Sherqiy Türkistan Milliy Kürishining Upuqliri We Xirislar, Témisidiki Xelqara Ilmiy-Muhakime Yighini Chaqrilidu

Sherqiy Türkistan Milliy Kürishining Upuqliri We Xirislar, Témisidiki Xelqara Ilmiy-Muhakime Yighini Chaqrilidu

Kanada-Sherqi-Turkistan-Mediniyet-Merkizining-sayiphanliqida9Kanada-Sherqi-Turkistan-Mediniyet-Merkizining-sayiphanliqida10

China: Shameful stadium ‘show trial’ is not justice

China: Shameful stadium ‘show trial’ is not justice
Security forces stand behind the accused wearing orange vests on trucks during a mass sentencing in northwest China's Xinjiang regionSecurity forces stand behind the accused wearing orange vests on trucks during a mass sentencing in northwest China’s Xinjiang region

© AFP/Getty Images

Those responsible for the recent violent attacks have shown a callous disregard for human life and must be held to account. But speedy show trials will not deliver justice for the victims.

Source:
William Nee, China researcher at Amnesty International.

The deplorable mass sentencing of 55 people at a stadium in China’s north-western Xinjiang Uighur Autonomous Region [XUAR] is no solution to addressing public security fears, said Amnesty International.

Fifty five people, believed to be mostly Muslim Uighurs, were sentenced for terrorism, separatism and murder. Three were sentenced to death.

“Those responsible for the recent violent attacks have shown a callous disregard for human life and must be held to account. But speedy show trials will not deliver justice for the victims. Hastily sentencing people after unfair trials will only exacerbate tensions in the region,” said William Nee, China researcher at Amnesty International.

The sentencing took place in front of more than 7,000 people state media reported on Wednesday.

All of those sentenced are believed to be at risk of torture in detention. The local Communist Party leader, Zhang Chunxian said recently that suspected criminals should be “severely punished” before trial.

“With such charades, the Chinese authorities appear more concerned with courting public opinion than justice. It is highly doubtful the accused received fair trials,” said William Nee.

The sentence parade followed a wave of attacks as ethnic tensions rise within the XUAR. Thirty-one people died and over 90 were injured on 22 May, when bombs were thrown from two cars driving along a busy street in the region’s capital Urumqi.

The Chinese authorities have declared a “strike hard” campaign in response to recent attacks. Last week saw the launch of an anti-terrorism campaign, with convoys of anti-terrorist forces and military equipment paraded through Urumqi.

“The Chinese authorities have a duty to ensure public security but the response so far seems only likely to inflame tensions,” said William Nee.

Ethnic Uighurs face widespread discrimination including in employment, education, and housing, and curtailed religious freedom and political marginalization.

 

http://www.amnesty.org/en/news/china-shameful-stadium-show-trial-not-justice-2014-05-29

Edip Ahmetjan Osman: Uyghur Weziyiti Xitayning Sherqiy Türkistan Mesilisini Étirap Qilish-Qilmasliqigha Baghliq

Muxbirimiz Erkin
2014-05-29

urumchi-partlash-saqchi-kocha.jpg
22-May ürümchide yüz bergen etigenlik bazar hujumidin kéyin, ürümchi kochilirigha toshup ketken saqchi aptomobilliri . 2014-Yili 23-May.

Oqurmen teminligen

28‏-Aprél, xitay merkizi hökümiti 2‏-Qétimliq «shinjang söhbet yighini» chaqirip, uyghur ili weziyitige munasiwetlik bezi muhim qararlarni chiqarghan. Biraq, yighin mezmunining toluq tepsilati élan qilinmidi.

Bezi axbarat wasitilirining körsitishiche, yighinda, béyjingning shinjang siyasitining toghra ikenliki tekitlinip, uyghur qarshiliq herikitini dawamliq qattiq basturush nöwettiki eng muhim wezipe, dep körsitilgen.

Shuning bilen birge, milletler ittipaqliq, uyghur-Xenzu ariliship yashash, qosh tilliq maaripni dawamliq algha sürüsh, diniy bashqurushni kücheytish, lékin diniy örp-Adetlerge hörmet qilish, uyghurlarni dawamliq ichkiri ölkilerde terbiyilesh, ishqa orunlishish, bolupmu uyghurlarni ichkiridiki ölkilerde ishqa orunlishishqa teshwiq qilish, toluq orta maaripini pulsiz yolgha qoyush qatarliq bir qatar qararlarni chiqarghan.

Bu qétimqi yighin uyghur qarshiliq herikiti küchiyip, ürümchi wogzal hujumi, shimaliy baghche yoli«etigenlik bazar hujumi» qatarliq bir qatar weqeler yüz bergen, xelqara jemiyetning diqqiti uyghur iligha buralghan nazuk mezgilde chaqirilghan. Bu munasiwet bilen biz, kanadada olturushluq ataqliq shair exmetjan osman bilen söhbet élip barduq. Exmetjan osman, xitay hökümitini sherqiy türkistan mesilisini étirap qilishqa chaqirdi.

Sherqiy Türkistanda Yüz Bergen 22 – may Ürümqi weqesining Aldi-Keynidiki Weziyet Heqqide Tepsiliy Rafor

