkarilidi.

Ündidar we torlarda tarqalghan uchurlardin melum bolushiche, bir qisim xitay puqraliri apetke yardem qilishni xalimayidighanliqini, chünki uyghurlarni öz dölitining puqraliri dep qarimaydighanliqini bayan qilghan. Bu xil pikirlerning xitay puqralirining qanchilikige wekillik qilidighanliqi ayrim nuqta, emma xitay puqralirining mana mushundaq pikirlirini ashkara bayan qilishqa jüret qilalshi, weqege köngül bölüwatqanlarni oygha séliwatqan yene bir mesile.
Töwende diqqitinglar,ilgiri kériyede ikki yil xizmet qilghan muhajir zümret xanimning bu heqtiki oy we tesiratliri heqqide bolsun..

 

keriye-yer-tewresh-2014-305.png
Xotenning kériye nahiyisidiki yer tewresh apitige uchrighan ayal

Bu programmini muxbirimiz shöhret hoshur teyyarlighan.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/keriye-yer-tewresh-02142014221007.html/story_main?encoding=latin

Uchturpanda Qanliq Toqunush Yüz Bérip 11 Adem Ölgen, Nahiyede Jiddiy Halet Jakarlanghan

Muxbirimiz Qutlan
2014-02-14
uchturpan-weqesi-2014-305.png

Üchturpan nahiyisining xeritidiki orni

Public Domain

Shinxua torining ürümchidin bergen xewirige qarighanda, bügün, yeni 14 – Féwral chüshtin kéyin saet 16:00de uchturpanda qanliq toqunush yüz bérip 11adem ölgen.

Xitay saqchi terepning ashkarilishiche, aptomobil we mototsiklétlargha partlatquch buyumlarni qachilap, palta – Pichaqlar bilen qorallanghan bir top uyghur yashlar uchturpan nahiyeside charlap yürgen saqchi aptomobillirigha hujum qilghan. Hujumda ikki neper saqchi bilen yene ikki neper puqraning yarilanghanliqi hemde 5 dane charlash aptomobilining zerbige uchrighanliqi ilgiri surülmekte.

Xitay terep hazirghiche bergen melumatqa qarighanda, saqchilar neq meydanda 8 neper uyghur hujumchini étip öltürüp, bir nepirini tirik tutqan, yene üch neper hujumchi özliri yasighan bomba partlap kétip ölgenliki melum.

Biz xitay hökümet terep tarqatqan uchurdin bashqa bu heqte éniq melumat élish üchün uchturpan nahiyilik hökümet ishxanisi, herqaysi saqchixana, doxturxana, banka we puqralarning turalghulirigha téléfon qilduq.

Uchturpan nahiyilik hökümet ishxanisi téléfonimizni qobul qilmidi.

Uchturpan nahiye yarköwrük saqchixanisidin téléfonimizni qobul qilghan nöwetchi xadim téléfonning «erkin asiya radiosi» muxbiridin kelgenlikini uqqandin kéyin soallirimizgha jawab bérishni ret qildi.

Achitagh saqchixanisining nöwetchi xadimi téléfonimizni qobul qilghan bolsimu, lékin özining yardemchi saqchi ikenlikini, chetel muxbirining soallirigha jawab bérelmeydighanliqini bildürdi.

Biz arqidin uchturpan nahiyelik doxturxanigha téléfon qilduq. Téléfonni alghan uyghur doxtur weqe heqqide melumat bérishni ret qilghan bolsimu, lékin bir qisim ehwallarni sözlep berdi.

Biz weqe heqqide yenimu chongqurlap uchurgha érishish üchün uchturpan sheher ichide olturushluq bir uyghur ailisige téléfon qilduq.

Biz axirida uchturpan nahiyelik teminat qerz kopiratipigha téléfon qilduq. Téléfonni qobul qilghan nöwetchi xadim bir qisim soallirimizgha éhtiyatchanliq bilen jawab berdi.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

Bügün Sherqiy Türkistanda 15 Neper Uyghur Xitay Da’irliri Teripidin Shéhit Qilindi

Bügün Sherqiy Türkistanda 11 neper pida’iy xitay da’irliri teripidin shéhit qilindi

Image

Xitayning tengritagh torining bügünki xewirige köre, bügün sherqiy türkistanning aqsu wilayiti üchturpanda, xitay da’irliri 8 neper pida’iylarni étiwetken. Weqe bügün 14- féwral jüme küni chüshtin kéyin ürümchi waqti sa’et 14:00 de yüz bergen.
Weqe üchturpan nahiyiside uyghur pida’iylar aqsu üchturpan nahiyiside saqchilargha hujum qilghan bolup, hujum qilish jeryanida 8 neper uyghur pida’iy xitay da’irliri teripidin shéhit qilin’ghan.
Üchturpan nahiyilik saqchisining déyishiche, bir gurup kishiler qollirigha pichaq we partilitish buyumliri bilen charlash mashinigha hujum qilip, 2 neper puqra, 2 neper xitay saqchining yarilinishini keltürüp chiqarghanliqini we 5 dane saqchi idarisining charlash mashinisini weyran qilghanliqini bildürgen.

Melum bulushiche, hujumda 8 neper pida’iylar neq meydanda xitay saqchiliri teripidin étip shéhit qilin’ghan, 1 neper pida’iy tirik tutulghan we 3 neper pida’iylar özini partilitip ölüwalghan.

Igilinishche, yéqinda aqsu wilayitining shayar nahiyisining melum bir yézisida, tamlargha qalaymiqan xet yazding dégen bahanilar bilen nurghunlighan yashlarni tutqanliqi we tutulghanlarning beziliridin jerimane élip qoyup bergenliki ilgiri sürülmekte, shundaqla xoshna yézilarnimu öy- öylep aqturup keng kölemde tazilash herikiti élip barghanliqi melum bolmaqta.

http://uymaarip.com/uygur/archives/7144

Çin polisi, D. Türkistan’da 11 kişiyi öldürdü

 

Uygur özerk Bölgesi’nde polis 11 kişiyi öldürdü. Resmi makamlar, silahlı bir grubun polise saldırdığını iddia ettiğini çatışmanın bu sebeple çıktığını iddia etti.

14 Şubat 2014, 15:39

Dünya Bülteni/ Haber Merkezi

Çin’in Uygur Özerk Bölgesi’nin Aksu vilayetine bağlı Uçturfan kasabasında bir grubun polis devriyesine saldırı düzenlendiği iddia edildi. İddialara göre çıkan çatışmada gruptan 11 kişi hayatını kaybetti.

Bölgenin resmi haber portalı Tienşan’ın yerel polis makamlarına dayandırarak verdiği haberde, motosikletli ve arabalı bir grubun polise, rutin devriyesi sırasında saldırdığı savunuldu. Bunun üzerine emniyet güçlerinin açtığı ateşte 8 kişinin vurularak öldürüldüğü, 3 kişinin ise patlamalar sırasında hayatını kaybettiği kaydedildi. Hayatını kaybedenlerin kimlikleri hakkında bilgi verilmedi.

Öğlen saatlerinde meydana gelen olay sonucu şüpheli olduğu belirlenen bir kişi gözaltına alınırken, ikisi polis dört kişinin de yaralandığı belirtildi.

Polis, “araçlarında çok sayıda patlayıcı madde bulunan” şüphelilerin, “ellerinde bıçaklarla kendilerine saldırdığını” öne sürdü. Hayatın normale döndüğü aktarılan bölgede, yetkililerin kapsamlı araştırma ve incelemelere başladığı açıklandı.

Bölgede son olarak 24 Ocak’ta bir grubun polisin üzerine patlayıcı attığı iddia edilmiş, çıkan çatışmada altı kişi hayatını kaybetmişti.

Aksu vilayetinde 17 Aralık’ta da polisin, “Hasan İsmail adlı kişiyi ararken, ona bağlı olduğu iddia edilen bir grup tarafından saldırıya uğradığı” savunulmuş ve çıkan çatışmada ikisi polis 16 kişi hayatını kaybetmişti.

http://www.gokbayrak.com/haber_detay.asp?id=3437

 

8 people killed in violence in Uyghuristan

 

 

 

By Jethro Mullen and Kevin Wang, CNN
 
December 30, 2013 — Updated 0704 GMT (1504 HKT)
 

 

STORY HIGHLIGHTS
  • Police officers shoot and kill eight people and arrest one other, authorities say
  • The people attacked a police station in the volatile region of Xinjiang, they say
  • The region is beset by unrest involving the Uyghur ethnic group

 

(CNN) — Police shot and killed eight people who attacked a police station in Uyghuristan, a restive region in northwestern China, authorities said Monday.

 

Nine people armed with knives threw explosives at the building and set police cars on fire, the Chinese government said on its official news website. One of the people was taken into custody, the statement said, describing the attackers as “thugs.”

 

The violence took place around 6:30 a.m. in Yarkant County in western Uyghuristan  and is under investigation, authorities said.

 

It’s the latest outbreak of deadly unrest in Uyghuristan, a large, resource-rich region that is home to the Uyghurs, a Turkic-speaking, predominantly Muslim ethnic group.

 

Earlier this month, a clash in the region left 14 Uyghurs and two police officers dead, authorities said. Chinese officials said the two police officers came under attack as they were trying to apprehend suspects.

 

The arrival in Uyghuristan of waves of Han Chinese people over the decades has fueled tensions with the Uyghurs. Chinese authorities have cracked down heavily on violence involving Uyghurs, deepening resentment.

 

The government statement about Monday’s clash didn’t specify the ethnicity of the people who fought with police.

 

The details of violent encounters in Uyghuristan often remain murky. Uyghur diaspora groups, like the World Uyghur Congress, have criticized the Chinese government for the lack of transparency over such events.

 

Chinese authorities have blamed Uyghurs for a vehicle attack in Beijing’s Tiananmen Square in October that killed five people — including the three in the vehicle — and wounded 40 others.

 

Uyghuristan’s worst violence in decades took place in July 2009, when rioting in the capital, Urumqi, between Uyghurs and Han Chinese killed some 200 people and injured 1,700. That unrest was followed by a crackdown by security forces.

 

 

http://edition.cnn.com/2013/12/29/world/asia/china-xinjiang-violence/

Chinese police kill eight in Uyghuristan ‘terrorist attack’

 

 

BEIJING Mon Dec 30, 2013 4:09am EST

 

 

(Reuters) – Chinese police shot dead eight people during a “terrorist attack” in the western region of Uyghuristan on Monday, the government  of  china said, raising the death toll from violent clashes there to at least 35 since November.

