Newyork Waqti Géziti: Xitayda Ana Tilni Söyüshmu Xeterlik

Muxbirimiz Irade
2014-05-14

abduweli-ayup-ana-til-shirket.JPG

«Ana til xelqara soda cheklik shirkiti» ning mudiriyet ezaliri: (soldin onggha)dilyar obul , ekberjan , abduweli ayup we muhemmetsidiq ependiler. 2013 Yili 28-Iyun, ürümchi.

Oqurmen teminligen

Abduweli ayup, muhemmet sidiq we dilyar obul qatarliq «ana til xelqara soda cheklik shirkiti» ning 3 neper mudiriyet ezasi ötken yili 20-Awghustta tutqun qilinghandin buyan, hazirghiche ularning héchqandaq xewiri bolmay kelmekte.

Xitay saqchi dairiliri abduweli ayupning ailisige téxi yéqinda uning délosining teptish mehkimisige tapshurulidighanliqini uqturghan, emma aile ezalirining ular bilen yüz körüshüsh telipi izchil ret qilinip kelmekte. Hazir, abduweli ayup we uning sepdashlirining aqiwiti uyghur éli weziyitini közetküchilerning diqqitini we endishisini qozghawatqan yene bir muhim mesilige aylanmaqta. Bügün«nyu york waqti» gézitide xitayda ana tilni söyüshmu xeterlik»dégen mawzuda bir parche maqale élan qilinip, abduweli ayup mesilisi yene bir qétim dunya jamaetchilikining semige sélindi.

Maqale abduweli ayup heqqidiki töwendiki ibariler bilen bashlanghan:
«Shair, tilshunas we nurghun ellerni kézip, köp tillar bilen uchrashqan abduweli ayupning öz ana tiligha alahide chongqur muhebbiti bar idi. U 2011-Yili amérikadiki oqushini tamamlighandin kéyin ana yurtigha, yeni mejburiy chétip qoyulghan xitay hökümitige qarshi qiyqas-Chuqanlar barghanséri yüksiliwatqan gherbiy rayonda ana til mektipi échish üchün ketken idi. Emma bir tilmu siyasiy sezgürlük peyda qilidighan bir dölette abduweli ayupning uyghur tiligha bolghan ishtiyaqi uning palaketke uchrash sewebi bolup qaldi.»

Maqalining aptori anju jeykop maqalisining dawamida abduweli ayup we uning ikki sepdishining tutqun qilinish weqesining uyghur élige oxshash milliy ziddiyet künsayin küchiyiwatqan we shundaqla xitay saqchiliri uyghurlarni tutqun qilsa héchqandaq jawabkarliqqa tartilmaydighan bir rayonda jimjitla bésiqturuwétilish mumkinchiliki barliqini bayan qilghan. U yéqindin buyan abduweli ayup ikki yil oqughan kansas uniwérsitétining féysbuk tor bétide we «heriket» namliq imza tor bétidimu mexsus abduweli ayup üchün sehipe échilip, uning mesilisini dunyagha anglitishqa tirishchanliq körsitiliwatqanliqi, kishilik hoquq organliriningmu uning mesilisige köngül bölüwatqanliqini bayan qilghan. U uyghur élining ichi we sirtida uyghurlar teripidin élip bériliwatqan naraziliq heriketliri heqqidimu tepsiliy melumat bergendin kéyin mundaq dep bayan qilghan:
«Öz siyasetlirige qarshi naraziliq heriketlirining küchiyip kétiwatqanliqini körgen xitay hökümiti siyasitini téximu qattiqqollashturdi. Xitay köchmenlirini téximu jiq köchürüsh, islam dinige téximu éghir cheklimilerni qoyush, sitalinning usuli boyiche saqchini köpeytish we maaripta xitay tilini asas qilish siyasitini yolgha qoydi. Xitay dölet reisi shi jinping uyghur élidiki ziyariti mezgilide yene muqimliqni saqlashni tekitlesh bilen birge yene uyghur oqughuchilarni xitay tilini söyüshke we xitay armiyisige heshqalla éytishqa chaqirdi.»