Image

1) < 22 – may Ürümqi weqesi > ning qisqiche jeryani Xitayning zuwamni hisaplanghan < shin xua axbarat agaentliqi > ning xewiride körsütülishiche, 2014 – yili 5 – ayning 22 – küni saet 7:50 etrapida, Sherqiy türkistanning paytexti Ürümqi shehrining saybagh rayonigha jaylashqan < Xelq baghchisi > ning shimali kochisidiki etigenlik köktat bazirigha nomur taxtisi esilghan ikki dala aptomobili kochining shimalidin jenobigha qarap tez sürette etilip kirgen, bu ikki jep mashina aldigha uchrighanlarni urup – soqup mangghan, aptomobildikiler etraptikilerge qaritip partlatquch buyumlirini tashlighan, kocha ******kilirini bösüp ötüp, axiri aptomobil bilen bille partilighan. Bezi shahidlarning bildürüshiche, aptomibillarning birige uyghurche xetler chüshürülgen bayraq esilghan bolup, Xitay metbuatlirida bayraqning renggi we yezilghan xetler heqqide melumat berilmigen. Bu weqe jeryanida jemi 10 nechche qetim partilash awazi tuyulghan, meydandiki bir igiz binagha ot ketken, bu qetimqi partilash derijisi alahide küchlük bolup, birqanche kilometir yiraqtikilermu partilashning tesirini hes qilghan. 2) < 22 – may Ürümqi weqesi > de ölgen we yarilanghanlarning ehwali Hazirgha qeder bu weqede ölgen we yarilanghanlarning sani heqqide oxshimighan uchurlar mewjut bolup, < shin xua axbarat agentliqi > ning resmi melumatida körsütülishiche, 5 – ayning 23 – künige qeder ölgenlerning sani 39 neper, yarilanghanlarning sani 94 neper, gerche ölgen we yarilanghanlarning milliy terkibi heqqide hazirghiche eniq melumat berilmigen bolsimu, emma bezi gheyri resmi uchurlarda körsütilishiche, ölgen we yarilanghanlarning mutleq köp qismi Xitay, chünki weqe sadir bolghan etigenlik köktat baziri bolsa asasen Xitay köchmenliri merkezlik toplinidighan rayonlarning biri, emma, Xitay metbuatliri bu weqede ölgen we bazarda örük satidighan bir neper Uyghur ayalning jesidini ichki – tashqi teshwiqatlirida keng kölemde bazargha salmaqta. emma, wetendin kelgen bezi gheyri resmi uchurlargha asaslanghanda bu qetimqi weqede ölgenlerning sani 70 tin artuq. 3) < 22 – may Ürümqi weqesi > ni kimler peyda qilghan ? Xitayning zuwani hisaplanghan < shin xua axbarat agentliqi > ning xewer qilishiche, Xitay saqchi dayirliri bu qetimqi partilash weqesini sadir qilghanlarning dilosini 5 – ayning 23 – küni kechkiche pash qilghanmish ! Weqeni sadir qilghanlar jemi 5 kishi bolup, 4 nepiri neqmeydanda özini partilitip ölgen, bir nepiri qechip ketken, neqmeydandin qechip qurtulghan Nurehmet Ablipiz isimlik Uyghur yash Korlida tutqun qilinghan. Bu 5 neper Uyghur yashning hemmisi Hoten wilayitige qarashliq Guma nahiyesidin bolup, ular Memet Memtimin, Rehimjan Memet, Memtimin Mehmet, Ablet Abduqadir we keyin tutulup qalghan Nurehmet Ablipizlardin ibaret. 4) < 22 – may Ürümqi weqesi > ni peyda qilghuchilarning Xelqara terorizim bilen hech bir alaqisi yoq < shin xua axbarat agentliqi > ning xewiride körsütilishichimu, bu qetimqi partilashni peyda qilghan Memet Memtimin, Rehimjan Memet, Memtimin Mehmet, Ablet Abduqadir we Nurehmet Ablipizlarning hemmisi Gumiliq dehqan yashliri bolup, bular uzun yillardin buyan radikal dinniy idiyening tesirige uchrighanmish we qanunsiz dinniy paaliyetler bilen shughullanghanmish, dinniy esebilikke dayir filimlerni körüp zeherlengenmish, shunung bilen 1013 – yilining axirida Xitay hökümitige qarshi yerasti guruppa qurghanmish we bomba yasashqa kereklik bolghan matiriyallarni setiwelip bomba yasap, 5 – ayning 22 – küni yuqarqi partilash weqesini peyda qilghanmish ! Yeni, Xitayning özining bayan qilishiche, qurulghinigha emdila yerim yil bolghan 5 kishilik bir teshkilatmish ! Xitay metbuatliridiki bu melumatlargha asaslanghandimu, bu qetim Ürümqide yüzbergen partilash weqesining Xelqara terorizim herikiti bilen yaki Xitay eyiplep keliwatqan atalmish < teroristik teshkilatlar > bilen teshkili jehette hech bir alaqisining yoqluqini, peqetla Xitay hakimiyitidin öch we qisas elish meqsidide yekke halda qurulghan bir qarshiliq körsütüsh guruppisi ikenlikini eniq körsütüp turmaqta. Xitay metbuatlirida körsütilishiche, bu weqede özini partilitip ölgen 4 neper Gumiliq Uyghur yashning jesidini DNA arqiliq tekshürüp salahiyitini eniqlap chiqqan. Hemmige melum bolghinidek, Guma nahiye, 80 – yillarning axirida Xitay hökümiti teripidin < memliket boyiche eng namrat 100 nahiye > dep bekitilgen nahiyelerning biri bolup, yene < aptonom rayonluq hökümet > teripidinmu < Xin ji9ang diki eng namrat 11 nahiye > dep bekitilgen nahiyelerning biridin ibaret. Hazirgha qeder bu nahiyediki dehqanlarning kishi beshigha toghra kelidighan yilliq sap kirimi aran 1000 yuan etrapida. 5) Xitay hakimiyitining < 22 – may Ürümqi weqesi > ning xarektirige Bergen bahasi Weqe yüzbergen küni, Xitay jamaet xewipsizlik ministirliki bayanat elan qilip, bu weqeni < eghir xarektirdiki zorawan teroristik heriket > dep jakalidi we 5 – ayning 23 – küni 29 döwletning Xitayda turushluq elchixana xadimlirini teklip qilip, Ürümqi weqesi heqqide melumat berdi, bu heqtiki resim we filimler körsütildi. Xitay jamaet xewipsizlik ministirlikining mesulliri bu qetimqi melumat berish yighinida chetel elchilirige qilghan sözide, < teroristlar bu qetimqi weqe arqiliq özlirining insaniyetke, jemiyetke we mediniyetke qarshi esli mahiyitini ashkarilap berdi, bununggha herqandaq bir qanun döwliti chidap turalmaydu, herqaysi eller terorizimgha qarshi axbarat we uchur jehettiki hemkarliqimizni kücheytishimiz lazim > dep körsetti. Külkilik yeri shuki, tashqi dunya bilen hech bir alaqisi bolmighan we yerim yil burun teshkillengen 5 neper Gumiliq Uyghur dehqanning peyda qilghan bu herikitini Xitay hakimiyitining qandaqtur Xelqara terorizim herikitige baghliwalghanliqi we Xelqara jamaetchilikni bu gheriban < teroristort > largha qarshi ortaq hemkarliqqa chaqirghanliqi, köpligen chetellik mutexesislerning kallisida soal peyda qilmaqta ! Yene 5 – ayning 22 – küni, Xitayning döwlet reyisi Shi jin ping, weqeni sadir qilghan teroristlargha qattiq zerbe berish we zenjirsiman hadisilerning aldini elish heqqide jiddi buyruq chüshürüsh bilen birge, Xitay jamaet xewipsizlik ministirlikining bash ministirini Ürümqige < terorizim > gha qarshi turush herikitige biwaste qumandanliq qilishqa iwetken. Bundin bashqa yene 5 – ayning 22 – kech saet 10 da Xitay siyasi – qanun komitetining reyisi Meng jian zhouning riyasetchilikide < pütün memliket boyiche terorizimgha qarshi turush jiddi seperwerlik yighini > chaqirip, Sherqiy türkistandiki teroristik heriketlerning sirtqa yeyilishining jiddi aldini elish we atalmish < teroristlar > ni böshügide ujuqturush heqqide jiddi muzakire elip barghan we intayin segek bolush, sezimchanliqni ashurush, bayqighan haman derhal heriketke ötüsh, qattiqqolluq bilen zerbe berishte ching turush, gumandarlarni qezip chiqip zerbe berishni kücheytish we terorizimgha qarshi omomi xelq herikitini bashlash … qatarliq jehetlerde orunlashturush elip berilghan. Mezkur yighindin keyin, Xitayning pütün ichki ölkiliride yene uyghurlarni owlap tutush, xalighanche soraq qilish, ayrupilan istansisi we poyez istansilirida uyghurlargha qarita alahide tekshürüshni yolgha yoqush herikiti bashlanghan. Bezi uchurlardin melum bolushiche, Lan zhoudin Ürümqige qarap mangghan 4 yoluchi poyizi toxtutulup, poyezdiki pütün Uyghurlar bir – birlep qattiq tekshürülgen, bezi sheherlerde Uyghurlar ayrupilan istansisigha kirgüzülmigen. 6) DUQ ning < 22 – may Ürümqi weqesi > ning xarektiri we sewebige Bergen bahasi Weqe yüzbergendin tartip hazirgha qeder, milliy rehbirimiz we DUQ reyisi Rabiye Qadir xanim we DUQ bayanatchiliri Alim Seyitof we Dilshat reshitlar bu heqte chetelge Bergen barliq bayanatlirida, DUQ ning weten ichi we sirtidiki Uyghurlarning wekillik orgini bolush süpiti bilen, herqandaq shekildiki zorawanliq heriketlirige izchil türde qarshi turup kelgenlikini, Amerikida yüzbergen 11 – sinetbir weqesidin buyanmu Xelqara terorizimgha qarshi turush pozitsiyesinimu nahayiti eniq tekitlep keliwatqanliqini, bu qetimqi Ürümqide yüzbergen partilitish weqesining Xelqara terorim herikiti bilen teshkili we idiye jehette hech bir alaqisining yoqluqini, Sherqiy türkistanda jeryan qiliwatqan buxil qanliq hadisilerning mutleq köp qismining peqetla Xitay hakimiyitining döwlet terror siyasitidin öch elish meqsidide yekke halda elip beriliwatqan hadisiler ikenlikini, buxil echinishliq tiradigiyelerning meydangha kelishige pütünley Xitay hakimiyitining Uyghurlargha qarirtip keliwatqan qattiq basturush, qanunsiz tutqun qilish, öltürüsh, Uyghurlarning siyasi, iqtisadi, qanuni, memuri, dinniy, mediniyet we maarip jehetlerdiki heqlirige eghir derijide dexil – terüz yetküzüsh, uyghurlarni irqiy jehettin yoqutush üchün sestimiliq we pilanliq halda basturush herikiti elip berishtek fashistik siyasetlirining sewepchi boluwatqanliqini, Xitay hakimiyitining döwlet terror siyasiti tüpeylidin, nöwette uyghurlarning aldida yaki wetenni tashlap keng kölemde hijret qilish, yaki Xitayning zulum siyasitige tez püküp qelichqa boynini tutup berish, yaki bolmisa jenini pida qilip ghurori we shan – sheripi bilen ölüshtin bashqa tallash yolini qoymighanliqini, nöwette Sherqiy jenobi asiya ellirigha qechip chiqip azap chekiwatqan 10 minglighan Uyghur musapirlirining del ene shu Xitay hakimiyitining döwlet terror siyasitining biwaste qurbanliri ikenlikini, eger Xitay hakimiyiti Uyghurlargha qaritip keliwatqan yuqarqidek döwlet terror siyasitidin waz kechmigende, bundin keyinmu yene qanliq hadisilerning shiddet bilen küchüyüp baridighanliqini tekitlep kelmekte. Weqe yüzbergen küni, yeni 5 – ayning 22 – küni DUQ rehberlik heyiti Rabiye xanimning biwaste riyasetchilikide telifun yighini chaqirip, bu qetim Ürümqide yüzbergen weqening ichki – tashqi inkasliri we Sherqiy türkistanning nöwettiki weziyiti heqqide jiddi muhakime elip bardi. DUQ rehberliri, Uyghur milliy herikitining Xelqaraliq qanun – pirinsiplarning rohigha emel qilghan halda tenichliq sheklide küresh elip berish en – enisige sadiqliq bilen warisliq qilidighanliqini, Xitaydiki, bolupmu Sherqiy türkistandiki Xitay puxralirigha asasi xewipning qandaqtur atalmish < Sherqiy türkistan terrorchiliri > din emes, del eksiche Sherqiy türkistan xelqighe döwlet toror siyasitini yürgüzüp keliwatqan Kommunist Xitay hakimiyitidin kelidighanliqini, Sherqiy türkistandiki pütün qanliq weqelerning bash jawapkarining Shi jin ping rehberlikidiki Kommunist Xitay hakimiyiti ikenlikini tekitleshti. Uzun yillardin buyan meyli Xelqaraliq kishilik hoqoq teshkilatliri bolsun, yaki DUQ bashchiliqidiki Uyghur milliy herikiti bolsun, kommunist Xitay hakimiyitini Uyghurlargha qaritip keliwatqan besim, zulum we qattiq basturush siyasitidin waz kechishke, Uyghur Xelqining milliy, Diniy we iqtisadi heq – hoqoqlirigha hörmet qilishqa dalalet qilip kelgen, eger Xitay hakimiyiti buxil döwlet teröri tüsini alghan gheyri insani qilmishini dawamlashturghan teqdirde, Sherqiy türkistan rayonidiki milliy toqunush we qarshiliq körsütüsh heriketlirining shiddet bilen küchüyüp baridighanliqi heqqide izchil türde agahlandurup kelgen bolsimu, emma Xitay hakimiyiti bu semimi tekliplerge pisent qilmay, Uyghurlarni atsimilatsiye qilip yoqutushni tüp meqset qilghan tipik mustemlikichilik siyasitidin waz kechkini yoq. Bolupmu 5 – iyol Ürümqi qirghinchiliqidin keyin, Xitay hakimiyiti Dunya jamaetchilikining naraziliqigha perwa qilmay, Sherqiy türkistan rayonigha Xitay köchmini yötkesh, Uyghurlarning milliy maaripini Xitaylashturush, Uyghurlarni Dinsizlashturush, Uyghur qizlirini Xitayning ichki ölkilirige mejburi ishlemchilikke yötkesh, Sherqiy türkistanning tebiy bayliqlirini talan – taraj qilish, Bing tüanni kengeytish, Xitay köchmenliri bilen Uyghurlargha qarita qanun jehettin qosh ölchem qollunush … qatarliq bir yürüsh siyasetlirini yenimu kücheytip, Sherqiy türkistan rayonida bir qatar muqimsizliq amillirining we milliy toqunushlarning meydangha kelishige biwaste sewepchi boldi, 5 – iyol Ürümqi qirghinchiliqidin buyan, Sherqiy türkistan rayonidiki milliy toqunush we naraziliq heriketlirining ayighi üzülgini yoq, epsuski, Xitay hakimiyiti bu hadisilerdin hech bir zaman sawaq alghini yolq, eksiche pütün milliy ixtilap we toqunushlarning mesuliyitini bigunah uyghurlarning gedinige artip, ulargha < terorist > digen qalpaqni keydürüp, qattiq basturushqa tayanghan döwlet terör siyasitini dawamlashturup keldi. Xitay hakimiyiti 90 – yillarning bashliridin etibaren, < Xin jiangdiki her derijilik qanun organliri asasi küchini milliy bölgünchilerge zerbe berishke qaritish kerek > digen shoarni kötürüp chiqqan idi, bu hakimiyetning neziridiki < milliy bölgünchiler> bolsa, özlirining insani heq – hoqoqlirini, jümlidin, Xitayning asasi qanunida we Xitay teripidin elan qilinghan < Milliy teritoriyélik aptonomiye qanuni > tekitlengen Milliy, Diniy, Siyasi, Iqtisadi we bashqa heq – hoqoqlirini telep qilghuchi we Xitay hakimiyitining tipik mustemlikichilik tüsini alghan atsimilatsiye qilish, talan – taraj qilish, sömürüsh we qattiq basturush siyasitige qarshi chiqquchi Sherqiy Türkistan xelqidin ibaret ! Xitay merkizi hökümitining uyghurlargha qaritip kelgen qanun jehettiki qosh ölchem siyasiti tüpeylidin hazir Sherqiy türkistanda esker, saqchi, jandarmilarningla emes, hetta her derijilik partiye – hökümet organliri, yerlik amanliq xadimliri, Xitaylardin teshkillengen xelq eskerliri we Bing tüanlik Xitaylarningmu hech bir qanuniy delil – ispatqa tayanmighan quruq töhmet, guman bilen, shundaqla öchmenlik we qisas tuyghusi bilen xalighanche Uyghurlarni öltürüsh, tutqun qilish, qiynash we teqip qilish xahishi ewij almaqta. Artuqche tekitlimisekmu, 2009 – yili yüzbergen 5 – iyol ürümqi qirghinchiliqi pütün dunyagha melum, eyni chaghda Xitay hakimiyiti özining heqqani teleplirini otturigha qoyup tenichliq shekli bilen namayish qilip chiqqan Uyghurlarni rehimsizlerche qirghin qilip, minglighan bigunah Uyghurnung ölüshige sewepchi bolghan idi. Kommunist Xitay hakimiyitining nöwette Sherqiy türkistanda Uyghurlargha qarita yürgüziwatqan döwlet terör siyasiti, tipik bir irqiy qirghinchiliq jinayitini shekillendürmekte we Xitayning bu qilmishi, BDT teripidin 1948 – yili maqullanghan SSECS ( BDT irqiy qirghinchiliqning aldini elish we jazalash anglashmisi ) ning pütün maddiliri we pirinsiplirigha tüptin xitaptur ! DUQ ning qarishiche, nöwette Sherqiy türkistanda yüzberiwatqan qanliq hadisiler hergizmu tasadipi otturigha chiqip qalghan emes, belki kommunist Xitay hakimiyitining Sherqiy türkistanni ishghal qilghan 1949 – yilidin buyan Uyghur xelqighe qarita izchil türde yürgüzüp kelgen zulum we besim siyasitining biwaste mehsulidin ibaret. Xitay hakimiyitining 60 nechche yildin buyan izchil türde yolgha qoyup kelgen köchmen yötkesh siyasiti tüpeylidin bügün Uyghurlar öz wetinide azsanliq orungha chüshüp qaldi; Xitay hakimiyiti Sherqiy türkistanda 50 qetingha yeqin atom siniqi elip berish arqiliq, milyonlighan Uyghurlarning ölüshige we türlük gheyri keselliklerge muptila bolushigha sewepchi boldi. Kommunist Xitay hakimiyiti Sherqiy türkistanning tebiy bayliqlirini üzlüksiz sömürüsh we talan – taraj qilish arqiliq, bu göher ziminning heqiyqi igiliri hisaplanghan Uyghurlarni Xitay boyiche eng namrat milletlerning birige aylandurup qoydi. Xitay hakimiyiti Uyghurlargha qarita neslini yoqutushni meqset qilghan mejburi pilanliq tughut siyasitini yolgha qoyush we bu siyasetni qattiqqolluq bilen rehimsizlerche ijra qilish arqiliq, milyonlighan ana – balilarning biejel ölüp ketishige biwaste sewepchi boldi. Xitay hakimiyitining milliy maaripni mejburi Xitaylashturush siyasiti tüpeylidin hazir Uyghur milliy maarip sestimisi pütünley weyran bolup, Uyghur yash – ösmürliri özining ana til – yeziqini, örp – adep we mediniyitini yoqutup qoyush girdawigha berip qaldi. Xitay hakimiyitining 1949 – yilidin buyan izichil dawamlashturup kelgen atalmish < milliy bölgünchilerge zerbe berish > digen namda elip berilghan basturush heriketliride we türlük siyasi heriketler jeryanida yüzminglighan bigunah Uyghur hayatidin ayrildi, yene yüzminglighan Uyghurlar qarangghu zindanlargha mehkum boldi. Texi yeqindila kelpinde 15 yashliq bir ösmür motosiklit minip qizil chiraqtin ötüp ketkini üchün Xitay saqchiliri teripidin etip öltürüldi. Birqanche kün burunla Kucharda tutup ketilgen we yaghliq artishtin bashqa gunahi bolmighan anilirining aqiwitini sürüshtürüp namayish qilghan ottura mektep oqghuchilirigha rehimsizlerche oq chiqirildi … Peqetla 2013 – yilidin buyan Sherqiy türkistanda yüzbergen qanliq hadisilerde nechche yüzligen bigunah Uyghur rehimsizlerche etip öltürüldi, minglighan bigunah Uyghur türmilerge tashlandi. Bügün Sherqiy türkistanda milyonlighan Uyghurlar özlirining yurt – makanliridin bashqa yurtlargha we Xitayning ichki ölkilirige mejburi heydelip, xaniweyranchiliq we musapirliq ichide yashimaqta, yüzminglighan Uyghur qizliri Xitayning ichki ölkiliride Xitay xojayinlarning qolida qul – didek ornida yallinip ishleshke mejbur bolmaqta. Yene Uyghurlar diniy etiqadidin we milliy alahidilikliridin tamamen waz kechishke qistalmaqta …. Uyghur xelqining 60 nechche yildin buyan Xitay hakimiyitidin tartiwatqan yuqarqidek külpetlirini sanap tügütüsh mumkin emes ! Shunung üchün, meyli Xelqara jamaetchilik boldun, yaki Xitay Xelqi bolsun, peqetla Sherqiy türkistanda yüzbergen qanliq hadisilerning sheklige qarap noqul halda baha berishtin saqlinip, mesilining mahiyitini obdan analiz qilishi, bashqa yerdin jawapkar izdimey, pütün qanliq hadisilerning bash jawapkari Kommunist Xitay hakimiyitining yaqisigha esilishi lazim ! 7) Xitay demokratlirining < 22 – may Ürümqi weqesi > ning xarektiri we sewebige Bergen bahasi 22-May ürümchi partlash weqesi yüz bergendin kéyin, weqe heqqide öz qarashlirini bildürgen chetellerdiki xitay démokratliri,xitay hökümiti nöwette yürgüzüwatqan qattiq basturush siyasiti arqiliq, uyghur rayonida muqimliqni saqliyalmaydighanliqini tekitlep, uyghur qatarliq milletlerge qaratqan milliy siyasitini tenqidlidi. Ular, xitay hökümitining yéqindin buyan uyghurlargha qaratqan diniy étiqad, milliy medeniyet jehettiki qattiq cheklimiliri, bolupmu uyghurlarning her jehettin kemsitishke uchrawatqanliqi qatarliq ehwallar uyghurlarning naraziliqini qozghap, bu xil qarshiliq heriketlirining yüz bérishige seweb boluwatqanliqini we bu xil pajielerge xitay kommunist hökümiti jawabkar bolushi kéreklikini bildürdi. xitay démokratliri yene, weqening yüz bérish sewebini éniqlashning muhimliqini tekitlep, xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik tügimeydiken, kommunist hökümetning qoral küchige tayinip, uyghur rayonida muqimliqni saqliyalmaydighanliqini bildürüshti. Mesilen, Amerikida paaliyet elip beriwatqan ataghliq Xitay demokratliridin Yang jienli ependi Weqe yüzbergen küni < erkin asiya radiosi > ning ziyaritini qobul qilip, bu heqtiki qarashlirini tepsili bayan qildi. Yang jyenli sözide yéqindin buyan uyghurlarning naraziliqi sewebidin yüz bergen qarshiliq heriketliridin 1-Mart künming poyiz istansisidiki pichaqliq hujum qilish weqesi, ürümchi poyiz istansisidiki 30-Aprél adem bomba hujumi we 22-May etigenlik bazargha aptomobil bilen hujum qilish weqelirini misalgha élip, bu xil qarshiliq heriketlirining köpiyishi emeliyette xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan siyasitide mesilining éghirliqini, hetta xitay kommunist hökümitining milliy siyasitining pütünley meghlup bolghanliqini körsitidighanliqini tekitlidi.

Yang jyenli mundaq dédi: méning tekitleydighinim, rayonda arqa-Arqidin yüz bériwatqan qanliq weqeler xitay hökümitining nöwette yürgüzüwatqan milliy siyasitini özgertishi kéreklikini yene bir qétim ispatlidi. Yéqindin buyan yüz bergen uyghurlarning qarshiliq heriketlirining néme sewebtin yüz bergenlikini tehlil qilish we xitay hökümitining bu weqelerning yüz bérishidiki jawabkarliqini sürüshtürüsh intayin muhim. Chünki kommunist hökümet rayonda yürgüzüwatqini qattiq qol basturush siyasiti. Shi jingping hökümiti qoral küchige tayinip muqimliqni saqlashqa urunuwatidu. Emma basturush kücheygenséri uyghurlarning qarshiliq heriketliri shunche köpiyiwatidu, shiddet derijisimu éship bériwatidu. Mana bu heqiqet bizge muqimliqni qoral küchi we basturush siyasitige tayinip berpa qilghili bolmaydighanliqini we kommunist hökümetning rayondiki milliy siyasitining meghlup bolghanliqini ispatlidi. Yang jyenli  shi jingpingning 4-Ayning axiri uyghur rayonigha qilghan ziyaritining rayon weziyitini yumshitishning ornigha eksiche ünüm bérip, rayondiki milliy ziddiyetni ötkürleshtürüwetkenlikini tekitlidi. Bolupmu, shi jingpingning uyghurlarning naraziliqi sewebidin yüz bergen qarshiliq heriketlirini atalmish üch xil küchlerge baghlap, rayonda térrorluqqa zerbe bérishni we qattiq basturushni tekitlishi uyghurlarning xitay merkizi hökümitining rayondiki mesililerni hel qilishigha bolghan axirqi ümidlirinimu yoqqa chiqirip, rayondiki qarshiliq heriketlirining yenimu köpiyishige ot piltisi bolghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: «1-Mart künming poyiz istansisida yüz bergen pichaqliq hujum qilish weqesidin kéyin, xitay reisi shi jingpingning uyghur rayoni ziyaritidin deslep hemmimiz ümid kütken iduq. Emma shi jinping ürümchi we qeshqerdiki ziyariti jeryanida rayon weziyitini yumshitidighan sözlerni qilishning ornigha ‹atalmish üch xil küch› lerge, térrorchilargha, diniy esebiy küchlerge qattiq qolluq bilen zerbe bérishni tekitlidi. Yerlik xelqning milliy örp-Aditi, étiqadi, ana tili qatarliqlarni esli hörmet qilish kérek idi. Emma xitaydek bir chong döletning reisi bolghan shi jinping bu mesililerni étibargha almidi. Eksiche rayondiki iqtisadni tereqqiy qildurushni tekitligende bu yerge kelgen köchmen xitaylargha étibar bérishni, rayonda yüz bergen uyghurlarning qarshiliq heriketlirige nisbeten qattiq basturush siyasiti yürgüzüshni tekitlidi. Men shi jinpingning qeshqer ziyaritidiki bir sözige diqqet qildim. U qeshqerde eslidiki uyghur tili mektipini özgertip qurulghan qosh tilliq mektepke qilghan ziyaritide, xitay tili öginiwatqan uyghur qizigha ‹xenzuchini yaxshi ögensingiz, kelgüside yaxshi xizmet tapalaysiz› dédi. Mana bularning hemmisi ashkara halda uyghurlarning ana tilini kemsitish pozitsiyisini ipadiligenlik. Shi jinpingning mushu sözlirining özila, xitay kommunist hökümitining bu jayda yürgüzüp kéliwatqan milliy siyasitidiki barawersizlikke narazi bolup kéliwatqan uyghurlarda, kommunist hökümetning siyasitining özgirishige nisbeten ümidsizlik peyda qildi.» Yang jyenli yene, özining bundaq déyish arqiliq térror yolini qollash pozitsiyiside emeslikini alahide tekitlep, nöwette diqqet qilishqa tégishlik nuqtining mesilini ulghaytish emes, belki rayondiki barghanche ötkürlishiwatqan milliy ziddiyetni peseytip, rayonda nisbeten tinch muhit yaritish kéreklikini, shunga xitay kommunist hökümitining uyghurlargha qaratqan milliy siyasiti heqqide qayta oylinishining tolimu zörürlükini eskertti. Yang jyenli  sözining axirida, nöwettiki uyghur rayoni weziyitining ehwalidin ensiresh tuyghusini bildürüp, eger xitay kommunist hökümiti uyghurlargha qaratqan bu xil qattiq qolluq bilen basturush siyasitini mushu teriqide dawamlashtursa, hökümet metbuatliridiki teshwiqatlirida uyghurlarni millet süpitide qarilaydighan teshwiqatlirini toxtatmisa, bu xil ehwalning rayondiki uyghurlar bilen xitay köchmenliri otturisidiki milliy ziddiyetni barghanche ötkürleshtürüp téximu yaman aqiwetlerning kélip chiqishigha seweb bolidighanliqini agahlandurdi. 8) Xitay hakimiyiti Sherqiy türkistanda bir yilliq alahide zerbe berish herikiti bashlatti Xuddi yuqurida eytip ötkünimizdek, Xitay hakimiyiti Sherqiy türkistanda yüzbergen qanliq weqelerdin hech bir zaman sawaq alghini yoq, Sherqiy türkistan Xelqining dert – elemlirige qulaq salghini yoq, Xelqara jamaetchilikning semimi nesihetlirini nezerge ep qoyghinimu yoq, bu qetim Ürümqide yüzbergen partilash weqesidin keyin, Xitay hakimiyiti yene burunqidekla qanliq basturush shoarini kötürüp chiqti. Mesilen,BBC ning xewer qilishiche, 5 – ayning 23 – küni, Xitay jamaet xewipsizlik ministirlikining bash ministiri Guo sheng kunning biwaste riyasetchilikide Ürümqide < aptonom rayonluq partikom > jiddi yighin chaqirip, shu kündin etibaren pütün Sherqiy türkistan miqyasida bir yilliq < zorawan teroristik heriketlerge qattiq zerbe berish mexsus herikiti > bashlighanliqini jakalighan. Xewerde körsütilishiche, bu heriket Xitay merkizi hökümitining testiqi we Xitay döwlet terorizimgha qarshi turush rehberlik guruppisining qarari bilen bashlitilghan bolup, 2015 – yili 6 – ayghiche dawam qilidiken. Bu heriketning zerbe berish dayirisi nahayiti keng bolup, asasliqi, zorawan teroristlar we ularning qoral – bomma yasash uwiliri, meshiq we telim – terbiye nuxtiliri, döwletke xewip yetküzüsh ehtimali bolghan zorawan we radikal unsurlar we siyasi qachqunlar iken.

9) 25 – may seherge qeder 200 din artuq Uyghur quruq guman bilen qolgha elindi 5 – ayning 23 – küni, Xitay jamaet xewipsizlik ministirlikining bash ministiri Guo sheng kunning biwaste riyasetchilikide Ürümqide < aptonom rayonluq partikom > jiddi yighin chaqirip, shu kündin etibaren pütün Sherqiy türkistan miqyasida bir yilliq < zorawan teroristik heriketlerge qattiq zerbe berish mexsus herikiti > bashlighanliqini jakalighan idi. < shin xua axbarat agantliqi > we BBC ning xewer qilishiche, bir yilliq qattiq zerbe berish herikiti bashlinip qisqighina 3 kün ichide, yeni, 5 – ayning 25 – küni seherge qeder 200 din artuq Uyghur < terör gumandari > digen bednam bilen tutqun qilinghan, tutqun qilish herikiti asasi jehettin Hoten, Qeshqe we Aqsu rayonlirida elip berilghan. < aptonom rayonluq jamaet xewipsizlik nazariti > ning bildürishiche, bu qetimqi keng kölemlik axturup turush herikitide nuxtuluq halda < internet torida zorawanliq mezmon qilinghan filimlerni tarqitip kishilerni jihadqa ündigenler, döwletning bixeterlikige xewip yetküzüsh ehtimali bolghan nuxtuluq kishiler, radikal dinchilar we türlük diniy radikal guruppilargha qatnashqan bolsimu emma hazirghiche jazalanmay qalghan we terbiye bersimu özgermigen unsurlar > din ibaret 4 xil kishiler iken. Yuqurida qolgha elinghan 200 din artuq gumandarmu asasi jehettin internet tori arqiliq dinniy radikalliqni terghip qilghuchilar iken. Xitay metbuatlirida körsütilishiche, nöwette Sherqiy türkistanning Hoten, Qeshqer we Aqsu wilayetlirining weziyiti intayin jiddi bolup, qattiq zerbe berish herikitimu nuxrtuluq halda bu rayonlargha qaydurulghan. Xitay hakimiyitining 22 – may Ürümqi weqesini bahane qilip keng kölemde elip beriwatqan buxil qanunsiz tutqun qilish herikiti Sherqiy türkistandiki Uyghurlarning qattiq naraziliqini qozghidi. Uchurlardin melum bolushiche, Xitay hakimiyitining bu qetim bashlighan < bir yilliq qattiq zerbe berish alahide herikiti > ning asasliq zerbe berish nishani yene burunqidekla milliy we diniy tuyghuliri küchlük bolghan, shundaqla Xitay hakimiyitining adaletsiz siyasitige qarita özlirining naraziliqlirini ipadiligen bigunah Uyghurlardin ibaret. Xitay metbuatlirida körsütilishiche, bu qetim Sherqiy türkistan miqyasida bashlitilghan bir yilliq qattiq zerbe berish alahide herikitige < terorizimgha qarshi Xelq urushi > dep nam berilgen. Emiliyette bolsa, xuddi Xitay metbuatliridimu elan qilinghinidek, 22 – may Ürümqi weqesini peyda qilghanlar 5 neper Gumiliq Uyghur dehqandin terkip tapqan bir guruppa bolup, 4 nepiri neqmeydanda özini partilitip ölgen, qachqan yene biri bolsa Korlida qolgha elinghan idi. Emiliyette bu hadise, Xitay hakimiyitining uzun yillardin buyan uyghurlargha qarita tinimsiz halda elip beriwatqan zenjirsiman zerbe berish herikitining zenjirsiman inkasliri idi. Mao ze dongning ölümidin keyin shekillengen Xitay hakimiyiti teripidin, < Xelqimizge balayi – qaza elip kelgen zulmetlik 10 yil > dep baha berilgen < mediniyet zor inqilabi > mezgilide, Xitayning qanun sestimisi shu derijide zawalliqqa yüz tuqan idiki, her derijilik xelq inqilabi komitetliri, Hong wei bing dep atalghan qizil qoghdughuchilar etretliri, Xelq eskerliri, partiye we ittipaq ezaliri … omomen mustebit dektator Mao ze dong we unung hakimiyitige sadiq bolghanliki guruppa we shexislerning xalighanche adem tutush, soraq qilish, qiynash, axturush we öltürüsh hoqoqi bar idi, shu seweptin, 10 yilliq mediniyet zor inqilabi mezgilidila nechche milyonlighan bigunah insan hayatidin ayrilghan idi. Bügün qaraydighan bolsaq, Sherqiy türkistandiki weziyetning eyni chaghdiki mediniyet zor inqilabi mezgilidikin hech bir perqining yoqluqini körüwelish mumkin. Hazir esker, saqchi we bashqa qanun tarmaqliri uyaqta tursun, hetta adettiki yeza – kenit we mehelle derijilik jisekchi, amanliq xadimi we kadirningmu gumanliq depla qarighan uyghurlarni xalighanche teqip qilish, tutquq qilish we öltürüsh hoqoqi bar ! Sherqiy türkistanda her yili ölüm jazasigha hokum qiliniwatqan Uyghurlarning 90 pirsentidin köpireki özlirining milliy we diniy jehettiki heq – hoqoqlirini telep qilghini üchün qolgha elinghan we Xitay hakimiyiti teripidin < 3 xil küchler > dep atalghan bigunah Uyghurlardin teshkil tapqan bolup, Xitay sotliri teripidin hech bir qanuni tertip yaki qanuni asasqa tayanmighan halda pütünley siyasi buyruq we siyasi qarar bilenla ölümge mehkum qilinghan bu Uyghurlar hetta sotta özini aqlash we mudapiye qilish hoqoqidinmu tamamen mehrum qaldurulmaqta. Kommunist Xitay hakimiyitining 2009 – yili 5 – iyol Ürümqi weqesini bahane qilip, < Ürümqi weqesi gumandarlirini qoghlap tutush > digen namda pütün Sherqiy türkistan miqyasida Uyghurlargha qarita hech bir delil – ispatsiz halda keng kölenlik tutqun qilish herikitini qanat yaydurup kelmekte. Xitayning buxil tutqun qilish we zerbe berish herikitining asasi nishani qandaqtur < Ürümqi weqesi gumandarliri > emes, belki Uyghurlar ichidiki milliy we diniy tuyghuliri bir qeder küchlük bolghan we Xitay hakimiyitining zulum we besim siyasitige qarita özlirining naraziliqlirini bildürüp keliwatqan bigunah insanlar idi. Chünki, Xitayning özi elan qilghan sanliq melumatlirigha tayanghandimu, 2009 – yili 5 – iyoldiki naraziliq herikitige biwaste qatnashqan Uyghurlarning hemmisila ya öltürülgen yaki tutqun qilinip türmilerge tashlanghan idi. Xitay hakimiyiti bügünge qeder Sherqiy türkistanda meydangha kelgen herqandaq shekildiki chong – kichik naraziliq yaki qarshiliq körsütüsh heriketliridin keyin, uyghurlargha qarita omomi yüzlük tutqun qilish dolquni qozghash siyasitini izchil dawamlashturup keldi. Mesilen, 1990 – yili kichikkine Barin yezisida yüzbergen naraziliq herikitini bahane qilip, < Barin eksilinqilapchilirining qalduq küchlirini tazilash > digen namda, pütün Sherqiy türkistan miqyasi boyiche chong tutqun herikiti qozghap, 10 minglighan bigunah Uyghurni qolgha elip türmilerge tashlidi. Xitayning bu qetimliq chong tazilash herikiti birqanche yil dawam qildi we bu jeryanda tutqun qilinghanlarning omomi sani hetta Barin yezisining omomi noposidinmu eship ketti. 1997 – yili 2 – ayning 5 – küni Ghuljida yüzbergen naraziliq herikitidin keyinmu Xitay hakimiyiti yene bu weqeni bahane qilip, pütün Sherqiy türkistan boyiche atalmish < Ghulja weqesi gumandarlirini qoghlap tutush > digen namda chong tazilash herikiti elip bardi, bir – ikki yil dawam qilghan bu heriket jeryanida, xelqaraliq kishilik hoqoq teshkilatlirining teminige köre 5000 din, Uyghur teshkilatlirining teminige köre 10 mingdin artuq Uyghur qolgha elindi, emiliyette Xitayning resmi bayanatlirida, 5 – fewral Ghulja weqesige qatnashqanlarning omomi sani 1000 etrapida idi. Bu qetim yüzbergen 5 – iyol Ürümqi weqesidin keyinmu Xitay hakimiyiti yene yuqarqi taktikisining eynisini qollandi we ötken yili 11 – ayning 1 – künidin etibaren pütün Sherqiy türkistan boyiche, < Ürümqi weqesi gumandarlirini qoghlap tutush > digen namda chong tazilash dolquni qozghidi. Xitay metbuatlirida, 7 – ayning 5 – künidiki ürümqi namayishigha qatnashqanlarning omomi sani texminen 3000 neper, ularni basturushqa qatnashqan saqchi – eskerlerning omomi sani 1500 neper dep körsütülgen idi. Emma, Xitay metbuatlirida hazirgha qeder elan qilinghan sanliq melumatlarni toplisaq, 2009 – yili 7 – ayning 5 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 10 – künige qeder peqetla Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghanlarning omomi sani 3150 neperge yeqin. dimek, Ürümqi qirghinchiliqi munasiwiti bilen qolgha elinghanlarning omomi sani, 5 – iyol küni namayishqa qatnashqanlarning sanidinmu eship ketidu ! Emma Uyghur teshkilatlirining we bezi shahidlarning texminige asaslanghanda, Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghan Uyghurlarning sani 10 mingdin, iz – dereksiz yoqap ketkenlerning sani bolsa birqanche mingdin ashidu. 10) Xitayning ichki ölkiliridiki Uyghurlargha qaritamu < qattiq zerbe berish > herikiti bashlandi Xitay hökümitining zuwani hisaplanghan < xelq geziti > ning xewer qilishiche, Xitay jamaet xewipsizlik ministirliki 5 – ayning 25 – küni Bei jingda < zorawan teroristik heriketlerge qattiq zerbe berish herikikiti ichki ölkilerde qanat yaydurush seperwerlik yighini chaqirghan bolup, metzkur yighingha, Xinjiang jamaet xewipsizlik nazariti bilen Bing tuan jamaet xewipsizliq idarisining mesulliridin sirt yene pütün ölkilerning jamaet xewipsizliq idarilirining asasliq mesulliri qatnashqan. Xitay jamaet xewipsizlik ministirlikining muawin ministiri Yang yen ning yighinda qilghan sözide, herqaysi ölkilerdiki jamaet xewipsizlik tarmaqlirini reyis Shi jin pingning terorizimgha qarshi turush kürishi heqqide bergen yolyoruqi we orunlashturushigha estayiddil emel qilip, Sherqiy türkistanda elip beriliwatqan qattiq zerbe berish herikitige yeqindin masliship, pütün ichki ölkilerde < sherqiy türkistan terorchiliri > gha keng kölemlik qattiq zerbe berish herikitini qanat yaydurushni telep qilghan. Yighinda yene, ichki ölkilerde dinniy radikal unsurlar we zorawan unsurlar bayqalghan haman qattiq zerbe berish, böshükide ujuqturush, ammiwiy qatnash orunlirida teroristlargha qarshi amanliq we bixeterlik tedbirlirini alahide ashurush telep qilinghan. < 22 – may Ürümqi weqesi > yüzbergendin keyin, Xitayning pütün ichki ölkiliride Uyghurlar qattiq teqip astigha elinghan, tutqun qilinghan, bezi shehrlerdin mejburi heydelgen, ayrupilan we poyezlerdin heydep chüshüriwetilgen, Sherqiy türkistangha qarap yolgha chiqqan poyezlardiki Uyghurlar poyezdin chüshürülüp alahide tekshürülgen idi. Internet torlirida tarqalghan bezi uchurlardin melum bolushichimu, ichki ölkilerde turiwatqan bezi uyghurlar, Xitay hakimiyitining atalmish < terorizimgha qarshi turush > bahanisi bilen uyghurlargha qarita irqiy ayrimichiliq siyasitini yürgüzüp kelgenliki ochuq halda tenqitligen, bu heqtiki widio kürünüshlirimu keng türde tarqalghan idi. Jung hua Xelq junhuriyiti asasi qanunining 4 – maddisida mundaq diyilgen : < Jung hua Xelq jumhuriyitidiki herqaysi milletler hoqoqta teng barawer, döwlitimiz, herqaysi azsanliq milletlerning qanuniy hoqoqi we menpeetige kapaletlik qilidu, herqaysi milletlerning barawerliki, ittipaqliqi we özara hemkarliqini qoghdaydu we rawajlanduridu >. Emiliyette bolsa, Kommunist Xitay hakimiyiti teripidin 1949 – yilidin buyan tekitlinip kelingen bu atalmish barawerlik siyasiti, peqetla qeghez yüzide tekitlinip keldi,Sherqiy türkistanning uyghurlarni asas qilghan yerlik Xelqighe qarita siyasi, iqtisadi, qanuni, memuri jehetlerde pütünley ikkinchi derijilik gerejdanliq tüsini alghan ayrimichiliq we qosh olchem siyasitini yürgüzüp keldi, Sherqiy türkistanning heqiyqi igiliri hisaplanghan Uyghurlar öz wetinidila emes, pütün Xitay teritoriyeside yekleshke, kemsitishke, haqaretleshke, bozek qilinishqa we ezilishke uchrap keldi. Ötken yili 28 – awghust yüzbergen Bei jing weqesi we bu yil 1 – martta yüzbergen Künming weqeliridin keyin, Xitay hökümiti yene Xitayning pütün ichki ölkiliride xuddi ikkinchi dunya urushi mezgilide Getlerning natsisliri Yehudilarni tazilighandek, keng kölemde uyghurlarni owlash herikiti bashlidi, her qaysi sheherlerdiki saqchi idariliri Uyghurlarni körgen haman saqchigha melum qilish, uyghurlargha yataq bermeslik, öy kiralimasliq heqqide Xitay puxralirigha mexsus uxturushlarni tarqitish bilen birge, kocha lükchekliridin teshkil tapqan qoghdash we amanliq etiretlirini qurup chiqip, bigunah Uyghurlarni sewepsiz halda tutqun qilish, kolliktip halda ur – ur qilish, mejburi Sherqiy türkistangha heydesh herikitini bashlidi. Bezi gheyri resmi istatiskilargha asaslanghanda, bügün oqush, mejburi ishlemchilik, xizmet, tijaret, sergerdanliq … sewepliri bilen Xitayning ichki ölkiliride yashawatqan Uyghurlarning omomi sani texminen 1 milyondin eship ketidu, bu san, Xitayning uyghurlarning noposi heqqidiki resmi sanliq melumatliri boyiche hisaplighanda, Uyghurlarning omomi noposining 10 pirsentidin köpirekini teshkil qilidu. Bu, heqiqeten Uyghur millitiing hayati bixeterliki üchün elip eytqanda nahayiti qorqunushluq we intayin xewiplik bir ehwal, chünki Xitayning ichki ölkiliride yashawatqan Uyghurlarning qandaq mohit ichide we qandaq muamile astida yashawatqanliqini 2009 – yili 6 – ayning 26 – küni yüzbergen Shao guan weqeside pütün dunya jamaetchiliki eniq körüp yetti !

eger hitayning asasiy qanuni boyiche bolghanda, uyghurlar peqet sherqiy türkistandila emes, belki pütün hitay teritoriyeside huddi hitay puhralirigha ohshash erkin yashishi, halighan yerge berip kelelishi, arzu qilghan ölke yaki sheherde hechbir cheklimige uchrimay yashap turalishi kerek idi, emma hazirqi menzirige qaraydighan bolsaq, uyghurlarning yashash we normal paaliyet qilish dayirisi öz wetini hisaplanghan Sherqiy türkistanda eghir cheklimige uchrimaqta, yeni hitay hökümiti sherqiy türkistan rayonini uyghurlarni nezerbent qilidighan üsti ochuq türmige aylanduriwalghan, bu üsti ochuq türmidin halqip hitayning ichkiri ölkilirige berip qalghan uyghurlar hem hitay hökümiti, hem hitay puhraliri teripidin huddi bir jinayetchidek muamilige uchrawatidu, hazir hitayning pütün ölkiliri we sheherliri sherqiy türkistandin kelgen uyghurlarni qoghlandi qilishni, ulargha yataq bermeslikni, öy yaki dukan kiralimasliqni, ularni halighanche urup – soqup bozek qilishni, hechbir qanuniy asasqa tayanmastinla ularning mal – mülkini musadire qiliwelishni, wehetta halighanche tutup – solap qiynashni omomiy yüzlük bir adetke aylanduriwaldi. Hitay hökümiti eghizida, < Xinjing gunggoning ayrilmas bir parchisi, xinjiangdiki hermillet helqi büyük junghua millitining mohim terkiwi qismi > dep jar salghini bilen, mahiyette uyghurlargha qartqan yuqarqidek periqliq muamilisi arqiliq sherqiy türkistanning < junggoning ayrilmas bir parchisi > emeslikini, uyghur helqiningmu junghua millitidin periqlinidighanliqini, junggoning we junghua millitining peqetla hitay millitigila has ikenlikini öz – özi ihrar qilip turuptu. nöwette sherqiy türkistan helqini hitay hakimiyitige qarshi milliy heriket elip berishqa mejbur qiliwatqan we ularning erkin, hör we musteqil yashash arzusining küchüyishige sewepchi boluwatqan asasliq amillarmu mana mushuningdin ibaret. merkizi hitay hökümitining 90 – yillarning beshida sherqiy türkistangha qarita tüzüp chiqqan siyasitide, meyli hökümetke qarshi milliy heriketler bolsun, naraziliq heriketliri bolsun yaki yerlik heliq bilen hitay milliti otturisidiki zidiyet we ihtilaplar bolsun, omomen hemmisila harektir jehettin < milliy bölgünchilik > katigoriyesige kirgüzülgen bolup, < milliy bölgünchi > digen gep hitay hökümitining we hitay puhralirining neziride < düshmen > digenla gep. hitay merkizi hökümiti, sherqiy türkistan helqini nazaret qilinidighan we ehtiyat qilinidighan heretlik insanlar qilip bekitiwalghan, hitay hökümitining bu jehettiki ghayet zor teshwiqatliri tüpeylidin, buhil idiye sherqiy türkistandiki hökümet tarmaqliri we hitay puhraliridin halqip, peydin – pey hitayning ichkiri ölkilirigimu yeyilishqa bashlighan, yeni, uyghurlar mesiliside hitay merkizi hökümiti bilen herqaysi ölkiler we sheherler otturisida pikir we heriket jehette birdeklik we ohshashliq bar, uning üstige hitay hökümiti özining teshwiqatlirida sherqiy türkistan helqining türlük shekildiki naraziliq heriketlirining harektirini eghir derijide burmilap, bu heriketlerge qatnashqan uyghurlarning hemmisini < oghri, qaraqchi, bulangchi we zorawan küch > qilip körsütüp, bulishigha teshwiq qilip, uyghurlarning hitay milliti ichidiki obrazini hünükleshtürüp, herqaysi ölkilerdiki hökümet tarmaqlirini we adettiki hitay puhralirini uyghurlardin ehtiyatchan bolushqa ashkare ündep keldi, bolupmu amerikidiki < 11 – sintebir weqesidin keyin, hitayning pütün teshwiqat wastiliri uyghurlarning milliy zulumgha we adaletsizlikke qarshi qarshi elip beriwatqan milliy herikitining hemmisini < teroristik heriket > dep qarilap, hitayning ichki ölkiliride huddi uyghurlarning hemmisila teroristek bir hawani yeyishqa bashlidi, hitayning asasliq teshwiqat wastilirigha qaraydighan bolsingiz, uyghurlar heqqide aylap, yillap birer ijabiy hewer – maqale körelmeysiz, hemmisila digüdek siyasi jehettin qarilash tüsini alghan selbi hewerler, yeni < urush, cheqish we bulash herikiti bilen shughullanghan milliy bölgünchiler, terorislar, zorawan küchler > digenge ohshighan kelimiler bilen tolup ketken. Xuddi chetel metbuatlirida we hetta chetellerdiki démokratik xitay metbuatlirida köp qétim xewer qilinghinidek, nöwette xitayning ichki ölkiliride uyghurlarni irqiy jehette kemsitish we xorlash yuqiri pellige kötürülgen bolup, xitayning pütün ölkiliri we sheherliri sherqiy türkistandin kelgen uyghurlarni qoghlandi qilishni, ulargha yataq bermeslikni, öy yaki dukan kiralimasliqni, ularni xalighanche urup – Soqup bozek qilishni, héchbir qanuniy asasqa tayanmastinla ularning mal – Mülkini musadire qiliwélishni, we hetta halighanche tutup – Solap qiynashni omumiy yüzlük bir adetke aylanduriwalghan idi. Xitayning ichki ölkiliride adettiki xitay puqralirimu birer uyghurni körüp qalsa uninggha nepret we öchmenlik tuyghusi bilen qaraydighan, uningdin dajip ötüp kétidighan, yaki “kawapchi”, < yanchuqchi > dep towlap keynige kiriwélip mazaq qilidighan, saqchilar birer uyghurni uchritip qalsimu, bikardin – Bikar yénini axturup soraq qilidighan, birer dukan yaki bazargha birer uyghur kirip qalsa, hemme xitay uninggha xuddi oghrigha qarighandek guman bilen qaraydighan, hetta dukan xadimliri mikrofonda, “dukinimizgha uyghur kirdi, yanchughunglargha agah bolunglar” dep ashkare towlaydighan, taksichilar we aptobus shopurliri uyghur yoluchilarni ret qilip chiqarmaydighan bir weziyetke yetti. Bu, irqiy ayrimichiliqning tipik ipadiliri bolup, bundaq weziyetning shekillinishige tamamen xitay hakimiyitining uyghurlargha qaratqan, “térrorist, qatil, oghri – Bulangchi, bölgünchi, radikal islamche” dégendek tetür teshwiqatliri sewebchi bolghan, xitay hakimiyiti, “dölitimizge eng zor xewp sherqiy türkistan térrorchiliridin kélidu” dep dawrang sélish arqiliq, “uyghurlar bolsa éhtiyat qilidighan we nazaret qilidighan düshmen millet” dégen fashistik qarishini xitay puqralirining kallisigha singdürgen idi. Démek, Xitayning ichki ölikliride yashawatqan milyonlighan uyghurlarni kütiwatqini, xitay metbuatliri teshwiq qilghinidek qandaqtur “tereqqi tapqan, zamaniwilashqan, az sanliq milletlerni baghrigha basqan illiq bir muhit” emes, belki uyghurlargha bolghan düshmenlik we nepret tuyghuliri yuqiri pellige chiqqan mana mushundaq fashistik bir muhit idi.