The attack happened in Yarkand county close to the old Silk Road city of Kashgar in Uyghuristan’s south, the regional government said in a statement on its news website (www.ts.cn).

“At around 6:30 a.m., nine thugs carrying knives attacked a police station in Kashgar’s Yarkand county, throwing explosive devices and setting police cars on fire,” it said.

“The police took decisive measures, shooting dead eight and capturing one,” it added, labeling the incident a “violent terrorist attack” which was being investigated.

Uyghuristan is home to a Turkic-speaking, Uighurs, some of whom resent what they see as oppressive treatment by the government.

At least 91 people, including several police officers, have been killed in violence in Uyghuristan since April, according to state media reports.

This month, police shot and killed 14 people during a riot near Kashgar in which two policemen were also killed.

In a similar outburst of violence, at least nine civilians and two policemen were killed when a group of people armed with axes and knives attacked a police station, also near Kashgar, last month, state media has said.

China has previously blamed some of the violence in Uyghuristan on Islamist militants plotting holy war.

“STRIKE HARD”

The latest attack showed the serious threat posed by separatism, extremism and terrorism, China’s Foreign Ministry spokesman Qin Gang told reporters at a regular press briefing.

“The Chinese government will strike hard against them in accordance with the law,” Qin said.

Many Uighurs chafe at restrictions on their culture, language and religion, though the government insists it grants them broad freedoms.

Rights groups and exiles say police often use often heavy-handed tactics against the Uighur community. Violence has broken out previously when groups of Uighurs protest at police stations, they say.

Dilxat Raxit, spokesman for the main Uighur exile group, the World Uyghur Congress, said the international community should prevent China from continuing its “repressive policies” against Uighur.

“Directly firing on and killing protesters and accusing them of so-called terror is currently China’s post-judicial reform means of repressing the Uighur people. Uighurs endure China’s discrimination and humiliation and are facing a crisis for survival and faith,” he said in an emailed statement.

China has stepped up security in Uyghuristan after a vehicle ploughed into tourists on the edge of Beijing’s Tiananmen Square in October, killing three people in the car and two bystanders.

China said the attack was carried out by Islamist militants.

Uyghuristan  has been the scene of numerous incidents of unrest in recent years, which the government often blames on the separatist East Turkestan Islamic Movement, even though many experts and rights groups cast doubt on its existence as a cohesive group.

Many rights groups say China has long overplayed the threat posed to justify its tough controls in energy-rich Uyghuristan , which lies strategically on the borders of Central Asia, India and Pakistan.

(Reporting by Ben Blanchard and Michael Martina; Editing by Nick Macfie and Robert Birsel)

 

http://www.reuters.com/article/2013/12/30/us-china-xinjiang-idUSBRE9BT02V20131230

Kériyede Éghir Yer Tewridi, Yerlikler Téxi Qutquzush Buyumi Tapshurup Almidi

 

Muxbirimiz Erkin
2014-02-12
Xotenning qaraqurum taghliq rayonida 7.3 Bal yer tewrigenlik toghrisida bérilgen xewer. 2014-Yili 12-Féwral.

 

Uyghur aptonom rayonining tibetke chégridash kériye nahiyiside charshenbe küni yer tewridi. Xitay yer tewreshni ölchesh-Közitish merkizi tewresh derijisini 7.3 Bal, dep élan qildi.

Dairiler jiddiy qutquzush élip bériliwatqanliqini élan qilghan bolsimu, biraq yerlik ahaliler hazirgha qeder héchqandaq qutquzush buyumi tapshurup almighanliqini bildürdi.

Xitay séysmologiye idarisi yer tewreshni ölchesh-Közitish merkizining élan qilishiche, 12‏-Féwral kériye nahiyiside yüz bergen 7.3 Bal yer tewreshning tewresh merkizi qaraqurum taghliq rayonida bolup, kériye nahiyisige qarashliq atchan yézisining yéza merkizige 50 kilométir kélidu.

Atchan yézisigha qarashliq pishker, taraghzi, tügmen béshi, atchan qatarliq yer tewresh merkizige eng yéqin az dégende 4 kent yer tewreshning eng qattiq tesirige uchrighan. Xitay yer tewreshni ölchesh-Közitish merkizi tewresh derijisini 7.3 Bal, dep élan qilghan bolsimu, biraq amérika géologiyilik tekshürüsh merkizi tewresh derijisining 6.8 Bal, ikenlikini ilgiri sürdi.

Mezkur organ deslepki melumatida tewresh küchini 6.9 Bal, dep élan qilghan, biraq kéyinrek buninggha tüzitish bergen.

Xitay séysmologiye idarisining élan qilishiche, yer tewresh béyjing waqti saet 5:50 de yüz bergen. Lékin yerlik ahaliler yer tewreshning ürümchi waqti saet 3:30 etrapida yüz bergenlikini bildürdi. Yer tewresh rayonidiki atchan yézisining atchan kentide olturushluq bir xanim, mezkur kentning ehwali, yer tewrigen chaghdiki ehwallarni sözlep berdi.