«Nyuyork waqti» gézitide élan qilinghan mezkur maqalide, xitay hökümitining özlirining teshwiqat wasitiliri arqiliq uyghurlarni dawamliq usul oynap, naxsha éytip, partiyige medhiye oqupla yürüdighan xelq qilip körsitidighanliqi, bu xil ehwalning uyghur ziyaliylirining naraziliqini qozghap kelgenlikidek nuqtilarmu yorutulghan.

Aptor enju jeykop yéqinda yene tinchliq bilen köwrüklük roli oynap, xitay hökümitini uyghurlargha heqiqiy aptonomiye bérishke chaqirghan ilham toxtinimu qolgha alghanliqini bayan qilghandin kéyin kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori nikolas bikulinning sözini neqil qilghan.

Nikulas bikulin sözide «xitay hökümiti uyghur medeniyiti we kimlikini teshebbus qilishni öz hakimiyitige qiliniwatqan sadaqetsizlikning we assimilyatsiye siyasitini aghdurush yoshurun niyitining ipadisi, dep qaraydu, xitay hökümiti uyghurlarning hayat kechürüsh usuligha we ularning örp-Adetlirige héchqachan hörmet qilip baqmighan. Ular uyghur medeniyitini teshkil qilidighan herqandaq bir éléméntla buzghunchiliq qilmaqta, uni özgertmekte we yaki suslashturmaqta» dégen.

Aptor anju jeykob maqalisini mundaq dep dawamlashturghan:
«Abduweli ayupning amérikadiki erkin hayatidin waz kéchish bedilige achmaqchi bolghan ana til mektipi xitay hökümitining milliy kimlik mesilisige riqabet élan qilghan idi. Xitay hökümiti uyghurlarning öz iradisi boyiche ish qilish yolidiki eng kichik heriketlirinimu qattiq basturuwatqan bir sharaitta nurghun kishiler abduweli ayupning pat arida qoyup bérilishidin ümidsiz…»

Aptor anju jeykob abduweli ayupning hazir amérikada yashawatqan bir qanche yurtdishi we sawaqdashliri bilen ötküzgen söhbitini neqil qilip turup abduweli ayupning ana tilni mektipi échish arzusini emelge ashurush üchün kansas uniwérsitéti teripidin bérilgen 3 yilliq oqush mukapatighimu qarimay yurtigha qaytqanliqini, nurghun uyghur ata-Anilarning balilirini ana tilda oqutushni arzu qilidighanliqini, emma mektep bolmighanliqi üchün oqutalmaywatqanliqini, abduweli ayupning bu ishning özige awarichilik élip kélidighanliqini bilip turup, tewekkül qilghanliqini bayan qilghan.

Ilgiri abduweli ayuptin ders alghan we hazir nyu yorkta olturushluq ingliz tili oqutquchisi robért wilsun muxbirgha «abduweli ayup uyghurlar xitayche ögenmisun dégini yoq, u peqet her insan öz ana tilinimu bilishi kérek, dep oylaytti» dégen.

Anju jeykop abduweli ayup uyushturghan noruz paaliyitiningmu xitay dairiliri teripidin bikar qilinghanliqi, qeshqerde achqan ana til yeslisining resmiyiti toluq emes, dep péchetligenlikini bayan qilghan. U abduweli ayup bilen birlikte qolgha élinghan muhemmed sidiqning kanadada turushluq akisi ömerjanni ziyaret qilghan we uning sözini neqil qilip turup, abduweli ayupning ana til yeslisi, ana til mektipi échish we bashqa paaliyetliride xitay qanunlirida belgilengen tüzümler asasida heriket qilghanliqini, barliq resmiyetlerning toluq ikenlikini eskertken hem maqalisini ömerjan ependining «bu dunyadiki herqandaq adem öz ana tilini saqlap qélishni arzu qilidu, biz hazir ularning teqdiridin bekmu endishe qiliwatimiz» dégen sözi bilen ayaghlashturghan.

Abduweli ayupning akisi ötken ay radiomiz muxbirining ziyaritini qobul qilghanda xitay dairilirining özlirige uning délosining 10-Mart etrapida teptish mehkimisige tapshurulidighanliqini uqturghanliqini éytip bergen idi. Emma uning zadi qaysi küni sotlinidighanliqi téxi éniqsiz turuwatqan bolup, uning yéqinliri abduweli ayupning türmidiki salametlik ehwalidin endishe qilmaqta.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: