Qara Jüldiki Jeng-Musteqilliq Yolida Küresh

 Qara Jüldiki Jeng-Musteqilliq Yolida Küresh

QQ截图20140424194410

Sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi, qeshqer biyurosining bash sékrétari merhum qomandan axunop we shéhit bolghan we riyazet chekken barliq sepdashlirimning eziz xatirisige béghishlaymen.

“wetinim méni söymise, men wetinimni söyimen, xelqim méni tonumisa, men xelqimni tonuymen.”

– aptordin

Qara jüldiki jeng

-musteqilliq yolida küresh

aptori: abduréshit haji kérimi

mes’ul muherriri: küresh atahan

uyghur qelemkeshliri merkizi neshr qildi

2012 ـ 12ـ ay

shiwétsiye

QQ截图20140424194243

Muherrirdin

hörmetlik oqurmenler, 40-yillardiki milliy inqilabning dawami süpitide tillarda dastan bolup ketken bolsimu, xitay tajawuzchilirining chékidin ashqan aq térrorluqi sewebidin hazirghiche tarixchilirimiz teripidin toluq xatirilinish pursitige érishelmey kelgen50-, we 60-yillardiki musteqil sherqiy türkistan jumhuriyitimiz üchün élip bérilghan küreshler eks ettürülgen “qarajüldiki jeng” dégen kitabning ikkinchi qétimliq neshri siz bilen yüz körüshüsh aldida turuwatidu.

Bu kitab shu yillardiki milliy inqilabning aktip ishtirakchiliridin biri, 10 yillap xitay zindanlirida iztirap chekken milliy inqilabchilirimizning biri, péshqedem ustazimiz abduréshit haji kérimi ependi teripidin qelemge ilin’ghan bolup, 2006-yili noyabirda türkiyediki teklimakan uyghur neshriyati teripidin birinchi qétim neshr qilinip, weten ichi we sirtida xelqimizning qizghinliq bilen oqushigha sazawer bolghanidi.

Kitab türkiye-istanbulda neshr qilinip kitabning mezkur yéngi nusxisi neshrge hazirlan’ghiche bolghan ariliqta, kitabni neshr qilghan orun we kitabning muellipi keng oqurmenlerdin bir tereptin kitab heqqide nurghun ijabiy inkaslarni tapshurup alghan bolsa yene bir tereptin kitabni toluqlap yézish we ayrim tüzitishler élip bérish heqqide az bolmighan pikir-teleplerni tapshuruwaldi.

Kitabning muellipi abduréshit haji kérimi ependi otturigha chüshken her türlük pikir-tekliplerni nezerde turup, ushbu kitabni toluqlap yézip chiqti we ikkinchi qétim neshrge hazirlidi.

Bu kitab sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi heqqide omumiy bayan; atalmish medeniyet zor inqilabiy sherqiy türkistanda; qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdinish; sherqiy türkistanda omumiy yüzlük qoralliq qozghilanggha hazirlinish; sherqiy türkistanda qoralliq qozghilangning bashlinishi; tajawuzchi xitay zindanlirida; sepdashlirimni hesret bilen esleymen qatarliq yette babtin bashqa, aptor abduréshit haji kérimi ependining uzaq yilliq inqilab jeryanidiki jan-jiger sepdishi, dosti yünüs hajim qeshqirining shu yillardiki inqilab heqqide yazghan sherqiy türkistanda 60-yillardiki qoralliq qozghilangning teshkillinishi we meghlup bolushi heqqidiki tarixiy eslimisi; dangliq yazghuchi ümid yiltizining kitabning qayta neshrige yazghan kirish sözi, qatarliqlar,

uningdin bashqa tajawuzchi xitay menbeliridiki shu qétimqi inqilab heqqidiki muhim höjjetlik matériyal hésablinidighan”shinjangda milliy bölgünchilikke qarshi turush küresh tarixi” dégen maqale qatarliqlardin terkib tapti.

Bu kitabta ikkinchi jumhuriyitimiz dewride milletperwer we wetenperwer inqilabchilar teripidin qurulup, wetenning azadliqi üchün ghayet zor töhpilerni qoshqan, milliy munapiqlarning satqunluqi, xelq’ara jahan’gir küchlerning til biriktürüp ziyankeshlik qilishi netijiside weten munqerz qilin’ghandin kéyin yer asti paaliyet qilishqa mejburlan’ghan sherqiy türkistanning munewwer oghli, milliy qehriman memtimin iminof lédirlikide wetenning musteqilliqini qolgha keltürüsh yolida tillarda dastan bolidighan tarix sehipilirini qaldurup ketken “sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi” ning tengritéghining jenubini merkez qilip élip barghan xitay tajawuzchilirigha qarshi untulup kétish girdabigha bérip qalghan bir qatar paaliyetliri xéli etrapliq yorutup bérilgen.

“qarajüldiki jeng” namliq bu kitab 50- we 60- yillarda pütün sherqiy türkistan miqyasida yüz bergen büyük inqilab heqqide weten sirtida yézilghan tunji eser bolush süpiti bilen, untulup kétish xewpige duch kelgen shu yillardiki weqelerni qaytidin janlandurup, bir pütün tariximizni yorutup bérishte tarixchilar üchün birinchi qol matériyal bolup qaldi.

“qarajüldiki jeng” namliq bu kitab meshhur qomandan axunop, milliy qehriman mijit saqi, arslan yürek muhemmed imin qadir qatarliq milliy inqilabchilirimiz we ularning sepdashliri bésip ötken shanliq kechürmish we shu dewrdiki ajayip weqeler arqiliq, xelqimizning bolupmu yash ewladlirimizning wetenperwerlik we milletperwerlik idiyisini küchlendürüp, ularning milliy iptixarliq tuyghusi we jasaret bilen musteqilliq herikitimizge qedem teshrip qilishi üchün paydiliq bolghan muhim oqushluqlarning biri bolalaydu.

“qarajüldiki jeng” namliq bu kitab arqiliq shuni köreleymizki, ikkinchi jumhuriyitimiz xitay tajawuzchiliri teripidin 60 yil ilgiri munqerz qilin’ghan bolsimu, millitimizning hör yashash iradisini sunduralmidi.30-, 40-, 50- we 60- yillardiki inqilab mesh’ilini kötürgenler we ularning nöwettiki iz basarliri xitaylargha teslim bolmighanliqini, teslim bolmaydighanliqini dunyagha jakarlawatidu. Bu kitab kündin- kün’ge küchiyip bériwatqan milliy herikitimizni weten ichi we sirtida qandaq qilip qanat yaydurush, qandaq shekilde teshkilatliniish, teshkilatlarni qandaq qilip bir izda toxtap qalmaydighan sewiyige kötürüsh, kimler bilen ittipaqliship, kimlerge qarshi küresh qilish we ejdadlirimizdin qalghan inqilab mesh’ilini kélechek ewladlargha qandaq yetküzüsh qatarliq jehetlerde dawa qoshinimizdikilerge ijabiy derslik bolup qalsa ejeb’emes.

(K. Atahan)

2012-yil 12-noyabir Gérmaniye

Kitabning qayta neshrge kirish söz

ümid yiltiz

weten halingni yad etsem, köyer dil derdu-armandin,

shikayet eyliban öttüng, bucherxi kaj dewrandin.

Séning bexting üchün kechti oghul- qizlar eziz jandin.

Sughuruldi qara tupraq, tökülgen lalireng qandin,

xazan boldi yéshil gülbagh, biwax yetken zimistandin

ghéribi – ” weten “

” qara jüldiki jeng” namliq kitabning toluqlan’ghan nusxisi xelqimiz bilen tekrar yüz körüshüsh aldida turuwatidu. Men bu eserni yene bir qétim zor qiziqish we hayajan ichide oqup chiqtim.

Men, u mezgillerde yüzbergen weqelerning biwasite, aktip ishtirakchiliridin bolmisammu, guwahchisi bolghunum, eserde ismi zikir qilin’ghan kishilerning bir qismini uzaqtin, yéqindin tonughanliqim, beziliri bilen dost, hemsöhbette bolghanliqim, ish we bashqa ijtimaiy alaqe munasiwetlerde wasitilik yaki biwasite alaqidar we ularning kéyinki ehwalining bir qismidin xewerdar bir kishi bolush süpitim bilen eserni oquwétip yene xatiriler qaynimigha chöküp kettim…..

U weqe – hadisiler, ademler … Ularning heriket paaliyiti, gep- sözliri, teqqi turqi, teqdiri – aqiwiti, hemme, hemmisi xuddi kino léntisidek köz aldimdin bir- birlep ötti. Mana hesh- pesh dégüche qiriq nechche yil boptu. Emma, ademge tünügündekla tuyulidu. Ularni unutqili bolamdu?

Wetinim sherqy türkistan, jümlidin qeshqer rayonidiki atalmish “prolétariyat medeniyet zor inqilabi” ( emeliyette we xelq aghzidiki tebir boyunche éytqanda “betniyet inqilabi”) jeryani, arqisidin échinishliq aqiwet bilen tamamlan’ghan, emma, xelq qelbide menggü untulmas milliy azadliq herikitining, qisqiche qanliq tarixini bayan qilghan bu eserning, öz tupriqimizda emes, wetendin nechche ming kilométir uzaqtiki shiwétsiye ning sitokholm shehiride qelemge ilinip neshr qilinishi, tesewwurimizgha sighmas idi. Bu heqte belki wetende yézilghan eserler, xatiriler, höjjetler hökümet arxiplirida bölishi mumkin. Mundaq bir réal heqiqetni hazirqi sharaitta ularning neshr qilishi, xelq bilen yüz körüshtürüshi esla mumkin emes idi. Bu eserni peqet abduréshit haji kérimi yézip bizlerge teqdim étiwatidu.

Bu tarixi weqelerning ishtirakchiliri, heqiqiy shahitliri alemdin ötkende ewladlirimizgha, undin – bundin anglighan yérim – yata hékayiler, riwayet bolup éghiz din – éghizgha, qulaqtin – qulaqqa anglinip tarixi miras sheklide, esli özgergen halda saqlinip qélishi mumkin idi.

Abduréshit haji kérimi yazghan bu eserning neshr qilinishi, yuqiriqi éhtimalgha, qismen bolsimu xatime béridu, dégen ümidtimen.

Chünki, bu kitabning herxil yol we wastilar bilen wetendashlirimizgha ulushup, oqurmenlerning xewerdar bolidighanliqigha ishenchim kamil!

” köz yéshi bilen nemlen’gen zémin”, “tinchimas uyghur diyari” we bashqa süpetler bilen teriplen’gen ana wetinimiz sherqy türkistan ismining aldigha ” heq – hoquq depsende qiliniwatqan yégane makan”, “qan singgen tupraqlar”, ” altun tawaqliq diwane yurt”, ” üsti ochuq turma”…. Dégendek bir munche ibarilerni ilawe qilsaq héch mubalighe qilghan bolmaymiz.

Ejeba, bu süpetlerning her birini tarixi, bügüni, ijtimaiy, qanuni, siyasiy, iqtisadi hoquq, medeniyet jehetlerdin ayrim- ayrim izahlisaq qanche tom kitab bolar? Shundaqla uning réal ötmüshi, künimizdiki jeryani, seweb amillirini inchikilep tetqiq qilghan teqdirde, insanning yürikini échishturidighan pushaymanliqlar, ah¬ ـ wahlar, isitler, epsuslar we kashki … Larni qoshumche qilsingizchu?

“hubbul wetini minel iman” (weten söyüsh iman jümlisidindur. Hedis shirip) we “tughqan iling aman bolsa, renggi royung saman bolmas” dégen uyghur xelq maqalilirining meniwi ehmiyitining neqeder ulugh, shundaqla bir milletning mewjudiyitide neqeder hayati küchke ige ikenlikini tarix ispatlap turuptu!

Weten we milletni söymek ehli islam shanidur,

bu heqiqet, bu adalet, tengrining permanidur.

( abdul eziz mexsum shéirliridin)

Weten – insanlar yashighan, yashawatqan, uzaq tarixi ötmüshi, kélechek ümidliri, arzu – armanliri, xushalliq, qayghu – hesretliri, méhniti – töhpisi, ejdadlirining tarixi medeniy – mirasliri, eqil- tepekkur xezinisini baghrida saqlighan, béyitqan, asrighan we özidin kéyinki nesillerge amanet qilghan ewladlarning makanidur.

Bu makan – bu zémin parchisining bir milletning ebediy wetini bolup mewjut we mezmut turushi – uning üchün janlirini pida qilghan qehriman oghlanlirining himmet, jasariti, tökülgen qanlirining bedilige baghliqtur.

Qelbide weten, millet söygüsi bolghan herbir insan buni héchbir zaman untumasliqi lazim.

Chünki, weten – jan hem qandur, rohtur. Milletning ebediyet mewjutluqining- kapaliti, milletning ghemguzar – anisidur.

Bü qurlarni yéziwétip 1933- yili qurulghan jumhuriyet zamanida neshr qilin’ghan”istiqlal” gézitige bésilghan mir salih mexdumning ” weten söygüsi” qesidisidin bir kuplét qisturup ötüshni muwapiq kördüm:

weten jennet, weten rahet, weten eyshu weten ishret,

weten baghu, weten gülshen, weten gheyret weten dölet.

Weten shanu – sherep insan üchün u keltürer izzet.

Wetensiz qaysi millette tépilghay qéni baq qimmet.

Janimiz tendila bolsa, weten dildin orun alghan,

weten söymek bolur dindin ki, bizde bar ishench iman.

Ah, weten! Sendin ayrilip, dunyaning her teripige tarqalghan baghri qan perzentliringning peqet séning hesriting bilen köyüp yan’ghan yürekliride, peqet sanga teelluq muhebbet, söygüsi bardur. Bu muhebbet we söygü – ularning séghinish héssiy bilen tolghan qelbini issitip kelmekte. Bu bizning ghururimiz we shurimizdur.

Wetinimizning yéqinqi zaman tarixigha nezer salsaq, boran – chapqunluq, qanliq küreshler, ikki jumhuriyetning qurulushi, yoq qilinishi we perde arqisida chong döletlerning oyunliri qara kölenggiler, satqunliqlar, xainliqlar, hiyle – mikirler… Bir terepte ejdiha, bir terepte sériq yolwas, boz éyiq, otturida charisiz temtirep axiri yem qilin’ghan bextsiz uyghurlar… Buni unutqili bolarmu?!

Tökülgen qanlar, hayatining baharida shéhit bolghan newqiran yashlar, xitayning ölüm qusqan türmiliride qiyin qistaq, tayaq – toqmaq, éléktrlik shok, insanning eqlige kelmeydighan qiynaq iskenjiler bilen öltürülgen gödek yashtiki balilar, qizlar, qérilar… Buni unutqili bolarmu?!

Bir shairning töwendiki bir kuplét shéiri, yuqiriqi tarixi réalliqni ixcham, emma qismen eks ettürgen.

Qan töküp qilduq jihad, berduq shéhit jengler ara,

ah, nadamet! ” wa derixa! Oqni tegküzduq chala”.

” sodiger” ler arisida misli maldek sétilip,

halimiz bu ” hemmidin yaman iken sülhi sala”.

(memtéli zunun shéirliridin)

“qarajüldiki jeng” ni oquwatimen. Közümni yumdum, xiyalimda hemme xatiriler janlandi: ene, emdila on yette yashqa kirgen, wehshiy düshmenning oqida shéhit bolghan bala – nizamidinning ochuq közliri.

Yarisidin bulduqlap aqqan qizil qan, ene yulghunluq tupraqta uzalghan meryemning jansiz bedini, ene qomandan axunop, osmanjan, xeyrullaning bir – birige göre salghan halda özlirige qoral tenglep yéqinlishiwatqan xitay eskerlirige nepret, öchmenlik, qisas otliri yan’ghan közliri bilen béqishliri we arqidin osmanjanning qolidiki bombining partlighan awazi… Bu awaz qulaqlirimda yene bir qétim gümbürlidi….

Ene ” eyya!” dep yer chishligen düshmen eskerliri we gholi herilen’gen mezmut qarighaydek yiqilghan üch ezimet gewde….

Ene muhim ishlarda jesur we keskin qarar alalaydighan, geptin köprek emeliy herikiti bilen xelqning alqishigha sazawer bolghan mijit séling, shiddetlik jenglerde baturluqni namayan qilghan, ölüm aldida kökrikini kérip, béshini egmigen, hayatining baharida ( téxi 24 yashqa toshmighan idi) özining weten azadliqidin ibaret ulughwar ghayisi üchün shéhit bolghan muhemmed imin qadir, qiyin qistaq, turma azabini köp chekken we axiri zalim xitaylar teripidin shéhit qilin’ghan rozi hékim…

Ene, on gülining biri échilmighan jesur jengchi, emdila yigirme yashqa kirgen yüsüp qadir dawutning jansiz gewdisi, shéhit qilin’ghandin kéyin” way akam” dep özini jesetning üstige atqan 16 yashliq singlisi bilen yanmu – yan depne qilin’ghan chaghdiki ata – ana, urughtughqanlarning yürikini ezgen yigha zari…

Ene, türmilerning idarisini qolgha alghan bingtüenning wehshiy qatil xitaylirining qolida ” awazingni chiqirip gep qilding”, dégen bahane bilen hem bashqa mehbuslarning közini qorqutush üchün tokluq rézinke kaltek, miltiqning payniki, kemer, mush – peshwa bilen turma karidorida urup öltürülgen yigirme besh yashliq waskétbolchi, qeddi qamiti kélishken yigit imin toxtining échinishliq ölümi, ( hoshsiz halda kamérgha tashlap qoyup, kéchiche jan üzüp ketken we arslanxan mazarliqigha jesitini kömüwetken ), uning iz dérikini ilish üchün mekittin kélip, yollarda sersan bolup, qeshqerde ölüm xewirini anglap yigha – zari bilen bihosh qaytqan merhumning wedileshken qizi hörigülning yamghurdek köz yashliri… Exmetjan munir, sidiq toxti, hawut pawan, yene qanche – qanchiliri, bu weten, bu tupraqlar üchün, hemmidin üstün köridighan eziz milliti üchün, peqet erkinlik, hörlük üchün janlirini pida qildi…

Bularni untup kétish mumkinmu?

Ularningmu ailisi bar idi. Etrapida perwanidek aylinip, aghrip qalsa uxlimay béshida tünigen shepqetlik pidakar aniliri, méhriban atiliri, shéker tilliq omaq baliliri, wapadar ayalliri,” sen üchün jénimiz pida” deydighan qérindashliri, tughqanliri, dostliri, ehli – mehellisi bar idi. Yeydighan éshi, xejleydighan puli, qilidighan ish – heriketliri bar’idi. Eqli – hoshi jayida idi. Ular üchün muhim bolghini özining kéchik ailisi emes, shu ailini öz ichige alghan téximu chong bir ailining barliqini bilish we bu ailining mes’uliyitini öz zimmiside hés qilish, “weten” dep atalghan bu chong ailini qoghdash, qutquzush, uni özidin kéyinki ewladlargha musteqil, bay, awat, yashiyalighudek shert – sharaiti bilen amanet qilish, gézi kelse buyolda hayatini qurban qilish kéreklikini chüshen’gen, shu dewrning ot yürek yashliri, jesur insanliri idi.

Erk üchün ölgen shéhitning qéni yerde qalmighay,

nami tarix betlirige yézilip untulmighay.

” yetmigey janan’gha jandin kechmiseng” himmet bilen,

qilmisang jür’et özüng, héchkim kélip qutqazmighay.

( ” mersiyedin parche”)

Din, weten, millet, nomus üchün janlirini pida qilghan shéhitlarning jayi jennet ikenliki, jennette ularning allah tereptin riziqlandurulidighanliqi, ölümsizliki qur’an ayetliri bilen sabittur. Pani dunyada biz üchün shéhitlar jan bergende emes, untulghanda ölidu. Ularni héchbir zamanda untumasliq, her daim eslesh, ewladlargha hem unutturmasliq, ular hayatini béghishlighan ulughwar ghayige warisliq qilish, ularning küchlük iradisi étiqadidin örnek ilishimiz, ularning rohigha dua qilishimiz hemmimizning wijdani burchimizdur.

Insan, özige, özi mensup bolghan milletke we bu millet yashawatqan wetinige paydiliq, menpeetlik bolghan herqandaq bir shey’i üchün küresh qilishi, mujadile qilishi lazim. Eksiche bolghanda ömür boyi pushaymanda qalidu. Buningda eng muhim nerse wetenning musteqilliqidur. Bu küreshte xuddi danishmenler éytqandek “on nerse lazim, biri esker, qalghan toqquzi milletsöyerlik, wetenperwerliktur”.

Shuning üchün weten söygüsi heqqide köprek toxtaldim. Shéhitlirimiz shu weten yolida millet üchün qimmetlik hayatini béghishlimidimu!?

Türkiyede dölet erkanliri we xelq arisida pat- pat tekrarlinip turidighan ata sözi ornida qollinidighan bir jümle söz bar:

” gepning mawzusi weten iken, qalghini quruq laptur”.

Shundaq bir kichik hékaye oqughan idim. 19- esirning kéyinki yérimida yüzbergen séwastipol urushida ( ruslarbilen osmanli armiyisi) türk eskerliridin xélil chawush on béshi éghir yaridar bolidu, doxtur opératsiye qilip kökrikidin bir tal oqni chiqiridu. Xélil chawush hoshigha kélipla kariwitining béshida köz yéshi qilip yighlawatqan bir yurtluqi ibrahim chawushqa könglikining yanchuqini sheret qilidu, u,yanchuqidin latigha oralghan bir tal oq chiqidu, xélil chawush uni özining köksidin chiqirilghan qan yuqi oq bilen bille qoshup ibrahim chawushqa bérip ” bu birtal oq bilen dadam shéhit bolghan iken buni dadam manga saqlash üchün ewetken iken, mana emdi bu oq ikki tal boldi, sen buni méning oghlumgha ber, bu ikki tal oq üch tal bolsunki düshmen bizning jennet makan wetinimizge ayagh basquchi bolmisun!”- dep jan üzgen iken.

Bu bir naxsha tékisti bolup hazirghiche anatoliyning “zeybek hawasi” da oqulup kelmekte. Mana bu weten söygüsi! Mana bu weten’ge bolghan muhebbet…….

Bizning tughulghan wetinimiz zalim xitayning tömür tapini astida mehkum, wetendin uzaq dunyaning her teripige tarqilip musapirchiliq, döletsizlikning derdini tartiwatqan yüzminglarche weten ewladi, héchbir zaman wetinini untup qalmidi we untup qalmaydu. Chünki, biz undaq milletlerdin emesmiz! Közimiz, quliqimiz wetende, u yerde bolup ötken kichikkine ishmu bizning nezer dairimizde tesir küchini körsitidu.

Ah! Güzel yar oynighan qeshqer, kuchar, yeken, xoten,

némiler boldikin, iplas ayaqta pak weten…

( nimshéhit shéirliridin)

Xelqimiz öz wetinide wetensiz, esir muamilisige uchrimaqta. Xitaylar xelqimizni din we til en’enisidin, milliy kimlikidin uzaqlashturup, shan – shereplik tarixi bar bir milletni dunya sehnisidin süpürüwétishke urunmaqta. Emma, bu unchilik asan ish emes. Dunya untumasliqi kérekki, ” tülkining soriqigha, xorazning jawabi bar”, “hemishe ümid bilen yashash, héchqachan chüshkünlükke bérilmeslik, heqiqiy merd ademning pezilitidur”-, deydu luts pilur.

Ey dilim qayghurmighin köp, kelgüsing parlaq bolur,

nispiy ay qarangghu bolsa, nispiy roshen aq bolur.

( nimshéhit shéirliridin)

Biz ene shu ümidwar, merd ejdadlarning ewladimiz. Gerche bügünimiz epsus hesret bilen ötـsimu, etimiz üchün, ümid arzulargha tolghan sap semimiy qelbimiz bar!

Weten oti chogh iken öchmeydighan,

yiltizi bekmu chongqur köchmeydighan.

Weten tupriqi altun, béghi bostan,

yatlar cheylep yürsimu öngmeydighan.

( ismet nurdinow shéirliridin)

Tarix – peqet ötmüshni eslesh emes, belki kélechek istiqbalining hülini hazirlashning desturidur. Herqandaq bir millet öz tarixidin uzaqlashsa, özining heqiqiy tarixi bilen yüzleshmise, öz tarixini öz qelimi bilen yazmisa, unutsa, bashqilarning oydurma we burmilan’ghan halda yézip bergen tarixi bilen qanaet qilsa, dunyada özining barliqini saqlap qilishi we qed kötürüshi esla mumkin emes.

Meshhur ereb tarixchisi ibni xaldun tarix heqqide shundaq deydu: ” tarix – köp kishilerni ötken weqelerdin waqip qilidu, ayrim kishilerni yoshurun sirlardin xewerdar qilidu, tarix mawzusida aldinip qilishning aldini ilish kérek “.

Heqiqeten tarix – ejdadlarning ewladlargha qaldurghan mirasi, töhpisi, ibret eyniki, yol xeritisi, tejribe sawaq qamusidur.

Mehkumiyetke boyun egken, zulumgha, heqsizliq, hoquqsizliqqa süküt qélip razi bolghan, milliy kimlikini yoqatqan, meniwiyiti xarab, nadan milletning-dunya tarix sehnisidin yoqilishi muqerrerdur!

Gérmaniyelik peylasop shopinxauir ” ghaliblar tarixini, meghluplarning dümbisige yazidu”- dégen iken.

Bizning yash ediblirimizdin biri ” dümbisini tutup bermigenler meghlup sanalmaydu” – dep yazghan idi.

Heqiqeten xitaylar bizning tariximizni ” ezeldin” dep bashlighan muqeddimidin ” azadliq tin kéyin …” deydighan xatimisige qeder oydurma, saxta pakitlar bilen toldurup dümbimizge emes, belki péshanimizge öchmes qara siyah bilen yézishqa urunup kelmekte.

Emma, uyghur xelqi tarixidin buyan xitay mustemlikichilirining qelimige ne dümbisini, ne péshanisini tutup bergen emes. Béshigha néme palaket kelse kelsun, ejdadlirining qizil qanliri singgen, ap’aq söngekliri kömülgen bu tupraqlarda öz mewjudiyitini saqlap, tiriship- tirmiship, tirejep yiqilmay tik turup kelmekte!

Démek, tarixni uning heqiqiy qehrimanliri bolghan xelq özi yazghandila özini ejdadlirini néme üchün küreshke atlan’ghanliqini, ghayisini, seweb netijilirini dunyagha tonutush bilenla qalmay hörlük – erkinlik üchün jan pida qilghan ezimetlirini, ghazi, shéhitlirini ularning mubarek nam – sherplirini hörmet éhtiram bilen yad étip ularning untulmasliqi, unitturulmasliqi üchün xelq qelbide güzel we yiqilmas bir abide tikleydu. Mana bu heqiqiy milliy tarixning roli.

” qarajüldiki jeng” – yéqinqi zaman tariximizda yüzbergen bir qétimliq qoralliq küreshning rayon xaraktérlik bir tragédik kartinisi bolup, shu mezgilde yüz bergen weqelerning jeryani, aqiwiti, esli mahiyiti heqqide kélechek ewladlargha muhim bir tarix dersi béridu.

Shundaqla yéqinqi zaman tariximizda muhim siyasiy rol oynighan”sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” ning qismen paaliyetliri tar dairide tilgha ilin’ghan bolsimu, bu heqte xelqimizning esli chüshenchisige yéngi chüshenchiler qatidu.

Bu kitab, chongqur, etrapliq tetqiqat, inchike mulahiziler bilen yézilghan tarixi eser yaki tarixi roman emes yaki bediiy uslub bilen qurashturulup, obrazlashturulghan qehrimanlar hékayisimu emes. Aptorining éytqinidek, peqet yéqin ötmüshtiki özi shexsen qatnashqan yaki shahit bolghan yaki weqe ishtirakchilirining öz aghzidin biwasite anglighan tarixi weqening sergüzeshti we bu weqelerde rol oynighan shexslerning paaliyet jeryanini réal eks ettürgen biografik shejere xaraktérlik tarixi eslimidur.

Sherqiy türkistan we uyghur tarix heqqide izdinip, sanaqsiz

” némishqa?”, ” néme üchün?” lerge jawab tépishqa qiziqqan tarix heweskar yashlirimizgha 60- we 70- yillardiki hadisiler heqqide birinchi qol yazma matériyal süpitide sunulghan bu eserni pütün uyghur yashlirining toluq oqup chéqishini tewsiye qilimen.

Bir kitab yézip oqurmenlerning huzurigha sunush, ularning teqdirini qazinish, ularning könglide qayilliq héssini oyghitish, tepekkurini échip ang tuyghulirigha xitab qilish ongay ish emestur.

Shuning üchün ” bir kitabni qanche künde oqup bolushni emes, qanche yilda yézilghanliqini chüshinishimiz lazim”- dégen pikir heqiqeten toghra.

Yéshining chongiyip qélishigha qarimay, tiriship, gheyret qilip, muhajiret alimide bu kitabni yézip millet huzurigha sun’ghanliqi üchün abduréshit haji kérimige alahide teshekkür éytimen. Allah uzun ömür ataqilsun, amin!

Axirida démekchi bolghanlirimni “weten” namliq muxemmesning axirqi kupléti bilen ayaghlashturay.

Paraghet etmesmu bu millet, zulum peryadi köz yashtin,

” ni bashlar ketti sewdadin, bu sewda ketmidi bashtin”

ümid üzme kélechektin, lepilder kökte kök bayraq

” japani kim tola chekse, göherni shu alur tashtin”.

Shéhitlar rohi shadlan’ghay, ukünki toy, zeper – shandin,

(xelq naxshiliridin)

2011 – yili. Türkiye

*****

The Amblem Of Uyghuristan Republice1

Birinchi bab-sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining paaliyetliri

heqqide omumiy bayan

Essalamueleykum eleykum:

hörmetlik oqurmen, eziz qérindashlirim!

Siz oquwatqan ” qara jüldiki jeng” namliq bu kitab, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi, qeshqer biyurosining bash sékrétari axunop we sepdashlirimning xitay tajawuzchi guruhigha qarshi milletning azadliqi, wetenning musteqilliqi üchün élip barghan qoralliq qozghilingining jeryani we aldi – keynidiki hadisiler heqqidiki eslime bolup, weqening négizi 1969- yili 8- ayning 23- küni, hazirqi qizilsu qirghiz aptonom oblasti atush nahiyisining qarajül yézisida yüz bergen.

Men shu weqening hayatta qalghan biwasite ishtirakchiliridin biri we shahiti bolush süpitim bilen eyni zamanda keng jamaetchilikke melum bolghan we xitay dairiliri teripidin délolashturulghan bu weqelikni birinchi qol höjjetlik matériyallar asasida retlep kitab qilip yézip chiqip 2005-yili türkiye istanbuldiki ” teklimakan uyghur neshriyati” da neshr qildurup élan qilghanidim.

Kitab neshrdin chiqqandin kéyin weten ichidiki az bolmighan sepdashlirim ichide munazire ghulghula peyda bolup kitabta weqening esli aktiyurliridin bezi shexslerning isimliri, paaliyetliri, qehrimanliq ish izlirining tilgha ilinmighanliqini, bezi hadisiler heqqide qanaetlinerlik ispat – delillerning yétersizliki, etrapliq yorutup bérilmigenliki shuning üchün kitabning qayta toluqlap neshr qilinishning lazimliqi heqqide bezi tewsiyiler, pikirler keldi. Shundaqla bir qisim eslime xaraktérlik yazma matériyallarni we bir qanche parche resim – fotograflarni tapshurup aldim.

Bu qétim ashu matériyal we resimlerni kitabqa kirgüzüp qayta toluqlap chiqip kitabning toluqlan’ghan ikkinchi neshrini hozorungizlargha sundum.

Men wetende shu qétim bolup ötken ishlarni, yüz bergen tarixi weqeliklerni, milliy qehrimanlirimizning baturluq ish – izlirini, weten söyer ezimetlirimizni, chélektin alghan bir tamche su süpitide eslep öttüm.

Men bu ishlarning birdinbir shahiti idim. Köp ishlargha men özüm qatnashqan we bilgen yaki méning hayat qalghan sepdashlirimdin anglighan ishlar idi. Men tarixi chinliqqa hörmet qilish we ashkarilashqa bolmaydighan milliy mexpiyetlikimizni qoghdash yüzisidin shir yürek ezimetlirimizning tillarda dastan bolghan talay ish-izliridin peqet xitay dairiliri teripidin pash bolup délo qilinip turghuzulghan qisminila xelqimge tonushturush meqsitide bu kitabni yézip qaldurdum.

Xuddi bir kitabida yézilghandek:

“insanning yazghini gheletsiz bolmas,

teqdirge yazmishtin ghelet tépilmas”.

Sewiyem töwen, qelem quwwitim ajiz, yéshim chongiyip, este tutush iqtidarim kündin – kün’ge zeiplishiwatqan bir halda qudritimning yétishiche gheyret qilip biwasite bashtin kechürgen sergüzesht we özümge melumluq weqe – hadisilerni bayan qilishqa tirishtim.

Weqelerning biwasite ishtirakchiliri, shahitliridin hayat yashawatqanlar yazghanlirimning kamkosa we muwapiq bolmighan terepliri bolsa qoshumche qilip toluqlisa minnetdarliqimni bildürimen.

Méning yazghanlirim bir dewrde yüzbergen tarixi hadisilerning peqet bir parchisi xalas. Eslide wetinimizning herqaysi wilayet, sheher, nahiye, yézilirida öchmes iz qaldurghan buningdinmu qaltis weqelerning bolup ötkini shübhisiz.

Bashqilarningmu qimmetlik pikirliri, xatiriliri, tewsiye- teklipliri sayisida téximu mukemmel tarixi eserler meydan’gha chiqsa we kelgüsi ewladlarning waqiplinish, ders ilishi, tejribe – sawaqlarni yekünlep, toghra yol yéngi upuqlarning échilishigha türtke bolsa, eyni zamandiki tarixi weqelerning wasitilik, biwasite qatnashquchiliri, shahitliri béshidin ötküzgen sergüzeshtlirini, jeryan we yekünini öz qelimi bilen yézip qaldursa, yazalmaydighanlar özi ishen’gen qelem qabiliyiti bar, zéhni ötkür yashlargha yazdursa, yaki öz ewladlirigha sözlep berse, ular qelem tewritip yézip chiqsa, hazir imkan bolmisa (élan qilalmisa) muwapiq shert – sharait hazirlan’ghanda keng xelq ammisi bilen yüz körüshtürse néme dégen yaxshi bolatti, depmu oylaymen.

Shuanda merhum shair we yazghuchi abdulla talipning bir kuplét rubaiysi ésimge kélip qaldi.

Chinliqqa közyumup közüm bar déme,

heq sözni qilalmay, sözüm bar déme.

Elge bir yaxshiliq qilalmay yashap,

tarixning aldida yüzüm bar déme.

Men wetinim, xelqim üchün héch ish qilip bérelmidim. Epsuski ulughwar ghaye, köngül arzulirim emelge ashmidi. Mana yéshim 70 din ashti. Chach saqallirim aqirip, qériliqim wayigha yetti. Put qollirimda madar qalmidi. Hemmidin yamini tughulghan wetendin uzaq, yat dölettiki musapirchiliq, yalghuzluq, tolimu éghir tuyulmaqta.

Men bu eslimini yéziwatqinimda qelimimning eng chongqur qatlimidin urghup chiqiwatqan derdlik ahlirim, qelimimdin yéziq bolup tökülüp, aq qeghez bétige söz -jümle shekilde neqish bolup uyumaqta. Bulaq süyidek bulduqlap tökülgen hesretlik köz yéshim, qelimim siyasiygha qoshulup bashqa bir tebiiy reng hasil qilmaqta idi…

U qanliq jengde shéhit bolghan sepdashlirimning jan üzüsh waqtidiki haliti köz’aldimgha kéliwélip, méni hürkürtüp yighlatmaqta. Yürikim ézilmekte idi. Ular shéhit boldi, men hayat qaldim. Buni allahning teqdirige baghlimastin bashqa yene néme chare imkan bolsun?

Kim bilidu? Belki, u hadisilerni kélechek nesillerni xewerdar qilish, heqiqetni bildürüsh, yalghan – yawidaq epsaniler, burmilashlar, qesten oydurmilar, haqaret, pitne – ighwalargha reddiye bérish, ishning eslini chüshendürüsh üchün, qarangghu, japaliq turma, qiyin- qistaq,”emgek bilen özgertish”, dep atalghan jaza lagéridiki éghir emgek, achliq azabi, rohi bisimlarda ölmey hayat qalghanliqim bir teqdiri – ilahi qismettur.

Tarixi tejribilerdin xulase chiqarghinimizda, éytqan ghaye, hörlükke intilish we milliy shoar, bir milletning qénida mewjut iken, uninggha qarshi chiqqan, uni yoq qilishqa urun’ghan herqandaq büyük küchmu amalsiz qalidu we axiri meghlup bolidu.

“qarajüldiki jeng” uyghur xelqining waqti kelgende düshmen’ge qarshi, ölümdin qorqmaydighan rohi we jasaret bilen shirdek ilishalaydighan millet ikenlikini yene bir qétim ispatlidi.

Mushu dewrge qeder xelqimizning mustemlikichi xitay basqunchilirigha qarshi körüshi, hejimning chong – kichiklikidin qet’iy nezer héch toxtap qalmidi we toxtimaydu.

Atatürk mustapa kamalning ” türk balisi, ejdadini tonughanda, téximu büyük ishlarni wujudqa chiqirish üchün özide quwwet tapalaydu”, dégen meshhur sözi bar.

Wetinimiz uyghuristan hazir xitayning mustemlike asariti astida ingrimaqta. Millitimiz – dunya tarixining qehrimanliq, medeniyet sehipilirige öchmes tamgha urghan bolsimu, teqdirning qara boranliri ichide yoqilish girdabigha ittirilmekte.

Ehwalimiz tolimu xeterlik basquchqa kélip qaldi. Bu ehwalda memliket ichi we sirtidiki barliq uyghurlar we bashqa qérindashlar bir dil, bir niyette uyultashtek ittipaqliship, weten, milletni qutuldurush üchün qolimizdin kelgüche gheyret qilip küch chiqirip ” bu septe menmu bar” déyelishimiz lazimki, düshmen’ge, düshmen ghalchiliri, xain jasuslirining arini buzush, qutratquluq qilish, bölgünchilik sélish heriketlirige qet’iy yol qoymasliqimiz, hoshyarliqimizni östürüp, herzaman sezgür, éhtiyatchan, emma, jür’etlik, müshkül weziyetke duch kelgende tedbirlik, rohluq bölishimiz lazim.

Hörmetlik oqurmenlerning chüshenchilirini aydinglashturuwélish, izdinish, tetqiq qilish melumatini kéngeytish meqsitide “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” ning qurulushi, paaliyiti, shu chaghdiki omumiy weziyet heqqide qisqiche shexsi mulahizemni bayan qilmaqchimen:

30-we 40- yillar, sherqiy türkistan tarixida boran chapqunluq, özgirishchan, shiddetlik inqilab we ixtilap dewri boldi.

33-yili qurulghan ” sherqiy türkistan islam jumhuriyiti” ruslar we xitay tajawuzchilirining til biriktürüshi bilen yoqitildi. Sabit damollam qolgha ilindi. Xoja niyaz hajim türmide ـ öltürüldi. Général mexmut muhidi chet’elge chiqip ketti. Milliy qoshun tarqitiwétildi. Yüzminglarche shéhit qanliri bilen barliqqa kelgen milliy hakimiyet qoldin ketti. Weten miqyasida dehshetlik qetliam yürgüzüldi. Ademler kéche – kündüz dekke -dükkide, xatirjem ish – heriket qilalmay, kéchiliri aramida uxliyalmaydighan weziyet barliqqa keldi.

Junggoda yapon’gha qarshi urush dawam qiliwatqan bolsa, gitlér gérmaniysining polshagha yürüsh qilishi bilen 2-dunya urushi partlidi.

1942- yili 6- ayda gérmaniye armiyisi sowét ittipaqigha herbiy yürüsh qilghan jiddiy sharaitta, omumiy ichki tashqi weziyetni toghra tehlil qilip, tarixi réalliqni közde tutup, sherqiy türkistan xelqini nijatliqqa érishtürüsh üchün chiqish yoli izdigen bir qisim angliq, milletning abruyluq ziyaliyliri, mötiwerliri, bu japaliq yolda milletni yétekliyeleydighan bir siyasiy partiyining qurulushining muhimliqini tonup yetken idi. Shu wejidin “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” qurulghanidi.

Ablikim baqi iltebirning “shéhitlar shejerisi” namliq esiride körsitilishiche,

“… 1942-yilning axirida ürümchi shehiride toxti qurban, kenji qasim zulyar, eziz qasim, zulal, mamutop qurban, iminjan, abduréhim ömer qatarliqlar ” xelq azadliq teshkilati” ni qurdi. 1945-yili 12- ayning 7- küni, sherqiy türkistan jumhuriyitining merkizi ghulja shehiride sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining shöbisi resmiy we mexpiy quruldi…”, dep yazidu.

Türkiyediki proféssor sultan mexmut qeshqirining “20- esirde xitay siyasiy partiyiliri we hakimiyetlirining sherqiy türkistan xelqige qaratqan siyasiti we uning éghir aqiwetliri” namliq maqaliside:

– ” 1946-yili 5 -ayning 5 -küni sherqiy türkistan jumhuriyitining merkizi ghulja shehiride abdukérim abasow yétekchilikide yashlardin teshkil tapqan 15 kishi teripidin mexpiy halda ” sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” ( qisqartilghan ismi ” xp”) quruldi, merkizi komitét ezaliri yette kishidin terkib tapti. Abdukérim, abasow (xp sékrétari), seydulla seypullayof (muawin sékrétari), seypidin ezizi, es’et is’haqow, memtimin iminof, enwerxan baba, abdulla zakirowdin ibaret idi”, deydu.

Proféssor sultan mexmut qeshqiri yene shu maqaliside, siyasiyon we yazghuchi qehriman ghojemberdining “uyghurlar” ( qedimki zamandin hazirgha qeder bolghan siyasiy tarix) kitabidin töwendiki neqilni keltürgen:

– …1962-yilining küz aylirida ürümchide qattiq mexpiyetlik ichide échilghan qurultayda, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining lédirliqigha, 1944-yili qurulghan jumhuriyet milliy armiyisining qomandanliridin biri, xitay xelq azadliq armiyisining générali, uyghur aptonom rayonning muawin reisi memtimin iminof saylandi. Merkiziy komitét 25 kishidin terkib tapti, bulardin bizge ismi melum bolghanlardin es’et is’haqow (tatar), patxan sughurbayéw ( qazaq), enwer jakulin (qazaq), abdulla zakirow, toxti qurban ( shinjang gézitining muawin bashliqi), ibrahim turdi, niyaz ömer, exmetjan axunop (milliy armiye ofitsérliridin 1950 -yili milliy armiyining qeshqerge yerleshtürülgen 13-déwiziyisining shtab bashliqi bolghan), abduréhim baqi, imin eysa, ababekri nasir, iminjan ikram (özbék) qatarliqlar bolup,” xp” ning asasiy meqsiti, sherqiy türkistanni xitay zulumi istélasidin qutuldurush, musteqil sherqiy türkistan dölitini berpa qilishtin ibaret idi.” xp” ning shöbe teshkilatliri sherqiy türkistanning köp jaylardiki wilayet, nahiyiliride mexpiy qurulup paaliyetlirini dawam qildurushqa bashlidi…”

(yuqiriqi kitab 786-791- betler, qazaqistan, almuta, 2009-yil neshri)

Atalmish ” uyghur aptonom rayonluq partkom partiye tarixi tetqiqat ishxanisi teripidin tüzülgen” medeniyet zor inqilabi mezgilide ” sherqiy türkistan partiyisining qepestin chiqishi we yoqitilishi” namliq matériyalida töwendiki melumatlarni uchritimiz:

” sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” 1967-yil 4- ayning 10- küni ürümchi, qeshqerde qaytidin mexpiy tertipke sélindi. Deslepte uning nami ” uyghuristan xelq inqilabiy partiyisi” bolup ataldi. Kéyin yéngidin tertipke sélin’ghan waqtini 1960-yili 11-ayning 12- küni, dep özgertti.(sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulghan künige toghrilidi ـ aptordin) shuning bilen bille partiye nami eslige keltürülüp ” sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi”, dep ataldi…” 1968-yili 2-ayda partiye merkizi komitéti teshkillendi”,”…1969-yili 1-aydin 4-ayghiche, ürümchi shöbisi, altay shöbe biyurosi, ili komitéti, börtala shöbe biyurosi, qeshqerni merkez qilip jenubiy tengritagh biyurosi qatarliq tarmaq apparatlarni qurdi. 78 asasiy qatlam teshkilatini qurup 12 wilayet, oblast, sheherge we uyghur aptonom rayonidiki 22 rayon derijilik orunlarghiche kéngeydi…”

Yuqiriqilardin melumki, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi, qaysi tarixta, kimler teripidin qaysi isim bilen, qaysi usulda qurulghanliqidin qet’iy nezer, wetenning nami, programmisi, nizamnamisi, axirqi meqsiti yeni sherqiy türkistanning milliy musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret ghayini emeliyleshtürüsh we uning üchün küresh qilish idi.

Oxshashmighan isim, oxshimighan tarix, oxshimighan shert sharaitta burunqilarning izini kéyinkiler bésip, teshkili qurulushini yéngilap eyni muddia, eyni meqset, eyni nishan ghaye üchün, xéyim – xeterdin, japa-musheqqet, qiyin- qistaqtin, ölümdin qorqmay küresh meydanigha étilghan, jénini pida qilghan u ezimetlerni sherqiy türkistan xelqi héchbir zaman untumaydu!

Emdi, sherqiy türkistan tarixigha ismi altun herp bilen yézilghan bu shereplik partiye heqqide ” shéhitlar shejerisi” de bérilgen qisqiche melumatni eynen hozorungizlargha sunimen:

“bu partiyining sherqiy türkistan jumhuriyitining dölet rehberliri, herbiy qomandanlar, ziyaliylar, jengchi – ofitsérlar, kadir, ishchi-xizmetchiler, sheher ahaliliri, déhqan – charwichilardin terkib tapqan partiye qoshuni, tézlikte kéngiyip, hakimiyetning siyaset belgilesh we istratégiyilik pilan tüzüsh ishlirigha tesir körsetküdek yoshurun küchge ige boldi.

Xelq inqilabi partiyisining aldida, istratégiye jehette rus we xitay kommunistlirining amburdek qorshawida qalghan sherqiy türkistanning heqiqiy musteqilliqini qolgha keltürüshning toghra siyasiy programmisini tüzüp chiqishtek nazuk we murekkep wezipe turatti. Taktika jehette uzaq muddetlik yaki hel qilghuch qoralliq urushning teshkili, maddiy we meniwi hazirliqini qilishtek shereplik we üzül – késil azadliq nishani turatti. Yene kélip emdila dunyagha kelgen sherqiy türkistan jumhuriyitining hakimiyet hoquqi her zaman rus we xitay jasuslirining kontrol tehditi astida turatti. Bolupmu xitay gomindangi bilen ashkara shertname tüzüp, xitay kommunistlirini yoshurun qollawatqan stalin rus kommunistlirining ” yalta shertnamisi” dawamida sherqiy türkistan xelqining janijan menpeitini ashkara sétiwetkenligidek heqiqet aldida, qil üstide turghan xelq, millet, weten teqdirini qandaq qilip xeterdin qutuldurup qilishtek bash tartip bolmaydighan mes’uliyet we mejburiyet sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining zimmisige yüklen’gen idi.

2- dunya urushining netijisi – ” yalta shertnamisi” sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining paaliyitini téximu qiyin halgha qistap qoydi. Ikki yildin kéyin 1946-yili 1- ayda moskwa-stalin, 11- ayda yen’en maw zédung, dung biwular sherqiy türkistandiki hakimiyet we herbiy qatlamning ichide orun alghan bu yoshurun partiyidin xewerdar qilindi. Bu chaghda partiye ezalirining sani 4 mingdin artuq bolup, armiye we hökümet ichide ashkara paaliyet qiliwatqan sherqiy türkistan yashlar teshkilati uning asasiy tayanch qoshuni idi. Partiyining teshkili intizami nahayiti ching bolup, rusperes yaki xityayperes dep tonulghanlargha qarita qet’iy mexpiyetlik saqlan’ghan idi.

11 bitimdin kéyin, birleshme hökümet terkibide ürümchige yötkilip kelgen partiye yétekchiliri we ezaliri pütün sherqiy türkistan zéminlirida partiye teshkili xizmitini qanat yaydurdi. Ezaliri 40 mingdin éship ketkenidi. Bu dewrde partiye merkiziy komitéti solgha mayil bolghan, kommunistik pikirler arilashqan xata yönilish belgiligen bolsimu( taktika bölishi mumkin ), emma, sherqiy türkistan xelqini musteqil qilish nishani éniq belgilen’gen idi. Eyne chaghda, sherqiy türkistan zéminini mustemlike qilip turghan we sherqiy türkistanda bir nechche yüzming zamaniwi amérika ayropilanliri we qoralliri bilen qorallan’ghan eskiri bolghan gomindang tajawuzchilirini yoqitish hemde rus kommunistlirining kontrolluqidin qutulush üchün özidin ajiz bolghan xitay kommunistliri bilen waqitliq ittipaqlishish eng muwapiq yol dep tallan’ghan bölishi éhtimalgha yéqin.

1950 – yilidin étibaren, xitay kommunistliri bilen til biriktürüwalghan rus kommunistliri sherqiy türkistan milliy azadliq körüshining ghelibisini tartiwaldi we sherqiy türkistanni ” yalta shertnamisi” diki wedisige binaen xitay gomindangigha emes, hakimiyetni iliwalghan kommunistlarning asaritige tutup berdi. Musteqil jumhuriyitimiz yoq qilin’ghan bolsimu, xitay kommunist qoshunliri bésip kirgendin kéyin, milliy armiyimizning heywisi, xelqimizning bisimiy arqisida sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi bilen xitay kommunistik partiyisi birleshme hökümetke qatnashti. Stalin bolsa alliburunla sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining 132 neper gholluq ezalirining isimlikini mawzédonggha yollighan idi.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi eslidiki zor we kona ikki düshminidin qutulghandin kéyin, qilche ikkilenmey, yéngi düshmini xitay kommunistlirining boyunturuqidin qutulush, milliy musteqilliqni qolgha keltürüsh yolida aldinqilarning yolini kéyinkiliri bésip, 60 nechche yildin biri 200 qétimdin artuq qoralliq, qoralsiz, ashkara we yoshurun küresh qilip keldi. Xelqni teshkillep köp qétim qozghilang kötürüp hakimiyetni tartiwélip musteqil sherqiy türkistan qurush üchün tirishti. Shundaq qilip bügünki künde, xitay kommunistlirigha qarshi programmisi eng éniq bolghan, teshkillik, intizamchan we sistémiliq küresh élip baralaydighan, istéragéyilik pilanliri mukemmel bolghan, ezaliri dunyaning herqaysi jaylirighiche tekshi tarqalghan, mexpiyetlik prinsipi téximu ching bolghan ikki milyon’gha yéqin xelqni teshkillep, 78 asasiy qatlam teshkilatida atmish mingdin artuq péshqedem, issiq soghuqni béshidin köchürgen we éghir sinaqlardin ötken ezasi bolghan, ammiwi asasiy kuchluq, yétekchilik roli chong, jenggiwar siyasiy we tarixi partiyige aylandi. Bir qatar qoralliq urushlar, siyasiy küreshler we medeniyet tallashlirigha rehberlik qilghan xelq inqilabi partiyisi, sherqiy türkistanning üzül késil azadliqini nishan qilip, xelqning ümid mesh’ilige, xitay kommunistlirining közige qadalghan xenjerge aylandi.

Sherqiy türkistan xelqining yérim esirdin artuq kommunist istélachilargha qarshi küresh tarixigha nezer tashlaydighan bolsaq, xitay zalimliri xelq inqilabi partiyisini üzlüksiz aldap we teqib qilip basturdi, yoshurun we ashkara inkar qilip untuldurushqa urundi. Eng axirida ashkara étirap qilip turup qanliq basturushqa kirishti. Emma, xelqning qelbidin orun alghan bu teshkilat barghanséri kéngiyip, küchiyip we saghlamliship ilgirilidi”.

Ablikim baqi iltebir:” shéhitlar shejerisi ” 1-6- bet, (sherqiy türkistan hemkarliq jem’iyiti neshriyati) istanbul.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi, dawamliq iz bésip ilgirilesh prinsipi boyunche tejribe sawaqlarni yekünlep, kelgüsi üchün ul hazirlash, axirqi ghaye bolghan musteqilliqni qolgha keltürüsh yolida, xelq’ara we ichki weziyetni küzütüp muwapiq shert – sharait yétilgende heriket qilish üchün mexpiy hazirliqlarni héch toxtatmidi.

60- yillarning bashlirida ” xp” ning hayatta qalghan bir qisim yétekchiliri, milliy azadliq körüshini qozghash, heriketke ötüsh heqqide pikirde birlikke keldi.

Sowét ittipaqi kommunist partiyisining sékrétari sérgyéwch xroshow bashchiliqida échilghan s s s r 20- qurultiyining qararliri- xitay kommunist partiyisi we xitay döliti bilen sowét ittipaqi otturisidiki siyasiy, diplomatik, iqtisadiy, herbiy sahelerdiki öz – ara munasiwetlirining yamanlishishigha yüzlinishning bashlan’ghuch nuqtisi boldi.

1962-yili ili- chöchek weqesi (29-may ghulja weqesi) yüz berdi. Shundaqla, kündin kün’ge yamanlashqan ikki dölet munasiwiti we uning ichki weziyette dawalghushush peyda qilishi, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining heriket bashlishigha türtke boldi.

Rehberlik yadrosi – “xitay bilen sowét otturisidiki ixtilap, bu teriqide dawam qilsa, choqum qoralliq toqunushqa aylinidu we bu purset bizning chong bir qétimliq azadliq jéngige atlinish imkaniyitini yaritidu, sowét ittipaqi bizge yardem béridu”- dep texmin qildi.

Tarixning bezen tekrarlinishidek ilmiy heqiqetning mahiyitini waqtida chüshinip yételmeslik, tarixtiki aghmichiliq, menpeet üchün satqunluq, yérim yolda qoshulghan hemrahlarning wapasizliqi we xiyaniti tekrar – tekrar untulup kétish, tejribe – sawaqlardin ders almasliq bizni tarixta qandaq éghir, qanliq bedel ötetken bolsa bu qétimmu shundaq bedel öteydighanliqimizni perez qilalmiduq.

Emma, aqiwitini bilsekmu bilip turup bu yolgha tewekkül qilip körduq. Mejbur iduqki, chünki pichaq söngekke yetken idi. Mejbur iduq chünki bizning tarixi, jughrapiyiwi, stéragéyilik ornimiz, shert – sharaitimiz shundaq idi…

“étimni bextiyar qoydi, xuda bermesmu bextimni, xuda bergende bextimni, alurmen taju textimni”, dégendek bir tereptin ümidwar bolsaq, bir tereptin ” yétip qalghuche, étip qal” rohi bilen bu jengge atlanduq. Qol qoshturup, nale qilip, biteleyliktin qaqshap ölümni kütüp olturush – millitimizning shan – sheripige dagh chüshüretti…

Mana shu roh we ishench bilen sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi, wetenning herqaysi jaylirida yer asti paaliyetlirini janlandurdi. Ishenchlik melumatlargha qarighanda, partiyining qayta yéngidin teshkillinishi, partiyining yéngi programmisi, heriket pilan layihisi, meshhur qomandan wetenning qehriman ewladi memtimin iminopning bashchiliqida, toxti qurban, niyaz ömer, qasim persa, ismail ibrahim qatarliq wetenperwer ziyaliylarning birlikte bash qaturup pilanlishi bilen meydan’gha kelgen bolup, partiyining herqaysi jaylardiki organliri retke sélinip qayta teshkillendi.

1964-yili merkizi biyuro qeshqerge yötkeldi. Qeshqer rayoni uyghurlarning eng zich olturaqlashqan, chet’eller bilen chégrilinish yéqin, stéragéyilik orni muhim jay bolup, ongushluq we ongushsiz herqandaq sharait astida bir chiqish yoli tépish mumkinchiliki bar, dep hésablandi. ( xitay hökümet dairilirining qarishiche “ot merkizi” qeshqer idi ).

Sherqiy türkistan xelq partiye merkiziy komitéti, xitayning sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan hakimiyet sistémisidiki yüz bérish éhtimalliqi bolghan bir qatar qalaymiqanchiliqidin paydilinip, waqitni ching tutup derhal mexpiy halda teshwiq – terghibat, eza tereqqiy qildurush xizmitini bashliwetti. Bu intayin aqilane bir qarar idi.”ittipaq” jurnili,” istiqlal” géziti qatarliq shipgrap bilen bésilip, köpeytilip yoshurun tarqitildi. Uning bilen birlikte deslepki qedemde 10 ming kishilik namayish uyushturush, yüznechche orundiki bénzin iskilatlirigha ot qoyuwétip, peylomeydanidiki mehbuslarni qutquzup qorallandurushush omumiy qozghilanggha teyyarliq ishliri bashlandi we bu ishlargha qeshqerni merkez qilghan jenubiy tengritagh biyurosining bashliqi qadir sawut mes’ul qilindi.

1965-yili 8-ayda qadir sawutning orunlashturulushi bilen palta memtiminning peylo meydandiki mes’ul xizmitidin paydilinip yoshurun yötkep kélin’gen qorallar ” boran partiyisi” (esli xelq inqilabi partiyisining bir tarmiqi bolup mexpiyetlikni saqlash éhtiyajidin waqitliq bu isim qollinilghan) ezalirigha tarqitildi we qisqighine waqit ichide meydan ( emgek bilen özgertish meydani) xitay eskerliridin tazilandi.

Emma, sirttin kélidighan yardem we qorallar yétip kélelmidi. U ariliqta yüzlerche mashina bilen qeshqer tereptin kelgen xitay eskerlirining qatmu qat qorshawigha chüshüp qalghan mujahidlar töt saetkiche zembirek tankilargha qarshi berdashliq berdi. 37 mujahid shéhit boldi. ( yatqan jayliri jennettin bolsun. Amin!) yüzlerche xitay eskiri yer chishlidi we yaridar boldi.

Teshkilatchilardin qadir sawut türmide qiynap öltürüldi. Qalghan mujahid partiye ezaliri jaza téximu éghirlashturulup ölüm jazasigha, muddetlik we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilindi. Qeshqer wilayiti teweside bir qanche ayghiche höküm sürgen dölet térrori, tutqun qilishlar hemme kishini jénidin jaq toyghuzuwetti. Shuning bilen”xp” ning xizmiti téximu mexpiy haletke köchti.

1966 -yili 5- ayda mawzédungning biwasite qol tiqishi bilen atalmish ” prolétariyat medeniyet zor inqilabi” bashlandi.

” burjua ilim nopuzluqlirini pipen qilish” din bashlap ” töt konini yoqitish”,” kapitalizm yoligha qarap mangghan hoquqlardarlarni pipen qilish”, tartip chiqirishighiche bolghan mezgilde jallat wang inmaw sherqiy türkistanda, bu heriketning tigh uchini milliy kadirlargha, bilimlik ziyaliylargha, diniy ölimalargha qaratti.

“ongchi”, “yerlik milletchi”, “pantürkist”, “pan islamist”, “eksil’inqilabchi”,” buzuq unsur”, “koniliq terepdarliri unsur”,” qarangghu bazarchi” wehakaza dégen qalpaqlarni kiydürüp, qattiq qolluqluq bilen jazalidi. Kéyin wang inmawning özimu ” kapitalizm yoligha qarap mangghan hoquqdar” dep atilip yoqitish obiktiwigha aylanduruldi…

Sherqiy türkistan teweside minglarche ammiwi teshkilatlar quruldi, herxil debdebilik, menaliq isimlar bilen atalghan bu teshkilatlar wang inmawni qoghdighuchilar( bularning shoari, aptonom rayonning muawin sékrétari wuguang, lüy jenrin, jang jungxen, burhan shehidi we iminoplarni yoqitayli, dégendin ibaret idi) bu tereptikiler wang inmaw yaxshi yoldash! Dep jarsalatti.

Yene bir terep bolsa wang inmawni yoqitayli! Dep otturigha chiqqan idi.

Yene bir guruh bolup bular her’ikili köz qarashqa qarshi turup bi terep halda turushatti. Sherqiy türkistanda shu waqitning özide 3 chong xitay teshkilati bar’idi. Xelq inqilabiy partiyisi ezaliri bu üch xitay teshkilatigha tekshi tarqalghan bolup, özining istratégiyisi üchün mexpiy heriket qiliwatatti. Körünüshte ular bir biri bilen reqiblerdin idi.

Sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ichki jehettin masliship heriket qilishi netijiside wetinimizning herqaysi jaylirida xitayning dölet apparati palech haletke chüshüp, hökümetsizlik anarxizm taza ewj alghanidi.

Bolupmu 1967-yilning béshida mawning ayali jang chingning ـ

” qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdininglar”, ـ dégen chaqiriqi chiqishi bilen, pütün ammiwi teshkilatlar öz aldigha qorallinip bir – biri bilen resmiy qoralliq ilishishqa bashlidi.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi bu pursettin paydilinip, herqaysi teshkilattiki ezalirigha qoshunni tézlikte kéngeytish, qoral- yaraq, oq – dora toplashqa seperwer qildi. Rehberler azadliq küreshke puxta teyyarliq qilish üchün teshkili qurulushni retke sélip herxil pilan- layihilerni tüzüp chiqishti…

Sheher ahalisi, mekteplerdiki ziyaliy oqutquchi, kadirlar, ishchilar, yézilardiki déhqanlarni qozghap teshkilatni kéngeytish, keng kölemde eza qobul qilish, qoral toplashqa jiddiy tutush qilish, omumiyyüzlik qozghilishqa teyyar bolup turush toghrisida jiddiy xizmetler ishlendi. Shuning bilen bille, uzun yilliq tarixqa ige we altun tamghisi, bayriqi, hökümet tereptin musadire qilin’ghan, ezaliri herxil jaza usulliri bilen basturuwétilgen” sherqiy türkistan islam partiyisi” özining teshkili apparatini qaytidin teshkillidi.

Diniy zatlar tézlikte yashlar we ösmürlerni, yurtini qutuldurush, xelqni qoghdash üchün ghazat qilalaydighan, shéhitlikni ghaye bilidighan, diniy wetenperwerlik rohida terbiyilesh üchün janpidaliq bilen xizmet qilishqa bashlidi. Teshwiqat – terghibat ishlirini keng kölemde rawajlandurush arqiliq xelqni oyghitip, omumyüzlük qozghilang kötürüsh üchün zémin hazirlidi. Herqaysi jaylarda qoralliq jenggiwar guruppilar quruldi.

Sherqiy türkistan teweside ammiwi asasiy, xitay kommunistik partiyisidin nechche hesse küchlük bolghan bu partiyining ürümchidiki merkiziy komitéti, shöbe biyurosi birlikte ” sherqiy türkistanning teqdiri”, “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining omumiy programmisi”,”sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining nizamnamisi” qatarliq hayati küchke ige ehmiyetlik höjjetlerni teyyarlap herqaysi jaylargha tarqatti shundaqla sherqiy türkistan jumhuriyitining dölet giribi, dölet bayriqi nusxilirini hazirlidi.

1968 – yili 2- ayda sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining merkizi hey’et riyasiti qurulghandin kéyin, herterepke adem yollap, alaqe baghlashqa, teshkilatni kéngeytip kücheytishke kirishti.

Bu arida shuni estin chiqarmasliq lazimki, ” medeniyet zor inqilabi” ning qalaymiqanchiliqi höküm sürgen shu künlerde

” shinjang uniwérsitéti” ni merkez qilghan “qizil 3- lyen qomandanliq shtabi” quruldi.

Xitayche ” xong san lyen” dep atalghan bu teshkilat aliy mektep studéntliridin terkib tapqan bolup,” partiye ichidiki kapitalizm yoligha qarap mangghan hoquqdarlarning edipini bérish” ni meqset qilghan bolup,. Sherqiy türkistandiki uyghur kadirlarning chong- kichik hemmisi birdek tartip chiqirilip küresh – pipen’ge tartilghan idi.

” aptonom rayon” ning muawin reisi, sabiq milliy armiyining qomandanliridin bolghan général memtimin iminop ” mesile tapshurush”, ” küresh qilish” bahanisi bilen uniwérsitétta saqlinip qalghan idi. Emeliyette bu zat, qézil 3- lyen teshkilati teripidin qoghdap qélin’ghan idi.

Qézil 3- lyen – asasen uyghur, qazaq oqughuchiliridin terkib tapqan bir siyasiy teshkilat bolup, ularning rehberlik yadrosi-abit, aytan, alim ghazi qatarliq yashlardin terkib tapqan idi.

Bu heriket ” aptonom rayonluq hökümet ishxanisi, munasiwetlik idarilerning arxipliridin qolgha chüshken muhim matériyallar asasida, xitay armiyisining shinjanggha kirishning aldi keynidiki weqelerdiki arqa pilanliri, “eksil’inqilabchilarni basturush”, “üchke qarshi küresh”.”beshke qarshi küresh” herikiti, ” ongchi yerlik milletchilikke qarshi turush körüshi” we uning sehne arqisi, 60- yillardiki acharchiliq, bay nahiyisidiki acharchiliqtin ölgen 10 mingdin artuq ademning ehwali we uning arqa körünüshi”, tizma maqaliler bolup yézilip wetenning bulung – puchqaqlirighiche tarqitildi. Shipgrapta bésilip köpeytilip tarqitilghan bu matériyallar ichide:” wang inmawning milliy siyasettiki tütek perdisini yirtip tashlayli!”, dégen maqaliler toplimi alahide diqqetke sazawer ige bolghan idi.

Bu mexpiyetlikning otturigha chiqishida merhum iminopning roli nahayiti chong bolghanidi.

1968- yili 3- martta, xitayning sherqiy shimali rayonida sowét ittipaqi bilen chégra siziqi bolghan amur deryasining töwen éqimidiki jinbawdaw ( ruslarning damaniski arili) da chégra toqunushi yüz berdi.. Uzaq ötmey tarbaghatayning térekti rayonida yene bir qétimliq qoralliq toqunush boldi.

Bu hadisiler ikki dölet munasiwitidiki ziddiyetlerning neqeder yamanlashqanliqining bir ishariti idi.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi waqitni ching tutup, chong qozghilanggha teyyarliq qilish paaliyitini qanat yaydurdi. Xitay dairilirining ashkarilishiche, shu mezgilde,

” sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi ili shöbisi, ürümchi shöbisi, altay shöbe biyurosi ilgiri – axir bolup 12 qétim sowét ittipaqi bilen mongghuliyege adem ewetip qoral – yaraq, tilgrap apparati hemde herbiy ishlar meslihetchisi ewetip bérishni telep qilghanidi. Sowét ittipaqining jasusluq axbarat orgini uyghuristan’gha 9 türkümde xupiyane halda 14 adem qétim télégraf apparati, qoral – yaraq we heriket xirajiti kirgüzüp, sherqiy

türkistan xelq inqilabi partiyisi bilen alaqileshti”,

” börtala shöbisi chégra mudapie gazarmisi atliq eskerler tarmaq etriti we saqchixanining qoral – yaraqlirini bulighandin kéyin qara toluq téghining éghizida qoral – yaraq bazisi qurup, partizanliq herikiti élip bérish qestide boldi,” dep yazidu.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi börtala shöbisi heqqide söz échilghaniken, bu heqte bir az toxtilip ötsek artuqche bolmas.

Biyuroning rehbiri, sabiq milliy armiye ofitsérliridin biri, milletsöyer, wetenperwer qehriman sheyxhaji iysa bolup, 1962- yilidin kéyin xitay sowét munasiwetliri yirikleshken we bu sewebtin sherqiy türkistanda shekillen’gen yéngi weziyet astida xelq inqilabi rehberliridin biri, meshhur milliy qehrimanimiz niyaz ömer teripidin teshkilatqa qobul qilin’ghan.

Undin bashqa börtaladiki wetenperwer, abruyluq kishilerdin memet imin iysa bayéw, muhemmed hajiyéw ( milliy armiye ofitsérliridin), ghappar hesen, ismail palwan qatarliq kishilermu teshkilatqa qobul qilin’ghan.

1968- yili yazda, shöbe merkizi komitétining yolyoruqigha asasen paaliyitini kücheytip teshkilatni kéngeytishke kirishti. Yéngi eza qobul qilish, keng – kölemde teshwiqat, terghibat élip bérish bilen shughullandi. Ürümchidiki situdéntlarherikitining bashlamchiliri ( qizil 3- rota) esli börtalaliq abit yaqup, aytan yüsüpxanlar börtalagha kélip, sheyxhaji bilen körüshüp alaqileshkenidi.

1969- yili 7- féwral küni échilghan mexpiy yighinda, shöbe biyuroning ezaliri resmiy békitilip, sheyxhaji rehber bolup saylandi. Wezipiler teqsim qilindi. Programmilar qararlashturuldi. Ürümchidiki merkizi komitét périzdiéymumi teripidin ewetilgen ismail ibrahim, abit yaqup, aytan yüsüpxan qatarliq besh kishining 1969- yili 21- féwral 5 at we yan qorallar bilen jabdunup shimaldiki borda tagh yoli arqiliq xitaylar ” uchar qanatmu ötelmeydighan polat qorghan”dep dawrang salghan chégrasidin aman ésen sowét ittipaqi tewesige ötüp kétishke shert hazirlap bergenidi.

Xitay saqchi dairiliri, jasusluq organliri ittek burap, timisqilap bu teshkilatning péyige chüshti.

Sheyxhaji bashchiliqidiki teshkilat ezaliri teshwiq waraqliri tarqitish, xelqni qozghash, lazimliq qoral- yaraq toplash, peyti kelse milliy inqilabni börtaladin bashlashqa jiddiy tutush qilmaqta idi.

1969- yili 3- ayning 3- küni yüzbergen jinbawdaw weqesidin kéyin pütün diqqet étibarini chégra rayonlargha qaratqan xitay dairiliri, bezi xain, turaqsiz insanlarning pash qilishi bilen teshkilatning bir qisim gholluq ezaliri tutqun qilindi.

4-ayning 18- küni teshkilat rehberliridin sheyxhaji, ablikim xudaberdiler qolgha ilindi.

Eyni zamanda bezilerning chet’elge chiqip kétish teklipini ret qilghan sheyxhaji türmide, iqrar qildurush, bashqilarni pash qilish üchün qollan’ghan éghir azab, qiyin qistaqlargha baturane berdashliq berdi. Sepdashlirini satmidi. Her küni wehshiyane tayaq, qiyin – qistaq azablar uni bash egdürelmidi. Hetta, kamérgha öz ademlirini kirgüzüp urdurdi, xorlidi. Héch nersini iqrar qilmidi, heqiqiy qehrimanliqning büyük ülgisini yaratti.

1970- yili 21- mart, xitaylarmezkur teshkilatning ezalirini jazalash meqsiti bilen atalmish ” höküm élan qilish chong yighini” uyushturuldi. Kocha-kochilarda tanka, bronéwik, zembireklerni toxtitip hazirla urush bolidighandikidek sürlük bir halet shekillendürgenidi.

Buningdin bir ay burunla, pütün idare – jem’iyet, yéza – qishlaqlarda xelqni, sotliniwatqan 20 neper inqilabchining ölüm bilen jazalandurulushi üchün jamaet pikri toplash we bu arqiliq “öltürmise xelqining ghezipi bésilmaydu…,” dégen gepni hökümnamige kirgüzüsh we buning ” ammining rayi” ikenlikini ispatlash üchün mejlis üstige mejlis, yighin üstige yighin échip adem toplap, qamalghanlarni eyiblesh, haqaret qilishqa mejburlighan we ” ölüm jazasi bérilsun” dégüzgenidi.

21- mart küni pütün börtala ahalisini toplap soghuq yerde olturushqa buyruq berdi. Ornidin turushqa ruxset qilinmidi. Atalmish ” jinayetchiler” meydan’gha élip kélin’gende bir qanche chong mashinida chish- tirniqighiche qorallan’ghan eskerler birinchi derijilik urush hazirliqida teq turdi.

Atalmish ” jinayetchiler” qolliri baghlan’ghan, putigha kishen sélin’ghan, tilliri inchike sim bilen baghlan’ghan, meydisige

” eksil’inqilabchi” dégen taxta ésilghan idi.

Yérim saet ichidila höküm élan qilinip, börtalaning jenubidiki derya boyida, sheyxhaji iysa, ablikim xudaberdi, memtimin iysabayéwler étip öltürüldi. Qalghanlargha 20 yildin 5 yilghiche qamaq jazasi bérildi.( qiyin – qistaq, azab- oqubet, tayaq – toqmaq, achliq – ussuzluq azabidin merhum sheyxhaji orughlap kichikkine baligha oxshap qalghanidi.)

höküm börtala shöbe herbiy rayon herbiy sot teripidin chiqirilghan bolup, shöbe herbiy rayonning qomandani dung shang sing shundaqla ürümchidin mexsus teklip bilen chaqirilghan jallat générallar qatarida milliy munapiq, xitay armiyisining général mayori zahir sawdanopmu yighin munbiride olturghanidi.

Nurghun kishiler chandurmay közyashlirini töküp, ünsiz ah urdi, “shéhitlar qelbimizde menggü hayat!”, déyishkenidi.

( qirghistan ” ittipaq ” géziti, ” tariximizdiki yarqin simalar” din ilindi.)

sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi börtala shöbisining éghir talapetke uchrishishi, ezaliri we rehbiri xadimlirining qurban bölishi, pütün sherqiy türkistan xelqi üchün zor bir yoqitish boldi.

Xitay mustemlikichi zalimliri “bölgünchilik, we bölgünchiler üstidin qazinilghan büyük ghelibe” dep hörkiridi. Xitayning ichki matériyallirida “… Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi bölgünchilik guruhi 1970- yili 3- ayda tarmar qilindi…” dep jar saldi. Börtala shöbisining yoqalghanliqini “pütün sherqiy türkistandiki xelq partiyisining yoqitilghanliqidin dérek béridu” dep weten ichidiki bir qisim ammini waqitliq aldidi.

Emma, bu partiye yoqitilmighan idi, hélimu mewjut idi, uning xitay kommunistliri teripidin yoqitilishi esla mumkin emes idi!

Xitay kommunist dairiliri bu partiyining tamamen yoqitilghanliqini xelq ammisigha tekrar éytqan bolsimu, yenila uning teshwiqat waraqchiliri,” mesh’el” géziti. “istiqlal” géziti qatarliq gézitliri her küni dégüdek kocha- kochilarda mexpiy halda kengri tarqitilmaqta idi.

Undin bashqa yene, sowét ittipaqining almuta, tashkenttin bérilidighan uyghurche radio dolqun xewerliri shundaqla ” wetenni qutquzush” radiosining xewerlirimu sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining heriket paaliyetlirini herküni dégüdek anglitilip turatti.

1969- yili, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi “shimaldin shepe bérip, jenubni tizginlesh” taktikisini qollinip, omumiyyüzlik qoralliq qozghilang kötürüsh qararigha keldi. 6- ayning 28- küni qoralliq qozghilangning kötürülüsh küni qilip békitildi.

Sanji, qaramay, shixenze, ghulja börtala, chöchek- tarbaghatay wilayiti, altay qatarliq shimaldiki sheherlerde birla waqitta partlitish weqesi peyda qilish bilen birlikte teshwiqat waraqchilirini köplep tarqitip, düshmenning diqqitini shimalgha burap, jenubi tereptiki qozghilangchilar qeshqer etrapidiki nahiyilerde qoralliq qisimlarning qorallirini tartiwélip atush terepke yüzlinip, ulughchatqa hujum qilip, chégra mudapie qisimlirini qoralsizlandurup, chigrini échiwétish, eskiri küchni merkezleshtürüp qeshqerge hujum qilish, pütün nahiye, yézilar tengla qozghilip qeshqerni igilesh bilen bir waqitta sherqiy türkistan jumhuriyitining qaytidin qurulghanliqini pütün dunyagha anglatqandin kéyin afghanistan, pakistan, hindistan arqiliq chet’eller bilen bolghan diplomatik munasiwetni baghlap jiddiy we tiz sür’ette qoral – yaraq sétiwélip ürümchige qarap hujum bashlash, axirida pütün sherqiy türkistan zéminidin xitay tajawuzchilirini qoghlap chiqirip, azad- hör, musteqil bir dölet qurup chiqish meqsitige érishish pilanlan’ghan idi.

Yépishing erk üchün sizmu qoralgha,

qisastin qisseler qalsun zaman’gha.

Shéhitlar qinida nemlen’gen tupraq,

u séning wetining tarixinggha baq..

….

Bu heriket pilanlirining emililishide eng zor ümid “chet’elning” yardimi idi. Wediler, kélishimler hetta qesemlerge köre axirghiche bir septe küresh qilish, hayat – mamatta birge bolush, ghelbide – meghlubiyette ortaq bolush prinsipi asasida chégra boylirida tayanchi herbiy baza qurush, eskiri ishlarda bir tutash pilanlap bir merkezdin qomandanliq qilish, arqa sep teminat ( qoral – yaraq, oq- dora, yémek – ichmek, küch toluqlash…) xizmetlirini toluq we yéterlik derijide kapaletke ige qilish, teshwiqat – terghibat ishlirini kücheytip, xelq’arada jamaet pikri toplash, hoquqi dawada, sherqiy türkistan xelqining özini – özi idare qilish, musteqil dölet qurushning tebiiy heqiqiy ikenlikini dunyagha anglitish bash tartip bolmaydighan mes’uliyet wezipisi idi.

Sherqiy türkistan xelqi bu yolda qanchilik éghir bolsimu bedel töleshke razi idi. Peqet birla meqset- xitay tajawuzchilirini weten tupriqidin teltöküs qoghlap chiqirish, musteqil öz – özige xoja bolghan bir sherqiy türkistan dölitini qurup chiqish idi.

Ishlar kütkendek öz yolida bolmidi. Pilanlar astin – üstün boldi. Omumiy weziyettin qorqqan we alaqzade bolghan xitay saqchi idariliri barliq küchini ishqa sélip jasusluq organliri arqiliq bu mexpiy teshkilatning péyigha chüshti…!

Xitay dairilirining ichki mexpiy höjjetlirining qeyt qilinishiche:

– ” …1969 -yili 1- ayda uyghur aptonom rayonluq jamaet xewpsizlik qoghdash bölümliri teripidin teshkillen’gen mexsus délo tekshürüsh guruppisining etrapliq tekshürüp, razwédka qilish arqiliq, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining heriket ehwalini asasi jehettin igilep hemde toluq, ishenchlik pakitlarni qolgha chüshürüp buning azadliqtin buyan shinjangda yüzbergen eng chong teshkilat, ikenliki, bir yürüsh mukemmel programmisi, uzun’gha sozulghan heriket pilani bolghan eksil’inqilabiy bölgünchilik guruhi délosi ikenlikini bayqidi..” déyilgen…

Bu teshkilatning xaraktéri we uning muddiasi toluq igellen’gendin kéyin öz – özige ishenmey qalghan xitay hökümet dairiliri hoduqup kétip ehwalni, xitay dölet bash ministiri juinleyge melum qilidu. Xitay dölet ishlar kabinéti bu ishni junggoning teqdirige munasiwetlik chong ishlar qatarida qarar maqullap sherqiy türkistan zéminigha xitayning ichki ölkiriliridn eskiri küch yötkep kélishke bashlaydu.

Xitay ichki ishlar kabinétining qararidin waqip tapqan sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining mes’ulliri, derhal heriketke kélip herqaysi teshkilat partiye yachéykiliri, her qaysi rayonlardiki yer asti teshkilat bashliqlirigha “mexpiyetlikni jantikip qoghdash, ongushsizliqlargha berdashliq bérish, eza tereqqiy qildurushni waqtinche toxtitish, melum mezgil sugha chöküwélish”,

“ölgen bolup yétiwélish” taktikisini qollinip paaliyetlerni waqtinche toxtitishqa, ehwalni közitish” heqqide yolyoruq béridu.

Shuning bilen bir waqitta salahiyiti ashkarilinip qalghan bir türküm kishiler, herxil yollar bilen chetke chiqiriwétildi.

Merkizi komitétining asasliq kishiliri bixeter jaylargha yötkilip mudapielendi. Péshqedem jumhuriyet jengchiliri we asasi rehbiri küchler asta – asta jenubqa yötkeldi…

Her dewrde bolghandek, bu qétimmu eng muhim basquch, halqiliq peytte, sherqiy türkistan xelqining hayati, janijan menpeitini tarixtin biri xitaygha sétip adetlen’gen

“chet’el” yene wedisige, qesimige xilapliq qilip xain yüzini yene bir qétim körsetti.

Qozghilanggha üch kün qalghanda, pütün pilan ashkarilinip qaldi…!

1969 -yili 6- ayning 25- küni, xitay dölet bash ministiri juénleyning biwasite qol silishi, buyruqi bilen xitay dölet ichidiki herqaysi herbiy rayonlargha qarashliq herbiy qisimliridin chaqmaq tézlikide yüzminglighan herbiylerni we qoralliq saqchi qisimlirini wetinimiz miqyasigha yötkep ekélip, yerlik bingtüen qisimlirining ichki jehettiki maslishishi bilen birla waqitta shimaldiki 15 sheherde qanliq basturush, tutqun qilish térrorluq herikitini bashlidi…

Pütün qatnash yolliri qamal qilindi, nahiye yézilar qorshawgha ilindi, aldin qolgha chüshürgen” qara tizimlik” boyunche yol éghizlirida, öy- öylerde, mehelle – mehellilerde, mekteplerde, zawut- kan karxanilarda, idare jem’iyetlerde, nopus tekshürüsh bahanisi bilen onminglarche sherqiy türkistan oghul – qiz perzentliri bigunah qariqoyuq tutqun qilindi. Türmiler toshup kétip solaydighan’gha bosh yer tapalmay, mekteplerning oqutush sinipliri, aliy, bashlan’ghuch we otturamektep shundaqla téxnikomlarning sinip, yataq binaliri, kinoxana, tiyatirxanilar hemmisi dégüdek türmigha aylanduruldi.

Shu qétimqi tutqunda, deslepki melumatlardin igellishimizche sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining ezaliridin 32 ming adem tutqun qilin’ghandin bashqa yene 30 mingche bigunah xelqmu tutqun qilinip oxshimighan derijide jazagha tartilghan.

Bu tutqun qilin’ghanlarning arisida iz-déreksiz ghayib bolghanlarning sani hazirghiche éniq emes idi…

Gerche ehwal shu derijide éghir bolghan bolsimu, qeshqerning weziyiti bir qeder yaxshi idi. Shimaldin jenubqa mexpiy kelgen partiyining mes’ul xadimliri, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi qeshqer biyurosining bash sékrétari axunopning qomandanliqida yéngi pilanlarni tüzmekte idi.

Axunopning qolida zerepshan musteqil polkidin bashqa yene herqaysi nahiye- yézilirida mustehkem tayanch ponkitliri, xoten, qaraqash, qaghiliq, aqsu, atush, aqtu, tashqorghan, toqquzaq, tashmiliq, bulaqsu, oytagh, muji qatarliq jaylarda qoralliq qisimliri we partizanliq etretliri bar idi.

Bu qoshunlar körünüshte “prolétariyat medeniyet zor inqilabi” namidiki wang inmawni yoqitidighan ammiwi teshkilatlar bolup

” qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdinish” nami bilen qorallan’ghan teshkilatlar idi.

( bu heqte kéyinki babta tepsiliy toxtilimiz)

“prolétariyat medeniyet zor inqilabi” dep atalghan bu atalmish ammiwi xaraktérlik inqilabta, pütün xitay miqyasida zor qalaymiqanchiliq yüz berdi. Xususen, mawzédungning ayali jang ching medeniyet inqilabi rehberlik guruppisining mudirliq hoquqini qolgha kirgüzüwélip arqidinla ” qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdininglar” dégen chaqiriqni chiqardi. Shuning bilen pütün amma teshkilatlargha uyushup özini qoghdash meqsiti bilen qorallinishqa bashlidi. Armiye we qoralliq qisimliri körünüshte ” bi terep” boluwalghan bilen ” solchilarni qollaymiz” dégen bahane bilen ammiwi teshkilatlargha astirtin süküt bergenidi. Her qaysi ammiwi teshkilatlar özini qoghdash shoari bilen kelgen yerde qoral bulashqa kirishti. Hetta, sowét ittipaqining wétnamgha toshup kétiwatqan bir poyiz qorallirinimu ammiwi teshkilatlar hesh – pesh dégüche bulap ketken idi…

Xitayning ichki ehwali yamanlashqandin kéyin weziyetni kontrol qilishqa közi yetmigen xitay merkizi hökümet organliri ammiwi teshkilatlarning qolidiki qorallarni derhal yighiwélish üchün jiddiy yighin chaqirip, mawzédungning aliy yolyoruqi, kompartiye siyasiy biyuroning qarari, dep ” 1969- yili 23- iyul buyruqi” ni chiqardi. Buyruqta:

– “herqaysi ammiwi teshkilatlar qorallarni tapshurup, chong birlishishni emelge ashurush lazim, teshkilat ichidiki buzuq kattiwashlarni amma özliri heriketke kélip tutup jamaet xewpsizlik organlirigha tapshurushi shert”, dep keng teshwiqat élip bardi. Buni kishiler ” 23- iyul buyruqi” dep atidi.

Gerche, bu buyruq merkezning mawzédungning buyruqi dep jakarlan’ghan bolsimu, ammiwi teshkilatlar bu buyruqqa anche ehmiyet bérip ketmidi. Chünki, teshkilatlar aldi bilen özige qarshi bolghan teshkilatlarning aldin qoral tapshurushi lazimliqini, andin özliriningmu qoral tapshuridighanliqini bildürüp bir – birige xiris qilip, bes séliship qoral tapshurushni qesten ret qilishiwatatti.

Xitay merkizi hökümetning bu xildiki buyruqi taza ünüm bermigendin kéyin, xitay hökümet dairiliri ” qum arilashturush” siyasitini qollinishqa bashlidi.

Yüzminglighan xitay armiye eskerlirini otturigha chiqirip ularni yerlik ammiwi teshkilatlar, idare -jem’iyetlerge, kan – karxanilargha ewetip merkezning qoral tapshurush toghrisidiki buyruqini izchillashturushqa meqsetlik orunlashturdi, bu eskerler herbiy formidiki kiyimlerni kiygen bolup, qollirida mawzédungning eserliri, xitay merkizi hökümetning “yolyoruqi” ni kötürüwélip etidin kechkiche qoral tapshurush, chong birlishishni ishqa ashurush heqqide teshwiqat we mejburlash siyasitini yürgüzüshke bashlidi.

Sherqiy türkistan teweside, milliylar köp jaylashqan rayonlarda xitay armiyisi ichidiki milliy eskerlerni otturigha chiqirip, yerlik uyghur xelq arisigha singdürüp kirgüzüp xitayning “qoral tapshurush we chong birlishish” ni ishqa ashurush heqqide teshwiqat élip bardi.

Shu chaghdiki bu ishlargha biwasite qol tiqip ishligen uyghur emeldarliridin ” shinjang herbiy rayoni” ning muawin qomandani général mayor zahir sawdanop, ” jenubi shinjang herbiy rayoni” siyasiy bashqarmisining muawin mudiri olatayop ( qeshqer xelqi latayop-deydighan).”jenubi shinjang herbiy rayoni” ning muawin senmujangi turaq ismaillar xitay hökümitining bir qatar siyasiy yétekchi idiyilirini xelqqe téngip qoral tapshurushqa heydekchilik qilish wezipisini ötewatatti.

Xitay hakimiyitining bu xil siyasiti kéyinki künlerde “hökümetni herbiy idare qilish” dep ashkara jakarlandi.

Hemme yer “herbiy idare qilish” orginigha ötüp, mekteplerdin tartip idare jem’iyet, zawut, kan- karxanilar, qatnash transport, yesli, kocha bashqarmiliri mehellilergiche herbiy wekiller kirip orunlashti.

Hetta, partiye -hökümet orunlirimu”herbiy idare qilish” tüzümige boysunup hökümetsizliktin ibaret weziyet xitay kommunist dairilirining tizginige chüshüshke bashlidi…

Medeniyet zor inqilabidiki zor küchni teshkil qilghan ammiwi teshkilatlar amalsizliqtin bara- bara qoral tapshurushqa bashlidi.

Teshkilatlarning qoral tapshurushi nahayiti asta we qismen qarshiliq körsitish heriketlirimu sadir bolup turdi. Tapshurghan qoralliri iptidaiy jem’iyette yasalghan kona ow miltiqi, özliri yasiwalghan yerlik usuldiki miltiq undin bashqa waqti ötken aptomatlar, zembirek- toplar… Qatarliq qorallarni tapshurdi.

Bundaq bir jiddiy sharaitta sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi qoralliq qozghilanggha teyyarliq qilish herikitini yenimu jiddiy, mexpiy, téximu yoshurun, éhtiyatchan halette élip bérishqa mejburlandi.

“herbiy idare qilish” organlirining mes’ulliridin turaq ismail qeshqer shehirige qarashliq 36 ahale komitétqa chüshüp yéqinlirini egeshtürüp kochimu- kocha, mehellimu- mehelle chépip yürüp qoral tapshurush, qarimu – qarshi teshkilatlar chong birlishishni emelge ashurush jehette xelqning méngisini yuyush bilen aware idi.

Sawdanop bolsa, mekit nahiyisige bérip mekittiki ammiwi teshkilatlarning qorallirini yighiwélish, tereplerni birleshtürüsh ishigha mes’ul bolghan idi.

Mekit nahiyisi qeshqer wilayitide alahide bir nahiye bolup, mekitning barliq hoquqi asasi jehettin isyanchilarning qolida idi. Xitay aqqunlirigha put tirep turalighudek jay tépilmaytti.

Nahayiti az sandiki xitay emeldarliridin bashqa xitay aqqunliri nahiyini tashlap bashqa yurtqa qéchip ketkenidi.

Mekitning emeliy hoquqi rozi hékim, muhemmed imin qadir bashliq isyanchilarning qolida idi. Nahiyilik traktor ponkitini tayanch ponkit qilip qoralliq saqlawatqan bu teshkilat, alliburun sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining rehberlikige boysunup jenggiwar wezipe ötesh herbiy halitide idi.

Rozi hékim, muhemmed imin qadirlarning küshendisi bolghan mekittiki bir qisim jahil xitay aqqunliri, hökümetning we bingtüenning astirtin yardimi bilen paxta zawutini qorghan qilip, traktor ponkiti isyanchilirigha herküni dégüdek wehime qilip oq chiqirip parakendichilik séliwatatti. Bigunah déhqan ahalisini tutup qiynap öltürüp, jesitini kochilargha tashlap qorqunchluq weziyet yaritishqa tirkishiwatatti.

Bu ishtin xewer tapqan isyanchilar chong ishqa tesir yétip qalmisun üchün sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining tapshuruqi boyunche qoralliq qozghilanggha jiddiy tutush qiliwatatti.

Sawdanop herküni dégüdek traktor ponkitigha kélip wez – nesihet qilip qoral tapshurup, xitaylar bilen kélishim hasil qilishni otturigha qoyghan idi.

Deslepki qedemde muhemmed imin qadir sawdanopning yüzige kélelmey,” némila bolmisun bir uyghur herbiy emeldar iken hem yashta chong iken buninggha qattiq yirik gep qilmay, he ـ depla ötküzüwétey” dep oylaydu.

Sawdanop bolsa muhemmed imin qadirning hörmet tuyghusini xata chüshinip”némila bolsun bularni eyweshke keltürdüm, qoral tapshuridu, waqitni sel aldighiraq sürüp qoral tapshurush mudditini ilgiri sürey” dep xata chot soqup kéyinki qétim kelgende derhal qoral tapshurushqa mejburlaydu.

Del shuküni paxta zawutining aldidin ötüp kétiwatqan bir déhqanning ayali bilen balisi xitaylarning hujumigha uchrap bihude ölüp kétidu. Bu échinishliq ehwalda éghir musibette turghan muhemmed imin qadirning yénigha sawdanop yene kélip qopalliq bilen qoral tapshurushqa mejburlaydu.

Özini tutuwalalmighan muhemmed imin qadir derghezepke kélip, yénidin tapanchisini qépidin chiqirip, sawdanopning chékisige tenglep ” sen munapiq némandaq heddingdin ashisen! Xitaylar qoral tapshurush uyaqta tursun herküni bizge parakendichilik sélip, oq chiqirip ademlirimizni öltürüwatidu, sen eblexning yel bérishi bilen bu xitayliringning xoriki ösüp ketti. Séni jehennemge uzitip andin xitaylarning jajisini bérimen…” dep, oq chiqirishqa intilidu. Weziyetning yamanlashqinini bayqighan rozi hékim derhal muhemmed imin qadirni quchaqliwélip:

ـ hay ukam, achchiqinggha hay ber, undaq qilma, méning yüz xatiremni qil ـ dep sawdanopni ölümdin qutquzuwalidu.

Shu kündiki sawdanopning renggi rohi qorqush halitini öz közi bilen körgen dostlirimning dep bérishiche” herbiy qomandanlarning jéni bashqilargha qarighanda bekrek tatliq iken, muhemmed imin qadir tapanchisini qépidin chiqirip sawdanopning chékiside shundaq tengliwédi, uning chirayi tatirip laghildap titrep, put qolida jan qalmidi, xuddi qish pesli sugha chüshüp muzlap öler haligha kelgen müshüktek silkinip titrep jaqildap ketti, rozi hékim tutuwalmighan bolsa muhemmed imin qadir u eblexni jehennemge uzatqan bolatti”,ـ dégenidi.

…………………………………………

Wetenning weziyiti yamanlishishqa bashlidi. Xitayning jasusliri her tereptin qatrighini turdi, xitay esker saqchilarning jiddiy heriketke ötüshi, her terepke pittek taralghan jasus, paylaqchilarning paaliyetliri sewebidin bezi bir mexpiy ishlarning ashkarilinip qilinishi bilen weziyetning barghanséri keskinliship yaman terepke kétiwatqanliqini, sezgen sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi merkizi komitéti, qeshqer wilayitining herqaysi jaylardiki xelq qoralliq küchlirining salmiqi, ongushluq tebiiy yer sharaiti, chet’eller bilen bolghan munasiwet baghlash imkaniyitining qulayliqliqi qatarliqlarni közde tutup, qeshqerde qoralliq qozghilangni bashlash heqqide buyruq chüshürdi.

Qeshqer biyurosining bash sékrétari axunop yenila qoralliq qozghilangning bash qomandanliqigha teyinlendi.

Emma, ishlar pilanlan’ghandek muweppeqiyetlik bolmidi. Xain, jasus sétilmilarning teqibidin qutulush tolimu qiyin’gha toxtidi. Qozghilang herqaysi jaylarda birla waqitta emilileshmidi. We bu seweblik qozghilang omumiy xelq inqilabigha aylinalmidi.

Epsuski, buningdiki asasiy seweb, amillar heqqide hazirche toluq bir néme déyelmeymiz!

…………………………………………..

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining sherqiy türkistan zéminida élip barghan bir qanche qétimliq qehrimanliq ish – izlirini, xelqimizning qelbide öchmes iz qaldurghan shu tarixi weqelerdin qisqiche eslep ötmekchimen:

1969- yili 8 -ayning 16 -küni aqtu nahiyisining barin yézisidiki eziz osman bashchiliqida qoralliq qozghilang partlidi. Aqtu nahiyilik qoralliq bölümge hujum qilip nahiyilik qoralliq bölümning qorallirini qolgha chüshürüp, barinni baza qilip yerliship qoshunni üzlüksiz chongaytishqa bashlidi.

1969- yil 8 – ayning 18 – küni kéchide qeshqerde chong tutqun boldi. Qeshqer biyuroning qoralliq qozghilanggha rehberlik qiliwatqan tayanchi küchlerdin 18 adem tutqun qilindi, bash qomandan axunop muhasirini bösüp chéqip düshmen qolidin aman – ésen qutuldi.

1969-yéli 8- ayning 20- küni axtunahiyisining barin yézisidiki hökümet emeldari memet iysa minglighan qoralliq küchlerge yétekchilik qilip eziz osmanni qollap tekrar aqtu nahiyilik qoralliq bölümge hujum qilip, aqtu nahiyisini teltöküs azad qilip, nahiyini baza qilip bashqa nahiyilerge yürüsh qildi.

1969-yili 8- ayning 7- künidin 20- künigiche bolghan ariliqta, mekit zerepshan polkining jengchiliri polkownik muhemmed imin qadirning yétekchilikide ghelibisiri urush qilip yekendin poskamgha baridighan poskam köwrükini saqlawatqan 100 din artuq xitay eskerlirining qorallarni bulap ularni esirge élip mekit nahiyisige aman ésen yétip bardi.

Mekit nahiyisining” chasa budüy” dep atalghan xitay armiyisining 7994- qisim herbiy bazisigha, zerepshan polk jengchiliri hujum qozghap, xitay armiyisining bashliqlirini baghlap qumgha kömüp, jigde shéxigha ésip, nechche ming dane yenggil tiptiki qorallarni olja élip zeper quchup mekit nahiyisige kélip qoshun zoraytqan idi.

Mekitte qeshqer biyurogha biwasite qaraydighan ” zerepshan musteqil polki” qurulghanidi. Mayor muhemmed imin qadir bu polkning polkowniki idi.

Mekittin qeshqerge qarap chékiniwatqan xitay armiyisining 30 din artuq mashinidiki toluq qorallan’ghan eskerliri mekit bazirigha kelgende zerepshan polk jengchilirining tuyuqsiz hujumigha uchrap qoral yaraqliridin ayrilip quruq qol qeshqerge ketkenidi.

Pütün mekit nahiyisi asasi jehettin azadliqqa ériship, xitay emeldarliridin birimu qalmighan idi. Térik qolgha chüshken xitay emeldarliridin birnechchisi zerepshan polki teripidin ölümge höküm qilinip dargha ésilip öltürülgen idi.

Kishiler qoshaq qétip naxsha towlap dolanda dölet quruldi, déyishken idi.

Mekitte bolup ötken weqeler, zerepshan polki we uning qomandani muhemmed imin qadir heqqide bir qanche kitab yézilsimu azliq qilidu. Men peqet nahayiti az bir qisim weqelikler bilenla cheklinip qiliwatimen.

Muhemmed imin qadir deslepki qedemde eskerlikke adem ilish uqturushi chiqirip tizimlitishni bashlighanda kütülmigen yerdin bir türküm qizlarmu ixtiyari halda kélip tizimgha aldurghan idi. Beziler u qizlarning esker bolup zerepshan polkining jengchisi bolushini yaqturmighanidi.

Lékin, qizlarning jiddiy telipi we ularning weten millet üchün ölümdinmu qorqmaydighan keskin arzu- iradisini perez qilghan zerepshan polk mes’ulliri bir türküm xotun – qizlarni tizimgha ilishqa maqul boldi.

Bu qizlar jengde urush qilish bilenla cheklinip qalmay belki doxturluq, hemshire, normal künlerde jengchilerge ash- tamaq étip bérish, kir-qatlirini yuyup bérish, yaridarlarning xizmitide bolush wezipisini bejanidilliq bilen orunlighan méhriban ana, köyümchan bir singilgha aylan’ghanidi.

Hetta, ularning bir qismi zerepshan atliq qoshunighimu qétilip, at üstide qilichwazliq qilish, miltiq, aptomat qatarliq qorallirini étish, qarigha étish meshiqlirini puxta igiligenidi.

Xitayning bingtüen dep atalghan qoralliq qisimliri bilen bolghan bir qétimliq jengde jeyniki üzülüp ketken, üzülgen jeynikini belwéghigha qisturuwélip, yene bir saq qoli bilen yénik pilimottin yüzlerche xitay düshminige oq üzüp muhasirini bösüp saq-salamet bazigha qaytip kelgen bextiyardek qehrimanlar, atqan oqi zaye bolmaydighan hawut pawandek ot yürek ezimetler, diktar pilimottin üzüp-üzüp yekke oq chiqirip her bir pay oqni del jayigha tegküzüp mergenlikte dangqi chiqqan obul térim we uning oghli qorqmas shirkebi batur, dep nam qazan’ghan abdusemet obul, héchnémidin qorqmaydighan jesur jengchi ikki qolida ikki tapanchini tutup düshmenni bir – birlep yer chishletken yüsüp qadir dawutqa oxshash batur ezimetlerni yétishtürgen eziz wetinimizde yene minglighan, onminglighan batur ezimetlirimiz taki bügünki kündimu öz baturluqini namayende qilmaqta!

1969- yili23- awghust qara jülde jeng boldi…….

1969-yili 8- ayning 23- küni axunop bashchiliqidiki qoralliq qozghilangchilar qoshuni etigen saet beshlerde atushning qarajül dégen yézisidiki kengral dep atalghan yulghunzarliqqa kélip orunliship, sirttin kéliwatqan qoralliq qoshunni kütse yene birtereptin qarajülni herbiy baza qilip, chet’el qoshunlirining kélishige chégradin échiq échish üchün jiddiy teyyarliq qiliwatatti.

Chüshtin kéyin saet 2:00 ler öpchöriside düshmenning toluq qorallan’ghan bir top eskerliri iz qoghlap biz bar yerge yétip kelgenidi. Qarawulluqta turuwatqan yash jengchimiz meryem düshmenning kelgenlikini sézip derhal tapanchisidin oq chiqirip, düshmenning ikki eskirini öltürüp yene bir yang famililik bashliqini yaridar qilip keynidin kelgen düshmen oqida shéhit bolghanidi.

Düshmen bilen shu kündiki jeng 6 saettek dawam qilip, düshmenning 3 qétimliq hujumini chékindürüp qomandan axunopning shéhit bölishi we osmanjan, xeyrulla, nizamidin qatarliq 5 neper sepdishimizning hayatidin ayrilishi, qoral yaraqlirimizning tügep kétishi bilen bu urush axirlashqanidi.

Osmanjan bilen xeyrulla urush axirliship düshmen tazilash élip bériwatqanda, düshmen’ge yalghandin teslim bolghandek qilip, yoshurup qoyghan eng axirqi bir tal géranatni mexpiy tutup, bir birlep düshmen aldigha kélip géranatning yipini tartip düshmen aldigha tashlap, düshmenning 6 eskiri bilen özini qoshup partlitip qehrimanliq tarixigha yéngi sehipe achqan idi.

Köp qisim ezimetlirimiz oq dorilarning tügishi bilen oxshimighan derijide yaridarlinip yérim ölük halette esirge chüshken iduq.( tepsilatini qarajüldiki jeng dégen babtin körüng).

Qeshqer hökümet uchur torbétining ” qeshqer tarixidiki muhim chong ishlarxatirisi” sehipiside we ” shinjang uyghur aptonom rayonluq partiye komitéti partiye tarixi tetqiqati ishxanisi” ning eyni yilliri yézip qaldurghan heq-naheq astin-üstün qiliwétilgen atalmish ichki mexpiy höjjitining esli nusxisini, kitabning bu qétimqi neshirige qoshup kirgüzdüm.

Qeshqer hökümet uchur torida mundaq yézilghan: (tor béti xitayche bolup, uyghurchisi yoq)

terjimisi:

“1969- yil 8- ayning 20- küni ” sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi” ning qeshqer shöbisi atalmish merkizi biyurosining yolyoruqigha asasen, uzun muddet inchike pilanlash arqiliq axunopning yétekchilikide, shu kéchisi bir türküm heqiqiy ehwalni bilmeydighan ammini etrapigha toplap, zor miqdardiki qoral ـ yaraq, oq – dorilarni élip, ikki mashinigha olturup ayrim – ayrim halda mekit we qeshqerdin yolgha chiqip, sowét ittipaqi chégrasigha yéqinliship, sowétlar ittipaqining yardimige ériship, eksil’inqilabiy tayanchi ponkit qurup, sherqiy türkistan musteqilliqini élan qilmaqchi bolghan. 2- küni atushning sughunchaza dégen yérige yétip kelgende armiyimiz xewer tépip, qoralliq qorshap yoqitish jéngini élip bérip, köp bedel tölep, ularning uzundin béri suyiqest bilen shughullinip, inchikilik bilen puxta pilanlighan eksil’inqilabiy qoralliq topilingini tarmar qilip jahanni tinchlanduriwalghan idi”.

Eslisi:

kéyinkiler bésip, xitay tajawuzchilar guruhigha qarshi küreshni dawamlashturdi.

1969-yili 9- ayning 2- küni yopurgha nahiyisidiki qoralliq qozghilangchilirimizdin mexmut qurban bashchiliqidiki qoshun yopurgha nahiyisige hujum qilip, nahiyini ishghal qildi. Uningdin kéyin térim yézisi, aqchi yézisi, eshme yézisi qatarliq rayonlargha teshebbuskarliq bilen hujum qozghap arqa – arqidin ghelibige ériship yopurgha nahiyiside bir mezgil musteqilliq keypiyat berpa qilin’ghanidi.

Shu waqittiki qeshqer gézitide mundaq yézilghan idi:

“1969 -yili 9-ayning 2- küni yopurgha nahiyisidiki mexmut qurban bashchiliqidiki bir top buzghunchilar, 500 din artuq ademni qutritip, at harwilargha olturup, yopurgha nahiyisige hujum qildi. Uningdin kéyin nahiyimizning térim yézisi, aqchi yézisi, eshme yézisi qatarliq jaylargha ghaljirliq bilen hujum qilip urush-chéqish, bulash ishlirini élip bardi. Bu ish ikki aydin uzaq dawamliship 76 adem urup yaridar qilindi we 5 adem urup öltürüldi. Bu eksil’inqilabiy weten parchilash jinayi ishlirigha derhal zerbe bérish éhtiyaji tüpeyli, merkizi partiye hökümetke melum qilip, toluq qorallan’ghan muntizim armiye yötkep kélip, 9- ayning 15- künidin 18- künigiche jiddiy tutush qilip qoralliq qozghilang bésiqturuldi.”

1970- yiligha kelgende ” birge zerbe, üchge qarshi” turush niqabi bilen sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining ezalirini tutush, türmilerge tashlashtin ibaret basturush bashlandi.

1970- yildin bashlap” birge zerbe bérish, üchke qarshi turush” shoari bilen sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezalirigha “milliy bölgünchi unsur”, “eksil’inqilabchi unsur”, “shyujéngjuyichi unsur”, “pantürkist”… Dégendek qalpaqlarni kiydürüp kolléktip tutup, türkümlep jazalashqa bashlidi.

Insaniyet qélipidin chiqqan wehshiyane qiyin – qistaq bilen soraq qilip, mejburi iqrar qildurup, mexpiy sotlap, ashkara höküm chiqirish arqiliq sherqiy türkistan xelqige heywe körsitip qorqutush, shu arqiliq xelqning iradisini sundurush meqsitide, qolgha ilin’ghan erkinlik jengchilirige türküm – türkümlep ölüm jazasi berdi, az bolmighan ezimetlirimizge muddetlik we muddetsiz qamaq jazasi berdi.

Weten asminini qara bulut qaplidi. Hemme yerde tut – tut, wehime, sürlük bir weziyet barliqqa keldi.

Xitay hakimiyiti bu qétimqi basturushta yerlik herbiy rayonlirigha ishenmidimu qandaq, ichkiri ölkiliridiki lenju, sichüen herbiy rayonliridin onminglap eskiri küchni yötkep kélip sherqiy türkistan xelqini rehimsizlerche basturdi.

Ölüm jazasi bérish hoquqi ezeldin ” aliy xelq sot mehkimisi” teripidin bérilip ijra qilinatti. Néme üchündur bu waqitqa kelgende yerlik sot mehkimiliri öz aldigha sot échip ölüm jazasi béridighan we derhal ijra qilidighan alahide hoquqqa érishken idi.

Mana mushundaq qara zulmetlik künlerde herküni dégüdek ölüm jazaliri bérilip höküm élan qilish yighinlirini échip xelqni mejburi yighin’gha qatnashturup qirghinchiliqni bashlidi.

1970- yili 1- ayning 21- küni qeshqer shehiride höküm élan qilish yighini échip mijit siling( mijit saqi), rozi hékim, muhemmed imin qadir, yüsüp qadir dawut qatarliq nami tillarda dastan bolghan inqilab yétekchilirige ashkara ölüm jazasi bérip, qeshqer, mekit nahiyiliride ijra qildi.

1970- yili 3- ayning 21- küni börtalada sheyxhaji, abdukérim xudaberdi, memet imin iysabayoplargha ölüm jazasi bérip neq meydanda ijra qildi.

1970- yili 5- ayning 29- küni sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining chöchek – tarbaghatay wilayetliridiki yétekchiliridin toxti qurban, niyaz ömer, abduréhim baqi, emet axun, iminjan ikram, hoshur qari, imin iysa, memtimin bay, dolqun ibrahim qatarliq xelq qehrimanlirigha ölüm jazasi bérip shéhit qilindi. Merhumlarning yatqan yéri jennette bolsun. Amin!

Inqilabi rehbirimiz, milliy armiye qomandanliridin bolghan, aptonom rayonluq hökümetning muawin reisi memtimin iminop, doxturxanida suyiqest bilen zeherlik okul bérip öltürüldi.

1970- yili 7- ayning 18- küni sherqiy türkistanning pütün wilayet, sheherliride birla waqitta höküm élan qilish chong yighini échip, 78 neper insan’gha ölüm jazasi bérip, neq meydanda xelqi alem aldida ijra qildi. Peqet altay wilayitidila 23 kishige ölüm jazasi bergenidi.

Ghuljida – shu küni, ababekri zahir, mömin qari, abdujappar, sabir, ismail abdughéni, xoja exmet, doghmet qadir, asilxan, muqan, henipe, yüsüp musa qatarliq inqilabchilirimizni sot qilmayla ochuq ashkara höküm élan qilish yighinigha sörep achiqip ölüm jazasi bérip qetle qildi.

Toqquz tarada rejep, abdukérim, nilqada exmetjan, mongghulkürede qaydar, tékeste haki memet qatarliqlar shu küni xitay hökümet dairiliri teripidin ölüm jazasi bérip qetle qilindi.

Merhumlarning yatqan jayliri jennette bolsun. Amin!

Ölüm jazasi bérishtin bashqa milyonlighan kishi xitay térrorist hakimiyiti teripidin” öginish kurs” lirigha solap mesile tapshurush, bashqilarni pash qilish, qistap iqrar qildurush, mejburi iqrar qildurushtek qebih wasitilerni

qollinip, nechche onminglighan bigunah kishiler türmilerge tashlan’ghanidi, bularning mutleq köp qismi turma azabida öldi we bir qismi türmilerge tashlinip jismaniy jazagha muptila boldi.

Bu insanlar meyli ” öginish kursi” da bolsun, yaki “ijraiye kursi” da bolsun hemmisi dégüdek tirik turghuzulup öltürüwétilgenler bolup buyerge kirgenlerning héchqandaq chiqish yoli bolmighanti, ularni ailisi bilen körüshtürüsh, késel bolup qalsa doxturxanilargha achiqip dawalitish ishliri bolmaytti. Éghir emgek we urushqa mudapie köridighan “yer’asti yolliri” ni qizishtin ibaret japaliq ishlargha salatti.

1970- yildiki qanliq basturush, sherqiy türkistan xelqining qelbide saqaymas yara qaldurdi. Dehshetlik zulum, qiyin – qistaq, dozaxtin better turma hayati, ölüm jazaliri baghri qan anilarning, közi yash tul xotunlarning, yétim – yésir nareside balilarning ahu- zari, charisizliqtin hayat yolini tapalmaywatqan minglarche mehsumening ingrashliri, ghem – teshwishliri, uyqusiz kéchiler, ensizlikler… U qara künlerning réal kartinisidi.

Tajawuzchi tebietlik, zorluq- zombuluq, zulum sitemler, uninggha qarshi isyan, inqilab, ghalibiyet – meghlubiyet, asaret…

Qisqisi, tarixning achchiq sawaqliri bizge shuni körsettiki: teshkilsizlik, angsizliq, nadanliq, ittipaqsizliq, chuwalchaqliq höküm sürgen sharaitta küresh qilip ghelibige érishish mumkin emes!

Ghelibining kapaliti ـ angliq halda uyushqan, ortaq ghaye üchün irade baghlighan we bu yolda barliqini pida qilghan insanlarning teshkillinishi, omumiy weziyetni toghra analiz qilip toghra yolgha yétekliyeleydighan qabiliyetlik, yétishken bir rehber, iqtidarliq yardemchi, iz basarlar qoshuni, ichki – tashqi sharaitning yaratqan purset imkanidur.

Ghelibining kapaliti ـ milliy ang sewiyini östürüsh, milliy irade tiklesh eng muhim amil, milliti, ejdadi, tarixi bilen iptixarlinidighan nesillerge éhtiyajimiz bar. Millet, wetenni söyüshning emeliyiti- oqush, bilim igilesh, weten üchün, millet üchün xizmet qilish, uning söygüsini qelbide yashitish hetta, waqti kelgende uning üchün jénini pida qilishtur.

Xitay tajawuzchiliri tilimizni, dinimizni, medeniyitimizni yoq qilish, éritish, asmélatsiye qilish we eng axirida uyghurlarni tarix we dunya sehnisidin tamamen süpürüp tashlash üchün qolidin kélidighan pütün jinayi shumluq wasitilerni qollanmaqta.

” pilanliq tughut”, ” qosh tilliq maarip”, dégenler buning bir qismi..

Garsiya markoz, nobél mukapatini tapshurup ilish murasimidiki nutqida shundaq dégenidi:

” herxil bésim, ézilish, talan- taraj we kemsitishlerge duch kelgende, bizning béridighan jawabimiz, dawamliq yashash! Herqandaq qiyinchiliq, yirtquch haywan, waba, qehetchilik hetta, nechche yilgha sozulghan urushmu hayatliqning, mamatliq üstidin ghalib kélidighanliqidek qudritini ajizlitalmaydu…”

biz bu hayat mamatliq küreshte herqanche qirghinchiliqqa uchrisaqmu, zulum körsekmu, tirkiship taqabil turup, mewjudiyitimizni saqlap, bu mujadilini taki ghelibe qazan’ghan’gha qeder dawamlashturushimiz kérek!

Tarix ispatlidiki: uyghurlar ezeldin milliy musteqilliqidin waz kechken millet emes. Biri shéhit bolsa bir nechchisi uning izini dawamlashturup keldi, ölümdin qorqmidi, iradisi zor boldi. Milliy musteqilliqni peqet bedel töligendila qolgha keltüreleydighanliqigha ishench turghuzdi.

Shu sewebtin yéqinqi 62 yildin biri wetinimizning herqaysi jaylirida arqa – arqidin milliy musteqilliqini qolgha keltürüsh yolida üzüldürmey pidakarliqlarni körsetti.

Gerche, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi teshkilligen shu qétimqi qozghilanggha bügün 43 yil bolghan bolsimu sepdashlirimning sémasi hélihem köz aldimdin zadila ketmeydu. Ularni her bir oylighinimda ularning qilghan baturluq ish izliri kino léntisidek ayan bolidu.

Uyghurlar qoral tutalaytti! Uyghurlar qoral tutalighan idi! Uyghurlar qoralni ishliteleytti! Uyghurlar qoralni nedin ilishni biletti! Uyghurlar – uyghurdek yashashni biletti!

Epsus!

Biz axunoptek bir qomandanning yene bir qétim dunyagha kélishni bir janabiy allahdin her zaman tileymiz!

Ih! Allah, bizge öz panahingdin bir medetkar ewetkin!

Hörmetlik oqurmen, qérindashlirim!

Kitabida bayan qilin’ghan weqelikning sadir bolghinigha mana hesh – pesh dégüche 43 yil boluptu.

Men bu kitabimda, shu chaghdiki weqelikni imkan qeder ochuq yorutup bérishke weqelikni küchümning yétishiche eynen inkas qilishqa, wetendashlirimning ongay chüshiniwélishi üchün ammibab sözler bilen ipadileshke tirishtim. Belkim undaq yaki mundaq xataliqlardin saqlinalmighanliqim tebiiy.

Oqurmenlirimning tenqidi pikirlirini berse, rehmitimni bildürimen.

Shunimu éytmay turalmaymenki: bu kitabning neshrdin chiqishigha manga bashtin ayagh ijabiy pikir, ijadiy emgekliri bilen hesse qoshqan we toluqlima matériyallar bilen teminligen sepdashlirim, dostlirim, ixlasmen qérindashlirimgha cheksiz minnetdarliqimni bildürimen!

Démekchi bolghanlirimni shair ümid yiltizining ” erzihal” namliq shéirining axirqi ikki kupléti bilen axirlashturimen.

Bu emes teqdirimiz, bolghay nijatliq bir küni,

üzmisek parlaq kélechektin ümidni her küni.

Bizgimu yar bolghusi nusret, saadet, shan-zeper,

yorughay küresh bilen bu qapqara zulmet tüni.

Shairim, belki körelmessen u tangni telmürüp,

emma, kelgey u güzel kün, gül-chéchekke pürkünüp.

Tapqusi rohum teselli ” intizarliq pütti” dep,

shadlinar ehli shéhit jennette u kün söyünüp.

2012 – yil awghust.

Sitokholm shiwétsiye

****

Ikkinchi bab-Atalmish medeniyet zor inqilabiy sherqiy türkistanda

1965- yili 5 – ayning 16 – küni bashlan’ghan, tarixta misli körülmigen atalmish “prolétariyat medeniyet zor inqilabi” wetinimiz xelqige tügimes balayiapet we ornini toldurghili bolmaydighan zor ziyanlarni élip kelgen idi. Xelq tebiri bilen éytqanda, medeniyet inqilabi emes, betniyet zor inqilabi ikenliki emeliy heriketlerde ispatlandi.

1965- yili bezi gézit jurnallarda, edebiyat, sen’et, pelsepe, tarix saheler boyunche élan qilin’ghan ilmiy maqaliler we bu heqtiki bezi bes munaziriler arqiliq mawzédungning mustebit, yégane diktatoriliq qara niyiti we rezil epti beshirisi, kommunistik partiyining démokratik inqilabtin kéyinki ötkünchi dewrdiki ötküzgen siyasiy, iqtisadiy jehettiki xataliqliri, imtiyazliri, daritmilash, kinaye-mesxire, yumurlar sheklide tenqid qilinishqa, pash qilinishqa melum jamaet pikri toplinishqa bashlan’ghan idi. Yeni gongchendangning wezipisi tügidi. Ular sotsiyalistik tüzümni heqiqiy ishqa ashurushqa rehberlik qilalmaydu, mawzédungning obrazigha qarita”quyashningmu yüzide dagh bar”, dégendek menalerdiki eserler köplep yézilishqa bashlan’ghanidi.

Dölet ichidiki asasi hoquq – démokratiye, islahat, tereqqiyat terepdari bolghan liyushawchi, déngshawping, tawjularning qoligha merkezleshken idi. Buningdin qattiq chüchügen mawzédung qolidin kétish éhtimali bolghan dölet hoquqini saqlap qilish üchün, yuqiriqidek ilmiy munazire tüsini alghan maqalilerni siyasiy meydan’gha aylandurup, qandaqtur bu atalmish medeniyet inqilabini resmiy bashliwetti.

Béyjingda bashlan’ghan bu balayiapet inqilab, dingto, wuxen, liyawmusha dégenlerni pipen qilishtin bashlan’ghan bolup, ular mawzédung mustebit zorawanliq hakimiyitini aghduruwétish üchün, qelem bilen hujumgha ötüp, mawzédungning rezil ept-beshirisini échip tashliyalighan idi. Gézit, jurnallarning hemmisi dégüdek edebiy til bilen hedep mawzédungni mesxire qilip maqaliler élan qilishqa bashlighan idi.

Dingto – xitayning shu waqittiki partiye – hökümet neshr epkari bolghan ” xelq géziti” ning bash muherriri idi. Kéyinki künlerde heddidin ashqan bésim, xorlashlargha berdashliq bérelmey özini-özi olturuwalghanidi.

Wuxen – proféssor, tarix penler alimidi.

Liyawmusha – xitaydiki sanaqliq ilim – pen xadimliridin biri idi, u xitay kommunistliri teripidin yoshurun öltürüldi.

Liyu shawchi, ding shiyaw ping, tawjular bolsa, hakimiyetni ichki jehette asasi jehettin qolgha kirgüzüp bolghan idi, lingship qalghan hakimiyitini saqlap qélishqa urun’ghan mawzédung, ding to, wuxen, liyawmushalarni pipen qilish we ularning tesirini tazilash nami bilen, medeniyet zor inqilabini bashlap, liyu shawchi, ding shawping, tawjularni yoqitishni asasi meqset qilghan idi.

Béyjingda ewj alghan bu “üch qara yip” ni we ularning tesirini tazilash shamili wetinimiz sherqiy türkistan’gha kelgendin kéyin, ataqliq yazghuchi, shair, edibler, drama torgler, kompozitor, sazendiler hemde sherqiy türkistan milliy armiyiside ishligen péshqedem ustaz we közge körün’gen kishilirimiz hedep bir – birlep tartip chiqirilip, aldi – keynige töhmet qilin’ghan qandaqtur, buzuq unsur, yerlik milletchi, gomindangning esheddiy özgermes qalduqi, poméshchik unsur, chet ـ elge baghlan’ghan unsur, sinipi yat unsur, sowét shyujéngjuyichi unsur… Dégendek betnamlar yézilghan shalduruqni kiydürüp, kocha aylandurup, her doqmushta sörep sazayi qilinip pipen qilinishqa bashlan’ghan idi…….. Bu heriketlerni eqli hoshi jayida bolmighan, her qaysi aliy we ottura mekteplerning “qizil qoghdighuchi” dep atalghan bir top shumtekliri bashlamchi bolup élip baratti.

Oqughuchilarning bu herikitini yenila mawzédung özi bashlap bergen idi. Deslepki qedemde 1966 – yili mawzédung béyjing uniwérsitétining oqughuchiliridin niyuyenzi bashliq yette oqughuchini “qizil qoghdighuchilarning wekili” qilip qobul qélip ularni partiye ichidiki kapitalizm yoligha qarap mangghan hoquqdarlargha qarshi küreshke atlinishqa küshkürtti. Oqughuchilar herikitining deslepki qedemde jem’iyetning qollishigha taza érishelmiginini sezgen qaqwash mawzédung “ezraillarni yoqitip shah kichiklerni qutquzayli” dégen shoarni otturigha qoydi. Arqidin ulapla öz qoli bilen 1966 – yili 5 – ayning 19 küni”silingbuni topqa tutayli” dégen chong xetlik gézitni kochilargha chaplap medeniyet inqilabini oqughuchilardin bashliwetkenidi. Shuning bilen es hoshini bilmigen bu nadan oqughuchilar arqa – arqidin kötürülüp chiqip alemni malem qilishqa bashlidi hemde heriketning yönilishi ap’ashkara liyu shawchi, ding shiyawping we tawjulargha qaratti.

1-kitab köydürüsh

medeniyet inqilabini élip bérishning heriket mizani bolghan”16 madda” mawzédung teripidin, 1966 – yili 8 – ayning 8 – küni élan qilin’ghandin kéyin, heriketning muhim nuqtisi: “partiye ichidiki kapitalizm yoligha mangghan hoquqdarlarning edipini bérish, töt konini buzup, töt yéngini tiklesh….” dep békitilgen idi. Mawzédung élan qilghan 16 maddining rohini izchil ijra qilish meqsitide, bu shumtekler yenila esebiylik bilen yügürüp chiqip, öymu- öy, mehellimu- mehelle, yézimu- yéza chépip yürüp, qur’an kirim, hedis kitablar, kona qol yazmilar, asare ـ etiqe tüsini alghan qimmet bahaliq miras kitablarni qara-qoyuq yighip köydürüshke bashlidi, buninggha egiship mehelle – mehelle, kochimu kocha, özlirining öyidiki we kélish – bérish qilidighan tonushlirining öyidiki kitablarni qoymay yighip köydürüshke bashlidi, özlirining mawzédonggha we medeniyet inqilabigha bolghan “sadaqetmenliki” ni bildürüsh üchün, yiraq yézilardin élip kelgen kitablarni qeshqer héytgah meschitining aldigha élip kélip xelqi- alem aldida ashkara köydürüshkenidi. Köyüwatqan kitablarning ot yalquni asman pelek kötürülmekte idi. Isit!!! Allahning kitabi bolghan qur’an kirim, peyghembirimizning hedis kitabliri!!! Ni ـ ni ésil kitablar, qol yazmilar ot ـ yalquni ichide külge aylinip sorulmaqta idi…..

Bizning shu zamanlarda bilishimizche, diniy étiqadi küchlük bolghan teqwadar musulmanlar bilen yiraqni köreleydighan sezgür bilim igiliridin bashqa kishiler bu heriketke qatniship, öz öyidiki kitablarni qorqup tapshurushqan iken, hetta bezi aililerde, éri xotunigha, xotuni érigha, baliliri ata ـ anisigha bildürmey kitablirini tapshurushqan iken. Bolupmu mekteplerde bu ish nahayiti éghir ewj alghan idi…

Kéyinki waqitlarda, qeshqerdiki dangdar kitabpurush, dostum esqerjanning dadisi merhum emetxan akimizning déyishiche, u kishi öz öyidiki kitablarning yoqilishidin qorqup yézidiki bir tughqinining öyige bir qanche kitabni yoshurup saqlighanliqini éytip bergen idi. Yene shundaq kishilerdin bir qanchisi bilen kéyin hemsöhbette bolghan idim.

2- meschit chéqish we uni özgertish

“töt konini buzush” niqabi bilen, wetinimizning her qaysi sheher we nahiyiliridiki meschitler qara – qoyuq urup chéqilishqa bashlan’ghan idi, méning ésimde qélishiche, 1966 – yili 8 – ayning 18 – küni qeshqersifen mektipining hesen emet bashchiliqidiki bir top qizil qoghdighuchiliri bilen yéza igilik téxnikomning oqughuchiliri héytgah meschitining üstige chiqip, gümbezning qap otturisidiki qubbini ay yultuzini qoshup urup chéqip chüshürüwetti, ( allaning jazasigha uchrighan hesen emet bir qanche kündin kéyin qizil köwrükini saqlawatqanda namelum kishiler teripidin étip öltürüldi,) uningdin kéyin meschitning sol teripidiki munarning üstige chiqip, arghamcha bilen salgha qilip, qubbini tartip chaqmaqchi boldi, bir böliki meschitning ong teripidiki munargha salgha tashlap tartip yiqitip chaqmaqchi boldi, héytgah meydanida qarap turghan minglarche köz, qiya ـ chiya bilen yighlap, köz yashlirini éqitip, allahgha nale qilip, durut oqup,….. Tewbe qilip bu néme ish! Dep heyranliq ilikide, u shumteklerge nepret közi bilen qarashmaqta idi, epsus héchkim bu ishqa bir néme déyelmeytti.

Heqsizliqlar üchün kim bir néme dése, maw we medeniyet inqilabigha qarshi chiqqanlar qatarida éghir jazalinatti. Oqughuchilar herikitige qarshi turghuchi dep basturulatti. Chünki “qizil qoghdighuchi” oqughuchilar, mawzédung hakimiyitini saqlawatqan birinchi küch idi. Mawzédung ularni tiyen’enmin meydanida qobul qilip ularning noxlisini bekmu östürüwetken idi, shu wejdin héch kim oqughuchilargha asanliqche bir néme déyelmeytti.

Birdemdin kéyin melum eqilliq, siyaset bilidighan kishiler teripidin, qeshqer waliy mehkimisining 2 – shujisi beyyuenshing, birlik sep bölüm bashliqi jangbujangni bashlap keldi. Jangbujang ishning xitay üchün yaman aqiwet keltüridighanliqini sizip: “héytgah meschiti aptonom rayon boyiche noxtiliq qoghdilidighan meschit, uni chéqishqa bolmaydu, bu heqte jongyangning höjjiti bar…” dégendek petiwani chiqirip meschitning buzulushini saqlap qalghan idi.

Nechche minglighan uyghur xelqining yigha zarigha, diniy dua telepliri we tosushigha pisent qilmighan bu shumtekler, ikki xitay bashliqining chiqarghan yolyoruqigha derhal könüp, ezizane qeshqerdiki islam dunyasigha dangqi bar meshhur héytgah jamesi chéqilishtin derhal toxtitilghan idi.

Emma, meschitning aldi we keyni ishikige péchet sélip, kirip ـ chiqish cheklen’genidi. Shumteklerning salghan péchiti taki 1968 – yili qurban héytta heyit namizi oqush üchün échilghan’gha qeder péchet halitide taqaqliq turghan idi, emma, shundaq bolsimu yan ishikliridin jamaet oghriliqche kirip – chiqip namaz oqup turatti.

Yalghuz héytgah meschitila buzghunchiliqqa uchrap qalmastin, wetinimizning her qaysi sheher, nahiyilerdiki meschitlermu buzghunchiliqqa uchrighan idi, yézilardiki meschitler, mal qotanlirigha, hetta tongguz baqidighan qotanlargha, beziliri ambargha, beziliri dölet igilikidiki shirketlerge özgertilgen idi. Qeshqer shehiridiki dangdar döngmeschitimu gilemchilik karxanisigha aylandurulghan idi.

Atizm terbiyisi keng élip bérilip, namaz oqush cheklen’gen idi. Xitayning bésimi bilen diniy eqide, diyanet éghir derijide buzulghan idi. Hetta birer kishi ölüp ketse, namizi chüshürülmestin, mawzédung üzündisi oqulup, u kishining mawzédonggha qanchilik sadiqliqi bilen baha bérip andin depne qilinatti…

3-bulang – talang

“töt konini buzush” niqabi bilen, öy – öyni axturush bashlan’ghan idi, sel gumanliq aile bolsila uning öyige basturup kirip, qoligha néme chiqsa bulang ـ talang qilatti, bulan’ghan nersilerni kochilarda sörep yürüp, kapitalizm bilen shughullan’ghan, kapitalizmni tirildürmekchi bolghan, zamanni özgertishi xiyalida bolghan, palanchining öyidin ikki qap shéker chiqti, palanchining öyidin besh kilo nawat chiqti, pustanchining öyidin ikki top gezmal chiqti, pokunchining öyidin besh ser altun chiqti dep, mal igilirini bir top “inqilabchilar” aldigha sélip sazayi qilip, mallirini körgezme qilishatti. U mehellidin toplinip bu mehellidin, bes – bes bilen mawzédonggha “sadiqliqini” bildürüwatqan bu “inqilabchilar” körenglep, kelgüside medeniyet inqilabi tamamlan’ghanda chong ishlarni qilish temeside idi.

Méning bilishimche, shu künlerde qarangghu bazarchi dep, eyiblinip qolgha ilin’ghan, iysa tashmet we tursun qorchaq bilen kéyinki waqitta peylo meydanda, bir türmide bille bolghan idim. Ularning öyidin ikki qap shéker bilen, 150 dane qoghun ـ tawuz chiqqanliqi üchün qarangghu bazarchi ـ, dep 5 yilliq qamaq jazasi bérilgenidi.

Iysa tashmet dégen kishi mudditi toshupmu qoyup bérilmey, axiri peylo meydan 2 – dadüyning yéngi hayat kichik etritide xitaylar teripidin naheq urup öltürüldi. Undin bashqa yene, aqsuning uchturpan nahiyisidin tursun isimlik bir kishi qarangghu bazarchi dégen qalpaq bilen 8 yilliq késilgenidi. Kéyin umu peylo meydanda”jinayitini tonumidi, özgertishke qarshi turdi” dep qarilinip ölüm jazasigha höküm qilindi. Peylo meydandiki mehbuslarning yérimi dégüdek qarangghu bazarchi qalpiqi bilen jazalan’ghanlar idi.

Qeshqerlik kona téwip hepizxan mexsum dégen kishimu, qarangghu bazarchi, öyide mexpiy dawalash élip barghan, dep mal ـ mülki musadire qilinip, türmige tashlan’ghan idi. Kéyin men u kishi bilen bir türmide türmidash bolup yatqan idim, u kishinimu herxil qalpaq kiydürüp, türmide bihude qiynap xitaylar öltürüwetti. U ademni deslepki künlerde kochilarda sazayi qilip küresh ـ pipen qilghan iken. Boynigha ésilghan qara taxtaygha qandaqtur bir némilerni yézip”sowétlar ittipaqigha qachmaqchi bolghan” bu boynidiki ésilghan xerite sowétqa qéchishning yol xeritisi, dep biljirlighan iken, yoldin ötken bir adem hepizxan mexsumning boynidiki xeritige qarap:

way, bu binakarliq qurulushining chértiyuji iken’ghu! Qandaqmu yol xeritisi bolsun, dégende, qizil qoghdighuchi shumtekler: u ademnimu bille qoshup küreshke tartqan.

Medeniyet inqilabi mezgilide, “kapitalizm bilen shughullandi” dep, kishilerning özi térip östürgen köktat, méwe – chéwe, ziraetliriningmu bazarda sétilishi cheklen’gen idi, pütün ilim – sétim, hökümetning belgilen’gen magizinlirida sétilishi kérek idi, shexsi ilim ـ bérim, kapitalizmni tirildürgenlik qatarida jazalinatti. Hetta ishsiz qizlar, öyliride doppa tikip öz ixtiyariche bazarda satsa, bazar bashqurush idarisi teripidin tartip ilinip, üstilep ishtirap qoyulatti. Tikilgen doppisi choqum qol sanaitining sétiwélish ponkitigha erzan bahada sétip bérilishi kérek idi. Shuning üchün xelq shu zamandiki zorawanlargha qarshi mundaq qoshaq toqushqan idi.

Qéchinglar xalayiqlar bir mashina mush keldi,

qolida qizil belge bizge salghan qush keldi.

Bu qushlar shu zamandiki bazar bashqurush xadimliri bilen, yéngige qizil belge taqiwalghan”qizil qoghdighuchilar” idi.

Hünerwen, kasiplar, yaghachchi, mozduz, tamchi qatarliq kishiler choqum kocha bashqarmisi, ahale komitétining bashqurushidiki kolléktip karxanida ishlep, tapqan pulining 35% ni ayliq ish heqqi qilip alatti. Shexsi ish qilip, öz aldigha kirim qilghanlar kapitalizm bilen shughullan’ghanlar qatarida jazalinatti.

Xelqning milliy örp – aditi, her xil kiyim ـ kéchek kiyishimu, “töt koniliq” dep qarilip cheklen’gen idi. Yol – yolda paylap turghan “qizil qoghdighuchi shumtekler”, qandaqtur uzun chapan kiygen kishini körse, koniliqni terghib qilding, yéngiliqni tiklimiding, dep chapinining pishini késip qisqartiwitetti, uzun chach qoyghan qizlarni körse, koniliqni terghib qilding, dep chéchini mejburi késiwétetti, yash yigitler, kepke shepke, gelepi shim, palshopka, yaki yawropa pasonidiki birer kiyim kiyip, kochigha chiqqan bolsa, chet’elge baghlan’ghan unsur, burjua medeniyitini terghib qilding dep, sazayi qilinatti, bulang ـ talang qilinatti, nege barsingiz, qiya – chiya, nale – peryadning destidin adem chidap turghili bolmaydighan, hetta qéri, yashan’ghan boway – momaylarmu bu betqiliqliqning sirtida qalmighan idi.

Bir qéri momayning chéchi shumtekler teripidin késiwétilgen iken, késilgen chachni kötürüp, way jan, dep köz yéshi qilip, men néme dep öyge, kélin, newre – chewrilirimning aldigha barimen, manga ni nomus! Ni ölüm! Dep yighlap isedégenlikini körgen idim. Mundaq ishlar qedemde bir uchrap turatti.

Saqili chüshürüwétilgen bir boway: “men markis, in’glis, lénin, sitalinlarningmu saqal burutining barliqini resimidin körgen idim, méning saqilim qandaq qilip silerning siyasitinglargha putlashti!” déyishi bilen bir top shumtekler kélip ” sen ulugh ustazlirimizgha til tegküzdüng, neq eksil’inqilabchi” dep türmige qamighan.

Klassik naxsha, kocha naxshiliri, meshrep, dolan senemliri, muhebbet tüsini alghan naxshilarni éytishmu “töt koniliq, sériq naxsha” idi, hemmisi cheklen’gen idi. Peqet mawzédungni küyleydighan, medeniyet inqilabini teshwiq qilidighan, kompartiyini kökke kötüridighan, kona 8 – armiye naxshilirini éytish bilenla cheklinip qalghan idi. Eger bireri, “kona” naxshini, xelq naxshilirini éytqan bolsa, koniliqni terghib qilghanlar qatarida jazalinatti.

Biz shu künlerde bir nechche dostlar bir yerge jem bolup, dutar bilen olturush qilghan iduq, ularning ichide hazir béyjingdiki ” sherq qizardi naxsha ussul ömiki” diki obulqasim qadir, ” shinjang sen’et instituti” diki tursunjan zunun qatarliq mektepdashlirimiz bilen bille milliy naxsha muzika soruni tüzep olturush qilghan iduq, qandaqtur biri chéqip qoyghan iken, xéli xapiliq tartqan iduq. Hetta étiz ériqqa barsingizmu déhqanlarning, yene shu “inqilabiy naxsha” éytqanliqini körettingiz. Qisqisi xelq jénidin jaq toyghan idi. Kishilerde héchqandaq erkinlik – azadilik yoq idi…

4- mawning eserlirini öginish

Mawning eserlirini öginish medeniyet inqilabining bir mejburi qismi bolup, “töt konini buzush, töt yéngini tiklesh” ning terkibi qismi idi. Hemme öyde, her bir kishide mawning töt esiri bolushi shert idi. Maw eserlirining ichidiki “lawsen piyen” ni hemme adem mejburi yada bilishi kérek idi. Lawsen piyen dégini xelq üchün xizmet qilayli, yügongning taghni yötkishi, béytyunni xatirileymiz,- dégen eserliri bolup, insanlarni kommunistik partiyige heqsiz ishleshke, léyfingdek japagha chidap, gheyret bilen ishleshke, yügongdek qilchimu öz menpeitini ayimay bashqilar üchün ishleshke, béytyunni ülge qilish arqiliq kishilerni özige sadiq qilishqa ündeytti.

Bu üch eserni yada bilmigen kishi kadir yaki ishchi bolush salahiyitidin mehrum bolatti.

Yol – yolda, kochining doqmushlirida, adem köp ötidighan yol éghizlirida, qizil qoghdighuchi shumtekler, yoluchilarning aldini tosup,”üch eserni yadlap ber, bolmisa séni mangdurmaymiz” dep, tosuwalatti. Héch bolmighanda mawjushi üzündiliridin beshni yaki üchni yadlap ber deytti. Uni azdep, ademler bir ـ biri bilen körüshkende, essalamueleykum eleykum, we eleykum salamning ornigha”mawjushi wensüy!” dése, ikkinchi adem jawaben “mawjushi wen, wensüy!” dep shoar towlishi kérek idi. Eger undaq salam bilen bir ـ biri bilen körüshmise, bashqilar bilgen haman, mawjushigha sadiq bolmighan kishi hésablinip, tégishlik jaygha melum qilinatti. Her adem etigini seher turup, öyidiki mawning resimige qarap kündilik qilidighan ishidin ruxset sorishi, yolyoruq sorishi kérek idi, axshimi öyge kiripla, yene mawning resimige qarap, qilghan ishidin doklat qilatti.

U qilghan doklati nahayiti tepsiliy bolishi kérek idi. Gerche u kishining yénida bireri bolmisimu bashqilarning anglap qélip, hökümet orunlirigha chéqip qoyushidin ensireytti. Idare – jem’iyettikiler, mekteplerde her dem ilish teneppus waqtida, gimnastikining ornigha, “qedirdan mawjushi siz bizning qelbimizdiki qizil quyash” dégen naxshini xitayche oqup ussul oynaytti. U ussul shundaq set qiliqsiz ikenki, ademning qusqusi kéletti. Eger beziler rawurus herikiti bilen yaxshi oynimisa, mawjushigha bolghan sadaqetmenliki nachar, idiyiside mesile bar dep, sürüshte qilinatti we küresh ـ pipen’ge sélinatti. Ademler qorqup bolsimu u kélengsiz, betqiliq ussulni mejburi oynashqa zorlinatti.

Men peylo meydanidiki waqtimda, yeken nahiyisidin besh yilliq qamaq jazasigha uchrap kelgen bir kishi bilen mungdiship qalghan idim, uni tonuydighanlar, uning heqiqiy ismini atimay “besh tüp derex” dep ataytti. Men uningdin buning menisini sorisam: “men bekla kembeghel idim, shu yili qishta öyde qalaydighan otunum qalmidi, etrettin yardem sorisam, yardem bermidi, hemme adem mawjushidin yolyoruq sorap ish qilatti, menmu mawjushining öyümdiki öre turup, qolini kötürüp turghan süritige qarap, janabiy mawjushi! Qishta öyde qalaydighan otunum yoq, balilirim soghuqtin öler halgha yetti, rehim qilsila désem közümge mawjushining besh barmaq qoli köründi! Shuning bilen mawjushi derextin besh tüp kes! Dédi, dep chüshinip, derhal öyning keynidiki etretning derixidin besh tüp kestim, bir waqitta etret kadirliri kélip, bu séning néme qilghining dédi! Men dédim, janabiy mawjushidin yolyoruq sorisam, besh barmiqini chiqirip, besh tüp derex kes dédi, bolghan ish shu, dédim. Ular méni yéziliq hökümetke melum qilip, andin nahiyige, andin saqchigha apardi. Besh tüp derex keskenlikim üchün besh yilliq késildim. Bu lar shuning üchün méni besh tüp derex déyishidu” dégen idi. Undaq ishlar wetinimizde köp uchraytti. Merhum dostum, sepdishim, memtéli törexanning dadisidin: lin biyawning süritini körsitip, bu kim! Dep sorisa, sawatsiz, oqumighan adem bilmesliktin, bu liyu shawchi dep tashlighan’gha, qamaq jazasi bergendek bir ish.

Undin bashqa yene qeshqer sheherlik saqchining kadiri muhemmed rehim dégen adem bir küni mawning resimini resim jazisigha ilish üchün bir kishidin bir dane ram élip keptu, resim chong kélip qélip patmaptu, muhemmed rehim chaqchaq arilash: “mawu guyning béshi némandaq chong, sel kichikrek bolghan bolsa del kélettiken” dégen iken, bu sözni anglighan etrapidiki saqchilar derhal xitay bashliqqa dep, qanuni jehettin qolgha aldurup bir éghiz gépi üchün türmige qamitip xizmitidin qaldurulghan.

5- hoquq tartiwélish kürishi

mawzédong özining inawitini”töt konini buzush, mawzédung eserlirini öginish” herikiti arqiliq tikligendin kéyin, xelq ichidiki “shexske xurapiylarche ishinish” idiyisi rasa ewj alghan pursettin paydilinip, hoquq tartiwélish körüshini bashliwetken idi, xitay ili miqyasida yuqiri ـ töwen hoquq tartiwélish körüshi bashlan’ghanidi. Béyjingda liyushawchi, ding shiyawping, tawjular tartip chiqirilip, küresh ـ pipen qilinip, türmilerge, jaza lagérlirigha yollan’ghan idi. Bu shamal sherqiy türkistan’gha yétip kelgendin kéyin, ürümchide aliy mektep we ottura téxnikom, ottura mektep oqughuchiliri arqa ـ arqidin chuwulup chiqip, aptonom rayonluq partkomning sékrétari wang énmawni yoqitimiz,- dep omumyüzlük hujumgha ötken idi. Bu heriketning béshi “shinjang uniwérsitéti” oqughuchilirini gewde qilghan, ürümchidiki aliy mektep oqughuchiliri idi. Ular teshkillinip “shinjang qizil qoghdighuchilar isyan kötürüsh 2 silingbusi” ni qurghan idi. Ularning meqsiti wang énmawni yoqitish idi.

Men bu eslimemde, shu zamanda yüz bergen weqelikni, nam -atalghularni shu péti eynen yézishqa térishish üchün bezi atalghularni xitayche yézishqa mejbur bopqaldim. Mesilen, silingbu (qomandanliq shtab), emma, shu sharaitta hemme adem silingbu, uning bashliqlirini yeni qomandanlirini “siling” dep atishidighan bolghachqa menmu shu péti yézishqa mejbur bopqaldim.

1ـ silingbuning ademliri nahayiti köp bolup, ürümchidiki aliy mektep, téxnikomlar, ottura mektep oqughuchilirining hemmisi dégüdek u teshkilatqa eza bolup kirgen idi. Hetta wetinimizning bashqa wilayet, sheher, nahiyiliridimu, 2 – silingbuning shöbiliri bar idi. 1966- yilidiki 3 – séntebir weqesi, 2 – silingbuning ezalirining köpiyishige sewebchi bolghan idi. 3 – séntebir küni aliy mektep oqughuchiliri, aptonom rayonluq partkomning binasining aldigha topliship kölimi keng bolghan isyan kötürüsh herikitini élip barghan idi. Oqughuchilarning telipi orundalmighandin kéyin ular deslepte jim olturush körüshi élan qildi. Uningghimu qanaetlinerlik jawab alalmighandin kéyin, achliq élan qilish körüshi élip barghan idi, achliq élan qilghan oqughuchilarning sani dawamliq köpiyip pütün shimal we jenubqa qattiq tesir körsetken idi, xitaylar ularning rohini merkezdin qollap, “inqilabiy heriket” dep yekün chiqarghan idi. Shu sewebtin 2 – silingbuning tesiri, tengritaghning shimal we jenubighiche kéngeygen idi. Ular chong xetlik gézit (dazibaw) chaplap, daqa dumbaqlar chélip, hemme yerde wang énmawgha qarshi shoarlar towlishatti. Yol boyidiki tamlar, rishatkilar, kino – tiyatir xanilarning doskiliri, kélip ـ kétiwatqan mashinilar, adem ötüshidighan sémont yollarghiche shoarlar chaplan’ghan idi. Ularning asasi shoari- partiye ichidiki kapitalizm yolighaqarap mangghan 1 – nomurluq hoquqdar wang énmawni yoqitayli! Edipini béreyli! Dégen mezmundin ibaret idi.

1966- yili 12 – ayning 14 – künidin 21 – künigiche qeshqerdiki aliy mekteptin tartip ottura mektepkiche bolghan oqughuchilardin mingdin artuq oqughuchi teshkillinip, qeshqer yerlik partkomning derwazisi aldida jim olturush kürishi élan qilip, qeshqerning waliysi nenchiminning hoquqini élip tashlash heqqide yette maddiliq bayanat élan qildi. Jim olturush körüshi ünüm bermigendin kéyin, oqughuchilar achliq élan qilishqa bashlidi, oqughuchilarning bu herikitini qollighan qeshqerdiki nechche minglighan xelq kochilargha chiqip oqughuchilargha masliship heriketni ulghaytiwetti. Qeshqerdiki boluwatqan heriketning tesiri bashqa nahiyilergimu bérip tutashti. Shuning bilen qeshqerge özlükidin éqip kéliwatqan oqughuchilarning sani éshishqa bashlidi. Buningdin ensirigen partiye hökümet dairiliri arqa – arqidin merkezge we aptonom rayonluq hökümetke doklat yézip, eng axiri nenchiminning partiye ichi we sirtidiki barliq hoquqi élip tashlan’ghanliq qararnamisini élan qildi.

Uning köpeytilgen nusxisini qeshqer wilayitining hemme nahiye – bazarlirighiche tarqitip, kochilargha chaplighandin kéyin achliq élan qilghan oqughuchilar tarqilip ketken idi. Shuning bilen qeshqerdimu isyanchilarning bir – birige bolghan köz qarashlirida oxshimasliqlar shekillinip bir nechche terepke bölünüp ketken idi. Bu heriketni élip bériwatqanlar yenila wang énmawni yoqitishni nishan qilghan 2 – silingbuning ademliri idi.

Ulargha qarshi yene bir silingbu qurulghan idi. Ularning meqsiti, wang énmawni qoghdash idi.

Bu teshkilattikilerning köz qarishi 2 – silingbuning köz qarishigha tamamen oxshimaytti.”wang énmaw kapitalizm yoligha qarap mangghan hoquqdar emes, wang énmaw yaxshi yoldash!” deytti hemde ashkara türde, wang énmawni qoghdaymiz! Dep shoar chaplaytti we towlaytti. Xelq arisida bu 2 chong teshkilatni, isyanchilar bilen qoghdighuchilar dep perqlendüretti. Ademler bir ـ biri bilen uchrashqanda, wang énmawni yoqitayli! Dése, oxshash közqarashta bolghan bolsa derhal yoqitayli deytti. Eger oxshash közqarashta bolmisa wang énmaw yaxshi yoldash! Dep özlirining közqarash meydanini sherhiyleytti. Shopur ustilar mashinisining signalini basqanda, özining qaysi közqarashta ikenlikini sherhilesh üchün, 2 – silingbuning adimi bolsa, wang énmawni yoqitayli! Dep signal béretti. Wang énmawni qoghdaydighan shopur bolghan bolsa, wugangni yoqitayli! Dep signal béretti. Hetta shopurlarmu bir – biri bilen düshmenliship mashinisini heydeytti. Bu ikki xil köz qarash tüpeyli, hetta ata bilen bala, er bilen xotun, aka bilen uka, acha bilen singil we bir mehellidiki kishiler bir ـ biri bilen keldi – bardi qilmaydighan, ayrilip kétidighan, bir – biri bilen düshmenliship qoral ـ yaraq ishlitip étishidighan ishlarmu yüz bergen idi.

Shu mezgilde, qanxor jallat mawzédung ochuq ashkara höjjet tarqitip körenglep, qandaqtur-” weziyet chong yaxshi, dada bilen bala, er bilen xotun, aka bilen uka, acha bilen singil we bir mehellidiki kishiler, idare organdiki ishchi xizmetchiler bir yerge kelse medeniyet zor inqilabi mesilisi heqqide muressesiz küresh qilidighan weziyet shekillendi”- dégen idi.

Men bu eslimemde, peqet qeshqerde bolup ötken ishlarnila eslep ötmekchimen.

6-yigirmebeshinchi yanwar hoquq tartiwélish herikiti

Mawning: “silingbuni tüshmu – tüshtin topqa tutunglar! Hoquq tartiwélinglar!” dégen yolyoruqi 25 – yanwar küni élan qilin’ghan bolup, bu xewer ezizane qeshqergimu yétip kelgenidi. Shu küni kech saet nölde, qeshqer wilayitidiki isyanchilar birliship, teshkillinip, pilanliq halda, arqa – arqidin hujumgha ötüp hoquq tartiwélish herikitini bashliwetkenidi. Qeshqer yerlik partkomning shujisi mung shulin, bay yuenshing, qeshqer waliy mehkimisining waliysi yaqup hajim qatarliqlar tartip chiqirilip hoquqidin élip tashlandi, qeshqer sheherlik partkomning hoquqini tartiwélip, qeshqer wilayitini palech halgha chüshürüp qoyghan idi. Barliq hoquq 2 – silingbuning qoligha ötken idi, her qaysi idare jem’iyetlerning hoquqi, shu idaridiki isyanchilar teripidin tartip ilinip, pütün qeshqerning hoquqi isyanchilar qoligha ötken idi. Shundin bashlap qeshqerde hökümetsizlik bashlan’ghan idi.

Hoquq tartiwalidighanlar hemme yerge keng tarqalghan idi. Sheherning ichi patiparaq bolup, adem- ademni tonumaytti, hemme aldirash idi. Bu ish del 1967 – yili 1 – ayning 25 – küni kéche yüzbergen idi.

Qarshi tereptiki wang énmawni qoghdaydighan tereptikilermu hoquq tartiwélish meqsitide özliri xalighan yerdiki hökümet, yaki partiye, yaki muhim orunlarning hoquqini tartiwélip özliri üchün xizmet qilishni oylaytti.

27- küni men shu künlerde qeshqer sheher xelq baghchisidiki “qeshqer qizil bürküt isyan kötürüsh silingbusi” da ishlewatattim. Bir top alimanlar kélip, tuyuqsizla méni tutup ketti. Ular bilen uyan tartip, buyan tartip bir mehel urush qildim. Ularning adimi jiq hem kéchisi bolghanliqtin, bizning silingbuning ademliri asasi jehettin öz wezipisini ada qilish üchün, terep – terepke tarqilip ketkenidi. Küchimiz ajiz kélip qélip, ular teripidin tutulup kettim. Méni sörigen péti qeshqer wilayetlik pochta télégraf idarisige élip bardi. Ademning köplükidin yolni késip ötkili bolmaytti, qandaqtur pochtixana ichidin, birdin – birdin men tonuydighan kishilerni urup, baghlap mashinigha basqili turdi, tutulghanlarning sani az emes idi, herbiylermu keyni – keynidin kélishige turdi. Isyanchilar bilen qoghdighuchilar otturisida éghir jédel bolushqa bashlidi, ur kaltek sür kaltek bolup, qalaymiqan tonup tonumay adem urush qizip ketken idi.

Tutulghanlarni mashinigha bésip nelergidur élip kétishti. Méni qatmu qat muhasire chembirikige élip, béshimgha taghar kiydürüp mashinigha bésip élip mangdi. Ular méni qeshqer sheherlik türmige élip kélishken idi. Bir qanche adem kélip méni soraq qilghili turdi. Ularning néme üchün méni tutqanliqini bilettim. Ular méni hoquq tartiwélishqa küshkürtken, aldin pilanlighuchi dep, eksil’inqilabiy jinayet bilen qarilap méni we méning teshkilatimni qarilimaqchi idi. Bu peqet oxshash bolmighan köz qarashtikilerning öch ilish körüshila idi. Chünki gung’enjümu ularning bashqurushigha ötüp ketken idi. Esli ish mundaq bolghan idi:

bizning teshkilatimizning toluq ismi” qeshqer qizil bürküt isyan kötürüsh silingbusi” bolup, men shu teshkilatning bashliqliridin biri idim. Bizning silingbu qeshqer sheher xelq baghchisidiki medeniyet yurtining ichige orunlashqan idi. Bizning teshkilatimizgha qaraydighanlarning mutleq köpchiliki uyghurlar idi. Bizge tewe yarwagh kocha bashqarmisidiki isyanchilar, abduréhim hesenning bashlamchiliqida, pochtixanining hoquqini tartiwélish üchün, pochtixana ichige basturup kirip, aldigha kelgenni urup, qarshiliq qilghanni baghlap, chaqidighanni chéqip, éghir iqtisadi ziyan keltürgen iken. Bolupmu zeybushi (yüklime dolqun chastota ishxanisi) ge kirip, pütün téléfon yollirini ishlimes haletke keltürgen iken. Shu sewebtin méni shu herikitining aldin pilanlighuchisi, perde arqisidiki qomandani, dep qolgha alghini idi. Medeniyet inqilabida mundaq ziyankeshlikler, oxshimighan közqarashtikiler ichide pat – pat bolup turatti. Méni soraq qilmay, türmige solap qoydi, qarshi terep silingbusidikilerning ademliri kélip soraq qilishtin eyminip, gung’enjüning kona kadirliridin musa rozi dégen adem méni soraq qilghili turdi.

Uning soriqida pochtixana weqesini qachan? Qeyerde? Kimler bilen pilanlighan? Sen néme yolyoruq berding? Dégendek tüki yoq soraqlar idi. Men ularning soallirigha bashtin ayagh bilmeymen, dep jawab berdim. Her küni soraydu. Mendin jawab alalmaydu. Shundaq qilip 20 kün ötüp ketti. Ular méni qoyup bermidi, sirt bilen alaqe qilish imkaniyiti bolmidi, bir küni sirttin oxshash köz qarashtiki dostimizning yardimi bilen bir parche xet tapshurup aldim. Xette: ichki tashqi masliship, birdek heriket élip bérish pilani tepsiliy orunlashturulghan iken.

Men etisidin bashlap yette maddiliq bayanat teyyarlap achliq élan qildim, ular her küni türmining sirtida namayish élip bardi, namayish her küni boldi, namayishchilarning sani kündin kün’ge ashqili turdi, weziyet ular üchün yamanlashti, eger yene ular méni qoyup bermise türmidiki bashqa jinayetchilergimu tesiri bolush imkaniyiti hés qilindi, shundaq murekkep ehwal astida, achliq élan qilishning 5 – küni méni mejburi tamaq yéyishke dewet qilip, yazma bayanat yaz! Ular namayishni toxtatsun, dep yalwurghili turdi, men téximu chingidim. Chongraq ishning chiqishini küttüm, 6 – küni jenubiy shinjang herbiy rayonning senmujangi turaq ismail türmige kirip, méning gunahsiz ikenlikimni élan qilip türmidin élip chiqip dostlirimgha tapshurdi, türmidin chiqqandin kéyin méning türmidin chiqishimgha seweb bolghan ishlarni sürüshtürsem, semet dugayli yuqiriqidek pilanni tüzüp, namayishni uyushturghan iken, men semet dugaylini burun anche tonumayttim, peqet uning qeshqer sheherlik öy – turalghu jay shirkitide terjimanliq qilidighanliqini bilettim. Men türmige kirgendin kéyin, rehberlik benzisini tertipke salghanda u, silingbuning mes’ulliridin biri bolup saylan’ghan iken. Hazir u ataqliq yazghuchi bolup ketti.

Gerche men türmidin chiqqan bolsammu, emma, abduréhim hesen yenila türmide yétiwatatti. Uni wilayetlik türmige qamighan idi, men türmidin chiqqandin kéyin, jenubiy shinjang herbiy rayoni, shöbe herbiy rayonlargha yol méngip, bolmighinigha namayish uyushturup, teshwiq wariqi tarqitip, abduréhim hesenni aqlap jamaet pikri hazirlap, “medeniyet zor inqilabidiki egri toqayliq” dep xulasilep, türmidin boshattuq. Abduréhim hesen üch aydek türmide yatqan boldi.

****

Üchinchi bab-Qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdinish

1-ontötinchi awghust weqesi

1967- yili 8 – ayning 14 – küni qeshqer sheherlik partkom we sheherlik hökümetning binasi köydürülgen kün bolup, bu- qeshqer tarixida “14 – awghust weqesi” dep atilidu.

Qeshqerdiki atalmish medeniyet zor’inqilabi rasa pellige chiqqanda, her qaysi teshkilatlar öz aldigha baza igilep, tayanchi ponkitlarni qurup, oxshash bolmighan köz qarashtikilerni bulap – talap, silingbulirigha tuyuqsiz hujum qilip, qoligha chiqqanni élip, öz-ara üstünlükni talishatti. “medeniyet inqilabiy komitéti” dégen organ merkezde qurulup, uning bashliqi mawning xotuni jangching bolghan idi. U: “qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdininglar!”, dégen shoarni otturigha qoyghandin kéyin, hemme yerde isyanchilar bir-biri bilen hujum we mudapiege ötken idi. Qeshqer sheherlik partkomning binasigha wang énmawni qoghdaydighan teshkilatlar birliship silingbu qilip ishlitip, elem bilen qoghdinimiz dep, ögzisige tash toplap, neyze, qilich, kaltekler bilen mexsus saqlaydighan ademlerni belgilep kéche ـ kündüz herbiy halette turup özini mudapie qilatti.

Wang énmawni yoqitidighan isyanchilar teshkilatining ademliri, etigende hujum qilip, binani qorshashqa bashlidi. Terep – tereptin toplan’ghan isyanchilar hedise-hudep, binagha qaritip tash atti, keynidin özliri yasighan salgha bilen binaning üstidiki ademlerge qaritip tash atti. Bu qétimqi hujumni teshkilligüchi, binagha ot yéqip binani köydürüshke qatnashqan kishiler yenila qeshqer shehiridiki isyanchilar teshkilatining bashliqi mijit séling we uning arqisidiki bir top yashlar idi.

Binaning ichidiki wang énmawni qoghdaydighan ” bawxuang peyler” ( wang’inmawni qoghdaydighanlar) mu bosh kelmey hemme charilirini ishqa sélip, qarshiliq körsetkili turdi. U waqittiki urush peqet kona usuldiki tash ـ toqmaq urushi idi. Urush rasa qizidi, sheherning sirtida bolsa déhqanlar silingbusidikiler, sheherlik partkomning binasidikiler bilen oxshash köz qarashta bolghanliqi üchün ulargha yardem bérish üchün sheherning herqaysi bulung puchqaqliridin kirishke bashlighan idi, shamalbagh tereptin kelgen déhqanlar silingbusidikiler neyze-pichaq, palta – keke, orghaq, özi yasighan iptidaiy qorallar bilen qorallinip sheherge kirishke temshelgen idi.

Ular sheherlik 1 – ottura mektepning aldigha kelgende, isyanchilar bilen qoralliq iliship, algha ilgiriliyelmey, bir nechche ademning ölüsh hésabigha arqigha chékinishke mejbur boldi. Döletbagh tereptin kelgen déhqanlar silingbusining ademlirimu özi yasighan addiy qorallar bilen, töshük derwaza tereptin sheherge kirmekchi bolghan idi, ularmu isyanchilarning tosup zerbe bérishi bilen ilgiriliyelmey nurghun ademning ölüshi bedilige keynige chékin’genidi. Sheher yenila isyanchilarning qolida idi. Peqet sheherlik partkom binasidikilerla özini qoghdash jéngi qiliwatatti. Isyanchilar binadikelerge yéqinlishalmighandin kéyin, derhal bénzin qachilan’ghan mashinini élip kélip binaning ishikige qaritip, bénzin pürküp, arqisidin ot yéqishqa bashlidi. Ot binaning ishikige bara ـ bara, uyaq ـ buyaqqa taralghili turdi, bénzin mashinisi téximu yéqinlap, dérize – kisheklergiche bénzin pürküp otni ulghaytqili turdi. Ot asman pelek kötürüldi. Binaning ichidikiler otning azabigha chidimay, binaning qewet ـ qewetliridin yerge qarap özini tashlighili turdi. Beziliri téximu hoduqup 3 – qewetke, hetta ögzigiche chiqip bolalmighanda ögzidin yerge qarap sekrigili turdi. Nechche ademning put ـ qolliri sunup méyip bolghanliqini, nechchisining shu meydanda ölgenlikini körgen idim. Ularning mutleq köpchiliki men tonuydighan, beziliri men bilen bir idaride ishleydighan ademler idi. Biz xeq ajayip xexler, adem ölüwatsa tamasha körimiz dep nurghun adem uyerge toplashqan idi. Beziliri olja alimiz dep, binaning ichidiki gilem, shire, orunduq, öy saymanlirini élip öyige toshup, kéyinki waqitta bir nechche yilliq késilip ketkenlirimu bolghan idi. Bina ot yalqunida köyüp asmanni qara tütek qaplap ketken idi.

Binaning ichidin saq chiqqanlarning hemmisi isyanchilar teripidin tutulup, baghlinip, nelergidur élip kétilgen idi, ish uning bilen tügimidi, shu kündin bashlap körgenla yerde, oxshash bolmighan közqarashtikilerni tutup, urup soqup jajisini berdi. Beziliri tayaq toqmaqtin qorqup, bayanat yézip, men bügündin bashlap 2- silingbugha eza bolup kirdim, köz qarishimni özgerttim, dep ipade béretti. Isyanchilar etisidin bashlap, pütün sheher boyiche tut – tutni bashliwetti, uninggha chidimighan wangni qoghdaydighan teshkilattikiler sheherni tashlap yéngisheherge qarap qachqili turdi, kéche- kéchilep, öy- öydin tutush bolghanliqi üchün, sheherde adem az qalghan idi.

8- ayning 17 – küni qeshqer shehirining jenubidiki qizilning köwrüki, sherqiy töshük derwazining köwrüki, shimali yarwagh köwrüki, gherbiy tonglitish iskilatining aldi teripi bolup, sheherge kirish éghizliri tamamen qamal qilin’ghan idi. Paxta tayliri we bashqa oq ötmeydighan qattiq nersiler bilen poteyler yasalghan idi.

Qizilning köwrüki isyanchilar teripidin “qizil 1- rayon”, yarwagh köwrüki “qizil 2 rayon” dégendek namlar bilen atilip, qattiq mudapie qilin’ghan idi. Sheherning töt derwazisi taqaqliq idi, kirish ـ chiqish yoq idi, ürümchidin kelgen mashinilarmu sheherge kirelmeytti. Nahiyilerdin kelgen mashinilarmu sheherge kirelmeytti. Sheherge qarashliq yéqin yézidiki déhqanlarmu özining yerlik mehsulatlirini sheherge élip kirip satalmay, sheher sirtidiki xaliy rayonda satatti.

Qeshqer shehirige kiridighan yarwagh köwrükide isyanchilar qoralliq turatti, köwrüktin ötüsh üchün qattiq tekshürüshtin ötüsh kérek idi, isyanchilardin bashqa herqandaq kishi köwrükke yéqin yoluqalmaytti. Qeshqer shehiri muhasirige chüshkenliktin, aqsu bilen xoten wilayitining bérish ـ kélish alaqisi üzülgen idi. Qeshqer shehirining hoquqi gerche isyanchilarning qolida bolghan bolsimu, sheher sirtidiki nahiyilerning hoquqi yenila wang énmawni qoghdaydighanlarning qolida idi. San jehettin wang énmawni qoghdaydighanlarning sani we emeliy küchi jiq idi. Jenubiy shinjang herbiy rayoni mahiyette wang énmawni qoghdaydighan teshkilatni yaqlaytti.

2-qoral bulash weqesi

Qeshqer shehiri 2 – silingbuning qoligha ötkendin kéyin, wang énmawni qoghdaydighan tereptikiler qeshqer shehiride turalmay, yoshurun yollar bilen yéngisheherge aqmaqta idi. Yéngisheherge kelgen ademler her qaysisi öz tewelikidiki idare ـ organlargha bérip panahlinishqa bashlighan idi. Mesilen: partiye hökümet ornidikiler partkom hökümet orginigha, soda idarisidikiler soda orunlirigha, qatnash ـ transport orunliri qatnash etretlirige kélip orunlashqan idi. Sheher ahaliliri herbiy rayonning 1 – awghust mektipige kélip orunlashqan idi. Qeshqer toqumichiliq fabrikisining ishchi ـ xizmetchilirimu, 1 – awghust ottura mektipige kélip orunlashqan idi.

Adem eng köp orunlashqan jay herbiy rayon terkibidiki yerler bilen mektepler idi. Yémek – ichmekni her qaysi nahiyilerdiki oxshash köz qarashtiki teshkilatlar pidakarliq bilen heqsiz élip kéletti. Kichikkine yéngi sheher nahiyisi adem déngizigha tolghan idi. Men deslepte axunopning yénida yéngi sheher nahiyilik traktor ponkitida turghan idim. Chünki axunop wilayetlik yéza igilikini mashinilashturush bashqarmisining bashliqi bolghanliqi üchün öz qarmiqidiki yerge kélip orunlashqan idi. Melum sewebler tüpeyli, kéyin uyerdin yötkilip 1 – awghust ottura mektipige bériwalghan idim.

8-ayning 27 – küni qeshqerdiki eng axirqi qalduq qoshun, isyanchilar bilen döngbagh aililer qorusida étiship, resmiy qoral ـ yaraq ishletkenliki, u urushta 24 ademning ölgenliki, 47 ademning éghir yaridar bolghanliqi, 173 ademning ular teripidin tutulup kétilip, 8 ademning méyip bolghanliq xewiri bizge yétip kelgen idi. 9 – ayning 2 – we 3 – künliri döngbagh urushida ölgen kishilerning jesiti etisi mashinigha bésilip körgezme qilindi.

Hawaning issiqida sésip ketken bu jesetler axiri kömüwétildi. Urushta meghlup bolghan eng axirqi qisim yéngisheherge kélishi bilen, qeshqer shehiridiki urushta éghir ziyan’gha uchrighan wang énmawni qoghdaydighan qoshunlar birliship, qoral bulashqa kirishmekchi boldi. Etisi, yeni 8 – ayning 28 – küni yéngisheher nahiyisining qoralliq qismining qoralliri bulinishqa bashlidi, bu tertipsiz qoral bulashta, herkim qoligha kelgenni ilishqa bashlighan idi, nahiyilik qoralliq qisim bazarning ichide bolghachqa yoldin ötken ademning hemmisi birdin, ikkidin qoralni élip kétishkili turdi. Hetta sheherge sey – köktat satqili kirgen, qoghun, tawuz satqili kirgen déhqanmu birdin qoralni élip sükünige bésip ketkili turghan idi, men ularning qorallirini körsem hemmisining zatori yoq qorallar iken. Qaqwash xitaylar qoralning zatorini bashqa yerde, qoralning gewdisini bashqa yerde saqlighan iken. Uning üstige u qorallarning bir talmu oqi yoq idi. Men he hu bilen qoral iliwatqanlarning yénigha bérip, birdem qarap turdum. Ikki esker qandaqtur maw zidong üzündilirini oqup ularni “qoral bulash jinayet” dep tenbih bériwatatti, xexning uning bilen kari bolmay, gépige pisent qilmay dawamliq qoralning yaxshisini izdep ilishqa tirishatti. Chéqilghan sanduq, yeshiklerning köplükidin yerge desseshmu xeterlik idi. U tügimes qoral, bir kéche ـ kündüz toshusimu tügimidi, yaki ademning ayighi üzülmidi. Men tamaq yep xéli kech qayta kelsemmu ademler qoral ilishiwatqan iken.

Etisi axunop mendin bolghan ehwallarni tepsiliy soridi. Körgenlirimni bir ـ birlep hékaye qilip berdim. Eskerler qoralliq tostimu? Dep soridi, men eskerler nesihet qildi ـ yu, emma qoral küchi ishletmidi, dédim.

Ésimde qélishiche 30 – awghust idi. Pütün yéngisheherdiki qachaqlar birliship, qeshqerni qayturuwélish jéngige atlinip yolgha chiqqan idi, bu ademlerning aldi qizilning köwrükige, keyni téxi sheherdin chiqip bolalmighan idi, özini isyanchilardin perqlendürüsh üchün, sögetning chiwiqidin selle toqup béshigha kiyishiwalghan idi. Yéngisheher bilen qeshqerning arisida sögetlik bar idi, ademning köplükidin sögetning gostingimu yétishmigen idi. Köp ademning qolida mexpiy qoral bar idi. Bir qisim ademlerning qolida yenila neyze bilen uzun yaghachqa téngilghan orghaqtek qorallar bar idi. Özliri yasiwalghan partlatquch bombilarmu bar idi.

Biz qizil köwrükige yéqinliship kelduq. Köwrükni nahayiti mustehkem saqlawatqan iken. Yéqinlishish mumkin emes idi. Ularning qorallirimu küchlük idi. Deryaning töwenki éqimi bilen bösüp ötüshke bir qisim piyadiler mangdi, tosattin ularning ölgenliki bayqaldi, ular deryagha kirishi bilen yuqiri bésimliq tokni sugha qoyuwetken iken. Deryaning bash éqimighimu tok ulan’ghanliqi melum boldi, shu esnada yiraqtin bir – birimiz bilen köre – körmey oq chiqirishqa bashliduq, oq awazi jahanni bir alghan idi, ularning atqan oqidin ularning qorallirining ser xil ikenlikini hés qilghan iduq.

Bir mezgil étishwazliq bolghandin kéyin, urush toxtitish üchün jenubiy shinjang herbiy rayonidin bashliqlar kélip nesihet bilen tosqili turdi, biz jahilliq qilip qaytmiduq, herbiyler yalwurghili turdi. Axshimi kech bolup ketti, urush toxtimidi, bizning ademlirimiz nahayiti köp idi, ularni orunlashturush bir mesile idi. Amalsizliqtin chékinishke mejbur bolduq.

Shu künlerde qeshqer sheher etrapidiki yézilardimu kalte jengler üzlüksiz bolup turghan idi. Qeshqer shehirige qarashliq shamalbagh yézisidiki abla awut bashchiliqidiki déhqanlar silingbusi, 8 – ayning 15 – küni qayturma hujumgha ötüp, özige qoshna bolghan qeshqer wilayetlik yipek zawutigha hujum qilghan iken, déhqanlar yipek zawutini hesh – pesh dégüche ishghal qilip, ularning qoral ـ yaraqlirini tartip alghan iken. Tursun isimlik biri qoral tapshurushqa qarshiliq qilghanliqi üchün uni déhqanlar urup öltürüp qoyghan iken. Bu xewer bizge yétip kelgendin kéyin, könglimiz nahayiti üzüldi, derhal alaqe ewetip mundin kéyin undaq ishlarning tekrar yüz bermesliki heqqide nesihet qilduq, kéyin aridin bir qanche yil ötkendin kéyin tursunning ölüm bedilige abla awut 20 yil qamaq jazasigha mehkum qilin’ghan idi.

3- yaxshi purset

Urushlar her küni dégüdek bolup turatti. Yollar taqaqliq, kirip ـ chiqish yoq, qeshqer shehiri qatmu qat muhasire ichide turatti. Biz qeshqer shehiridin chiqqanlar, sheherge kirelmigen bilen, wilayetning bashqa nahiyilirige bimalal bérip kéleleyttuq, mushu pursettin paydilinip, teshwiqat ömiki teshkillep, nahiye – nahiyilerge adem ewetip küch teshkillep, qoshun zoraytish xizmitige adem ewetidighan boldi. Men bir ömekning terkibide, bir qisim ademlerni élip peyziwat, maralbéshi, yopurgha nahiyisige baridighan boldum.

Biz bilen bille bir top késel, urushta jarahetlen’gen kishilermu bar idi, bularning köp qismi sheherlik partkom binasida ot yalqunida jarahetlen’gen mejruhlar idi, biz ularni desmi qilip, barghanla yerde xelqni qoralliq küreshke atlinishqa seperwer qilattuq. Manga sözlesh nöwiti kelgende, nuqtiliq halda, yéngisheherde yüz bergen qoral bulashtiki ishlarni tesirlik qilip, körgenlirimni hékaye qilip sözlep bérettim. Maralbéshi nahiyisige barghanda biz nahiyilik méhmanxanigha chüshken iduq, anche chong bolmighan bu méhmanxana, biz bilenla toshup ketken idi, kündüzi teklip qilghan yerge bérip, qeshqerning weziyiti, mundin kéyinki küresh, némilerni qilishning kérekliki heqqide sözleyttuq, anglighuchilar köp bolup ketkenliktin, xitaylargha ayrim, uyghurlargha ayrim teshwiqat élip baridighan bolduq.

Maralbéshigha barghan 2 – axshimi men bir top ademlerge qeshqerning nöwettiki weziyiti we mundin kéyinki küresh sitragiyimiz dégen témida söz qildim, söz ariliqida: “ulugh dahimiz mawjushi telim bérip, miltiqtin hakimiyet chiqidu dégen, bizde qoral bolmighanliqi üchün, wetinimizni tartturup qoyup, özimizning wetinige ige bolalmay mushu kün’ge qalduq” désem, aldimda yéqin olturghan biri méning gépimning menisige chüshendi bolghay, rohi halitide hem jiddiylik hem temtireshliktek bir alametning boluwatqanliqini séziwaldim, derhal gepni egitip, biz wetinimiz yeni yurtimiz qeshqerni qayturuwélish üchün yéterlik qoralgha ige bölishimiz lazim…. Dep ötüp kettim, qalghanliri méning gépimni chüshenmigen idi.

Yighin tügigendin kéyin, héliqi méning gépimning tégi – tektini chüshen’gen adash, men bügün sillini öyümge chaqirip bir olturush qilip bérey, bizning yurtta ni ـ ni naxshichi, dutarchi peyzi bar ademler bar, mumkin bolsa bizningkige merhemet dep turuwaldi, uning méni néme üchün öyige chaqiridighanliqini aldin perez qilghan idim.

Men yalghandin bahane körsitip, bügün axsham bizdin hal sorighili hawa armiye bazisidikiler kelmekchi idi, alliburun déyiship qoyghan, shu yerge barmisam bolmaydu, téxi ni ـ ni yaxshi künler aldimizda kéliwatidu, purset chiqip qalsa körüshermiz, biz yéngisheherde turimiz, waqtingiz yetse yoqlap béring, kémini shu yerde toluqliwalarmiz… Dep tekellup qilip unimighanidim, eslide hawa armiyisidikiler bizni yoqlap kelmeytti, undaq paaliyetmu yoq idi, men uninggha meqsetlik halda, nahiyige yéqin shamal dégen jayda hawa armiyisining bazisi bar, ularda qoral bar! Dégen pasni bermekchi idim.

Maralbéshida üch kündek turup yürüp kettuq, ular bizni uzitish üchün mashina – mashinigha qoy, kala, un – guruj, otyash, sewze, chamghur, hetta bir mashina yulghunning kötiki qatarliq sowghat hazirlap yolgha saldi. Biz ularning mashinisi bilen atushning qizil bayraq, dégen yérigiche bérip, peyziwatqa yürüp kettuq. Mashinidiki yükler bizning körsetmimiz boyiche taghbaghiri boylap yéngisheherge bizning arqa sep teminat bashqarmimizgha ketti.

Aridin nechche yil ötüp, peylo meydanidiki waqtimda, bizning etretke maralbéshidin bir türküm siyasiy tutqunlarni élip keldi, bara ـ bara ular bilen tonushup qalduq hem chiqiship qalduq, ularning aldi 20 yil, eng axiri sekkiz yil késilip kelgen ezimetler idi. Ularning arisidin ebey qari dégini méni tonuwaptu, bir küni shu waqitta maralbéshida qilghan sözümni eslep,”bizmu yoqilang bir ishlarni qilip, yene sile bar yerge kelduq, shu chaghda rast gepni qilghan bolsiliri, sile bilen bizmu chong jengde bille bolmamtuq, biz mekittikilerdek gal emestuq, hayt dégüche sile buyrughan yerge ünettuq”….. Dep qizip ketken idi, men ular bilen bir qanche yil bille bolghan idim. Ular heqiqeten ezimetler iken. Ularning ish ـ izlirini xuda buyrusa bir yazsam deymen.

Biz qaysi nahiyige barsaq, bizning teshwiqatimiz tüge ـ tügimestin, xelq qozghilip, kochilargha chiqip qoralliq saqchi qisimning, uchrighan herbiyning, zawutlardiki saqchilarning qoralliri bulinishqa bashlinatti. Kochida wezipe ötewatqan bir qanche herbiy rayonning patronlirining qoralliri, xelq teripidin tartip ilin’ghandin kéyin, patronlar kéyinki waqitta qoral asmay, patron belgisini taqap kochigha chiqidighan bolghan, bu weqe maralbéshida nahayiti téz ewj alghan idi. Bizning teshwiqatimiz ning ayighi téxi üzülmey turup maralbéshi nahiyiside bir kéchidila ghayet chong özgirish bolghan idi. Xelq bulaydighanni bulap, (qoral bulash, bashqa nersilerge chiqilmaytti) nahiye bazirida chong inqilab bashlinip ketken idi. Közge körün’gen qorallarning hemmisi xelq qoligha ötüp bolghan idi, bu heriket bara – bar kéngiyip, aqsaqmaral, sériq boya, chongqurchaq, yéngi östeng, awat qatarliq yézilarghimu taralghan idi.

Peyziwat, yopurgha nahiyiliridimu déhqanlar heriketke kélip, qorallinip, özlirining”qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdinish silingbu” lirini keyni – keynidin qurushqan idi. Ular buning bilen”mawning inqilabiy lushyenini jan tikip qoghdap, wang énmawni qoghdap qalmaqchi” idi. Men peyziwatta yüz bergen ishlar heqqide toxtalmaymen, bu yenila sir bolup qalsun, peyziwat méning esli yurtum idi, méning dada jemetimning hemmisi hélimu peyziwatta. Men peyziwat nahiyilik partkomda xizmet qilghan idim, nahiyining hakimidin tartip, puqraghiche hemmisi dégüdek méni biletti we chüshinetti, men peyziwatqa barghanda, xelq bizni nahayiti daghdugha bilen qizghin kütüwaldi, kinoxanining zalida, nahiyilik partkomning qorusida, keyni – keynidin, üzülmey teshwiqat élip bérildi, yaridarlar körgezme qilindi. Uyghurlargha élip bérilghan teshwiqatni qeshqer sheherlik hökümetning terjimani bolghan ruqiye xanim qildi, men peqet yéqinlirim bilen uyer – bu yerde pichir – pichir paringimizni qilip, özimizning “ishi” bilen bolduq.

Qaytishimizda nahiye xelqi nahayiti köp kiyim- kéchek, yémek ـ ichmek…. Hazirlap uzitip qoydi, yopurgha nahiyisimu oxshashla bizni kütüwaldi, méhman qildi, ularmu nurghun sowgha ـ salamlar bilen bizni uzitip qoydi.

4-chong birlishish

Qisqa muddet ichide, nahiyilerdiki xizmetler tertipke sélinip, her qaysi nahiyiler yéngisheherge merkezliship, qoshun zorayghandin kéyin, wilayet boyiche birlikke kelgen bir teshkili apparat qurush teqezzasi tughulghan idi. Jenubiy shinjang herbiy rayonining riyasetchiliki bilen, yéngisheherge toplan’ghan her qaysi nahiyilerdiki teshkilatlarning qoshulushi bilen, 14 silingbudin terkib tapqan “qeshqer wilayetlik prolétariyat inqilabchiliri birleshme komitéti” quruldi, bu teshkilatni kéyinche qisqartip, birleshme komitét deydighan bolghan iduq. Bu teshkilat töt chong sistémidin teshkil tapqan bolghachqa, töt chong sistémidin saylan’ghan wekiller bu komitétta ish béjiretti.

Bular:

ishchilar sistémisi

maliye – soda sistémisi

oqughuchilar sistémisi

déhqanlar sistémisi

men maliye ـ soda sistémisida ishleydighan kadir bolghanliqim üchün, maliye ـ soda sistémisidin wekillikke saylinip, birleshme komitétqa ishqa teyinlen’gen idim. Birleshme komitétning ichide birqanche bölümler tesis qilin’ghan bolup, ashliq idarisidin saylinip kelgen wekil yang bilen ikkimiz “qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdinish bölümi” ge mes’ul bolduq. Bu bölüm pütün birleshme komitétning jéni idi. Birleshme komitét terkibidiki qoral yaraq, urushlarning hemmisi bizning qomandanliqimiz boyiche béjiriletti. Yang kéyinki waqitta qeshqerde inqilabiy komitét qurulghanda, muawin mudirbolup, (qeshqerwilayitining muawin waliysi) biz tereptin körsitilgen idi. Chünki medeniyet inqilabining axirqi mezgilide qeshqerning hoquqini qeshqerdiki töt chong teshkilat birliship bashqurghan idi, yangmu bir qanche yil muawin waliy bolup hoquq sürüp, axiri yene öz idarisige bérip eslidiki ishini qilghan idi.

Yéngisheherdiki 14 silingbu birliship, birleshme komitétni qurghandin kéyin, bir katta murasim échip, daghdugha qozghap, mundin kéyinki xizmetlerni qandaq ishlesh heqqide qesemyad yighini échishni qararqilghan idi. Bu yighin’gha yéngisheherdiki pütün sheher ahalisi, herqaysi nahiyilerdin kelgen wekiller, qeshqerdin qéchip chiqqan barliq ademler qatnashqan idi, yighinning riyasetchilikige jenubiy shinjang herbiy rayonning muawin komissari libin teyinlen’gen idi, yighin nechche kün burun puxta teyyarliq qilinip, etrapni qoral küchi bilen yaxshi muhapizet qilip andin échilghan idi. Sözge chiqidighanlarning söz tékisti, aldi bilen jenubiy shinjang herbiy rayon, siyasiy bölümining testiqidin ötküzülüp andin sözlishi, sözge chiqidighanlar choqum birleshme komitétning xizmet xadimliri bölishi kérek, deydighan petiwani chiqarghan idi.

Men maliye ـ soda sistémisigha wakaliten sözleydighan boldum, söz tékisti alliburun ular teripidin yézilip hazirlan’ghan idi, bir kün burun söz tékistini manga berdi, yighin herbiy rayonning zint topchilar meshiq meydanida échilidighan bolghan. Yighin’gha 30 mingdin artuq kishi qatnishidu, dep aldin mölcherlen’gen idi. Yighin heqiqeten katta yighin idi. Yighin’gha terep – tereptin ademler kélip orunlashqili turdi, yighin meydani adem topigha liq toldi. Yighinning bixeter échilishi üchün herbiy rayon teripidin qoralliq qoghdinildi. Yighin meydanigha yasalghan reis munbirining üstige “qeshqer wilayetlik prolétariyat inqilabchiliri birleshme komitétning, mawjushi lushyenini adaqqiche qoghdash qesemyad chong yighini” dep xitayche xet yézilghan idi. Néme üchündur uyghur yéziqida xet yézilmighan idi. Yighin bashlandi, herbiy rayonning komissari échilish murasim sözi qildi. Uning keynidin ishchilar wekili, uning keynidin déhqanlar wekili, uning keynidin oqughuchilar wekili sözqildi. Ularning sözining hemmisi xitayche bolghanliqtin, bashlinishi heywetlik bolghan yighin birdemdila yip bazirigha aylinip ketti.

Ademler ularning néme déginini bilmey zérikken idi. Emma yighin meydanidin héch kim öz ixtiyariche chiqip kétishi mumkin emes idi. Söz nöwiti manga keldi. Men reis munbirige chiqip udul mikrofonning aldigha kélip, ikki aliy yolyoruqni oqupla, söz tékistini uyghurche oqughili turdum, hemme timtas bolup, méning sözümni néme üchünki ixlas bilen anglidi. Eslide sözge chiqqan adem aldi bilen, reis munbirige chiqip maw zédungning resimige qarap üch qétim tezim qilip, uningdin kéyin reis munbiridiki bashliqlargha tezim qilip, andin peste olturghan adem topigha tezim qilip, uningdin kéyin “aldi bilen hemmimiz birlikte ulugh dahimiz, ulugh ustazimiz, ulugh qomandanimiz, ulugh rolchimiz, qelbimizdiki menggü patmas qizil quyash mawjushigha cheksiz uzun ömür tileymiz! Cheksiz uzun ömür tileymiz! Mawjushining eng yéqin sepdishi qedirdan fu tongshuey (muawin qomandan) lin biyawning téni saghlam, uzun ömür körsun!” dep tekellup sözini déyishim kérek idi, bolupmu cheksiz uzun ömür tileymiz! Dégende, reis sehnisidiki we peste olturghan ademlerning hemmisi manga egiship, cheksiz uzun ömür tileymiz, déyishi shert idi, men undaq qilmighan idim. Shuning üchün töwende olturghan xelq bu ishtin heyran bolup, hang ـ tang bolushup qalghan idi, ikkinchidin, yighin bashtin ـ ayagh xitayche sözlen’gen we bashqurulghan bolghanliqi üchün, yighin’gha qatnashqanlarning mutleq köpchiliki uyghurlar idi.

Méning sözümdin bügünki yighinning néme meqsette échilghanliqini andin bilgen idi. Men söz tékistini bir kün burun körgenlikim üchün, temkinlik bilen aldirimay terjime qilip oqup bergen idim. Oqup tügitipla, söz tékistini riyasetchi libin’gha bérip, aldi ـ keynimge qarimay reis sehnisidin chüshüp, peste olturghanlar qataridin orun élip olturdum. Eslide söz tügigendin kéyin söz tékistini yighin riyasetchisige tapshurup bérip, reis sehnisidiki ornumgha bérip olturushum kérek idi, bu ish hemmini téximu heyrette qaldurghan idi, yighindin kéyin herbiy rayon siyasiy bashqarmining bir kadiri méni alayiten chaqirip, néme üchün yuqiriqi resmiyet tekellupini qilmighanliqimni soridi. Men héch qandaq ikkilenmestinla, “men undaq chong yighin’gha chiqip söz qilip baqmighan ikenmen, sehnige chiqipla, hemme yérim qara terge chömülüp ketti, hemme adem manga qarighandek bolup, hoduqup kettim, néme qilishimni bilmey aran – aran, temtirep sözni tügitip qéchip chüshtüm” dédim, köp adem mendin tekrar soridi, hemmisige oxshash teleppuzda jawab berdim. Lékin manga chékit urulghan idi, chünki u zamanlarda qeshqerdiki chong ـ kichik yighinlarning hemmisining terjimanliqi manga yüklen’gen idi, kona terjimanlar qara yip, gomindangning qalduqi, wehakaza dep tartip chiqirilip, qeshqerning terjimanliqi manga bexshende bolup qalghan idi. Sehnige chiqip sözlesh birinchi qétim emes idi. Shu wejidin néme dégen bilen ularni asan qayil qilghili bolmaytti. Etisi axunop chaqirip qattiq kayighan idi, men: “adem haman birkün ölidu, undaq purset manga bir keldi, ikkinchi hayat tariximda qayta kelmeydu, némila bolmisun, men özümni bir tonutup qoydum!” désem, chong ishqa tesiri bolmisila meylitighu! Dep xapa bolghan idi, aridin 10 nechche yil ötüp, merhum turdi ilidin mundaq anglighan idim, axunop: “uning qolidin her bala kélidiken, héch némidin qorqmaydiken, men bekla ensirigen idim. Emma u özi jayida jawab bérip özining poqini özi tügetti”, ـ dégen iken.

Chünki, u zamanlarda bir éghiz gepke ya ölüm jazasi, ya muddetsiz qamaq jazasi bériletti. Mawzédungni tillap qoyup, yaki mawzédungning resimi bar gézit, jurnallarni yirtip qoyup, muddetsiz qamaq jazasigha uchrighanlar kürming idi.

5-onbeshinchi öktebir kélishimi

1967- yili 10 – ayning 13 – küni kéchide xitay bash ministiri juénleyning qeshqer isyanchilirigha… “derhal tosuqni iliwétip yollarni rawanlashturunglar!” dégen yolyoruqi kelgen idi. Bu ishtin xewer tapqan jenubiy shinjang herbiy rayonining chong ـ kichik emeldarliri aldirap ténep, hasirap tereplerning qorallirini bir yerge yighip chong birlishishni ishqa ashurup, yollarni échiwétishke seperwer qildi. Shuning bilen ikki kün talash ـ tartish qilish bilen muzakire netijiside yollar échiwétildi. 1967 – yil 10 – ayning 15 – küni qeshqer tarixidiki xatirileshke erziydighan chong bir kün. Shu küni qeshqer shehiri bilen bashqa nahiye, sheherlerning bardi ـ keldisi eslige kélip, tosuqlar élip tashlinip, yollar rawanlashturulghan kün idi. Ürümchidin kélip xoten’ge baridighan minglap mashina, sughunchazidin bashlap, atushning yollirida, qeshqer shehirige kirelmey yatqili nechche aylar bolghan idi, xoten, yekendin kélip, ürümchige qaytalmay, yéngisheher bilen yeken ariliqida turup qalghan mashinilarning hésabi yoq idi. Qisqisi uyghuristanning jenubi bilen shimalning munasiwiti bir mezgil toxtapla qalghan idi.

Yéngisheherge toplan’ghan qachaqlar bilen sheher ichidikilerning ziddiyiti künsayin yamanliship, pütün qatnash yolliri qamilip kirish ـ chéqish toxtighili uzun bolghan idi. Bu düshmenlik halitide turghan tereplerni muresse qilish üchün, jenubiy shinjang herbiy rayon bilen alaqidar tarmaqlar arigha chüshüp, nechche künlük talash ـ tartish netijiside 10 – ayning 15 – küni bir kélishim hazirlighanidi. Kélishimning asasi mezmuni: pütün tosuqlarni bikar qilip, yollarni rawanlashturush, terepler özide bar qorallarni shu péti péchetlep saqlash, düshmenlishish halitini özgertip, oq chiqarmasliq, herqaysi idaridiki ishchi ـ xizmetchiler öz ish ornigha qaytish, qaytip kelgenlerni kemsitmeslik, haqaretlimeslik, tutup qélin’ghan ish heqqini toluqlap bérish….. Dégendek mezmunlar kirgüzülgen bolup, 10 – ayning 15- küni etigen saet 10 da yollarda qatnashning normallishishigha her ikki terep kapaletlik qilghan idi. Sheherdin mashina – mashinida ademler uruq tughqan yar ـ buraderlirini yoqlap yéngisheherge kelgili turdi, yéngisheherdikiler sheherge kirishke bashlidi, shuning bilen qeshqerning weziyiti bir nechche kün qoral – yaraq awazi anglanmay tinch ötti. Bizmu yéngisheherni tashlap, özimizning idarisi tewelikidiki, sheher etrapidiki jaylargha bérip orunlashtuq, qeshqer shehirining etrapidiki yézilar, mektepler yenila bizning tayanchi ponkitlirimiz idi, gerche kélishimde qoral ishletmeslik déyilgen bolsimu, 3 kündin kéyin yenila qoral awazi anglinishqa bashlidi.

Kéche ـ kéchilep gümbürـ güm, topning awazi, zembirekning awazi, pilimotning awazi nelerdindur anglinatti, terepler sheherge toplashqandin kéyin ziddiyet burunqidinmu keskinleshti. Düshmenleshken terepler bir – birining ademlirini tutuwélip urup zeximlendüridighan ishlar ewj alghili turghan idi. Bolupmu bir idaride ishleydighan ademler bir – birini tutuwélip, nechche qoraling bar? Kim – kimler néme ishqa mes’ul? Undaq bundaq dep qesten sürkilish hasil qilatti. Birer adem tutulghan bolsa, qarshi terep derhal bayanat élan qilip, bizning palani renglik adimimizni palani teshkilat tutuwaldi, 2 saet yaki 3 saet ichide qoyup bersun! Eger qoyup bermeydiken jiddiy heriket qollinimiz! Dep, ularning adimini yaki ular turghan yerge ushtumtut hujum bashlap, urush qilatti, qeshqer shehirining ichide yuqiri bésimliq yangratquning kasapitidin kéchisi xatirjem uxlighili bolmaytti.

6-atalmish töt chong köz qarash, sekkiz chong teshkilat

Yollar échilip, yéngisheherdin qaytip kirgen qachaqlar, her qaysisi öz tewelikidiki sheher sirtidiki yéza we idare jem’iyetlerge orunliship, mudapie liniyilirini qurup, “qelem bilen hujum qilip elem bilen qoghdinish qomandanliq shtabi” ni qurushqan idi. Shamalbagh yézisi terep gherbiy sep qomandanliq shtabi, döletbagh terep sherqiy sep qomandanliq shtabi dep atilatti. Qachaqlarning bash qomandanliq shtabi wilayetlik un zawutining ichide idi, yéngisheherde birleshken 14 teshkilat, sheherge kirgendin kéyin parche – parchigha bölinip, her qaysisi öz aldigha qoralliq qoshun teshkilligen idi hemde yéngiche nam bilen otturigha chiqqan idi. Un zawutigha orunlashqan teshkilatning ismi: “san su xuy” dep atilatti. Bu sözning uyghurche menisi: üchni ilgiri sürüsh, bu teshkilat yenila wang énmawni qoghdaydighan, san jehette adem sani bir qeder köp teshkilat idi, her qaysi nahiyilerdiki qollighuchiliri we shöbiliri az emes idi. Men bu yerde ishleyttim.

2-köz qarash birleshme komitét bolup, bu teshkilat yéngisheherdiki namini saqlap qalghan teshkilat idi. Bu teshkilat herbiy rayonning körsetken siziqidin chiqmaydighan teshkilat idi. Bash shtabi wilayetlik tash yol idarisining ichide idi. San jehettin adimi eng az, qoral küchi yoq yaki yétersiz ajiz teshkilat idi, uning bashliqi gaw chiyaw dégen xitay idi. Bu teshkilatning köz qarishi oxshashla wang énmawni jan tikip qoghdash idi.

3- köz qarash “gungdey xuy” menisi, ishchilar qurultiyi. Bu teshkilatning adimimu az emes idi, pütün wilayettiki qatnash transport ornidiki ishchi ـ xizmetchiler bu teshkilatqa eza idi, bash shtabi qatnash transport 6 – shirkitining ichide idi. Wang énmawni yoqitidighan köz qarashta idi. Bashliqi wang tiyenyun dégen xitay bolup, 1967 – yili 30 – séntebir künidiki kéchilik jengde qarshi terepning oqida ölüp, uning ornigha ma fu güy dégen tunggan bashliq bolghan idi.

4-köz qarash qeshqer finbu idi, buning menisi, shinjang 2- silingbuning qeshqerdiki shöbisi bolup, bash shtabi qeshqer pédagogika institutining ichide idi. Bashliqi xu lijin dégen oqughuchi idi. Wang énmawni yoqitidighan köz qarashta idi. Bu köz qarashtikilerning köpinchisi oqughuchi idi, xuli jinning yardemchisi bolghan lizigang dégen xitay, qarshi tereptiki uyghur yigiti ömer qurbanni yolda kétiwatsa qoralidin oq chiqirip étip öltürüwetken idi. Bu ishtin xewer tapqan uyghurlar jesetni kötürüp nechche kün namayish qilghandin kéyin jinayetchini tutup qolgha élip türmige tashlighan idi, merhumning matem murasimi qeshqer xelq meydanida daghdughiliq élip bérilip, uyghur jamaitining küresh iradisi bir qétim tipik halda namayan qilin’ghan idi. Iplas xitay kommunistliri lizigangni yalghandin qolgha alghan bolup, uzun ötmey türmidin qoyuwetkenlikini anglighan iduq. Bezilerning éytishiche, qandaqtur u jinayetchining bashqilar teripidin qachurulghanliqini anglighan iduq.

Köz qarash jehettin qeshqer wilayiti türtke bölün’gen bolsimu, teshkili jehettin her qaysi közqarashtikilerning öz aldigha ayrim teshkili qurulmisi bar idi, shuning üchün qeshqerde töt chong köz qarash, sekkiz chong teshkilat bar dep maqale we bayanatlar élan qilinatti, bu köz qarash we teshkilatlarning idiyiwi jehettiki bölinish seweblirini chüshendürüp olturmaymen, bu köz qarash we bu teshkilatlar 1968 – yili 1 – we 2 – aylarda özlirining teshkili qurulmisini élan qilip, köz qarashlirini sherhlep arqa – arqidin bayanatlar élan qilip otturigha chiqqan idi, bu teshkilatlarning hoylisida qoralliq küchler bolghandin sirt, qesten sürkilish hasil qilidighan yuqiri bésimliq yangratquliri kéche ـ kündüz sözlep turatti.

7- mijit silingning bash kötürüshi

Mijit siling qeshqer sheher kommunisigha qarashliq, binakarliq qurulush shirkitide yaghachchiliq qilidighan ishchi idi. Qeshqer shehiridiki dangdar saqi qassapning oghli idi. Sheher kommunisining dairisi chong bolup, hazirqi qeshqer sheherlik hökümetning ishini qilatti, hazirqi töt kocha bashqarmisi, u zamanda qeshqer sheher kommunisigha qaraytti, qeshqer sheher kommunisining terkibide nechchiligen zawut – fabrika, shirket, qol hünerwenler, tijaretchi, qol sana etchiler, mulazimet orunliri, mashina rémont, traktor rémont zawutliri hemde sheher ahalilirining hemmisi sheher kommunisigha biwasite qaraytti, bu orun sheher komunasi tewesidiki eng chong orun idi.

Peqet mijit siling ishleydighan binakarliq qurulush shirkitidila 1500 ge yéqin adem ishleytti. 1967 yil 14 – awghusttiki sheherlik hökümetning binasini köydürüshtiki herikette mijitning qol astidiki kishiler asasliq rol oynighanidi. Medeniyet inqilabiy bashlan’ghandin tartip sheher kommunisining hoquqi qurban shükürning qolida idi, umu körünüshte wang énmawni yoqitidighan köz qarashtiki isyanchilardin idi, u öz aldigha esker turghuzup qeshqer shehiride qilmighan eskiliki qalmighan idi, uning 40 eskiri bolup, hemme yerde qalaymiqan adem tutup, bulangchiliq bilen shughullinip xelqning ghezipimge qalghan idi. Qeshqer xelqi qurban shükürni “40 qaraqchi” dep ataytti. Mijit siling buni yoqitish üchün atalmish merkez ning, “bir teshkilattiki, buzuq kattiwéshini, shu teshkilattiki amma özliri tartip chiqirip, prolétariyat diktator orunlirining jazalishigha tapshurushi kérek” dégen siyasitini bahane qilip, sheher kommuna sistémisidiki ammini qozghap, qurban shükürning “jinayi” qilmishini toplap, bir kéchidila tutup, baghlap, soraq qilip, sheherlik jamaet xewpsizlik idarisige tapshurup bérip, sheher kommunisigha bashliq bolidu, arqidinla pütün sheher kommunisigha qaraydighan ushshaq ـ chüshek teshkilatlarni birleshtürüp, sheher komunasi inqilabiy birleshmisini qurup bash mudir bolidu, bu teshkilatning ismi “isyan kötürüsh silingbusi” bolghanliqtin, qisqa muddet ichide uning nami hemme yerge mijit siling dep tarqilidu, mijit siling sheherning hoquqini igiligendin kéyin, qurban shükürning bashqurushini özgertip, islahat élip baridu, xususi igilikni yolgha qoyup, sotsiyalistik kolléktip igilikidiki ushshaq ـ chüshek karxanilarni tarqitiwétidu, baj, bazar bashqurush, uni tizginlesh, buni tizginlesh dégendek kishilerning ijtimaiy hoquqini boghidighan qurulmilarni emeldin qaldurup, insanlarning yashash hoquqini özining ixtiyarigha tapshuridu, bazarlar quyuwétilidu, herkim néme ish qilsa, néme tijaret bilen shughullansa cheklimige uchrimaydu, déhqanlar bazargha kirip xalighan istémal buyumlirini élip satalaydu.

Sheher ichide héytgah meydanida ashxana, nawayliq, kawapchiliq, yayma ilim ـ sétim, doghchiliq, tengle göshi pushurup sétish…. Qatarliq burun cheklen’gen kesipler yéngidin bazar tapidu. “kapitalizmni tirildürdüng” dégen betnamdin qutulghan her millet xelqi, mijit silingni hörmetleydu we béshigha élip kötüridu, uning nam sheripi birdinla tengritéghining shimali, pamir taghlirining étikigiche bérip yéyilidu, sheherge kélip ـ ketken qoshna nahiye, yézilardiki déhqanlar, öz yurtigha barghandin kéyin héch qandaq qorqmastin özi xalighan kesipni qilidu we mijit silingning siyasitini teshwiq qilidu. Mijit siling bir mezgil qeshqerning ishini ritimgha salghandin kéyin qoshna nahiyilerge bérip ijtimaiy tekshürüsh élip baridu, barghanla yéride bazar igilikini erkin azade yolgha qoyidighan’ghanliqini kengri teshwiq qilip xelqning könglini utuwalidu.

Qeshqerdin atush, sughunchaza, shéker köl, sansako, maralbéshi, aqsaqmaral, shamal, sériq boya, chongqurchaq, yéngi östeng, awat qatarliq sheher we yézilarning hemmisige mijit siling özi bérip tekshürüsh élip baridu we teshwiqatni janlanduridu. Barghanliki yerde kishilerning eski bora bilen kigizlerni jaynamaz qilip, eski tamliqning ichide namaz oqughanliqini körgendin kéyin kishilerni meschit sélip ibadetni ochuq ـ ashkara qilishqa chaqiridu. Buningdin köngli su ichken xelq mijit silingni tengdashsiz hörmetleydu. Bu xewer birdinla hemme yerge tarqilidu. Axirqi qétimda mekit nahiyisigimu tekrar bérip, bir qatar muhim xizmetlerni ishleydu!

8- qeshqerdiki urushlar

Men kitabning bu qismida qeshqerdiki axunop bashchiliqidiki qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmitige chüshüshtin burun qeshqerde yüz bergen bezi qoralliq urushlar heqqide qisqiche toxtilip ötimen.

1968-yili 4 – ayning 22 – küni wang énmawni qoghdaydighan teshkilat sansoxuy bilen wang énmawni yoqitidighan teshkilat gungdeyxuy otturisida shiddetlik jeng boldi.

Sansoxuydikilerning qarargahi un zawut bilen tébbiy mektepning ichidin tartip taki shamalbagh yézisighiche kengri sep tartqan idi. Gungdeyxuyning qarargahi yéngisheher yolining sherqiydiki tébbiy mektepning udulida transport shirkitige qaraydighan 1-, 6-, 7- kalonlardin tartip, taki toqumichiliq fabrikisi, transport shirketliri we kirembagh xelq doxturxanilirighiche dairini igiligen idi. Bu qétimqi urush, tébbiy mektep bilen tébbiy mektep udulidiki 1-, 6- we 7- kalonlar arisida bolghan idi. Bu kalonlarning ichidimu éghir tiptiki qorallar bolup, her küni dégüdek tébbiy mektep terepke qaritip oq atatti we tuyuqsiz hujum qilatti. Tébbiy mekteptinmu kalonlargha qaritip top atatti, her ikki terep top oqi étip öz ara bir ـ birige parakendichilik salatti.

Tébbiy mektepning aldidiki derwazining aldigha qatmu ـ qat partlatquch bomba orunlashturulghan idi, bu bombilarning hemmisi bir ـ birige inchike sim bilen chétilghan bolup, sirttin birer adem kirishi haman partlaytti. Mektepning ichide derexzarliq bar idi, umu granat, qol bombisi bilen toshup ketken idi. Tébbiy mektepning ögzisidimu éghir pilimot orunlashturulghan idi, mektep binasining aldi 5 métir chongqurluqta kolan’ghan bolup, yer asti akoplar bilen toshup ketken idi, qarshi tereptin bir kim yer asti bilen kelsimu bilinip qalatti.

22- aprél küni kechte tébbiy mektep terepte tuyuqsiz partlash yüz bérip keynidin aliman – talaman bir top ademler üsüp kirgili turdi, bu ademler tébbiy mektepning qizil köwrüki tereptiki soqma tamni partlitip partlighan kamardin üsüp kirishken idi. Men merhum jalal bilen mungdiship olturattim, hesh ـ pesh dégüche ular qistap keldi, biz oq üzüshke atlan’ghuche qarawuldikiler qomach qorughandek oq étip ularni qachurdi, ularning shepisini qarawuldikiler aldin sezgen iken, nechchisi öldi bilmiduq, ölgen ölüklirini élip kétishke ülgürdi, biz terepmu qéchiwatqanlargha we ölük toshighanlargha oq chiqarmiduq, kéchiche ular yene kélidu dep perez qilip uxlimiduq, etisi qatmu ـ qat qarawul qoyup mudapieni kücheyttuq, epsus jalal bextke qarshi ölüp ketti. Saet ikki bolghan idi. Jalalgha qarawulluq nöwiti kelgen iken. U qarawulluqta turghanda, tébbiy mektepning qizil köwrüki tereptiki qiyada turghan iken, qomushluqtin bir uzun cha yilan udul jalalning aldigha keptu, jalal qolidiki aptomatning payniki bilen yilanning béshigha birni urushigha, aptomattin bir tal oq chiqip kétip qélip, jalalning péshanisige tégip shu an jan üzüptu, jalal qazaq yigit idi. Beziler uni qirghiz idi, deydu, u wilayetlik tenterbiye komitétining qarigha étish tirniri idi, özi kélishken, yash, oyun – chaqchaqchi, kélishimlik bir shexs idi.

1968 – yil 23 séntebir küni yene bir qattiq jeng boldi, bu qétimqi jeng 4-dalaarmiyisi bilen 8-dalaarmiyisi otturisida bolghan idi, bu urushta 16 adem ölüp, 17 adem éghir yaridar bolghan idi. 8 – dala armiyisi wang énmawni yoqitidighan köz qarashtiki teshkilat bolup, ularning orni un zawutining udulidiki musteqil 3 – batalyonda idi, her ikki terep bingtüenning ademliri bolup, wang énmawni qoghdaymiz, yoqitimiz dep ikki qashqa bölün’gen riqabetchiler idi. 4 – dala armiyisi köz qarash tereptin sansoxuy bilen bir qarashta bolghanliqi üchün, un zawutining ichige kirip, zawutning eng üstidiki balixanisigha éghir tiptiki stankiway pilimottin ikkini orunlashturghan idi, stankiway pilimotning oqi musteqil 3 – batalyon terepke étilishi bilen, pilimotning himayiside piyade qisim qorallirini kötürüshüp, hujumgha ötken idi. Urush etigen saet yettilerde bashlan’ghan idi, un zawutining üstidin chiqqan pilimotning awazidin pütün sheher xelqi kochigha chiqalmay öyliride yatqan idi, sheherning kochisida shu küni xelqning déyishiche birmu adem qalmighan iken. Bu urushni qollighan un zawuttikiler, 4 – dala armiyisining ghelibe qilishi üchün öz qolidiki yaramliq qorallarning bir qismini ulargha bergen idi. Urush jiq ademning ölüshi bilen, herbiy rayondikilerning tosushi we nesihiti bilen axshimi axirlashti. Urushqa yardem bérish üchün bizdin bezi uyghur qérindashlarmu qatnashqan idi, urush axirlashqanda, pilimot atqan yerge barsaq ushshaq balilar mishek yighiwétiptiken, shu küni étilghan pilimot oqining köp qismini ablet sériq yetküzüp bergen idi, ablet sériq qeshqer shehiridiki shu zamanning palwan nochiliridin biri idi, u küchlük batur merdliki bilen nam chiqarghan idi, pilimot oqini ajiz xitaylar 6 – qewetke yetküzüp ülgürtüp bérelmigenliktin, ablet sériq u xitaylarni ittiriwétip, bir yeshik oqni özi yalghuz öshnisige élip, bir yeshik, bir yeshiktin kötürüp achiqip ülgürtüp béreligen idi. Uni körgen xitaylar hang ـ tang qalghan idi. Ablet sériq kéyinki chaghlarda, “eksil’inqilabiy” teshkilatqa eza bolghanliqi üchün biz bilen türmide bille yatqan, insha allah hazirmu belkim hayattur!

Urush axirliship, urushning jarahiti téxi tügimey turup, bizningkiler un zawutining ichide yéngi tiptiki qoral yasap sinaq qilghili turghan idi, u qoralning ismi 203 dep atilatti. Üch tal turubining ichige oxshimighan miqdarda partlatquch dora qachilap, pilikige ot yaqsa, yiraqqa bérip partlaydighan, zerbe bérish küchi bir qeder zor bolghan wehshiy qoral idi. Sinaq meydanida bir xitay téxnik özi yasighan qoralda, sinaq muweppeqiyetlik bolmay ölgen idi, uning ölgenlik xewiri hemme yerge tarqilip, uning axirqi depne ishlirini qandaq ötküzüsh mesilisi muzakire qiliniwatqan idi, biz adette xitaylarning ölüm ishigha arilashmayttuq, u küni men shamalbagh terepke bir ish bilen ketken idim, sheherlik sen’et ömikining réjissori mexet sarang dégen bir aghinimiz bar idi, umu biz bilen bir septiki kishilerdin idi, u xitayning ölümige kélip qiziqchiliq bolsun dep: “way qérindishim, yash ketken qérindishim, minglap kélip birlep ölüp qachan tügersen qérindishim” dep, ün sélip yighlaptu, démisimu uning jesiti kishi tonumighudek titma katang bolup ketken iken, uning jesitini tonushmu tes bir haletke chüshüp, körgenlerning déyishiche ücheywaghridin tartip, kindikining astighiche pare – pare bolup ketken iken, uni körgen xitaylar néme qilishini bilmey hangwéqip turghanda, mexetning yighisi hemmige teng tesir qilip, uningdin tesirlinip, keyni ـ keynidin ésedep yighlap, mangqiliri chuwulup kétiptu, yigha zarining awazi pütün un zawutini bir aptu, mexetni heqiqeten yaxshi yoldash iken, dep éghzi – aghzigha tegmey maxtaptu, mexetning néme dep yighlighinini, héch kim sezmeptu hem chüshenmeptu.

Künler ötüp, mexet özi u sorunda bolghan ishni qiziqchiliq bolsun üchün nakesti aghinilirige hékaye qilip bériptu, buni anglighan bir “aghinisi” yazma matériyal qilip, herbiy wekilge melum qiliptu, herbiy wekil un zawutigha kélip, tekshürüsh élip bérip yighlighan yighining mezmunini chüshendürgendin kéyin yighlighan xitaylar qattiq osal bolup, uninggha öchmenliki qozghilip, uni qattiq jazalashni éytiptu, shuning bilen mexetning kona ـ yéngi gumanliq ishliri kolinip, qanuni tutup turushqa testiq séliniptu, tutush üchün kelgenler aldi bilen silingbugha kirip, silingbuning ruxsitini élip, andin tutushi kérek idi. Silingbuning ruxsitisiz adem tutsa, kim bolushidin qet’iynezer qarshiliqqa uchraytti, shu wejdin tutqili kelgenler silingbugha kirip, kélish meqsitini chüshendürüptu. Silingbudikiler bu ishni uyghur bashliqlarning semige sélip bir ish qilayli, dep abduréhim hesen, muhemmed ili abdukérim, eyyop axun dégenlerni tépip ularning maqullishi bilen mexetni tutup, herbiylerge tapshurup bériptu, u zamanda pütün saqchi, edliye orunlirining hemmisini herbiy rayondin herbiyler idare qilatti, yerlik kadirlarning hemmisi öginish kursida nezerbendte idi.

Men qara jüldiki jengde esirge chüshüp, jinayi jazagha tartilip, késilip wilayetlik türmide qamaqta yatqan künlirim idi. Bu 1970 – yili 9 – aylar öpchöriside bolghan ish idi. Bizni ayda bir qétim yaki 20 künde bir qétim aptapqa achiqip hawalanduratti. U künni “yoruq dunyagha chiqqan künimiz” dep atayttuq, chünki türmige kün nuri chüshmeytti. Üch kishilik kamérning polat ishiklik kichikkine töshükidin her küni ikki wax tamaq bérip, teret qachilirimizni boshitiwélish üchün xalagha bérishqa azghine waqit béretti. Shu bahanide qachilarni bikarlap kéliwalattuq, bashqa waqitta öyning ichige taharet qilip yashayttuq, aptapqa epchiqidighan nöwet kelgen küni idi, aptapqa chiqtim, mexet téxiche türmide bar iken, uninggha salam qilsam, “bizni kün alghili qoyushsila, bir éghiz gep qilghan’gha, hélighiche türmide yétiwatimen, silining keyniliridin méngip, tégi yoq inqilabta az xapiliq tartmidim, sile bilen gepleshkenni biri körse, zadi bu némilerning chétishliqi bariken dep, méni yene uzun qamap qoyidu, manga gep qilmisila!” dep, ghipildap ketti. Men qorqma, biz héch ish qilmiduq, sen bilen bizning ishimizning munasiwiti yoq, désemmu, “ghojam, xuda heqqi gep qilmisila, sile yene héch ish qilmiduq déyishiwatila, herbirliri bala ـ qaza ikenla, shunchila eskerlerni öltürüp, yene téxi héch ish qilmiduq, déyishila, yene néme qilsiliri bolatti, boldi qilsila, manga gep qilmisila, biri körüp qalsa ishning chongi chiqidu” dep, kétip qalghan idi. Kéyin uni qoyup bergen iken, belkim insha allah hélimu hayat bardu.

*****

Tötinchi bab-Qoralliq qozghilanggha hazirliq

1- ichki tashqi weziyet

1968-yilining otturilirigha kelgende,”maw zédong özi bashlighan we özi qozghighan, tarixta misli körülmigen prolétariyat medeniyet zor inqilabi” yuqiri pellige chiqip, maw zédong özi bashqurulmaydighan, ayighini qandaq yighishturushni bilmeydighan qiyin ehwalgha duch kelgenidi. Armiye ichidimu oxshimighan köz qarashlar tüpeylidin, wang énmawni qoghdaymiz, yoqitimiz dégen ikki xil sep ayrilip chiqqan idi. Bu ikki xil septikilermu öz köz qarashtikilerni öz himayisige élip, aldigha tartip, astirtin süküt béretti.

Sheherdin yézilarghiche, yézilardin nahiyilergiche hemme yerde qorallan’ghan kishiler kochilarda xalighanche yüretti, medeniyet inqilabiy bashlinishtin burun, yézilardiki kichik etrettin tartip, yéziliq hökümetkiche, xelq eskerlirini teshkillep, kichik etrette ben, dadüyde pey, yéziliq hökümette batalyon, nahiyide polklar qurulghan idi. Hemmisige qoral tarqitip bergen idi. Bu ish jangchingning”hemme xelq esker bolush” dégen chaqiriqining astida élip bérilghan idi. Her heptide xelq eskerliri herbiy meshiq élip bérip, qoral étish, granat tashlash, neyziwazliq qatarliq jeng maharetliri meshiq qilghachqa, kishilerning köpi qoral étish téxnikisini biliwalghan idi. “medeniyet zor inqilabiy” bashlinishi bilen, pütün qorallar yighiwélinip nelergidur élip kétilgen idi.

Xelq’ara weziyetmu jiddiy idi, gézit, jurnallarda, radio kanaylirida, sherqiy shimaldiki jinbawdaw arilida urush boluwatqanliqini, sowét armiyisining zémin taliship, ussuri deryasi boyida xitay armiyisi bilen herküni dégüdek jeng qiliwatqanliqini teshwiq qilip turatti. Chet’el radioliri her küni dégüdek xitay – sowét chégra toqunushi qatarliq xewerlerni bérip turatti. Tashkent radiosi bilen, almuta radiosi her küni uyghurche anglitish bérip turghachqa, kishiler radioning anglitish waqti kelgen haman sheher sirtigha chiqip top – top bolup, radio anglaytti, anglighan xewerlirini qulaqtin ـ qulaqqa yetküzüp turushatti.

Uning üstige “wetenni qutquzush” radiosi peyda bolup, bu radiogha kishiler téximu qiziqidighan bolghan. Üch adem bir yerge kelse, weten qutquzush radiosi heqqide bir ـ birige xewer yetküzidighan adet shekillen’gen idi. Bizmu herküni dégüdek weten qutquzush radiosini anglayttuq, bir kün angliyalmisaq, yégen tamiqimiz gélimizdin ötmeytti. Bu radioning tesiri nahayiti chong idi. Bergen xewerlirining hemmisi yéngiliq bolup, wetende boluwatqan kündilik ishlarni eynen béretti. Shuning üchün bu radio istansisigha hemme adem qiziqidighan bolghan.

Shundaq jiddiy weziyet peyda bolghan sharaitta, maw zédong: “shinjangdiki asasi xewp, sowét shyujéngjuyichiliridin kélidu” ـ dégen, “telimati” ni otturigha qoyup, xelqning diqqitini sowétlar ittipaqigha qaratqan idi. Xelq neziridimu, choqum bir ish bolidu, ete ular bésip kiridiken, xroshow bilen ju inley urushup qaptu, maw zédong, xroshowni tillap moskwani kumpeykum qiliwétimen deptu. Sowétlikler béyjingni töt saet ichide tüptüz qiliwétimen, deptu dégendek paranglar xelq aghzida ashkara tarqilip yüretti. Herbiy rayonning her bir idaridiki herbiy wekillirimu, her qaysi idaridikilerni yighip, he dése sowét shyujéngjuyichilirini pipen qilishqa mejlis uyushturup, kishilerni sowétlar ittipaqidin nepretlinishke righbetlendüridighan weziyetni shekillendürgen idi.

Nahiyidin yuqiri kompartiye ezaliri arisida, bolupmu uyghur kadirlar arisida bu gep téximu ewj alghan idi. Ularning éytishiche: “jenubiy shinjang herbiy rayoni bir höjjetlik filim körsitiptu, bu filim qet’iy mexpiy filim iken, filimda, sowétlar ittipaqidiki wetenni qayturuwélish armiyisi, herbiy manéwir élip bériptu, ular asmanda turup düshmen bilen urush qilidiken, ayropilandin ayropilan’gha ötüshüp, parashuttin parashutqa ötüp düshmen eskiri bilen asmanda urush qilidiken, ularning hemmisi mexsus terbiyilen’gen uyghur eskerler iken, ular herqitimqi jengde qandaqtur sherqiy türkistanni azad qilish üchün algha! Axirqi nepsimiz qalghuche sherqiy türkistanni qolgha keltürimiz…!” dégen mezmundiki filim iken, buni körgen uyghur bashliqlar, bulung ـ bulungda körgenlirini éqitmay ـ témitmay uninggha ـ buninggha yetküzgen iken. Bu paranglar xelq aghzida köchüp yüridighan bolghan. Uning üstige maw zédong yene bir “telimat” ni otturigha chiqirip, “ashliqni kengri jughlap, lexmini chongqur qizinglar!” dep, pütün xelqni ashliq téjeshke, ashliq iqtisad qilishqa, her qaysi yéza, nahiye sheherlerni urush teyyarliqi üchün ashliq yighishqa chaqiriq qilghan idi. Mehelle – mehellilerde akop (yer asti yoli) kolash ewj alghan idi. Méning bilishimche qeshqer shehirining asti, yer asti yol bilen tutushup bolghan idi. U yollarning bezilirige mashina kireleytti, minglighan insanni sighduralaydighan yer asti yolliri terep – tereptin kolinishqa bashlan’ghan idi. Ichki xewerlerde bildürüshte, düshmenning ayropilanliri 15 minut ichide qeshqer shehirini bombardiman qilip, qaytip kételeydu, parashutchi ayropilanliri 20 minutta parashutchilarni toshup kélip, qeshqer zéminigha tashliyalaydu, shunga bombardimandin saqlinish üchün yer asti yolni puxta kolash lazim ـ déyilgen iken.

Xitayning zuwani bolghan xelq géziti, shinjang géziti, qeshqer gézitliridimu, xitay bilen sowét heqqidiki toqunush xewerlirini künlüki künlük bérip turatti, shuning üchün gézitning bazirimu chiqip qalghan idi, gézit köridighanlarning sani shu zamanda köpeygen idi.

2- alaqe ornitish

Shu yillardiki ichki ـ tashqi weziyetning teqezzasi bilen, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining teshkili qurulushni yézilarghiche kéngeytish we ular bilen alaqe baghlap, ishenchlik küchlerni qolgha keltürüp, qoshun zoraytish, sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining muhim wezipisi bolup qalghan idi. Sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi merkizi biyurosi, qeshqerning jughrapiyiwi tebiiy sharaiti we qeshqerning ichki ـ tashqi weziyitige asasen, qeshqerde kölimi bir qeder zor bolghan qoralliq qozghilangni élip bérishni, axunop bashchiliqidiki qeshqer biyurosigha (jenubiy tengritagh biyurosi depmu atilatti) tapshurghan idi. (men bu heqtiki xewerni peylo meydanidiki waqtimda bashliqlirimdin anglighan idim. Men bu yerde peqet pash bolup, jinayi enze qilinip békitilgen qisminila tonushturup ötimen).

Axunop tapshuruqni tapshurup alghandin kéyin, béyroning yighinini échip, heriket layihisini békitip, qoralliq qozghilanggha teyyarliq qilish pilanini tüzidu, qoralliq qozghilangning bash qomandanliqigha yenila axunop saylinidu, qeshqer béyurosining bashqa ishlirining hemmisi turdi ilige qalidu. Turdi ili qeshqer pédagogika institutining mektep mudiri, sherqiy türkistanda tonulghan siyasiyon, pelsepichi, maaripchi idi. Axunopning yéqin sepdashliridin biri bolup, qeshqer biyurosining muawin bash sékrétari idi.

Axunop shu yili 55 yashta idi. Qeshqer wilayetlik yéza igilikini mashinilashturush bashqarmisining birinchi qol bashliqi idi. U 1944 – yili 12 – noyabir ghuljida qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining milliy armiyiside xizmet qilghan péshqedem herbiy ofitsérliridin idi, sherqiy türkistan islam jumhuriyitining pirizdinti marshal elixan töre idi. Milliy armiyide xizmet qilghan axunop, ghuljidiki sherqiy türkistan azadliq urushidin tartip, taki 1962 -yilidiki xitay – hindistan urushighiche bolghan ariliqta bashtin ـ ayagh polkownik unwanini saqlap qalghan idi. U qeshqerde turushluq 3 – atliq polk yeni 9994 – qisimning polkowniki idi. U ömrining axirqi yillirigha qeder, axirqi hayatini sherqiy türkistan milliy azadliqini qolgha keltürüsh üchün béghishlighanidi. Merhumning terjimihalini kéyinki babta sherhlep ötmekchimen.

Qoralliq qozghilangning rehberlikige saylan’ghan axunop, waqitni ching tutup, qoralliq qozghilangning muweppeqiyetlik élip bérilishi we tiz wujudqa chiqishi üchün, yer asti teshkilatlarni janlandurup, tengritéghining jenubidiki oblast, wilayet we nahiyiler bilen bolghan zenjirsiman munasiwetni élip baridu. Her qaysi nahiyilerde partiye teshkili qurulmisini qurushqa bashlaydu we kéngeytidu. Mesilen: toqquzaq nahiyilik xitay partiye komitétining sékrétari ablet shujini, sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisige eza qilip qobul qilghandin kéyin, yenila sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi toqquzaq nahiyilik partkomning sékrétarliq wezipisige teyinleydu.

Uning yardemchi muawinliqigha beshkérem ottura mektibining mektep mudiri iysa ibrahimni teyinleydu, qoralliq qozghilang axirlashqanda, xitaylar ablet shujini qolgha alidu we türmide qiyin ـ qistaqqa alidu, héch némini iqrar qilmaydu, ablet shujidin shal paxiligha érishelmigen xitay kommunistliri axirqi hésabta uni doxturxanida mexpiy zeherlik okul sélip öltüridu. Iysa ibrahim 15 yilliq késilip peylo meydan türmisidin chiqip wapat boldi.

Men iysa ibrahim bilen bir etrette bille turghan idim, u kélishken, pikirchan, yiraqni köreleydighan, pem ـ parasetlik, medeniyet sewiyisi yuqiri, chiqishqaq bir insan idi, türmide éghir késellik azabini tartip, saqiyalmighan idi. Xitay kommunistliri uni dawalash chiqimidin qéchip, türme sirtida ijraqilish namida öyige képillikke bergenidi. U türmidin chiqipla wapat boldi. Merhumning ölümi nahayiti katta daghdugha bilen uzitildi, ölüm depne murasimigha uni tonighan ـ tonimighan kishiler qulaqtin ـ qulaqqa anglap, kélip qatniship, jinaza namizi tas qaldi namayishqa aylinip ketkili. Bu jinaza namizidin heyran qalghan xitay kommunistliri, yene bir qétim xelqning xitay kommunistlirigha bolghan ghezipining ne qeder küchlük ikenlikini tonup yetken idi. Merhumning yatqan yéri jennet bolsun! Amin!

Toqquzaq nahiyisige tewe bolghan bulaq su, opal, tashmiliq we oytagh qatarliq rayonlarmu qoralliq qozghilangning heriket yönilish liniyisi bolup, taki tashqorghanning chet’el bilen chégirinilinidighan afghanistan, pakistan….. Qatarliq yerlermu qoralliq qozghilangning heriket yönilish xeritisi ichige kirgüzülgen idi…

Yopurgha, yeken, maralbéshi we uning dairisidiki sériq boya, aqsaqmaral, chongqurchaq, awat, yéngi östeng hemde yekenning bir qisim yézilirimu bu heriket layihisige kirgüzülgen idi. Shu sewebtin bu rayonlarda axirqi hésabta az bolmighan kishiler türmige tashlan’ghan idi, ularning isimliki we baturluq ish ـ izlirini xuda xalisa kéyin yazarmen, insha allah!

3-qozghilang harpisidiki tutqun

Shakirjanning ölümi- shakirjan musa, kona sheher nahiye, beshkérem yéza, beshtoghraq kentidin idi. Uning ayali we bir qizi bar.

U shu zamanda tonulghan yazghuchi, shair dramatorg idi. U qeshqer wilayetlik sen’et ömikining kespi yazghuchisi idi. Uni xitay kommunistliri bir kéchidila tutup achiqip ketti, u sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezasi idi. U türmige kirgendin kéyin, oxshimighan rezil wastilargha duch kélip, qiyin ـ qistaqqa uchrighan bolsimu, satqunluq qilmidi, héch nersini dégili unimidi, gerche uning yéqin bir “aghinisi” xainliq qilip uni satqan bolsimu, türmige kirgendin kéyin hemmini inkar qilghan idi, uning ishliridin jem’iyettikiler tamamen xewerdar iduq, eng axiri xitay dairiliri herxil rezil wasitilerni ishqa sélip qiynap öltürüwetken idi.

Uning jesitini öyige bergende,”qeshqer shehiride depne qilmasliq, yurti beshkéremde depne qilish, jinaza namizi üchün adem chaqirmasliq, resimge almasliq, dawrang salmasliq, yigha – zari qilmasliq…. Qatarliq” shertler bilen qoralliq saqchi beshkéremge bille élip kélip depne qilip bolghandin kéyin, yerlik saqchi dairilirige jiq geplerni tapilap kirip ketken iken.

Ata-anisining déyishiche, shakirjanning pütün bedini iskenje destidin qan ـ yiringgha toshup, kökirip ketken iken. Uni körgen uruq ـ tughqanliri özini basalmay buquldap yighlap ketse, sheherdin chiqqan herbiyler, yerlik saqchilar uruq ـ tughqan, ata – ana, bala-chaqilirini ayrim bir öyge solap qoyup depne qilghan iken. Biz u waqitta hedep qozghilangning teyyarliq ishi bilen bend iduq. Uning shérikliri qozghilang axirliship bir mezgildin kéyin, yopurgha nahiyiside chong tutqun bolghanda, shakirjanning hayat waqtidiki ishlirini ular pash qilip otturigha chiqardi, uning shérikliri öz éghzi bilen iqrar qilip, balagha qélip, qiltaqqa chüshüp, aldi muddetsiz, axiri 15 yil késilip, men bilen peylo meydanda jinayi jaza mudditini ötidi. Merhum shakirjanning yatqan yéri jennet bolsun, amin!

Mijit ependi(mijit hélim) ning ölümi- mijit ependi esli, üstün atush, qayraq yézisidin idi. Kéyin qeshqer shehiri yumilaq sheher komitétida olturghan. Merhum jamaetke tonulghan, hélim ependining perzenti idi. U kishimu axunopqa oxshash, marshal elixan töre pirizdintliqidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining milliy armiyiside bashtin axir siyasiy bölümde xizmet qilghan, sherqiy türkistan jamaetchilikige tonulghan, siyasiyon, natiq, herbiy emeldar kishi idi. U qeshqer xelq kinoxanisining mudiri idi. Xitay kommunistliri sherqiy türkistanni bésiwalghandin kéyin, bu herbiy emeldar yiqila – yiqila töwen’ge chüshüp, nechche qazanda qaynap, kiymigen qalpiqi qalmay, eng axirida kinoxanining mudirliqida qalghan idi. U sözmen, addiy ـ sadda, ammibab, chongchiliqi yoq, chong ـ kichik ademlerni körse salam qilip mangidighan bir insan idi. Biz u arqiliq milliy armiyining peziletlirige shahit bolduq. Men uning héytgahning aldidiki meydanda, aptap chiqqan künliri, yaki yazning salqin künliri, dawamliq chach – saqallirini sehradin kélidighan, qéri, ajiz, satirashlargha alduridighanliqini körettim, men heyran qalattim, qeshqerde shunche ésil satirashxanilar tursa, némishqa kochida, ochuqchiliqta saqal alduridighandu? Dep özidin sorap baqqum keldi.

“bu ademler kembeghel, yoqsul, heptide bir qétim sheherge kirip bir kün satirashliq qilip, besh – töt tengge pul tépip, qaytishida öyige bir jing gösh bilen töt girde élip ketse, jahanshumul xosh bolidighan kishiler, shulargha bolsimu yardimim tégip qalarmikin dep, ulargha chach – saqilimni aldurimen, uning üstige ularning qoli aptap körgen tawlan’ghan qol, chach ـ saqilingni élip bolghandin kéyin, séni rasa mujup, qolliringdin qas chiqirip séni yenggillitip qoyidu. Özüngni rahet hés qilisen” dep gep qilip bérip külüp ketkenidi. Uning üstige u zamanda chach ـ saqal alsa, besh mochen, saqal aldursa üch mochen béridighan zamanlar idi, emma, mijit ependi bir som bérip ashqinini yandurup berse alghili unimaytti.

Mijit ependini tutup, türmige ekirip ketkenlikini anglighan iduq, hemmimiz teshwishke chüshtuq, kimning xainliq qilghanliqini sürüshte qilduq. Emma, héch bir shepisini sézelmiduq. Biz qoralliq qozghilanggha atlinip, tutulup türmige tashlan’ghandin kéyin, türmidiki bizdin burun kirgen bashqa jinayetchilerdin uqsaq, qiyin ـ qistaq, til ـ haqaret, tayaq – toqmaq azabidin naraziliq bildürüp, achliq élan qilip bir hésabta yette künde, bir hésabta 8 – küni jan üzüp u alemge kétip qalghan iken.

Merhumning jesitini ailisidikilerge bergen iken. Bir tughqan singlisi ayimnisa hélim (xan) bash bolup, ukiliri we bala ـ chaqiliri bilen ölümni depne qilghan iken. Merhumning ölüm jinaza namizi qeshqer shehirining héytgah jameside oqulghan iken. Jinazisi kochigha chiqqandin kéyin, jinaza jamaiti namayishqa aylinip kétip, nurghun kishilerning bigunah qamalghanliqini türmide turup anglighan iduq. Merhum türmige kirip héch némini iqrar qilmay alemdin ötti. Méning bashliqlirimning éytishiche, axunoptin qalsa, qoralliq qozghilanggha ait köp ishni merhum mijit ependi biletti, bille pilanlighan idi, déyishkenidi.

Mijit ependi ailisi xitay neziride: “pantürkist, pan’islamist ailisi” dep qarilip kelgen aile idi.

Chünki, ularning ailisidikilerning köp qismi yaki undaq yaki mundaq qalpaq bilen xitaylarning ziyankeshlikige uchrap kelgen aile idi. Mijit ependining singlisi ayimnisa hélimning éri merhum muhemmed rehim godeyzi (sabiq shinjang herbiy rayonning aliy derijilik terjimani, “yashliq naxshisi” kitabini

terjime qilghan terjiman) mu, sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezasi bolup, 20 yil késilip biz bilen bille türmide yatqanidi. U türmidin chiqqandin kéyin qeshqer sheherlik binakarliq qurulush shirkitide yallanma terjiman bolup ishligen idi. Merhum késellik sewebi bilen alemdin ötti, yatqan yéri jennette bolsun, amin!

Merhumning singlisi ayimnisa hélimmu sherqiy türkistan xelq partiyisining ezasi bolup, uni qeshqerdiki kishiler

” xan” dep atishidu. Ayimnisa hélimmu wetenning, milletning azadliqi üchün muhim xizmetlerni qilghan, xitaylarning jiq xapiliqini tartqan, japakesh ayal pidakarlarning ülgisidur. Mijit hélim ailisi qeshqerde shundaqla pütün sherqiy türkistan tupriqida jamaetchilikke tonulghan meshhur milletchi ailidur.

4- zerepshan polkining qurulush harpisi

Men zerepshan polki we uning komandiri muhemmed imin qadir üstide qisqiche toxtilip ötimen. Mekit nahiyiside, déhqanlardin terkib tapqan san jehette adimi eng köp bolghan bir déhqanlar qoshuni barliqqa kelgenidi. Bu qoshun bara – bara zoriyip, pütün dolan wadisigha kéngeygen idi.

Qeshqerning yoli échilghandin kéyin, 1968 – yilining axirigha kelgende, her qaysi nahiyilerdiki isyanchilar teshkilatliri, öz nahiyisidiki qarshi teshkilatlarning bésimgha uchrap, u yerde put tirep turalmay, öz nahiyisige sighmay, arqa ـ arqidin qeshqer shehirige qéchip kélishkili turghan idi. Ularning ichide mekittiki isyanchilarning bashliqi muhemmed imin qadirmu bar idi.

Muhemmed imin qadir qeshqer chiniwagh méhmanxanisigha chüshken iken. Atalmish medeniyet zor inqilabiy mekitte deslepte bashlan’ghanda, sheher ichidiki bir qisim xelqning démokratik saylimi bilen mekit medeniyet yurtining kadiri kino méxaniki rozi hékimni wang énmawni yoqitidighan teshkilattikilerning mes’uli qilip saylaydu, muhemmed imin qadir uning yardemchisi bolup saylinidu.

Wang énmawni qoghdaydighan teshkilattiki qarshi küchler, rozi hékim bilen muhemmed imin qadirgha aram bermey yolsizliq bilen zulum salidu. Ularning qarar gahigha dawamliq hujum qilip éghir talapetlerni keltürüp chiqiridu, hetta axshamliri tuyuqsiz hujum qilip bigunah puqralarni öltüridu.

Hetta qolida tömürning sunuqi bolmighan kishilerge qoral ishlitip, adem öltürüshke bashlaydu. Rozi hékim bilen muhemmed imin qadirni tutuwélip aghzigha atning yüginini sélip, töt putluq qilip kocha aylandurup halini qoymaydu hemde neq eksil’inqilabchi qalpiqini kiydürüp sazayi qilidu. Ularning qol astidiki kishilerni zorluq bilen wang énmawni qoghdaydighan teshkilatqa ötüp eza bolushqa ündeydu. Unimighanlirini tutup baghlap qiynaydu.

Bu échinishliq ishqa chidiyalmighan rozi hékim bilen muhemmed imin qadir bir qisim ademlirini élip yoshurun yollar bilen qeshqerge kélip, qeshqerning silingi mijit silingdin yardem soraydu. Mijit siling mekitning ehwalini, tebiiy yer sharaiti, jughrapiyilik muhidi qatarliqlarni tepsiliy anglap, mekitning weziyiti heqqide xitay ahalisining orunlishishi, xitaylarning orunlishiwalghan yéri, sani, ularning ishlitiwatqan qoralliri, qorallirining kélish menbii…. Qatarliq mesililer üstide tepsiliy tonushturushni anglighandin kéyin, qoralliq qozghilanggha qomandanliq qilish shtabigha doklat qilidu. Shitapning teklipi bilen mijit siling ulargha qolidiki azraq qoral bilen yardemge bir qanche yaramliq kishilerni qoshup mekitke yolgha salidu.

Ular mekitke barghandin kéyin derhal heriketlinip, kichik tiptiki zerbe bérish herikitini élip bérip, qarshi terepning ajiz halqilirigha tuyuqsiz zerbe bérip, ularni tarmar qilip, bir türküm qorallarni qolgha keltüridu. Uning bilen toxtap qalmastin, yiraq ـ yéqindiki qoral bar yerlerni razwédka qilip, ornini igilep, qoral – yaraqlirini tartiwélish herikitini élip baridu. Ularning adem sani köpeygendin kéyin, mekit nahiyilik traktor ponkitini silingbuning turalghusi qilip, mudapieni kücheytidu hemde bir tereptin qolidin ish kélidighan kishilerni eskerlikke ilishqa bashlaydu. Burun esker bolghan yaki eskerliktin chékin’gen kona herbiylerni yéngiwashtin eskerlikke dewet qilidu. Shuning bilen qisqa muddet ichide ularning eskiri sani köpiyishke bashlaydu. Mekit nahiyisidiki medeniyet inqilabining xaraktéri bashqa herqandaq yerdiki inqilablardin perqliq halda bashqilar teripidin sizilishqa bashlaydu. Ishchi, déhqan, oqughuchilardin terkib tapqan bu qoshun bara – bara zoriyip, pütün nahiyige kéngiyidu. Pütün nahiyidiki toqquz yéza bilen, nahiyige qarashliq meydanlarmu arqa – arqidin muhemmed imin qadirning teshkilatigha qoshulup özlirini melum qilidu. Rozi hékim bilen muhemmed imin qadirning qoshuni nahiyilik traktor ponkitini herbiy baza qilip, istihkamlarni yasap özini qoghdash mudapie urushigha ötidu.

Emma, qarshi tereptiki wang énmawni qoghdaydighan teshkilattikilerning yenila qoralliri serxil bolghanliqtin ulargha aram bermey dawamliq urush oti échip turidu. Chünki nahiyilik paxta zawutigha orunlashqan teshkilattikilerning köpinchisi xitay we hoquq tutqan qismen uyghur emeldarlar bolghanliqtin ular herbiylerning qorallirigha shundaqla bingtüenning yardimige tézla érishidu.

Muhemmed imin qadirning eskerlirining qoralliri asasi jehettin yerlik usuldiki özliri yasiwalghan yerlik qorallar bolghachqa qarshi terepke taqabil turalmaydu. Qarshi tereptiki uyghur emeldarlarmu ichki qisimdiki xitaylarning naheq tereplirini sezgendin kéyin, bara ـ bara paxta zawutidin chékinip chiqip kétip öylirige qaytishidu. Qaldi xitaylar he dése esebiyliship herküni dégüdek qoral ishlitip, traktor ponkitigha her tereptin hujum qilidu. Hetta yoldin ötüp kétiwatqan bigunah uyghurlarmu xitaylarning oqida bigunah ölidu. Ular bir küni yoldin ötüp kétiwatqan töt déhqanni tutuwélip, paxta zawutigha soliwélip, sen rozi hékimning eskiri ikensen, senlerde qandaq qorallar bar? Ular nede? Dep soraq qilidu. Ular jawab bérelmigendin kéyin, kasisigha miltiqning neyzisini sanjip éghir jarahetlendüridu. Yene birsining kasisigha zixni qizdurup daghlaydu. Warqirighan awaz jahan’gha bir kétidu. Bu rehimsiz xitaylar qaqaqlap külüp zangliq qilidu. Etisi yene yarisigha tuz chéchip, urup – qiynap öltürüwétidu. Ularning ölükini qumluqqa kömüwétidu.

Kéyinki waqitlarda muhemmed imin qadirlar ghelibe qilghanda ularning jesitini tépip qaytidin depne qilishidu. Undin bashqa yene bir küni toghraq meydanidin paxta térishqa chiqqan déhqanlarni tutuwélip ularning ayallirini ularning közige körsitip basqunchiliq qilidu. Bu ehwal pütün nahiyige anglan’ghandin kéyin pütün nahiye xelqi qozghilip paxta zawutigha naraziliq yüzisidin hujum bashlaydu. Xitaylarning qorali köp hem küchlük bolghachqa küch sélishturmisi jehettin ajiz kélip qélip yéngilidu hem köp bedel töleydu. Kéyin muhemmed imin qadirning biwasite qomandanliqida 200 dek atliq esker teshkillep, köp qétim meshiq qilip, puxta teyyarliq qilghandin kéyin tuyuqsiz hujumgha ötüp paxta zawutini ishghal qilidu. Bir qisim xitaylar herbiylerning gazarmisigha kiriwalidu. Bir qismi bingtüen terepke qarap qachidu. Shuning bilen muhemmed imin qadirning dangqi zerepshan deryasining yuqiri ـ töwinige anglinip tesir dairisi kéngiyishke bashlaydu. Gheniymet alghan qorallirimu köpiyishke bashlaydu hemde öz ixtiyari bilen eskerlikke kélip tizimgha aldurghanlarning sanimu ashidu.

Bir küni tuyuqsiz mekit tereptin qeshqerge yolgha chiqqan bir top mashinining traktor ponkitining aldidin ötüwatqanliq xewiri anglinidu, qarisa ular chasa budüyning(chasa herbiy déhqanchiliq meydani) qeshqerge qarap yolgha chiqqan toluq qorallan’ghan eskerliri ikenliki sézilidu, bu ishtin xewer tapqan muhemmed imin qadir derhal yol tosup, ularning qorallirini tartiwélishni buyruydu, eskerler gazarmilardin chuwulup chiqip, yol tosup mashinigha chiqip xitay eskerlerning qorallirini almaqchi bolidu. Xitay eskerliri qolidiki mawjushining resimini körsitip, ularni tosmaqchi bolidu, u zamanda, birer teshkilat birer jaygha basturup kirse, qarshi terep meqsetlik halda kiridighan yolning aghzigha mawjushining yoghan resimini toxtitip yol tosush üchün ishlitetti, eger ular mawjushining resimini buzuwetse, neq eksil’inqilabchi dep, üstidin erz shikayet qilip, yirtilghan resimni kötürüp desmi qilip, ularni qarilaytti, türmige tashlaytti.

Shu wejidin bu eskerlermu qolidiki resim bilen muhemmed imin qadir eskerlirini yöl qishqa dessitip, eksil’inqilabiy heriket bilen shughullandi, mawjushining resimini buzdi démekchi idi. Xitay eskerlirining niyitini bilgen zerepshan jengchiliri, derhal qollirigha pilimot, aptomatlirini élip ulargha qaritip heywe oqini atidu, ular oqning shiddetlik awazidin mawjushi wensüy! Dégen gepni tekrar éytishqimu ülgürmey, mashinining ichige béshini tiqip ölümdin qorqup yétiwalidu, shu küni yoldin ötken mashinilarning sani 30din artuq iken, xitay eskerliri janlirini saqlap qélish üchün mashinigha mökünüwalghan pursettin paydilinip, zerepshan jengchiliri mashinigha dessep chiqip, xitay eskerlirining qolidiki qorallirini qoligha chiqqanni ilishqa bashlaydu, aldinqi besh mashina, bir riwayette alte mashinidiki xitay eskerlirining qorallirini tartip élip bolghuche arqidiki 25 mashina qoralliq xitay eskerliri mashinini arqigha qayrip qéchishqa bashlaydu, ularni qoghlashqa mashina bolmighanliqtin ilajsiz qachuruwétidu. Shu küni jengge qatnashqan, qoral bulashta birinchi bolup, düshmen eskirining béshidin artildurup oq üzgen tewekkül sarang dégen kishi bilen mungdiship qalghan idim, umu 20 yilliq késilip peylo meydanigha barghan idi, biz bir türmide peqet bir nechche künla bille bolduq, kéyin u peylo jaza lagérining japaliq turmush sharaitigha könelmey, achliqqa chidimay, bundaq yashighandin ölgen tüzük, dep deydighan gépini dep – dep, qarshiliq körsitip, achliq élan qilip ölüp ketti.

U mundaq dégen idi:

-uning qolida diktar pilimot bar iken: “xitay eskerliri jahilliq qilip, qolidiki mawjushining resimi bilen bizni tosup, mashinigha chiqqili qoymidi, qarisam ish chataq, shuning bilen derhal qoralni tenglep turup, bir diska oq tügigiche oq üzsem, qorqunchaq xitaylar mawjushi wensüy! Dégen gepni éytishqimu ülgürmey, hemmisi mashinining ichige kiripla ketti, qarisam qolidiki kötürüwalghan resimlirimu yoq, bir waqtida qarisam, bizningkiler héch némige qarimay qoral iliwatidu, menmu oq üzüshni toxtitip, mashinining yénigha bérip, mashinigha chiqip, besh tal qoralni kötürüp yerge chüshtüm, qorallarni yighishturup, tekrar mashinining yénigha baray désem, qalghan mashinilar qéchip kétiptu, dep hékaye qilip bergen idi.

Men u ademning leqimining “sarang” ikenlikini anglap, birsidin sorighan idim. Tewekkül sarang dégen u adem yekende turushluq gomindang pirqisining générali xungyadong dégenning qolida esker bolghan kona eskerlerdin iken, u daim bu xitaylardin awu qara xitaylar sel yaxshi iken, ularning némila bolmisun sel insapi bar idi, gep qilsaq gépimizni yeytti, mawu qizil xitaylar na insap, ilishni bilidighan, bérishni bilmeydighan ach xitaylar iken. Ademni héch ish qilghili qoymaydighan, neyrengwaz kazzap xitaylar iken, dep sözlep bérermishken. Uning sarangliq leqimining peyda bölishini sorisam, mekit traktor ponkitining ichide bir küni axshamda shamaldighili eskerler gazarmidin chiqip, hoylida segidep olturushuptu, tewekkülmu ular bilen bille bir qancheylen bille olturghan iken, asmandiki bir top qush uchup ötüwétip, tewekkülning béshigha sharttide chéchip qoyuptu, bashqilar uni körüp qaqaqlap külüp kétiptu, tewekkül qolidiki diktar pilimotni asmandiki qush topigha qaritip bir diska oq tügigiche étiptu, hemme yer patiparaq bolup, kama – kamardin eskerler chuwulup chiqiliptu, néme ish bolghanliqini soraptu, muhemmed imin qadirmu chiqip soraptu, bolghan ehwalni dep berse, muhemmed imin qadir: “sarang bir adashken, shuningghimu oq chiqirip hemmini parakende qilamdu!” dep kayighan iken, shu bir éghiz gep bilen uninggha sarang leqimi yuqup qalghan iken.

5-6 mashina qoralgha érishken bu qoshun’gha ghayet zor küch qoshulup, qoral yaraqlarning sanini élip, dawamliq esker ilishqa pütün nahiyige omumiy chaqiriq chiqiriptu, bularning köplep qoralgha ige bolghanliq xewiri chaqmaq tézlikide hemme yerge tarqiliptu, terep ـ tereptin muhemmed imin qadirgha esker bolidighanlar kélip özlirini tizimgha aldurushqa bashlaptu. Yéqin nahiye – yézidikilermu kélip muhemmed imin qadirgha esker boptu. Muhemmed imin qadir eskerlerni bir qétim tertipke sélip, qachuruwetken qorallarni qandaq qilip qolgha chüshürüsh heqqide xiyalgha chöküptu, buni yéqinliridin eng yash muhapizetchisi abdusemet obolgha meslihet saptu, abdusemet obul shu waqtida 16 yashqa toshmighan bir kichik bala iken, uning baturluqidin, qorqmas yürek bir parche otning özi ikenlikini sezgen muhemmed imin qadir, uni 2 – muhapizetchilikke yeni fugenlikke qoyghan iken, abdusemet obulmu 20 yilliq késilip uzun yil men bilen bir türmide bille bolghan idi, men uni nahayiti yaxshi chüshinimen, uning esli yurti yopurghining térim yézisidin iken, uning dadisining leqimi obul térim idi, abdusemet obul 20 yilliq késilip, türmige barghandin kéyin dadisi uni yoqlap pat ـ pat kélip turatti, uning halidin yaxshi xewer alatti, u zamanda türmining turmush sharaiti bek nachar, qorsaq toymaytti, emgek éghir idi, ademler achliqtin pat ـ pat ölüp turatti, abdusemetning dadisining qol ilikide bar adem bolghachqa uni ayda kélip yoqlap kétetti, élip kelgen nersilirini cheklime bilen türme bashliqi élip bermisimu, emma obul térim her bahane bilen élip kelgen yémek – ichmeklirini eplep seplep abdusemetke qaldurup kétetti, ularning esli yurti yopurghining térim yézisidin bolghachqa kishiler uni obul térim dep atishidiken, kéyin u aile mekitke bérip yerliship qalghan iken, peylo meydanigha jinayetchilerni yoqlap kélidighan ademler az emes idi.

Bir küni tughqanlirini yoqlap kelgenlerdin bir kishi yighlawatsa, obul térim u ademni eyiblep: “adem bala dégenni kargha kélidu dep baqidu, men balamdin pexirlinimen, oghul bala dégenni jengge yaratqan, ya oghriliq qilip, ya bulangchiliq qilip, ya xotun- qizlargha chiqilip qoyup kirip qalmidi, undaq ishlarni qilip kirip qalghan bolsa néme dégülük!” déginini anglighan idim, shuning üchün abdusemetke we uning ailisige hörmitim bar idi. Men bu yéziwatqan ishlarning hemmisini uning aghzidin anglighan idim, u mushu ishlarning hemmiside bashtin ـ axir bille bolghanlardin biri idi. Eslide uni ölüm jazasigha höküm qilghan idi, yéshi kichik 17 yashqa toluq toshmighanliqi üchün, höküm özgertilip 20 yilliqqa chüshürüwétilgen idi.

Abdusemet obul derhal muhemmed imin qadirgha meslihet bérip, adem ewetip tekshürüp köreyli, u qorallar barmu yaki yoqmu, nege yoshurun’ghan? Dégen tehlil bilen, mexsus bir nechche ademni ewetip tekshürüsh élip bériptu, u qorallarning hemmisi mekit nahiyisining chasa dégen yéride bar ikenliki, u qorallarni maralbéshi arqiliq qeshqerge élip kételmeydighanliqi, chünki qeshqerdimu oxshashla isyanchilarning tesirining küchlük ikenliki tehlil qilinip, tekshürüshke barghan ademler qaytip keptu, u qorallarni qolgha chüshürüsh üchün, abdusemet obul bir türküm yaramliq ezimetlerni élip, özi qomandan bolup yolgha chiqiliptu. Mekitning chasa dégen yérige bérishning aldida, etraptiki yézilargha, teshwiqat élip bérip, muhemmed imin qadirning qoshunigha esker bolidighanlarni tizimlap esker qobul qiliptu, abdusemetning dep bérishiche, maralbéshining awat, yéngi östeng, aqsaqmaral, chongqurchaq, sériq boya yéziliridinmu ademler kélip esker bolghili turghan idi, deydu.

Adem üstige adem toshup kétiptu, sanini ilishmu qiyin boptu, yéqin etraptiki kent, etretlerge at harwisi élip kélishni tapilaptu, hemme teyyarliq pütüptu, chasa budüyge bériptu, aldi bilen ularning bashliqini tutup, ayrim – ayrim soraq qilip qoral yaraqlarning bar yérini soraptu, ular bizde qoral yoq, biz tériqchiliq bilen shughullinimiz, bu bolsa déhqanchiliq meydani dep gep yorghilitiptu, barghan déhqanlar hemme yerni tire-pireng qiliwétiptu, aqturmighan üsti yépiq öy, xala, at ـ ulagh qotanliri qalmaptu, beziler rast bularda qoral yoq bolsa kérek dep, yaltiyiptu, emma abdusemet obul ularning perizini qet’iy ret qilip, tekshürüshni dawamlashturuptu, axiri bolmighanda ularning tuenjang, senmujangliri qatarliq bashliqlirini birdin ـ birdin baghlap, bezilirini jigde derixige ésip qoyup, astigha yantaq toplap ot yéqip, senlerni köydürüp öltürimiz dep heywe qiliptu, yene bezilirini yazning aptipida qumgha kömüp putidin bashlap qum tashlap, iqrar qilishqa mejburlaptu, qum barxini bélige, gejgisige, boynigha kelgende biri yerni közi bilen isharet qilip ” buyerde qoral yoq, u yerde qoral yoq” dep hedep yerge qarighili turuptu, abdusemet obul derhal u yerni kolanglar dep buyruq qilsa, del yer astigha 30 santi chongqurluqta pütün qorallarni traktor bilen shülgey qilip aghdurup kömüwetken iken, ésilghan xitaylar jayi jayida qaptu, kömülgen bashliqliri jayida qaptu, hemme adem aliman – talaman yer kolashqa kirishiptu, pütün déhqanchiliq meydanining yerlirining hemmisi axtamilqqa aylandurulghan bolup, traktor sapinining yardimi bilen pütün qorallar kömülgen iken, ” ale – ale qushlarim küchüng yetse alsangchu “, dep herkim qoligha kelgenni alghili bashlaptu.

Ademning jiqliqidin pütün déhqanchiliq meydani adem déngizigha chömülüptu. Birdemning ichide qaqas axtamiliq yer, yaghach – taxtay yeshikning qalduqlirigha toshup kétiptu, qorallar yaghach sanduq, yeshiklerge qachilinip kömülgen iken. U kündiki körünüshni söz bilen teswirlesh nahayiti qiyin idi, deydu abdusemet obul. Abdusemet obulning déyishiche: qorallarning köplükidin toshup bolalmay, nechche kün turup qalghan iduq, qorallarning sanimu hésabsiz köp, türimu nahayiti serxil idi. Oq dorilirimu yéterlik idi, hemmisini bexiraman ishliteligen iduq. Uning ichide töt dane stankiway pilimot bar iken, uning zapchasliri kem iken, traktor ponkitigha ekelgendin kéyin ibrahim naman yasighan idi.

Ibrahim namanmu shu ish bilen 20 yil késilip, biz bilen bille peylo meydanida turghan idi.

Qorallarning köp qismi mekit traktor ponkitigha élip kéliniptu, bir qismini déhqanlar élip kétiptu, lékin qorallarning heqiqiy sanini alalmighan iken, muhemmed imin qadirmu sanini hazirche almay turunglar, dep buyruq qilghan iken.

Chasa weqesi birdinla qeshqer wilayitige taralghan idi. Mekitte qoral sodisi ewj alghan iken, bir waqitlarda mekittin qoral sétiwélip kelduq, dégen geplerni menmu qeshqerde anglighan idim.

Muhemmed imin qadirning tesiri chongiyip, eskerler sanimu kündin ـ kün’ge éship, mekitning nahiye ichidiki azghine qismidin bashqa barliq yézilar, étiz – ériq, deryalirimu muhemmed imin qadirning kontrolluqigha ötken iken, peqet nahiyilik hökümet bilen, soda idarisining ichidila 100ge yetmigen adem qalghan iken. Yéza – yézidin kéliwatqan yardemler, yémek ـ ichmekler, soyuluwatqan qoy, kalilarning sani heddi hésabsiz jiq iken.

5- poskam köwrük weqesi

Yekendin poskamgha ötidighan uzun bir köwrük bar. Bu köwrük zerepshan deryasi üstige sélin’ghan zamaniwi köwrük bolup, uzunluqi jehette jenubta 3 – orunda turidighan köwrük. Medeniyet inqilabining shu mezgilliride köwrükni saqlawatqan bir rota 100 dek qoralliq esker bar iken. Qoralliq eskerlerning poskam köwrükini saqlawatqanliq xewiri melum kishiler teripidin doklat qilin’ghandin kéyin, ularning qorallirini tartiwélishqa adem baridighan boptu, bu ishqimu yene tejribilik abdusemet obulni ewetiptu.

Abdusemet obul yaramliq ademliridin 10 dek ademni élip, köwrükke yéqinliship, közitish élip bériptu, xitay eskerlirining post almishish waqti, ularning heriket qanuniyitini igileptu. Qarawul her ikki saette bir almishishidiken, köwrükning u teripide bir post, bu teripide bir post qoralliq turidiken, otturida méngip yüridighan yene ikki qarawul bar iken, ular ghingship naxsha éytip méngip yüridiken, bash shtabida ularning eskiri bashliqliri we qalduq eskerliri ikki yoghan zal öyge kirip uxlaydiken.

Abdusemet obulning eskerliri hemmini puxta igilep bolghandin kéyin, heriket waqtini del saet töt yérimgha toghrilap qol salmaqchi boptu. Abdusemetning eskerliri bir daldigha kirip qarawul qoyup uxlaptu, saet toshqanda ornidin turup, aldi bilen her ikki tereptiki postni tutup, baghlap, köwrükning astigha élip chüshüp, matap yighishturuptu, öteshme qarawul yéqinlashqanda derhal qoral tenglep, awaz chiqarsang atimen dep, popoza qiliptu, u ikki eskermu ghing-ping qilmay, qoral tapshurup, teslim boptu, unimu rawurus matap baghlap, xitay eskerlirining yatar uwisigha kirip, qattiq towlap, qimirlima! Qimirliding étip tashlaymen! Dep, dérize – dérizidin qorallarni tenglep, midirlatmaptu, töt adem ichige kirip pütün qorallarni pak – pakiz élip, qaytidighan waqtida yalghandin yashisun mawjushi! Dep özlirining isyanchi ikenlikini namayende qiliptu, undaq déyishtin meqset, xitay eskerlirining arqidin qoghlap oq chiqirishning aldini ilish iken, u zamanda, isyanchilargha armiyining oq chiqirishi cheklen’gen idi.

Ular qorallarni élip bolghandin kéyin xitaylarning ashxanisigha kirip qasqandiki momilirini toyghudek élip, bexiraman chékiniptu. Men abdusemettin yalghuz momini élip bashqa tamiqini almidinglarmu? Dep chaqchaq qilsam: “u xitaylarning qasqanda pishurghan momisida shek yoq, bashqa némilirini yégili bolmaydu, emesmu!” dep külüp ketken idi. Ular qorallarni élip yol boyidiki aldin teyyarlan’ghan mashinigha chüshüp mekit terepke méngiptu. U zamanning yolliri topa yol, katang, égiz ـ pes bolghanliqtin, arqidin qoghlap kelgen jawtong xungchi dégen wang énmawni qoghdaydighan teshkilattikiler yétiship qaptu. Abdusemet obul derhal buyruq bérip, “hemminglar tarqilip qorallarni élip, traktor ponkitigha yighilinglar” dep hemmeylenni tarqitiwétiptu, ular mashinidin sekrep chüshüp qonaqliqning arilirigha kirip, terep – terepke bölinip ghayib boptu. Chünki ular yerlik bolghanliqtin yer sharaitini yaxshi bilidiken, qoghlap kelgen xitaylar héch némige érishelmey qaytip kétiptu.

Abdusemet obulning eskerliri egri chighir yollar bilen 3 – 2 kündin kéyin, 4 – 3 tin adem bille traktor ponkitigha jem boptu, ularning beziliri yerlik déhqanlarning öyige yoshurunup, özlirining muhemmed imin qadirning eskerliri ikenlikini bildürgendin kéyin, éshek, kala harwilirigha olturup, qorallirini shax shumbining ichige yoshurup yolgha chiqishigha yardemleshken iken.

Men öginish kursigha emdi yéngidin kélip ikki kündek bolghan idi. Bu 1969 – yil 10 – ayning axirliri idi. Bir türküm xitaylar öginish kursigha basturupla kirdi. Men héch némini angqiralmay qaldim. Ular abdusemet obolni izdidi, uni körsitip turup xitay tilida:

bizni qumgha kömgen tuxumi buzuq mushu shu! Dep bashqilargha tonushturdi. Ulardin bir nechchisi abdusemetning yéshini sorap, bu téxi kichikkine bir néme iken’ghu, bingsisi néme dégen chong! Buni hayal qalmay öltürüsh kérek, dégen idi.

Mekitte boluwatqan ishlardin toluq xewer tapqan axunop, derhal mekitni tepsiliy közdin kechürüshke, muhemmed imin qadir we ularning idiyiwi rohi halitini bilip kélishke pishqan tejribilik ademlerni ewetidu. Muhemmed imin qadir we uning ademliri bilen bir mezgil bille bolup, tekshürüsh élip barghan xadimlar hemme ishtin xewer tapqandin kéyin, qaytip kélip öz péti axunopqa doklat qilidu.

Tekshürüsh netijisige asasen mekitte partiye yachéykisi qurushning jiddiy zörürlükini hés qilghan sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi qeshqer biyurosi, bu ishqa jiddiy tutush qilidu we partiye ezalirini qobul qilish ishlirini bashliwétidu. Memet kirim polkning komissarliqigha teyinlinidu. Partiye teshkilati qurulup ishlar tertipke chüshkendin kéyin, ikkinchi qedemde armiyini tertipke sélish xizmiti élip bérilip qeshqerdin péshqedem, tejribilik ofitsérlarni ewetip pütün eskiri tertip ornitip, bendin tartip peygiche, peydin tartip rotighiche eskerlerni tizimlap uning komandirlirini békitip, uning keynidin batalyon, eng axirida polkning shtabi we muhapizetchiler etretlirigiche bir qeder zamaniwi tüsni alghan herbiy tiptiki organni deslepki qedemde tesis qilidu.

Men aldinqi qétim mekitke barghinimda qalaymiqan, tertipsiz, ya partizan’gha oxshimaydighan, ya armiyige oxshimaydighan bir top ademlerning uyaqtin ـ buyaqqa qalaymiqan chépip yürgenlikini, traktor ponkitining ichide qoral sodisidin bashqa bir ishning yoqluqini, bezilirining bir jénigha ikki tapancha bilen bir uzun qoralni ésiwélip laghaylap yürgenlikini, uyerde, buyerde qazan – qazanda gösh pushurup, kawap étip yep, qéni – qénigha patmay, héch ishtin xewiri yoq ademlerdek bexiraman yürgenlikini, bir bulungda qassaplarning qoy, kalilarni yerge bésip buni bügün soyayli, ete ani soyayli dep gep talishiwatqanliqini, kochilarda ademler yéngi hakimiyet qurup, kona hakimiyetni aghdurwetkendek bir xil héssiy méngish turush bilen uyer – buyerde jahan sazliq bilen yürgenlikini, yéngidin ish – oqetke kirishken kishilerning qandaqtur mallirini satqanda xéridarlirigha memnun bolghan halda: “yashisun muhemmed imin qadir siling! Bu hemmisi muhemmed imin qadirning rehberliki!” dégenlikini anglighan idim. Bazardin qaytip kélip bashqilardin sorisam, bu héch gep emes, maralbéshining awat yézisidin tartip maralbéshighiche bolghan ariliqning hemmiside, xelqler yashisun muhemmed imin qadir! Deydighan bolup ketti, bizmu ularni tosup qalalmiduq, déyishken idi.

Bu qétim barghinimda ehwal tamamen özgergen idi. Eskerler resmiy muntizimliship, yéngidin bir milliy armiye qurulghandek weziyet shekillen’gen iken.

*****

Beshinchi bab-Qoralliq qozghilangning bashlinishi

1- onsekkizinchi awghust tutquni

1969-yili7-ayning 23 – küni xitay merkizi komitétining jiddiy uqturushi kélip hemme teshkilatlargha uqturulghan idi. Uqturushta barliq teshkilatlar qoral tapshurup chong birlishishni ishqa ashurup eksil’inqilabiy buzghunchiliqning aldini élip, chet’el qoshunlirining basturup kélishige qarshi turush tekitlen’gen idi. Ammiwi teshkilatlargha arqa – arqidin kéliwatqan herbiy wekil we bashqa teshwiqat ömekliri qoral tapshurushqa dewet qiliwatatti.

Bu ishtin toluq xewer tapqan sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining qoralliq qozghilanggha rehberlik qilish qomandanliq shtabi jiddiy heriket qilmaqta idi.

1969 – yili 8 – ayning 18 – küni qeshqer shehiride yérim kéche bolghanda, chong bir tutqun bolghan idi. Ürümchidiki melum bir satqunning xainliq qilishi bilen qeshqerde pat arida partlaydighan qoralliq qozghilangning heriket yönilishi pash qilin’ghan iken. Bu tutqunda sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi qeshqer biyurosining qurghuchiliri we qoralliq qozghilanggha rehberlik qilish qomandanliq shtabining bir qisim muhim ezaliri tutqun qilin’ghan idi. Bularning ismi töwendikiche:

turdi ili -qeshqerpidagogika institutining mektep mudiri,

abdurehim eyyop- qeshqer wilayetlik maddiy eshyalar bashqarmisining bashliqi,

abdurehim petek- qeshqerning sabiq waliysi,

iminop hamit- qeshqerning muawin waliysi,

obulqasim hamut- aptonom rayonluq j x nazariti siyasiy bashqarmining bashqarma bashliqi,

abdukérim hamut- qeshqer késelliklerning aldini ilish bashqarmisining bashliqi,

yüsüp sehidi- qeshqer yéza igilikini mashinilashturush mektipining mudiri,

qurbanop- qeshqer pédagogika instituti oqutush bashqarmisining bashliqi,

muhemmed rehim godeyzi- shinjang herbiy rayon siyasiy bashqarma aliy derijilik terjimani,

ablet shuji- toqquzaq nahiyilik partkomning sékrétari,

iysa ibrahim- toqquzaq nahiye, beshkérem ottura mektipining mudiri, undin bashqa qoshna oblast we nahiyilerdinmu bir qisim kishiler tutqun qilinidu.

Tutushqa kelgen eskerler axunopning öyige kirip, axunopni tutup, uyer buyerni axturup, alidighanni élip, axunopni élip méngishqa temshelgende, axunopning toluq otturini püttürüp ish kütüp turghan, zérek – eqilliq qizi adalet chebdeslik bilen hoylining chirighini tartip öchürüwétidu ـ de, hemme yer qapqarangghugha chömidu, pursetni gheniymet bilgen axunop der hal ögzisige chiqip, tamdin artilip, qoshnilirining bir nechche ögzisini bésip, égiz sirej tamlardin sekrep yerge chüshüp qéchip kétidu.

Tutushqa kelgenlerning hemmisi xitay eskerliri iken, birmu uyghur esker yaki kadir yoq iken. Qeshqerning yer sharaitini bilmigen bu xitaylar arqidin qoghlap béqip yol tapalmay, eyyo dése, peyyo, ta pawli (u qachti, emdi qandaq qilarmiz) dep qaytip kétishidu.

U zamanda, pütün idare, jem’iyet organlarning hoquqi herbiyler teripidin yürgüzületti. Siyasiy qanun kadir saqchilirining hemmisi qeshqer partiye mektipige yighip ilinip, öginish kursta bend idi, sanaqliqla uyghur kadir qalghan idi. Qeshqerde herbiy idare qilish komitéti bilen xelq qoghdash guruppisi dégini siyasiy qanun organlirining ishini qilatti. Adem tutush, sotlash, höküm chiqirish qatarliqlarning hemmisini shular qilatti.

Axunop shu qachqanche sepdashliridin ablimit eynekning dukinigha baridu, uyerdin hezimopning zawutigha baridu, hezimop axunopning yéqin sepdashliri, shundaqla sherqiy türkistan xelq partiyisining ezaliridin idi, zawutqa ishqa kélidighanlarning aldi etigende kélishke bashlighandin kéyin, ghazaxunning öyige yoshurunidu. Öyge bérip, bolghan ishni derhal pütün teshkilat ezalirigha uqturidu hemde etisi semendiki qurban niyazning öyide yighin achidighanliqi heqqide uqturush tarqitidu, yighin meydanigha bérish üchün öydin chiqmaqchi bolghanda, mehellining doqmushida bir qanche saqchilar gep sétip olturghan iken, öydin chiqishqa mumkin bolmaydu, yoshurun’ghan öy, yarwagh peychusoning yénidiki axunopning burunqi sepdishi, milliy armiyide bille ishligen péshqedem razwédkichi ghazaxun dégenning öyi iken.

Yighin waqti qistap kélip qalidu, axunop öydin chiqalmaydu, tit – tit bolup kétidu. Axunopning tit – tit bolghanliqini sezgen ghazaxun, der hal öyidiki bazargha mal achiqip satidighan qol harwisigha axunopni yatquzidu, axunop uademning néme qilidighanliqini zadi chüshenmeydu. Ukam dep gep qilidighan ghazaxun, axunopqa, “yatsila! Dégendikin yatsila! Men silini kochigha achiqip sile baridighan yerge özüm apirip qoyimen” deydu, axunop yene unimay, u ademning némilerni qilmaqchi bolghanliqini zadi chüshenmeydu, ghazaxun axunopni harwigha yatquzup, eski chapan bilen bash – közini yépip, bir shéshe aq haraqni axunopning hemme yérige qalaymiqan chéchip, béshi qoyulghan yerge bir chine ashni töküp, qusqan meydan yasap, harwini heydep kochigha mangidu, harwini heydep saqchilarning aldigha kelgende: “adem dégen bala baqquche it baqsa bolidiken, körmemla bu guyning qilghan ishini, küp kündüzde nomus qilmay haraq ichip, méni busheherde yashighusiz qiliwetti” deydu, saqchilar haraqning sésiq puriqidin köngli aynip, wey! Ghazaxun mawu balanglini téz epkitingla mawuyerdin dep zorlaydu hemde “balanglini nege élip mangdinglar” dep gep soraydu. Ghazaxun héch ikkilenmestin: “tümen derya boyigha apirip, bu guyni rasa bir sugha pichip, yuyup, saqaytip, yotqan ـ körpilerni bir tazilap kelmisem, qandaq buning bilen bir öyde yatqili bolidu” deydu. Harwida yatqan”mest” axunopning yüriki qattiq soquwatqan idi. “he! Ghazaxun mawu balanglini téz epkitingla” dégen gepni anglighandin kéyin, xudagha shükri, dep köngli jayigha chüshidu.

Ghazaxun méning yéqin mehellilikim idi, u yarwagh peychusoning yénida zasüypezlik qilatti. Men ashu kona ishlarni tegep, chaqchaq qilip, axunopni basqan harwa mushumidi dep qoysam, külüp kétetti, u ademmu az xapiliq tartmidi, türmidin palani chiqiliptu, dégenni anglisa, alayiten bérip pete oqup, qolidin kélishiche yardem qilatti, 15 yil türmide yétip chiqqan, tébbiy mektepning qurghuchisi, qeshqerdiki kona ziyaliy tiyipchan’ghimu öz öyini boshitip bérip, kéyin doxturxana échishigha jiq yardem qilghan saxawetlik kishi idi.

Qeshqer shehirining chétidiki semen yézisida, qurban niyaz dégen bir dostimiz bar idi, u qeshqer toqumichiliq fabrikisining ishchisi idi. Bizning teshkilatimizning ezasi idi. Umu biz bilen qarajüldiki jengde bille bolup, esir ilinip 10 yilliq késilgen idi.

Mejlis qurban niyazning öyide échilidu, yighin’gha yiraq ـ yéqindiki muhim ademlerning hemmisi ishtirak qilidu, yighin qeshqerning nöwettiki ehwalini tehlil qilip, qoralliq qozghilangning waqti we heriket yönilishining özgertilgenlikini jakarlap, “3 – heriket layihe yönilishi” boyiche herbiy yürüsh qilidighanliqini bir éghizdin maqullap töwen’ge tarqitidu hemde alaqidar orun we herbiy turalghulargha derhal adem ewetidu, uchrishish jayi atush nahiyisining sughunchaza, waqti. 21-awghust kech saet 11:00 qilip békitilidu.

Eslide 2 – heriket layihe yönilishi boyiche tashqorghan terepke méngip, uchrishish jayini suwash dawan qilip békitmekchi iken, shu künlerde qeshqerdin tashqorghan’gha yol yasawatqan bingtüenning juzi dégen armiyisi, yol boyida qoralliq ishlewatqan bolghanliqi üchün, yönilishni özgertip atush terep qilip békitidu.

3- heriket layihe yönilishi qeshqer – atush – sughunchaza – qarajül, eng axirqi menzil qarajül qilinip békitilidu. Chet’el qoshunliri bilen qarajülde uchrishish aldin pilanlan’ghan idi. Alaqichilar alaqini élip belgilen’gen rayon we shexslerge yetküzüp bérish üchün yolgha chiqidu.

Oqurmenlerning chüshiniwélishigha yardimi bolsun üchün, men mushu yerge kelgende, 1 – we 2 – heriket layihe yönilishining néme ikenlikini izahlap ötmekchimen.

“1- heriket layihe yönilishi” déginimiz, qeshqer wilayitini merkez qilip pütün jenubiy tengritéghi rayoni boyiche birla waqitta qoralliq qozghilangni bashlash, bashqa rayon we oblastlar hemkarlishish, ichki tashqi jehettin masliship, chet’eldiki sherqiy türkistan qoshunlirining kirishige siyasiy shert ـ sharait hazirlash.

“2-heriket layihe yönilish” déginimiz, qeshqerdin bashlap toqquzaq, bulaqsu, opal, tashmiliq, oytagh, tashqorghan, qonjirap, pakistan we afghanistanlardin ibaret, uchrishish jayi suwash dawan, bashqa rayon we oblastlar maslishish, sherqiy türkistan chet’el qoshunliri bilen suwash dawanda uchrishish.

Heriket élip baridighan yönilish, rayonlarning tebiiy shert sharaiti, yer shekli we yol ariliqi, düshmen eskerlirining jaylishish ehwali, qoral küchi, adem sani qatarliqlar aldin razwédka qilinip xeritige ilin’ghan idi, merhum xeyrulla bilen ikkimiz kéchilep uxlimay bu xeritini sizip chiqqan iduq, (tepsiliy ehwalni, xeyrullaning terjimihalida bayan qilip ötimen) kéyin düshmen qoligha chüshken bu xerite, ular üchün qimmet bahaliq enggüshter hésablinip, biz düshmen teripidin esirge ilin’ghandin kéyin, besh yilghiche wetinimizning sheher nahiyiliride körgezme uyushturulup, körgezmige qoyulghan iken, hemde herbiy mexpiyetlikni saqliyalmighan, muji, tagharma, oytagh, tashqorghandiki xitayning herbiy bashliqlirining bir qanchisi jazalan’ghan iken…

2- sughunda uchrishish

1969-yil 8 – ayning 21 – küni biz qeshqer shehiridin yolgha chiqqan iduq, shu küni etigende xeyrullaning alaqichisi rishat ismail bizning öyge kélip kech saet del sekkizde wilayetlik xelq doxturxanisining yénidiki bughday éngizliqida mashina kütüshni, alaqilishish parolini tapshurup ketti. Rishat ismail bizning mehellide radio rémont qilidighan bir ustam idi. Uning aldigha kélip ـ kétidighan kishiler köp, mexpiy alaqe qilish qulay, bashqilar asan guman qilmaydu, dep uni alaqichilikke belgiligen iken. U kéyin xainliq qilip nurghun kishining tutulushigha sewebchi boldi. Merhum xeyrulla alaqichiliqqa yaxshi adem tapalmighan iken.

Men öydin teyyarliqimni qilip, alidighanni élip, mangidighan waqtimda, ayalimgha bir nechche ishni tapshurup, bolupmu dadamgha yaxshi qarashni tapilap yolgha chiqqan idim, qandaqtur közümge maw ning heykili körün’gendek boldi. Keynimge burulup bu néme? Nedin élip kelding? Désem, biri”sowgha” qilghan iken, men uni qolumgha élip, yerge tashlap dessep sundurup, bizning öyde buning turushigha orun yoq, derhal buni tashliwet dédim. U qorqup jan ـ péni chiqip, laghildap titrep ketti. Chünki, u zamanda mawzédongning resimini yirtqan ademge 10 yildin artuq qamaq jazasi bériletti, men bu gejdin yasalghan nerse iken, buni ushshaq parchilap, sheklini tonumaydighan qilip özgertip, külning arisigha arilashturup exletke töküwetseng bolidighu! Sen özüng iqrar qilip ularning aldigha barmisang, kim bu ishni biletti ـ dédim-de, öydin chiqip kettim, ayalim keynimdin yügürüp chiqip xéli yergiche mangghili turdi, men teselli bérip qayturdum, u hemme ishni biletti, méning ayalimla emes, belki méning sepdishim idi. Köp ishlarni uning yardimi bilen qilghan idim. Bir wetenperwer inqilabchi ishni öz ailisidin bashlishi kérek idi.

Kech saet yettidin sel ashqanda, wilayetlik doxturxanining yénidiki bughday éngizliqigha bérip mashina küttüm. Birdemdin kéyin hebibulla hoshur bilen enwer qadir keldi. Ularghimu mushu yerde mashina kütüshke tapshuruq bérilgen iken. Saet sekkizge yéqinlashqanda, sheher tereptin bir qanche mashina atush terepge mangghili turdi, aldida üch herbiy jip mashina mangdi. Keynidin 30 din artuq herbiy üsti ochuq mashina mangdi, u mashinining ichide toluq qorallan’ghan herbiyler qorallirini quchaqlap kétiwatatti. Eng axirida ikki chong mashina mangdi, axirqi ikki mashinining qandaqtur turxuni, dériziliri bar idi, biz uni herbiylerning tamaq étidighan, ashxana mashinisi iken dep perez qilduq. Ularning nege baridighanliqini tehlil qilip, gep tégiship qalduq, enwer bilen hebibulla dédiki, axsham radioda bir xewer anglighan idim, xewerde sowét bilen xitay eskerliri arisida torghatta azraq toqunush bolup qalghanliqini éytiwatatti, belkim bular shu yerge qarap mangghan chéghi dédi. Uzun ötmey yene bir mashina keldi, qolumdiki yéshil chiragh nuri bilen parol bersem, toghra jawab qayturdi, u bizning mashinimiz iken. Biz derhal éngizliqtin chüshüp mashinining yénigha barduq. Mashinining üsti bénzin palas bilen chümkelgen iken, mashinining keynige ötishimizni éytti. Rishat mashinidin chüshüp bizni mashinigha chiqirip özi qilip qaldi, mashinining ichide liq adem bar idi, ulardin birsining yene adem chiqti, dégen sözini angliduq, mashina uchqandek yürüp ketti. Ikki saettin köprek yol mangghandin kéyin, bir yerge kélip toxtidi, hemmimizni mashinidin chüshüshke buyrudi, mashinidin chüshtuq, éghir nersiliringlarni almay, bu yerde kütüp turunglar, biz hazir qaytip kélimiz, dep mashina yürüp ketti, awazidin xeyrulla ikenlikini hés qildim, “biz mashinidin chüshüp, yolda tursaq bolmaydu, tagh terepke mangayli” dep bizni biri élip mangdi. U kishining keynidin egiship mangduq. Tagh qaptilidin égizlikke qarap mangduq. Taghning ichige kirgendin kéyin, boldi mushu yerde ularni küteyli dep mashinini saqlap turduq. Men ularning kimler ikenlikini qarangghuda perq ételmigen idim. Mashinini uzun küttuq, mashina qaytip kelmidi, birdemdin kéyin sughunchaza terepte oqning waraqshighan awazi anglan’ghandek boldi, oq awazi bara – bara kücheydi, bizningkiler teshwishke chüshti, apla yaman boldi, ular düshmen’ge uchrap qaldi bolghay, déyishti. Bizni derhal taghning daldisigha ötüp yoshurnungla, dep buyruq qildi. Biz taghning chong ـ kichik tash daldisida özimizni daldigha élip kéchide héch némini körmey olturduq. Uxlap qélishqa qet’iy bolmaydu, segek turunglar dédi, biri.