 

Dunya Uyghur Qurultiyi  Teshwiqat – Neshriyat komitéti

 

 

25.05.20014

Gherb Metbuatliri We Gérmaniyediki Uyghurlar Ürümchide Yüz Bergen Weqe Heqqide Toxtaldi

 

Ixtiyariy muxbirimiz Ekrem
2014-05-22
 
urumchi-partlash-bazar-qarshiliq-1.jpg
Xelq baghchisi yénidiki awat bazarda bomba bilen hujum qilish weqesi yüz bergen. 2014-Yili 22-May, ürümchi.

AFP

 

Az dégende 31 adem ölüp, 94 adem yarilanghan ürümchi saybagh rayonida yüz bergen 22-May seherdiki hujum weqesi bir saettin kéyinla gherbning köpligen nopuzluq axbarat wasitiliride keng xewer qilindi.

Gérmaniye, firansiye, engliye qatarliq köpligen ellerning meshhur axbarat wasitiliri 22-May küni etigen saet 7:50 ötkende ürümchi saybagh rayoni etigenlik bazarda yüz bergen hujum weqesini xewer stonlirining bash bétide qiziq téma süpitide élan qildi. Bolupmu, gérmaniyediki dangliq téléwiziye qanalliri etigenlik xewerliride bu weqe heqqide köplep uchur tarqatti. Xewerlerde, ikki dane dala aptomobili bilen tömür rishatkilarni yiqitip ötüp hujumgha atlanghan pidaiylarning xitay topigha bösüp kirip, aptomobil bilen basturup öltürüsh we partlatquchlarni étip partlitip öltürüsh qatarliq usullarda köpligen kishilerning jénini alghanliqi, axirida her ikki aptomobilning partlighanliqi ilgiri sürüldi. Ölgüchi we yarilanghuchilar toghrisidiki melumat herxil bolup, köpligen qanallar shinxua agéntliqining xewirige binaen az dégende 31 kishining ölüp, 94 kishining yarilanghanliqini tekitlidi. Bezi qanallar bolsa yarilanghuchilar sanining 130 kishidin ashidighanliqini bildürdi. Biraq, hujumchilarning kimliki, qanche ademliki we ularning aqiwiti toghrisida melumat yoq.

Xewerlerde, shi jinpingning yenila bölgünchilerni qattiq basturush, déloni tiz éniqlash heqqide bügün qayta buyruq chüshürgenliki, xitay jamaet xewpsizlik ministirliqining ürümchige derhal bir guruppa délo éniqlashqa rehberlik qilghuchi xadimlarni ewetkenliki eskertildi. Gérmaniyediki meshhur «eynek» zhurnilining bayan qilishiche, xitay terep aldinqi heptiler 200 din artuq uyghurni bölgünchilik bilen qolgha alghan, aldinqi charshenbe küni yene 39 neper uyghur üstidin sot échip, 15 yilliqtin qamaq jazasigha höküm qilghan, 2013-Yili uyghur rayonida saqchilar bilen hujumchilar arisida yüz bergen toqunushta 300din artuq adem ölgen.

Gérmaniye dolqunlirining körsitishiche, bügün saybagh rayonida yüz bergen weqe tyenenméndiki partlitish, künmingdiki pichaqliq hujum we ürümchi poyiz istansisidiki adembomba hujumidin kéyinki yene bir tesiri zor qarshiliq herikiti bolup, xitay hökümiti bu weqenimu «xaraktéri intayin qebih bolghan zorawanliq, térrorluq weqesi» dep atighan. B b s gérmanche qanili bolsa, uyghur ilining étnik jehette xitay bilen héchqandaq ortaqliqi bolmighan musulman uyghurlarning yurti ikenlikini, bu rayonning xitay üchün ezeldin tinchsiz bir rayon bolup kelgenlikini, uyghur-Xitay otturisidiki toqunushning yilséri küchiyiwatqanliqini bayan qildi.

Ürümchi saybagh rayonida yüz bergen weqe oxshashla cheteldiki uyghur jamaiti, siyasiy paaliyetchiliri we ziyaliyliriningmu küchlük diqqitini tartti. Bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qilghan d u q ning yawropa parlaméntidiki wekili enwerjan ependi uyghur ilida yüz bériwatqan weqelerning sewebliri heqqide toxtaldi. U sözide, uyghurlarning öz istiqbali üchün qandaq bir yolni tallashqa mejbur boluwatqanliqi toghrisidimu pikirlirini bayan qildi.

D u q medeniyet-Maarip komitétining mudiri ablimit tursun ependi bu weqe heqqide qarashlirini bayan qilip «uyghurlarning nöwettiki qarshiliqi noqul xitay zulumigha qayturuluwatqan inkas emes, belki musteqilliq yolida élip bériliwatqan bir küresh» dédi.

Ürümchi Dairiliri Partlash Weqesi Yüz Bergen Kochidiki Bazar We Dukanlarnimu Taqidi

 

Muxbirimiz Gülchéhre
2014-05-22
 

urumchi-partlash-bazar-qarshiliq-2.jpg

Xelq baghchisi yénidiki awat bazarda bomba bilen hujum qilish weqesi yüz bergen. 2014-Yili 22-May, ürümchi.

EYEPRESS NEWS

 

22-May seher saet 6 ge yéqin ürümchi shehiri saybagh rayoni baghche shimaliy kochisidiki etigenlik bazarda yüz bergen partlash weqesining xaraktérini xitay bügün «bir qétimliq xaraktéri intayin qebih bolghan éghir zorawanliq, térrorluq weqesi» dep élan qildi.

Weqe yüz bergen orunning yéqin etrapigha xelq baghchisi, ürümchi hökümet memuriy binasi, saybagh rayonluq hökümet, ürümchi medeniyet sariyi, bingtuen kündilik géziti, aptonom rayonluq basma zawuti, ormanchiliq nazariti, suchiliq nazaretliri we 5-Ottura mektep qatarliqlar jaylashqan bolup, bu jay ürümchidiki idare-Organlarning aililikler bina we rayonliri intayin zich orunning biri.