Bu kériye nahiyisining qaraqurum taghliq rayonida yéqinqi bir yérim yildin buyan yüz bergen 2‏-Qétimliq qattiq yer tewresh bolup hésablinidu. Mezkur rayonda 2012‏-Yili 8‏-Ayda bir qétim qattiq yer tewrigen. 13‏-Awghust yüz bergen shu qétimliq yer tewresh apitide, atchan yézisigha qarashliq künes, qashtéshi qatarliq kentler qattiq buzghunchiliqqa uchrighan. Dairiler 4600 kishi apetke uchrighanliqini élan qilghan. Buningdin bashqa mezkur nahiyide 2008-Yili 3‏-Ayda yüz bergen yer tewresh apitide 40 ming adem tesirge uchrighan. Dairiler shu qétimliq yer tewresh küchini bügünkige oxshashla 7.3 Bal, dep élan qilghan idi. Biraq, xitay axbaratning bu qétim yüz bergen yer tewresh apiti heqqidiki xewerliride, dairilerning qutquzush xizmitini nuqtiliq xewer qilip, ölüm-Yétim ehwali, yer tewrep keltürüp chiqarghan buzghunchiliq, yardemge éhtiyajliq kishilerning ehwali qatarliq apetning konkrét ehwaligha alaqidar mesililer heqqide asasen toxtalmighan.

Xitay dölet kabinéti yéqinda apet ehwalini yoshurmasliq heqqide uqturush chiqarghan bolsimu, biraq atchan kentining bashliqi metturdi axun, nöwette yéza, kent kadirlirining buzghunchiliq ehwalini éniqlawatqanliqini bildürüp, apet ehwali heqqide uchur bérishni ret qildi.

Yer tewresh keltürüp chiqarghan buzghunchiliq we ölüm-Yétim ehwali heqqide hazirgha qeder toluq melumat yoq.

Bezi xitay axbarat wasitiliride, 350 éghiz öy, 260 qotanning oxshimighan derijide buzghunchiliqqa uchrighanliqini ilgiri sürgen.

Yerlik ahalilerning bildürüshiche, taghliq rayonlardiki tarqaq olturaqlashqan, qatnash qulaysiz, aptomobil baralmaydighan ahalilerning ehwali melum emes.

Dairiler yer tewresh yüz bérip, bir saet ichide 3‏-Derijilik qutquzush tedbiri derhal yolgha qoyulghanliqini bildürüp, aptonom rayon, xoten wilayiti we kériye nahiyisi yollighan qutquzush etretlirining apet rayonigha kirgenlikini élan qilghan.

Biraq, atchan kentidiki yene bir déhqan, nöwette hawaning intayin soghuqluqini bildürüp, kishiler yéqilghu, yotqan köpe qatarliq buyumlargha éhtiyajliq ikenliki, biraq özining héchqandaq qutquzush buyumi körüp baqmighanliqini bildürdi.

Yer tewresh déngiz yüzidin 5000 métir égizliktiki rayonda yüz bergen.

Xitay séysmologiye idarisining ashkarilishiche, 1-Qétimliq yer tewresh yüz bérip 3 saet ichide jemiy 143 qétim qalduq yer tewrigen. Buning ichide bir qétim 5.7 Bal, 6 qétim 4 baldin 4.9 Balghiche, 13 qétim 3 baldin 3.9 Balghiche tewrigen. Köpchilik ahaliler 5.7 Bal qalduq yer tewreshni hés qilghan. Bu 1-Qétimliq yer tewreshtin 5 minut kéyin tewrigen.

 

Niyaz Qaharning Ailisidikiler: Oghlimizning 13 Yil Késilgüdek Qandaq Jinayiti barliqini Bilmeymiz!

 

Muxbirimiz Qutlan
2014-02-10
 
Niyaz-qahar-mektep-aldi.jpg

Niyaz qaharning shinjang uniwérsitétida oquwatqan mezgilide chüshken süriti. 1990-Yillarning otturiliri, ürümchi.

RFA/Qutlan

Niyaz qaharning «ürümchi kechlik géziti» ning muxbiridin 13 yilliq siyasiy mehbusqa aylinishi besh yildin buyan uning ailisidikilerni tinimsiz azablap kelmekte.

Shunche yillardin buyan derdini ichige yutup kelgen bu ailining azabliq sükünati axiri ana qelbining tinchimas piraqida buzup tashlandi.

Wijdan mehbusi niyaz qaharning apisi meryemxan ziyaritimizni qobul qilghanda oghli heqqidiki bir qisim ehwallarni ashkarilidi.

U oghli niyaz qahar qolgha élinghanda téxi emdila 30 yashtin ashqanliqini, shunche yash turup hayatining türme azabida xorap kétiwatqanliqini bildürdi. U yene mundaq dédi : «oghlum téxi toy qilmighan idi. U yoqap kétishning aldida biz uning toyigha jiddiy teyyarliq qiliwatattuq. Uning yürgen qizimu bar idi. 2009-Yili 7-Ayda oghlum iz-Déreksiz ghayib bolghandin kéyin bizning ailimizning arami buzuldi. Hemme nerse özgerdi, oghlumning yürgen qizimu öz yurti xotenge qaytip ketti, hazir u qiz bilen alaqimiz yoq. Oghlum « siyasiy jinayetchi» dégen qalpaq bilen 13 yil késilgendin kéyin, herkim, hetta oghlumning dost-Buraderliri we sawaqdashlirimu bizning ailimiz bilen alaqe qilishtin éhtiyat qilidighan boldi…»

Niyaz qaharning singlisi nurgül «5-Iyul weqesi» din kéyin akisining qandaqlarche ghayib bolghanliqi we uning «yépiq sot» i heqqide toxtaldi. U akisining sotlinish jeryani heqqide hazirghiche éniq melumat alalmighanliqini hemde bu ishning zadila kallisidin ötmeydighanliqini bildürdi.

«Akamning ochuq yaki yépiq halda sotlanghanliqini bilmiduq. Ailimizdin birmu kishini sotqa chaqirmidi. Akamning qandaq sot tertipi bilen sotlanghanliqidin peqetla xewirimiz yoq. Ürümchi yikenlik rayonidiki ottura sottin bu heqte ehwal sürüshtürgen bolsaqmu, lékin ular akamning «döletni parchilash jinayiti» bilen sotlanghanliqidin bashqa héchqandaq tepsiliy uchur bermidi. Akamning 13 yil késilgüdek qandaq jinayiti barliqini biz hazirghiche bilmeymiz.»

Hazir gollandiyede yashawatqan, lékin ismini ashkarilashni xalimaydighan muhajirettiki bir uyghur yash özining wijdan mehbusi niyaz qaharning dosti ikenlikini, niyaz bilen 2006-Yilida eng axirqi qétim körüshkenlikini tilgha aldi.

Uning tekitlishiche, niyaz qaharning uyghur tor sahesidiki aktip paaliyetliri «5-Iyul weqesi» din burunla xitay jamaet xewpsizliki orunlirining diqqitini tartqan. U dosti niyaz bilen eng axirqi qétim ürümchide körüshkinide, saqchilarning uni birqanche qétim soraqqa tartqanliqini anglighanliqini ilgiri sürdi.

Qedirlik radio anglighuchilar, wijdan mehbusi niyaz qahar heqqidiki yéngi melumatlar kéyinki programmilirimizda dawamliq diqqitinglarda bolidu.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

Sherqiy Türkistan Kultur Merkizi Frankfurtta Paaliyet Ötküzüp Ghulja Inqilawining 17 Yilliqini Xatirlidi

Image

Buningdin 17 yil burun wetinimizning Ghulja sheheride Xitaygha qarshi herket partilap, Xitaylarni qattiq sarasimge salghanidi we Millitimizning hür we musteqil yashashashtin ibaret milliy iradisini dunyagha jakarlighanidi. Gerche bu  qétimqi inqilapqa tölengen bedel bek éghir bolup ketken bolsimu, u herketning dunyawiy shan-shöhriti Sherqiy Türkistan xelqining milliy azatliq kürishi yolidiki bir meshelge aylinip, kéyinkilerning küresh yolini yorutmaqta.

Ghulja inqilawida Sherqiy Türkistanning munewer qiz yigitliri jasaret bilen otturgha chiqip, Xitaygha weten bizning! Sherqiy Türkistandin chiqip ket!, biz sanga tiz pükmeymiz!, solisang sola, atsang at, Iradimizdin waz kechmeymiz!  dep jarangliq shuar towlap wetinimizning asminini zil-zilige keltürdi.Xitaylar Ghulja yashliri élip barghan bu démukrattik, tinch yol bilen élip bérilghan inqilapni wehshiylerche qanliq basturup, özlirining niqaplap kelgen rezil epti beshirisini ashkarilidi.

Image

Shu qétimqi inqilapta qanche minglighan munewwer qiz-yigitlirimiz weten üchün qurban boldi, qanche minglighan aililer  weten-millet üchün öteshke tégishlik eng muqeddes wezipini orunlash üchün xaniweyran bolup ketti.

Biz Sherqiy Türkistan Kultur merkizi shu qétimqi inqilapta qurban bolghan qehrimanlirimizni ihtiram bilen yad étish, éghir türme hayatini bashtin kechürgen, kechüriwatqan ezimetlirimizge minnetdarliqimizni bildürüsh, weyran bolghan aililerge sebir we tinch-amanliq tilesh meqsidide paaliyet teshkillep, Sherqiy Türkistan xelqining jümlidin Ghulja xelqining musteqil yashash iradisini hür dunyagha yene bir qetim anglattuq.

Paaliyette Gérman xelqige qanche yüz parche Ghulja inqilawigha dayir materiyallar, Xitay tajawuzchillirining Sherqiy Türkistandiki érqiy we kultural qirghinchiliqini pash qilidighan teshwiqat wereqchisi qatarliqlar tarqitildi.

Paaliyetke teshkilatimizning bir qisim aktip ezaliri qatnashti.Paaliyet Gérmaniye waqti saet 14:00 de bashlinip, 16:00 de axirlashti.

Sherqiy Türkistan Kultur Merkizi 

09.02.2014

Qirghizistanda Qetli Qilinghan 12 Uyghur Heqqide Bayanat!

eastturkistanamblemi

Sherqiy Türkistan xelqi jümlidin Uyghurlar qanche ming yildin béri, Üzbekistan, Qazaqistan, Qirghizistan, Türkmenistan, Mungghulistan  we Tajikistan qatarliq dewletlerdiki qan-qérindash xeliqler bilen ortaq bir jughrapiyede yashap, bu rayonning étnik, siyasiy, iqtisadiy we medeniy hayatida muhim rollarni élip kelgen  xeliqlerning biri.Hazir qérindash xeliqler yashawatqan, hemmimizning ortaq ejdatliridin miras qalghan bu tupraqlarning bügünki  halitini, Uyghur xelqining maddiy we meniwiy töhpilliridin ayrip qarighili bolmaydu.

Kéyinki ikki esirde biz Sherqiy Türkistanliqlarmu Üzbek, Qazaq, Qirghiz, Türkmen, Mungghul  we Tajik qatarliq qérindashlirimizdekla tajawuzchilarning mustemlikiside, zulum we zorawanliq astida qan-yashliq tarixni bashtin kechürüshke mejburlanduq.Biz yoqarda sanighan qérindashlirimiz 20 yil awal özlirining hüriyitige érishken bolsimu, Uyghurlar téxiche tajawuzchilarning diniy, kultural we étnik qirghini astida milliy mewjutliqini, wetinini we medeniyitini qoghdap qélish mujadilisini bermekte. Ottura asiyadiki qérindash jumhuriyetler musteqqilliqini qolgha alghan künlerde biz Uyghurlar yürikimiz qan-zerdap turup, derdimizni ichimizge yutup, qérindashlirimizning xushalliqi üchün köz yéshi qilduq, doppimizni asmangha étip toy oyniduq.

Sherqiy Türkistan künimizde bir qarmaqqa Xitaylarning dewlet diktatursi sewebidin 60 yil is-tüteksiz urush oti ichide qalghan, qanche milyon kishi qirip tashlanghan, milliyet  xarab bolghan bir elge,  yene bir qarmaqqa  xuddi üsti ochuq, hemme jan sekrat ichide ingirawatqan  ghayet zor türmige oxshap qaldi.Hemme nerse körüngenidek emes, suning üsti parqirap körüngendek qilghini bilen, muzning astida qara buran hörkirep, dehshetlik dolqunlar qanche ming yilliq milliy kimlikimizni we ata miras wetinimizni  xuddi ejdirhadek dem tartmaqta.

Sherqiy Türkistan (1.828.418 Kuwadrat Klométir) ni ejdatliridin miras qalghan, halal we  qanunluq wetinim, dep tonuydighan Uyghur xelqi,  yat milletning  toluq ishghali astigha chüshüp qalghan yérim esirdin artuq waqitdin béri, Xitay dewlet fashizimi teripidin millet süpitide yoqitiwétilishtin ibaret hayat-mamatliq teqdirige duch keldi.Ezeldin tinchliq, qérindashliq we barawerlikni muqeddes körüp kelgen Uyghur xelqining bu xil milliy xaraktéri, millitimizning barghanche ajizliship, axirda yoqulush girdawigha kélip qélishigha sewep bolmaqta.Biz tarixtin béri bashqilarning yürishi üchün yol hazirliduq emma yatlar yolimizgha izchil qapqan qurup keldi.Xelqimiz hazir tajawuzchi yat millettin héchqandaq wapa kelmeydighanliqini axiri chüshünüp yétip, birdin-bir toghra yol musteqilliq üchün küresh qilish yolini talliwaldi.

Nurghun kishiler büyük türkistandiki milliy mewjutluqimiznining bir-birimizge et bilen söngektek, qan bilen jandek munasiwetlik ikenlikini hergiz  tesewwur qilalamaywatidu. Dunyada ikki sépil bar, her ikkisi xitaylar bilen munasiwetlik: biri Xitaylar ejdatlirimizdin mudapiyelinish üchün tashtin qoparghan seddichin sépili, ikkinchisi Uyghurlar Xitay tajawuzchilliridin büyük türkistanni jümlidin   ata miras wetini Sherqiy Türkistan/Uyghuristanni qoghdash üchün deryadek aqqan qanliri we taghdek döwlengen ustixanliri arqiliq insha etken Uyghur sépili.Xalighan herqandaq kishi bu hadisining mahayitini anche qiynalmayla hés qilalaydu.Uyghurlar bu jeryanda  tajawuzchilarning ata miras tupraqlargha kéngeymichilik qilishini tosush we ularni Sherqiy Türkistandin qoghlap chiqirish üchün  500 qétimdin artuq her türlük qarshiliq körsütüsh herketlirini asasen dégüdek yalghuz élip bérip, bu muqeddes küresh yolida teqdirdash xeliqler bixewer  halette bir milyondin artuq kishini shehid berdi.Bu büyük pidakarliqni ottura asiyadiki qérindashlirimizning diqqitige yene bir qétim möhürleymiz!

Hazir ottura asiyadiki bir qisim qérindashlirimiz, u milliy jumhuriyetler bir axshamda asmandin chüshüp qalghandek oylishiwatidu. Emeliyet undaq emes,  tarixtin béri biz Türkiy xeliqlerning hayatliq zenjirimiz, milliy teqdirimiz öz-ara baghlanghan, uzaq musapilik oylighanda bundin kéyin hem shundaq bolidu.Ottura Asiyada Türkiy Jumhuriyetlerning qurulishida bashqa nurghun sewepler bilen birge Uyghur xelqining ata düshminimiz Xitay tajawuzchillirigha qarshi élip barghan yoqarqidek quralliq küreshliriningmu alahiyde tesiri bolghanliqini unutmasliq kérek elbette. Bezi qérindash xeliqler Xitay bilen bolghan deplumattik, siyasiy, iqtisadiy munasiwetlirini pesh qilip, Uyghurlarni kemsitiwatidu, chetke qéqiwatidu.Xatirletmek kérekki, Xitaylar Orta asiyadiki qérindashlirimizgha bergen her parche nanning xémiri uyghurlarning qéni bilen yughurulghan.

Xitay tajawuzchilliri tarixtin béri özining tajawuzchiliq we kéngeymichilik meqsetlirige yétish üchün yat milletlerning neslini qurutuwétish tedbirini ishqa sélip keldi.Ularning yat millet dégini dayim Türkiy xeliqlrni körsütetti.Ular bu meqsetke yétish üchün qanche ming yildin béri „Yéqindikillirini parchilash, uzaqtikilirini pulgha sétiwélish, ichkiy tepriqichilik peyda qilip öz-ara ot bilen sudek qiliwétish“ istratégiysi bilen ish qilip keldi.Ular Sowétler ittipaqi parchilinip musteqqil Türkiy Jumhuriyetler qurulghan kündin bashlap, jiddiy herket qilip, Uyghurlarni qanliq basturup, Ottura asiyadiki türkiy xeliqlerni narkoz qilip qedemmu-qedem yoqutush meqsidide, Shangxey ish birliki teshkilatini qurup chiqti we Türkiy jumhuriyetler ichidiki  medeniyiti bir qeder arqida, iqtisadi nisbeten qalaqraqlirini awal yénigha tartip, xelqimizning yilikidin su ichmekte.

Orta Asiyada musteqil dewletler arqa-arqidin qurulghandin kéyinki 20 yildin béri, Xitay we bu musteqqil dewletler arisida  Uyghur millitige alaqidar ajayip köp téragédiylik hadisilerge shayid bolduq.Öz wetinide kün élish tes bolghan yüzligen Uyghur qérindash jumhuriyetliri teripidin Xitaylargha ötküzüp bérilip, mutleq köp qismigha ölüm jazasi bérildi we bezilliri menggülük türmilerge tashlandi.Xelqara teshkilatlar, Xelqaradiki küchlük démokrattik dewletler, xelqaradiki insan heqliri teshkilatliri yoqarqi  meseliler heqqide Orta asiyadiki qérindash dewletlerni köp qétim agahlandurghan, Uyghurlar talay qétim qattiq naraziliqini ipadiligen ehwal astida yene kishini üzgüchi hadisiler arqa-arqidin ortigha chiqip, xelqarada qattiq ghulghula qozghidi.

Bolupmu bu qétim Xitay tajawuzchillirining heddidin ashqan zorawanliqigha berdashliq bérelmey, 12 ‏neper uyghur 23‏-Yanwar qirghizistan chégrasigha kirip, shu rayonda owchiliq qiliwatqan bir owchigha yoluqqan. Lékin, owchi ulargha oq chiqirip, ulardin ikki kishini étip öltürgen, bir kishini yarilandurghan. Uyghurlar amalsiz owchini öltürüwetken. Ular dawamliq ilgirilep qirghizistan chégrasigha 40 kilométir ichkirilep kirgende, qirghizistan alahide qisimliri tikucharda yétip kélip, ularning hemmisini étip tashlighan.

Biz bilimiz, Uyghur xelqi Qirghiz xelqini qérindash, Qirghizistanni goya wetenidek köridu.Uyghular 20 yildin béri Qirghizistanda Insanning hüriyiti, kishlik qedri-qimmetliri hörmet qilinidighan, toluq démukrattik, mal we jan kapalitige ige bir jemiyetning berpa qilinishini kütken bolsimu, Qirghiz wetendashlirining hemmiside hazirghiche undaq bir sapa yétilgini yoq! Qirghizistanda udul kelgenni bulash, jismaniy xewep-xeter peyda qilish, dewletni bir terepke qayrip qoyup, shexsiy we gorohlargha uyushup, bashqilarning hayatigha we méligha tehdit sélish barghanche éghirlashmaqta.Uyghurlar eger shiddet qollanghan bolsa yoqarqidek alahiyde bir ehwalgha duch kelgen bolishi ihtimaldin yiraq emes.Uyghurlar hergiz özige xeterlik tehdit, dep qarimighanlargha qarshi zorawanliq yaki shiddet qollanmaydu hem ot qoymaydu.Perizimizche siyasiy panalanghuchilar hésaplanghan bu Uyghurlar héchkimge tehdit keltürmeyti, birge bolsa shu jaydiki xelqara siyasiy panahliq tilesh ornigha bash uratti yaki qisqa bir mezgilde üchünchi bir démokrattik dewletke chiqip kétetti. Biraq bu meselide Qirghizistan hökümiti kichikkinimu sewrechanliq körsetmey, Xitaylargha yaxshichaq bolush üchün 12 qérindishimizning qénini tökti, bu elbette untulmaydu…