Weqe yüz bergendin kéyin, ürümchi dairiliri derhal zor, tuyuqsiz yüz bergen weqelerni jiddiy bir terep qilish méxanizmini heriketke keltürüp muqimliqni saqlap, térrorluqqa qarshi turushni yuqiri ölchemde qattiq kontrol qilish, weqe heqqide jamaet pikrining yéyilishining aldini élish üchün jiddiy tedbir alghan bolup, weqede yarilanghanlar toshulghan doxturxana, délogha mesul saqchixana we weqe yüz bergen orunning melum dairiside téléfon ulinishnimu qattiq kontrol qilghan. Bir qanche saetlik tirishchanliqlardin kéyin axiri weqe yüz bergen baghche shimaliy kochisidiki bir qisim dukan we etrapta olturushluq ahaliler bilen alaqe baghliduq.

Aldi bilen baghche shimaliy kochisigha eng yéqindiki saqchixana bolghan yangzijang yoli saqchixanisigha téléfon uliduq, jawab bergen xitay saqchi, gerche weqeni tekshürüshke mesul bolsimu, weqe heqqide bizni uchur bilen teminlesh hoquqi yoqluqini éytip, bizning dairiler tarqatqan axbaratqa asaslinishimizni we bashqa soallar bolsa, saqchi bash idarisi teshwiqat bölümi bilen alaqilishishimiz kéreklikini bildürdi.

Bu saqchi yene ürümchi we weqe yüz bergen bazarning weziyiti heqqide sorighan soalimizgha jawaben hemme ishlar jayida normal, dukanlarmu normal échiliwatidu dédi.

Emma del partlash yüz bergen kochigha jaylashqan bir qazaq ashxanisining xojayini dukanlarning saqchining buyruqi bilen bügün soda qilmay taqalghanliqini éytti.

Baghche shimaliy kochisidiki tyengung méhmansariyining xojayini, méhmansarayning partlash yüz bergen jaygha intayin yéqinqliqini, partlash bolghandin kéyin hemme yerning taqalghanliqini, emma özining sarayni dawamliq échiwatqanliqini bildürdi we emdi bu jayda etigenlik bazargha yol qoymaydu dep qaraydighanliqini éytti. Bu xitay yene, bu xil weqeler köp yüz bergechke özining anche qorqup ketmeydighanliqini bildürüp «biz könüp qalduq» dédi.

Yaridarlar élip bérilghan aptonom rayonluq jungyi doxturxanisining jiddiy qutquzush bölümidin bir xitay séstra weqe heqqide héchqandaq jawab bérelmeydighanliqini éytip ziyaritimizni ret qildi.

Weqe yüz bergen kochigha yéqin jaydiki ürümchi sheherlik 5-Ottura mektep aililikler qorusidin birimu oxshashla sezgürlük ipadilidi.

Bu kochida kichik shexsi ambulatoriye achqan bir doxturmu dukinini taqighanliqini, adette etigenlik bazargha bérip tursimu weqe yüz bergende özining meydanda yoqluqini éytti we kochida herbiy halet yürgüzülüwatqan bolghachqa qutquzush ishlirighimu qatnashturmighanliqini éytti, uning déyishiche, bu jaydiki etigenlik bazarning kölimi bir qeder chong bolup daim adem jiq kélidighan baza iken we dukanlarmu köp bolup weqening tesirimu éghir bolghan.

Ötken hepte ürümchi dairiliri saybagh rayoni we tengritagh rayonidiki 8 chong etigenlik we kechlik bazarlarni taqighanliqini élan qilghan idi, gerche dairiler buninggha bazardin peyda bolghan shawqun we taziliq mesilisini bahane qilip körsetken bolsimu, közetküchilerde dairilerning ürümchi jenub wogzal weqesidin kéyin bu xil adem éqimi köp bazarlarni taqishida bixeterlikni közde tutqan bolushi mumkin dégen gumanlarni peyda qilghan idi, aridin uzun ötmey xitay puqraliri köp toplinidighan baghche shimaliy kochisidiki etigenlik bazarda peyshenbe küni yene bir zor partlash weqesining yüz bérishi bu xil gumanlarning asassiz emeslikini ipadilimekte.

Ürümchi Saybagh Rayonida Zenjirsiman Partlash Yüz Bérip Köp Adem Ölgen We Yarilanghan

 

Muxbirimiz Qutlan
2014-05-22
 
urumchi-partlash-bazar-qarshiliq.jpg
Xelq baghchisi yénidiki awat bazarda bomba bilen hujum qilish weqesi yüz bergen. 2014-Yili 22-May, ürümchi.

weibo

 

Bügün, yeni 22-May seher shu yer waqti saet 7:50 te ürümchining saybagh rayonida zenjirsiman partlash yüz bérip köp adem ölgen we yarilanghan.

Xitay hökümet terep élan qilghan toluqsiz melumatlar we dunyadiki nopuzluq taratqularning bügünki xewerlirige qarighanda, eng az bolghanda 31 adem ölüp, 90 nechche ademning yarilanghanliqi melum.

Xongkong téléwiziye istansisining xongkongdiki xitay kishilik hoquq herikiti merkizi teminligen uchurgha asasen tarqatqan xewiride, mezkur weqede az dégende 300 ge yéqin ademning ölgen we yarilanghanliqini ilgiri sürmekte. Xewerde déyilishiche, jép aptomobillarning birige bayraq qadalghanliqi melum, emma bayraqning renggi we éniq uchuri heqqide héchqandaq chüshenche bérilmigen.

Shinxwa agéntliqining xewirige qarighanda, bügünki zenjirsiman partlitish ürümchi shehirining saybagh rayonigha jaylashqan xelq baghchisining shimaliy kochisidiki etigenlik bazarda yüz bergen.

Melum bolushiche, nomur taxtisi ésilmighan ikki dane dala aptomobili etigen saet 7:50 te mezkur kochining shimalidin jenubigha qarap oqtek kirip kelgen. Oxshimighan menbelerning bayanlirigha qarighanda, ikki jip aldigha uchrighanlarni dessitip mangghan, aptomobildikiler sirtqa qaritip partlatquch buyum tashlighan we kocha rishatkilirini bösüp ötüp, axiri aptomobil bilen bille biraqla partlighan. Partlashtin kélip chiqqan zilzile we is-Tütek xéli yiraqlargha qeder tesir körsetken.

Biz mezkur weqening tepsilati heqqide tepsiliy uchurgha érishish üchün ürümchidiki saqchi idariliri we hökümet orunlirigha köp qétim téléfon qilghan bolsaqmu, lékin ular téléfonni qobul qilmidi yaki soallirimizgha jawab bérishni ret qildi.

Saybagh rayonluq hökümetning bir xitay ayal xadimi bu heqte soallirimizgha jawab bérelmeydighanliqini, buni yuqiri derijilik kadirlardin sorishimizni tekitlep téléfonni qoyuwetti.

Ürümchi tik quduq saqchixanisining bir xadimi téléfonimizni qobul qilghan bolsimu, lékin weqening tepsilati heqqide éghiz échishni ret qildi.

Shinjang islam institutining nöwetchilik qiliwatqan bir amanliq xadimi téléfonimizni qobul qilghan bolsimu, lékin weqe heqqide téximu ilgirilep uchur bérishke jüret qilalmidi.

Téléfonimizni qobul qilghan ürümchidiki uyghur ahaliliridin biri bügün mezkur weqe heqqide kishilerdin we ürümchi radiosidin anglighanliqini, emma tepsilati heqqide xewirining yoqluqini bildürdi.

Partlash weqesi yüz bérishi bilenla xitay dölet reisi shi jinping derhal inkas qayturup, «eng téz sürette déloni pash qilip, térrorchilargha ejellik zerbe bérish» heqqide körsetme bergen.

Xitay jamaet xewpsizlik ministirliqining ministiri, xitay memliketlik térrorluqqa qarshi turush rehberlik guruppisining bashliqi go shéngkun bügün mexsus guruppa bilen ürümchige yétip kelgen. Uyghur aptonom rayonluq jamaet xewpsizlik nazariti minglighan saqchi we qoralliq küchlerni heriketlendürüp weqe gumandarlirini tutush üchün tor yayghan.

Radioyimizning igilishiche, bügün xitay ölkilirige xizmet, tijaret, sayahet we bashqa sewebler bilen seper qilghan uyghurlar herqaysi ayrodrom we poyiz istansilirida qattiq tekshürülgen. Uyghur yoluchilar ayrip qélinip, hetta ayaghlirigha qeder saldurulup tekshürülgen.

Bügün shangxey ayrodromida bir uyghur yash xitay saqchilirining bu xil tengsiz muamilisi we yolsiz qilmishigha qattiq naraziliq bildürüp, saqchilargha naraziliq bildürgen.

U xitay saqchilirigha «shinjangdiki 20 milyondin artuq xelqning hemmisi térrorchimu? bombini men partlattimmu? néme üchün xenzularning ayighini saldurup tekshürmey méni tekshürisiler? men uyghur bolghanliqim üchün kemsitishke uchrishim kérekmu? mendin kechürüm sorishinglar kérek!» dep ünlük towlighan.

U yene, xitay saqchilirigha munularni bildürgen: «silerning bu xil milliy kemsitish qilmishinglar emeliyette mushundaq partlitish hadisilirining yüz bérishini keltürüp chiqiriwatidu!»