Qirghizistan hökümiti Uyghularni öltürüshke shu chaghdiki sharait mejburlighanliqini eskertip: „Weqe yüz bergen jaygha ikki guruppa alahide qisim ewetildi. Alahide qisim ularni teslim bolushqa chaqirghan bolsimu, biraq ular teslim bolmay eksiche alahiyde qisimlargha qaritip oq chiqarghan hem ot qoyghan. Shuning bilen ularni öltürgen. U chaghda qarangghu chüshüp ketken, ular qéchip ketken bolsa qandaq aqiwet kélip chiqidighanliqini héchkim bilmeydu“ dédi. Qirghizistan chégra saqlash qisimlirining mesuli Rayimberdi Düshenbéyif, 24‏-yanwar Qirghiz Axbarat wasitilirige qilghan sözide,uyghurlarning néme üchün birinimu tirik qoymay öltürüwetkenlikini chüshendürüp: „Ularni néme üchün tirik qoyushimiz kérek? Ular bizning bir puqrayimizni wehshiylerche öltürüwetken tursa“ dep jawab berdi.Yighinda sabiq Qirghizistan dölet mudapie ministiri, parlamént ezasi Ismail Isaqof bolsa chégra qoghdighuchi qisimlarni aqlap. „ Chigrini buzup ötkenlerni öltürgen chégra qoghdighuchilarni tenqidlesh toghra emes. Biraq, ularning Uyghurlarning hemmisini öltürüwétishi zor xataliq. Biz bu seweptin téritoriyimizge kirgen uyghurlarning yol bashchisini tutalmiduq“ dédi.

Sherqiy Türkistandin qéchip chiqqan 12 neper uyghur siyasiy panalanghuchining 1-ayning 23-küni Qirghizistan alahiyde qisimliri teripidin étip öltürülishi   we bir kün kéyin yeni  1-ayning 24-küni  Xitay tajawuzchilirining Sherqiy Türkistanning Aqsu wilayitide qirghizistanda qetli qilinghanlar bilen munasiwiti bar dep qaralghan 12 Uyghurni  sirliq halda öltürishi dunya jamaetchiliki teripidin birqanche heptidin béri qattiq eyiplenmekte.

Bu nomusluq qetliamlar yüz bergendin béri, her türlük resmiy we sotsiyal médiyelerde kimliki éniq bolmighan shexisler Qirghizistanda öltürülgen Uyghurlarning meselisini, Uyghur bilen Qirghizlarning ottursidiki étnik ziddiyyet süpitide tetür teshwiqat qilip, Qirghiz xelqi bilen Uyghurlarning ottursidiki yiltizi ming yillargha uzanghan qérindashliq munasiwitini paltilashqa urunmaqta.Biz bu tetür teshwiqatchilargha shuni eskertimizki, bu jinayetke Qirghiz xelqi emes eksiche Shangxey ish birliki teshkilati we uning yéqin ish birlikchilliri bolghan hazirqi hökümettiki milliy munapiqlar jawapkardur.Qirghiz dewliti bilen Qirghiz xelqining bu meselide héchqandaq gunayi yoq! Heqqaniyetni yaqilighuchi mesum insanlarning, Uyghurlarni özlirining qérindishi we yürek parisi dep qaraydighan qandash xeliqlerning, jümlidin Sherqiy Türkistanliqlarning bundaq meselilerde salmaqliq bilen ish qilishini, bu munasiwet bilen yaman aqiwetlerning kélip chiqishining her dayim aldini élip, ortaq düshmenlirimizning kütken yéridin chiqip qalmasliq üchün eng axirqi mumkinchilikke qeder tirishchanliq körsütishini ümid qilimiz!

Lékin shu mesele heqqidiki meydanimiz éniqki, Qirghizistan hökümitining alahiyde herket qisimlirini ishqa sélip, siyasiy panahlanghuchi  12 Uyghurning  birinimu saq qoymay qirip tashlishi  xelqara  ehdinamilerge we qérindashliq enenillirimizge  xilap éghir jinayi qilmishtur.Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti bolush süpitimiz bilen, Mushu yili 1-ayning 23-küni Qirghizistanda yüz bergen qanliq Uyghur qetliami diqqet nezirimizdin qéchip qutulmaydu we bu kütülmigen hadise sewebidin Qirghiz hökümitining  insanliqqa qarshi ishligen bu jinayi qilmishini shiddet bilen eyipleymiz.Dunyaning hichqandaq bir yéride siyasiy qachqunlarni, urush musapirlirini xorlaydighan, méligha, jénigha qest qilidighan, qarshiliq körsütüshke mejburlaydighan we yaki ularni kolliktip qirghin qilishni heqliq, dep qaraydighan qanun we ehdiname yoq!

Qirghizistan hökümiti we munasiwetlik dayirilerning otturgha qoyghan, 12 Uyghurning ölümini keltürüp chiqarghan bahane- sewepler, bir dewletning salahiyitige qettiy yarashmaydu hem xelqara qanuniy asasi yoqtur. Uningdin bashqa 24 saet ichide Qirghizistanda öltürülgen pidayilar bilen munasiwiti bar dep qaralghan 12 kishining Sherqiy Türkistanda Xitaylar teripidin qetliam qilinishi, bu hadisining yene bir sirliq we qarangghu teripi bolup, Xelqara teshkilatlar we démokrattik dewletler bu heqte Xitay hökümiti bilen Qirghiz hökümitining ottursida qandaq siyasiy oyanlarning barliqini  tekshurep éniqlishi kérek. Qirghizistan hökümitining Birleshken dewletler teshkilati, Yawropa ittipaqi we xelqara insan heqliri teshkilatliri bilen hemkarliship, ularning bu qanliq weqe üstidin toluq hoquqluq, musteqqil we ochuq‏-ashkara tekshürüsh élip bérishi üchün sharait yaritip bérishini jiddiy telep qilimiz.

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti 

04.02.14