Kéchiche bir ـ birimiz bilen sen – pen déyishmey buruqturma halette tangni atquzduq, hélighiche héch qandaq xewer yoq idi. Ular ghayib boldi. Tang yorup bir ـ birimizni tonughandin kéyin öz -ara salam bérishtuq, men axunopqa qarap uzun turup qaldim, öz ichimde, bu ademning héch némidin qisinchiliqi yoq, toqquzi tel, yeydighini bar, kiyidighini bar, oltursa mashinisi bar, maashi üstün, chirayliq qiz – oghul perzentliri bar, biz uninggha qarighanda héch qanche adem emes, bu adem peqet dinim, millitim, wetinim dep mushu yolgha atliniwatidu he! Dep özümdin özümge medet we roh bérettim.

Axunopning közi bir sebiy baligha chüshti. U nahayiti kichik 16, – 17 yashlardiki bala idi, uningdin: “séni bu yerge kim élip chiqti? Dep sorishigha, méni wijdanim élip chiqti. Méning dadamni xitaylar tutup ketti, men uning intiqamini almamtim!” dep jawab berdi, béshini chayiqap qandaqtur öz könglide méni ular téxi yaratmaywatidu, xep toxtap tur, karamitimni bir körsetmisem dégendek qilip hemmige teng nezer tashlap. U bala qeshqer wilayitige waliy bolghan, abdurehim petek dégen kishining balisi iken. Uning dadisini 18 – awghust kéchisi düshmenler tutqanda neq meydanda bar iken, u dadisining intiqamini ilish üchün bu müshkül seperge atlinip chiqqan iken. Biz bir – birimiz bilen deslepki qedemde tonushtuq. Emma, artuq paranglashmiduq, méning közüm axunopning bilidiki gung’en tapanchigha chüshti, tapanchining qépigha besh tal oq ayrim qisturulghan idi, bir tal oq alayiten bir hawa reng latigha orulup tapanchining qépining sirtidiki oqdan’gha qisturulghan idi, besh pay oqning ichide bu bir tal oq bashqiche bilinip turatti.

Men axunoptin: “tapanchilirida besh tal oq bar iken, awu bir tal oq alayiten bir renglik latining ichige orulup oqdan’gha qisturuluptu, uning menisi néme?” ـ dep sorisam ـ: “bu urush. Urushta yéngish ـ yéngilish daim bolup turidu, eger düshmen qoligha tirik chüshüp qilish éhtimalliqi bolup qalsa, uning qoligha tirik chüshkendin köre özüngge özüng tedbir qollansang, hemme ishtin bir yolila xaliy bolisen” dégen idi.

Hemmining köngli axsham kétip qaytip kelmigen mashinida idi. Axunopning bu sözini méning yénimda olturghan bir qanche kishila anglidi, qalghanliri hemmisi özining xiyali bilen idi. Yoldin kétiwatqan mashinilarning qarisi körünüshke bashlidi, osmanjan bilen axunop durbunda yolgha üzmey qarap turatti, ularning öz’ara parangliship: “ularni tutqan iken. Hazir mashinigha bésip élip kétip baridu, biz derhal bu yerdin mangayli” dep, yolchining yol bashlishini kütüp turushimizgha, biri “keldi, ular qaytip keldi” dégen awazi anglandi, rast dégendek biz terepke qarap kéliwatqan üch ademning qarisi köründi, ularning qolida parqirawatqan qoral bar idi, kün nurida yiraqtin qorallirining sholisi biz terepke anda ـ sanda chüshüp turatti, durbunni qoligha alghan aqsaqal xeyrulla qaytip kéliwatidu, dédi, ular bara ـ bara yéqinlashti.

Xeyrulla, mijit siling, meryemler bille kéliwatatti, uning keynidin birsining séymasi köründi, emma éniq körgili bolmaytti, umu yéqinlashti, men tonimighan biri kalte kusar bilenla kéliwatatti, hemme heyran bolup, bir ـ birige qarap qélishti. U mashinining shopuri yolwas hesen iken, men uni zadi tonumayttim hem körmigenkenmen, ular kelgendin kéyin bolghan ehwalni sözlep berdi.

ular mashina bilen sughunchazigha kelgende bir top eskerler chiqip siler nege barisiler? Dep soraptu, biz ujenfangzigha (otun kolaydighan yer ismi) otun’gha kétiwatimiz.

néning mashinisi bu?

qeshqer wilayetlik yol asrash uchastikisining mashinisi, bu adem bizning idarining herbiy wekili, dep mashinida olturghan wilayetlik sen’et ömikining temburchisi xaliqhajini körsitiptu, xaliqhaji sen’et ömikining sehnide kiyidighan herbiy kiyimini kiyip mashinida olturghan iken.

“siler hazir yolgha mangmay turunglar, biz u tereptin kéliwatqan bir top kishiler bar, shularni bir terep qilip bolghandin kéyin andin ménginglar” déyishige, maralbéshi tereptin muhemmed imin qadirning mashinisi kélip qaptu, bu soal sorighan xitay eskerler, alman -talman muhemmed imin qadirning mashinisi terepke kétiptu, hemme yer qara chümülidek esker bilen toshup ketken iken, xeyrulla bilen mijit derhal mashinidin chüshüp tagh terepke qéchiptu, yolwas mashinini toxtitip, mashinidin chüshey déyishige, héliqi kasapetler tekrar kélip, mashinining üstige chiqip uyer buyerni kochilighili turuptu.

Apla! Ish chataq deptu – de, yolwas derhal hemme kiyimni sélip, qipyalingach bolup, eskerlerning arisidin ömilep méngip chiqip kétiptu, kéchisi kiyimni séliwétip yol mangsa yawayi haywanlarmu chiqilmaydiken hem ademni adem perq ételmeydiken, bu hékayini sözlep bergende yolwasning zéreklikige hemmimiz apirin oqughan iduq. Xaliqhajini uzun küttuq. U kelmidi, shuning bilen izchi bashlighan yol bilen qarajül terepke yol alduq.

Biz ashu künlerde qoralliq qozghilanggha jiddiy tutush qiliwatqan künlerde bizge qoshna bolghan aqtu nahiyiside we bashqa nahiyilerdimu arqa – arqidin qoralliq heriket sadir bolghan idi. Kéyin igellishimizche, 8 – ayning 16 – küni barin yézisidiki eziz osman dégen ezimet besh yüzdek kishi bilen aqtu nahiyilik qoralliq bölümning qorallirini bulap, barin yézisida nahayiti chong tewrinish hasil qilghan iken. Uning keynidinla yene barin yéziliq hökümetning bashliqi muhemmed iysamu nechche minglighan kishilerni heriketlendürüp, aqtu nahiyisining qalduq qorallirini yighishturup, ” 20 awghust” weqesini qozghap aqtu we pütün barin yézisida bir mezgil yéngiche hökümet qurghan idi. Xitaylarning qach – qach herikiti shu waqtida barindin bashlan’ghan idi.

3- zerepshan polki

Axunopning buyruqini élip barghan alaqichi mijit silingning 1- qol yardemchisi muhemmed imin qaraqash iken. Uning ikki qéshi qapqara bolghanliqtin uning leqimimu qaraqash idi. Uni qeshqer xelqining shu zamanda tonumaydighini yoq idi, u jamaetchilikke tonulghan shexs idi. Mexpiy buyruqni tapshurup alghan mayor muhemmed imin qadir qol astidiki ishenchlik kishilerge buyruq bérip 21 – küni etigen saet altidin burun iysaning awitigha (maralbéshining awat yézisi) bérip, qaqshal 1-kenttiki échiqqa toplininglar, deydu, eskerler birdin – birdin qorallirini élip yoshurun yollar bilen kéchilep méngip qaqshal 1ـ kentke toplishidu, beziliri üstünki qaqshalgha kélidu, beziliri töwenki qaqshalgha kélidu.

Muhemmed imin qadirning eskerlirining mexpiy kélishi we muhemmed imin qadirning eskerlirige mexpiy yolyoruq bérishning sewebliri, “mekitning muqimliqini eslige keltürimiz, mekit inqilabiy komitét qurimiz” ـ dep, shinjang herbiy rayonning siyasiy komissari sawdanop bashchiliqidiki herbiy xizmet guruppisi mekit nahiyisige kélip, qorallarni tapshurunglar, chong birlishishni ishqa ashurup, mekitte inqilabiy komitét qurimiz dep, dawrang séliwatqan peytler idi.

Bir küni sawdanop bir türküm eskerlirini bashlap ularning himayiside traktor ponkitigha kélip yene muhemmed imin qadirgha qoral ـ yaraq tapshurush heqqide xizmet ishlep, 23 – iyul merkezning qoral tapshurush heqqidiki yolyoruqini sözleptu. Neq meydanda rozi hékimdin bashqa yene bir nechcheylen bar iken. Deslepte muhemmed imin qadir yaxshi teleppuzda:

ـ qoralni tapshurayli, aldi bilen awu xitaylar tapshursun, andin biz tapshurayli, bizni qoral ilishqa mejburlighanlar del ashu aqqun xitaylar! Ular bizning nurghun bigunah ademlirimizni öltürdi. Ular qoral tapshurmastin burun hergiz biz qoral tapshuralmaymiz ـ, deptu.

Sawdanop achchiqlinip” sen xenzu yoldashlarni xitay” ـ déding, dep uninggha popoza qiliptu. Sawdanopning gépi ha kelgen muhemmed imin qadir derhal bilidiki qoralni chiqirip sawdanopning chékisige tenglep turup ” sen munapiqni atimen” ـ dep temshelgende, yénidiki rozi hékim:

way! Jénim ukam undaq qilma! Méning yüzümni qil dep, muhemmed imin qadirning arqisidin kélip quchaqlap tutuwaptu. Pursetni gheniymet bilgen sawdanop derhal quyruqini qisip traktor ponkittin ayriliptu. Shu ketken péti ikkinchilep traktor ponkitigha kirmeydighan boptu.

Muhemmed imin qadir qaqshal 1 – kentke toplan’ghan 45 eskerni élip, yolda kéliwatqan yene nurghun eskerni saqlashqa taqet qilalmay, ularni saqlimay, waqit qoghliship, kech saet 11:00 de sughunchazigha yétip bérish meqsitide chong yolgha chiqidu. Yolda kéliwatqan yeken kachungning shopuri semetning mashinisini tosup, mashinidiki yük taqlirini chüshürüwétip, mashinini maralbéshigha qaritip heyditidu. Ular hashardin qaytqan déhqan süpitide kiyimlerni kiyiship, qorallirini taghargha qachilap, astigha basturup orunduq qilip, üstide olturup méngishidu. Mashina aqsaqmaralgha kélidu. Ular mashinidin chüshüp tamaq yeydu, bir bölük eskerler tertipsizlik qilip, bingtüenning melum bir qorusigha kirip uyerdiki azghine qoral bilen herbiy kiyim kécheklerni élip chiqidu.

Etisi chüsh waqti bolghanda, mekit traktor ponkitidiki bir top kishilerning qoralliq ghayib bolghanliqi sézilidu. Muhemmed imin qadirningmu ghayib bolghanliqi sézilgendin kéyin, pütün sep boyiche xitay armiyisi muhemmed imin qadirning sürüshtisini qilidu.

Sawdanop shinjang herbiy rayon’gha téléfon qilidu. Jenubiy shinjang herbiy rayon’ghimu téléfon qilidu, terep – tereptin iz ـ dérikini qilishqa bashlaydu, muhemmed imin qadirning mashinisi sériq boyigha kelgende, bazargha chiqqan déhqanlar muhemmed imin qadirni tonup qalidu, shuning bilen ” muhemmed imin qadir siling keptu” dep, pütün yol boyi sep – sep bolup,” yashisun muhemmed imin qadir!” ـ dep shoar towlaydu.

Kishiler özining eziz méhmini we shepqetchisige atighan sowghilirini élip kélip bérishke bashlaydu. Mashinidiki bir qisim jengchiler, udul sériq boya doxturxanisigha kirip, doxturxanidin morfulin izdep, bir nechche quta morfulin (bir riwayette bir nechche yeshik) ni élip mashinining yénigha kélidu, mashinining etrapi birdemdila adem déngizigha chömülüp kétidu. Mashina yolni késip derhal yolgha chiqidu.

Morfulin alghach kélishni s s s r din kelgen herbiy doxtur exmetjan muhemmed imin qaraqashqa alayiten tapilighan iken. Morfulin mest qilghuchi birxil okul iken, urushta oq tegken kishilerge bir tal ursa aghriq azabidin bir mezgil xaliy bolidighan dora iken.

Mashina yolgha chiqishi bilen, muhemmed imin qadirning maralbéshi terepke qarap mangghanliqini, ularning iz ـ dérikini qiliwatqan kishiler teripidin jenubiy shinjang herbiy rayonigha xewer qilinidu, jenubiy shinjang herbiy rayoni shinjang herbiy rayonigha xewer qilidu, shinjang herbiy rayonining buyruqigha asasen, yol boyidiki maralbéshining shamal dégen yéridiki herbiy rayonning hawa armiye radar ponkiti mashinining kélishini kütüp saqlap turidu we mashina kelgendin kéyin qaysi yönilishke mangidighanliqini bilish üchün puqrache kiyim kiygen bir xitay traktorgha azghine mal bésip, mashinining keynidin tap bésip qoghlap mangidu, mashina maralbéshigha kelgende maralbéshdikilerning kattiwéshi, teshkilat bashliqi imin güyxua dégen kishi qoralliq aldini tosmaqchi bolghanda, maralbéshi herbiy dairiliri yol qoymaydu.

Mashina sansakodin qeshqer yönilishige qarap mangghandin kéyin, shinjang herbiy rayonigha melum qilidu, shinjang herbiy rayonining buyruqigha binaen traktorchi keynige burulup qaytip kétidu. Yol ariliqini hésablighan herbiy rayon bashliqliri sughunchazida yol tosup ularni qeshqer shehirige kirgüzmeslik üchün jenubiy shinjang herbiy rayonigha buyruq qilip sughunchazida yol tosushqa bir polk esker chiqiridu, (biz bu melumatni bir qanche yildin kéyin türmidiki waqtimizda shu waqitta, shu urushqa qatnashqan bir herbiy emeldarning bashqilargha dep bergenlikidin anglighan iduq.)

muhemmed imin qadirning mashinisi sughunchazigha kelgende, bir top eskerler mashinini tosup, tekshürüsh élip baridu. Tosqan mashinining hemmisi üsti teripi bénzin palas bilen qaplan’ghan mashinilar iken. Mashinining ichide toluq qorallan’ghan xitay eskerliri bar iken. Yolning ikki qasniqidimu qatar – qatar tizilghan mashinilar turghan iken. Bir mashina yolning qap otturisida toxtitilip mashinining chaqini chiqirip rémont qiliwatqan iken. Muhemmed imin qadir mashinidin béshini chiqirip etrapqa bir qarap mashinini heyde, dep yolgha rawan boptu.

Mashina xéli méngip yérim yolgha kelgende terep – tereptin mashinidiki xitaylar chüshüp muhemmed imin qadirning eskerlirini mashinidin chüshüshke buyruq bériptu hemde bashqa mashinilardiki xitay eskerlirimu üstidiki bénzin palasni qayriwétip qorallirini betlep “qoral tapshur! Qoral tapshursang öltürmeymiz!” ـ dep, siyaset sözleptu.

Muhemmed imin qadir yénidin qoralini chiqirip asman’gha qaritip oq üzüp mashinida uxlawatqan eskerlerni oyghinishqa buyruq bérip urushqa qomandanliq qiliptu. Emma, pütün qorallar mashinining astida hashardin qaytqan kishilerdek basturulup qalghachqa chiqirishqa ülgürmeptu. Uxlimighan bir qisim eskerler qorallirini chiqirip oq üzüptu ـ yu, lékin düshmen teyyarliqi kuchluq bolghanliqi üchün ünüm bermeptu ـ de, elemge chidimighan bu ezimetler shoar towlap, amalsizliqtin bir mezgil urushmu qiliptu, düshmenning adimi heddi ـ hésabsiz jiq, uning üstige tuyuqsiz tosalghugha duch kelgenliktin bir amal qilalmay bir nechche ademning yaridar bolushi bilen esirge chüshüp qaptu.

Biz axunop bar mashinidikiler mashinidin ayrilip, piyade tagh yoli bilen qarargahqa qarap méngiwatattuq, kün bek issiq idi, yeydighan, ichidighan nersilerning hemmisini “mashina hazir qaytip kélidu, éghir nersilerni mashinidin almanglar” ـ dégen buyruq bilen hemme nersimizni mashinida qaldurghan ikenmiz. Tagh jilghisigha kelgende, xeyrulla ademlerni sanap 25 ademning barliqini bilip, bir – birlep közdin kechürgendin kéyin, ikki guruppigha ayridi, 1-guruppigha méni bashliq qilip, qoshumche qomandanliq shtabini qoghdash wezipisini öteydu, dep élan qildi.

2-guruppigha muhemmed imin dégen ghuljidin jenubqa chékinip kelgen bir yash yigitni bashliq qildi. Mijit silingni uning xizmitige yardemlishidu, dep békitti. Biz yéngi wezipini tapshurup alghandin kéyin, yolni dawamlashturduq. Yérim kéchidin ashqan waqit idi, yol üstide bir yoluchi bizge yoluqup qaldi. Heyran qalduq, biz mangghan yolda owchidin bashqa kishi asanliqche mangmaytti.

Bashliq uningdin bir némilerni soridi, uning bilen uzaq sözleshkendin kéyin, uni manga tapshurup “yaxshiraq qara!” dep jékilidi, men yol boyi uni qéchip kétip bizge awarichilik tépip bermisun dep, gepke sélip baqtim. U bizning qoralliq ikenlikimizni, bizning heriketlirimizdin, sirliq bir insanlar ikenlikimizni hés qilip, gepning poskallisini ochuqla özi éytti. “men izdep yürgen adem del siler ikensiler. Men herküni weten qutquzush radiosini anglaymen. U radioda bizni izdisenglar, tengritéghining baghridin izdenglar, pamir étikidin izdenglar, düshmen’ge ejellik zerbe béridighan sherqiy türkistan qoshunidin izdenglar, deytti, men tünügün silerni chüshep qaptikenmen, shunga mushu yol bilen silerni izdep tapay, dep mangghan idim” dédi. Men külüp kettim. Rast deysen yigit, sen néme ish qilalaysen? Désem, u etrette xelq eskiri bolghan iken, qoral atalaydiken. Bu yil eskerlikke tizimlitip, imtihan bersem, ” séning akang buzuq unsur iken”, dep eskerlikke almighanliqini éytti… Bizning qarajülge baridighanliqimizni bilgendin kéyin, u bu yol bilen mangsangla, ete chüshtin kéyin barisiler, bu uzaq yol, mundaq mangsanglar tang étishtin burun qarajülge barghili bolidu, dep bizni bashlap yéqin yol bilen qara jülge élip keldi. Yol boyi axunopni yüdüp mangghan idi. Chünki axunop düshmenning tutqunidin qachqanda égiz tam sirejlerdin sekrep puti qayrilip zeximlen’gen idi, biz 21 – küni öylirimizde tamaq yégenche 48 saettin béri bir néme yémigen hem yazning qattiq issiqida ussap, janmanimiz azla qalghan idi.

4- qarajüldiki jeng

1969-yili8-ayning 23- küni sübhi bilen qarajül yézisining kengral dep atalghan yulghunzarliqigha kélip chüshtuq.

Bu yulghunzarliqning bir uchi tagh qaptili bilen, qalghan üch teripi qarajülning kengri ketken yaylaqliri, ékinzarliqi bilen tutashqan yer idi. Biz turghan yer bilen qarajül yéziliq hökümet orunlashqan jay ikki kilométirgha yetmeytti. Sowét chégrasi texminen 200 kilométirdin sel ashatti. Bu yer bizge besh qoldek ayan idi. Eyni waqitta bizning bu yerge tekrar kélip yer shekli we yol musapisini razwédkichilirimiz igilep, bizni aldin ـ ala xewerlendürgen idi.

Bamdat namizini jélil qarimining imamliqida oqup, namaz perzini adaqilduq, shu küni jélil qarimining oqughan namizi we qilghan qur’an tilawiti hélimu yadimda. Namazdin kéyin qilghan duasi biz insanlarni emes, tagh we yulghunzarliqni lerzige salghan idi. Hemmimiz köz yéshi bilen allahdin medet tilep, qarimgha egiship uzun – uzun dua qilduq….. Merhum jélil qarim qarghiliq nahiyisidin bolup, bir ömür kommunistlarning tutqinidin qéchip yürgen mujahid, teqwadar musulman idi, merhummu xitaylar teripidin qetli qilindi, bu heqte kéyin ayrim toxtilimen, inshaallah!

Namazdin kéyin pütün qoshundiki jengchiler harghinliqtin özini yulghunzarliqning arilirigha tashlap shérin uyqugha ketken idi. Chünki biz awghustning 21 – künidin tartip bu kün’giche ya tamaq yep, ya uxlap baqmighan iduq. Uning üstige yol uzun, hawa bekla issiq, su yoq, ussuzluq qatarliq qiyinchiliqlar bizni taza qiynighan idi. Men, nizamidin, hesen qari, toxtihaji qatarliq sepdashlirim bilen bir yerde yulghunni sundurup sayiwen yasap kün nurini tosup uxlighan iduq. Bizge anche uzun bolmighan bir yerde, bizning udulimizda axunop bilen osmanjanlar orun hazirlap, dem ilishqa hazirliniwatatti.

Arimizda azghine üzük bolup, bir ـ birimizni körüp turushattuq, qalghan jengchiler terep terepke bölinip, ikki ـ üchtin bir bolup, dem ilishiwatatti. Saet 10:00 bolghan waqit idi, xeyrulla méni oyghatti, men bek teslikte közümni achtim. Harghinliqim téxi yéshilmigen, közüm uyquda idi. Méni uyaqqa chaqirdi. Barsam axunop, xeyrulla, mijit siling, osmanjanlar bar iken. Biz besh kishi ikenmiz. Xeyrulla jiddiy bir yighin échishning zörüriyiti heqqide toxtilip, qilidighan ishlar heqqide gep bashlidi, men ularning gépini bashtin ـ axir diqqet bilen anglidim. Qizghin talash ـ tartish netijiside, otturigha qoyulghan pikirlerni xulase qilghan axunop mundaq qarar chiqardi:

1- guruppa kech saet yettidin burun qarajül yézisini tamamen öz kontrolluqigha ilish.

2- gorup mijit silingning qomandanliqi bilen yangchangni igilep (atush nahiyisining bir at – ulagh pirmisi bar idi), atliq qoshun hazirlap, sowét chégrasigha bérip, xitay eskerlirini tazilap, uyaqtin kélidighan “wetenni qayturuwétish armiyisi” ni kütüwélish üchün échiq échish.

Xeyrulla söz tékistini hazirlap, kechte qarajül yézisining radio uzélida pütün dunyagha sherqiy türkistan xelq qoralliq küchlirining qarajülni tayanchi ponkit qilip wetenni qutquzush urushigha ötkenlikini, dunyadiki adaletperwer küch we teshkilatlarning yardem qilishini murajiet qilish we sherqiy türkistan jumhuriyitining qaytidin qurulghanliqini élan qilish.

Jélil qarim arqidin ulapla qur’an tilawet qilip bu qétimqi heriketning muddia meqsetlirini, qarajül xelqige ashkara élan qilip, xelqni weten qutquzush urushigha ishtirak qilip, qoshunni zoraytish üchün esker ilishqa tutush qilish, bu xizmetke osmanjan mes’ul bolush.

Yighin saet 12:00 de axirlashti, eskerlerni bir qétim közdin kechürüp, buyruqqa binaen men saet ikkigiche qarawulluqta turdum, saet ikki bolghanda post nöwitini mijit silinggha ötküzüp berdim. U saet tötkiche qarawulluqta turushi kérek idi. U küni mijit silingning salametliki yaxshi emes iken, yolda kelgüche ussuzluqtin, achchiq shor suni ichip qoyup, ichi sürüp ketken iken, mijit siling post nöwitini meryem ötküzüwélip “mijitkam dem alsun, men qilay” dégen idi, men “nahayiti hoshyar turung! Uxlap qalmang!” dep, jékilep qaytip kélip uyqugha bash qoyghan idim.

Qanchilik uxlighinimni bilmeymen, qattiq étilghan aptomatning oq awazi méni oyghitiwetken idi. Béshimni kötürsem, qach – qachning destidin héch némini sézelmidim. Bir top xitay eskerlirining ular buyerde iken, dep towlighanliqini anglidim, ariliqi xéli yiraq idi. Biz tereptinmu qomach qorughandek oq awazi étilishqa bashlidi. Xitay eskerlirining awazi yoqap yiraq bir tereplerge ketkendek boldi.

Melum boldiki, meryem postta turghanda, yaghliq, paypaq qatarliq bir yürüsh kiyim ـ kécheklirini yuyup, yulghunning shéxigha artip qoyghan iken, bizni izdep qoghlap yürgen xitay eskerlirining yang famililik bir pey eskiri qomandani, yiraqtin durbunda yulghun’gha ésilghan ala bulimach kiyimlerni köridu, yerlik ghalchilar u yerde qedimdin adem yashimaydighan yulghunzarliq, belkim qachqan ademler shu yerde bolushi mumkin, dep xitay eskerlirini shu terepke bérishqa ündeydu. Biz awghustning 21- küni mashinilirimizni tashlap, mangghan künning etisi, yol boyidiki igisiz mashina ularning diqqitini chékip, mashinining yénigha kélip, tekshürüp üstige chiqsa, mashinida éghir qorallar, sherqiy türkistanning bayriqi, ikki tagharda xitayning 10 ywenlik puli, ozuq tülük, oq ـ dora…. Qatarliq nersilerning barliqini körgendin kéyin, arqimizdin izdep yürgen iken.

Meryem shéhit bolghan idi. Uning kökside yette pay aptomatning oqining izi qalghan iken, uqsaq, xitay eskerliri udul meryem bar yerge kélip qaptu, meryem xudagha shükri shermi – haya yüzisidin, bizdin xéli yiraq yerde kiyim yuyup, qarawulluqta turghan iken. Düshmenni körgen meryem tapanchisini chiqirip düshmen’ge qaritip oq üzüptu, düshmenning ikki eskirini öltürüptu, yang famililik peyjangningmu ayighigha oq tegken iken, ölmey qalghan yang qolidiki aptomat bilen meryemge qaritip bir diska oqni chiqarghan iken, men harghinliqtin meryemning atqan tapancha awazini anglimaptimen, kéyin étilghan xitayning aptomat oqining awazidin oyghan’ghan ikenmen.

Axunop hemmimizni agahlandurup,” düshmen bizni sezdi, ehwal jiddiyleshti, hemminglar qalaymiqan oq chiqarmanglar! Buyruqqa boysununglar!”, dep bizning orunlishish jayimizni yéngiwashtin orunlashturdi, hemmeylen qorallirimizni betlep düshmen terepke qarap yatmaqta iduq. Hemme yer qélin yulghunzarliq, 10 métir yiraqtiki ademni körüsh mumkin emes…

Axunop qoli bilen sheretlep, pes olturunglar, béshinglarni chiqarmanglar, dep biz terepke qaritip, nesihet bériwatatti. Axunopning qol isharitini xata chüshen’gen nizamidin hapila ـ shapila, biz bar yerdin qozghilip, axunop bar terepke mangghili turdi. Axunop bilen bizning arimizda azghine üzük bolup, bashqa jay qélin yulghunzarliq idi. Nizamidin axunop méni chaqirdi, dep chüshen’gen oxshaydu, u bizdin ayrilip besh qedem manga ـ mangmay gum qilghan bir pay oqning kélishi bilen yerge yiqildi, u sentürülüp, sérilghan péti düm yerge chüshti, uning chirayida bir xil ghezep oti yalqunjawatqandek qiliwatatti, qapqara chachliri biliner – bilinmes titreytti. Aghzidin anisining oghuz süti téxi témip turghan bir gödek sebiy bala arzu armansiz u alemge kétip qaldi. Uning jan üzüwatqandiki körünüshi, hélimu yadimdin chiqmaydu. Uning lepildep turghan qara chachliri, anardek qipqizil ikki mengzi, chishlirini ghuchurlitip düshmen’ge nepret közi bilen aliyip turghan siyaqi hélimu köz aldimdin yoqalghini yoq. Shu yili uning 18 yashqa téxi toshmighan waqti idi. Uni körgen yéqindikilerning hemmisining köngli buzuldi, ich aghritti. Ikki kün burun dadamning intiqamini alimen, dep bu müshkül seperge atlan’ghan bu oghlanimiz weten, millet yolida öz hayatini teqdim qilghan idi, merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymen! Amin!

Düshmenning radio kanayliri ishqa chüshti,”iqrar qilsang kengchilik qilimiz, qarshiliq körsetseng éghir jazalaymiz, bash jinayetchini jazalash, egeshküchilerni sürüshte qilmasliq. Neyzini arqigha qayrip urghanliq, xizmet körsetkenlik bolidu, qoral tapshursang öltürmeymiz…..”

düshmenning teshwiqatigha héch kim pisent qilmaytti, hemme timtas, jimjit idi, hetta birsining yötelgen awazi yaki tin’ghan tiniqimu sézilmeytti. Kanay awazi yene anglinishqa bashlidi, jawab bérishni tekrar tapilidi. Héch kim ulargha jawab qayturmidi. Düshmen heywe bilen bir bésip, ikki bésip kélishkili turdi, peqet yulghunning shiriqlighan awazidin ularning yéqinlashqanliqini bilettuq, düshmen eskerliri rasttinla körünüshke bashlidi. Chünki ular öre méngip kéliwatatti. Sanining qanche ikenlikini tesewwur qilish tes idi. Düshmen keldi, téxiche oq chiqirish komandisi bérilmigen idi. Men heyran qaldim, könglümge kelmigen yaman oylar keldi, men axunoptin gumanlan’ghili turghan idim. Buyruqsiz oq chiqirish mumkin emes idi, néme üchün oq chiqirishqa buyruq bermeydighandu!

Tirik qolgha chüshemdighanduq?! Bu shundaq qismetmidu ya?!…

Xitay eskerliri 25 métir, 30 métirlap yéqinlap kélip qalghan idi. Ichim tit – tit boluwatatti…. Kütüp turushqa yana taqétim qalmighan idi.

“agom!” dégen buyruq bérildi. Bizningkiler xuddi manga oxshash oq chiqirish buyruqini teqezzaliq bilen kütüp turghan iken. Birla waqitta taraslighan oq awazi jahanni bir aldi, hemme yer oqning hidigha toshup ketti. Güpüldep uruluwatqan tinimsiz yüreklerning qalaymiqan soqushi birdinla jayigha chüshüp qaldi.

Heywe sélip”iqrar qilsang öltürmeymiz, xizmet körsetseng mukapatlaymiz” dégen xitayning özimu körünmidi, awazimu yoqap ketken idi, peqet qeyerlerdidur xitay eskerlirining qéchiwatqan set qiyapetliri ghil pal közümge chéliqip qaldi. Düshmenler shundaq set qachtiki, nechchisi béshidiki shepkisining chüshüp qalghanliqighimu qarimay qachatti. Birnechchisi yekke pay ayighi bilen qachmaqta idi, biri chüshüp qalghan batolushkisini ilishqa ülgürmey qéchiwatatti, yene birsining qorali yulghun shéxigha ilinip qalsa, qoralini almay qéchiwatatti… Ular shu qachqan péti sherqiy türkistan zéminidin qéchip seddichinning ichige qarap qéchiwatqan qachqunlardek körünmekte idi.

Hayatimda xushal ötken minutlirim bar désem, shu kündiki, shu deqiqidiki körünüsh méning pütkül hayatimda untulghusiz ajayip xushallinarliq künler, dep éytsam hergiz xatalashmaymen.

Men turma hayatimda shunche xapiliq tartip azablinip hayatimdin ümidsizlinidighan qebih künlermu béshimgha keldi, emma, ashu minutlarni esliginimde özümge özüm teselli bérip, hay berdim sewri qildim, yéngi hayatqa bolghan ümidim shekillendi.

Men u körünüshni körüp özümche külüp ketsem manga qarap turghan hesen qari bilen toxtihaji méni”sile sarang bolup qallimu? Éshek ölüwatsa qongi ghéjek chaptu dégendek, külgenliri némisi?” dédi. Men körgenlirimni dep bersem, ularmu külümsirep qoyghan idi, emma ularning qachqan waqtidiki körünüshini ular körüshke ülgürelmigen idi. Ular uzap kétip qalghan idi.

… Men, herwaqit ashu menzirini köz aldimgha keltürginimde, yenila külgüm kélidu. Chünki, insan pütün hayatidiki külgen qétim sanini eske alalmasliqi mumkin. Emma, men ashu qétimqi külkemni zadi untuyalmaymen! U- méning heqiqiy, untulghusiz külkem idi. Men her zaman janabiy allahdin ashundaq bir urush sharaitini tekrar yaritip bérishni, yene bir qétim külüsh imkaniyitige ige qilishni her zaman tileymen. Amin!!!

Axunop buyruq bérip:”oljilarni ilinglar” dédi. Güldür – güldür yügürgen bu ademler, héch némige qarimay qoral yighqili ömiliship kétiwatatti. Menmu el qatari bérip yéqin aridiki ölüklerning arisidin birsining 56 lik aptomatini, yénidiki oqdanlirini ala qoymay axturup hemmini élip qaytip keldim, qarisam xitay kommunistliri özlirining eskerlirinimu aldighan iken. Her bir diskida 7 – 8 taldin oq bar iken. Eslide 56 lik aptomatning diskisida 25 pay oq bolushi kérek idi. Oqdanlirini bélidin sughurup élip kelgen idim, oqdanlirining xalta töshükide yene oxshashla yaghachtin yasalghan yalghan oq bar iken. Bashqilarning olja alghan qorallirining beziliride oq yéterlik, beziliri quruq iken, axunop hemmeylenni düshmenning qayta kélishini kütüp qalaymiqan oq chiqarmasliqni tapilidi. Axunopning eslide düshmen’ge yéqinlap kelgende oq chiqirishqa buyruq bergenlikining sewebini kéyin uqqan idim, chünki bizning qorallirimizning köpi tapancha bolup, éghir qorallar mashina bilen qeshqer tash yolida düshmen’ge esirge chüshüp qalghan idi. Tapancha bilen 30 métirdin yiraq yerdiki düshmen’ge zerbe bérish mumkin emes idi, shuni nezerde tutqan axunop, düshmenning yéqinlap kélishini kütüp, eng yéqin jaydin düshmen’ge zerbe bérip qoralgha ige bolushni oylighan iken.

Düshmen yene ghaljirlashqili turdi, burunqidin nechche hesse köp düshmen kélishke bashlidi, bashqa jaylardiki bizni bölinip – bölinip izdep yürgen düshmenler bir yerge jem bolup, bizge qarshi yéngi sep tüzgen idi. Düshmen gerche burunqidin köpeygen bolsimu bizning iradimizmu burunqidin chingighan idi, ölüp ketsek arminimiz yoq idi, uning üstige düshmenning azdur ـ köptur qorallirini élip janlinip qalghan iduq. Inshaalla! Hemmimiz yene bir nechchini öltürüwélip ölüp ketsek meylighu dégen ümid bilen düshmenning kélishini teqezzaliq bilen kütüwatattuq, bir – birimiz bilen raziliq iliship, shahadet sherbitini ichishni kütmekte iduq.

2-guruppa tereptin birsining qalaymiqan towlighan awazi anglandi, men perq ételmidim, néme déginini chüshenmidim, biri qolini égiz kötürüp bir némilerni dewatatti, uning gépi ya uyghurche emes, ya xitayche emes idi. Tuyuqsiz étilghan oqning awazi bilen uning üni öchti, yerge yéqildi bolghay chighi! Yénimdiki bashqilardin uqsam, gayit choqur dégen kallisidin ézip, qalaymiqan sözlep xitaylargha chüshiniksiz bir geplerni qilghan iken, uni toxtitalmay, mijit tapancha bilen uninggha oq chiqiriptu, uning ong qoligha oq tégishi bilen yerge yiqilghan iken, yénidiki sepdashliridin qurban niyaz uning éghzini tutup gep qilmasliqni tapilighanda aghriq hés qilghan gayit choqur hoshigha kélip, özining xata qilghanliqini bilip, peslep qalghan iken.

Düshmenning eskerliri yene kélishke bashlidi, bu qétimqisi 2 – hujumi idi, düshmen yangratquliri yene kapshighili turdi, qulaqni yériwetküdek sözligili turdi, gayit choqurning qolini kötürüp qilghan pele- pétish gepliri ularni teslim bolimiz- dédi, dep chüshen’gen chéghi!

Biz qomandanning buyruqini kütüp 1-derijilik urush hazirliqida iduq. Yénimdiki hesen qari bilen toxtihaji teyemmum qilip, ölüp ketsem abdes bilen kétey, dep taharet yéngilighili turghan idi.

Düshmen bu qétim uzaqtin shiddet bilen oq chiqiriwatatti, biz oq chiqarmiduq, buyruq yoq idi, düshmenler bara – bara yéqinlashqili turdi, néme üchündur uzaqtin étilghan pilimotning oqi bizni midirlatqili qoymaytti, qeyerde yulghun shéxi midirlisa shu yerde adem bar dep düshmen shu yerni nishan’gha alatti. Méning béshimning aldidin 30 santimétir yerge taraqship oq kélip topa tozutup chüshkili turdi, düshmen méni nishan’gha alghan idi, men derhal orunni almashturdum, hesen qari bilen toxtihajilarmu manga egiship orun almashturdi, xuda saqlisa bala yoq dégendek, men qozghalghandin kéyin, del méning ornumgha üzülmey oq kélip chüshkili turdi, axunopning “agom!” dégen buyruqi anglandi, étishwazliq qizip ketti, urush bu qétim aldinqi qétimdikidek téz axirlashmidi, düshmenlermu yerge yétip, bezide ornidin turup algha ilgirilimekte idi.

Öre turghan düshmenni biz asanla perq ételeyttuq, yétiwalghanlirini bizmu körelmeyttuq, öre mangghan düshmen eskerliri pat ـ pat yiqilatti, bezilirining eyya dése eyya! Dep yighlighan yighilirimu anglinip turatti, oq tegken düshmenlermu az emes idi, axunop qol ishariti bilen ong tereptin oq chiqirishqa buyruq berdi, biz düshmen’ge yandin tuyuqsiz zerbe berduq. Düshmen bizning sanimizni jiq hésablidi bolghay, yan tereptinmu hujumning bashlan’ghanliqini bilgen düshmen eskiri qéchishqa bashlidi.

Saet beshtin ashqan mezgil idi, biz düshmenning kélishini paylap turghan iduq. Bir yerde mijit silingning injiqlighan awazi anglandi. Düshmen bizdin bek yiraqta idi, ot küchi üzülgen idi. Mijitqa bir nechche pay oq tégip, halsizlan’ghan iken, u yénidiki 2 – guruppining bashliqi muhemmed imin’gha: “méni étiwet! Men bek qiynilip kettim” dep qolidiki tapanchisini bergen iken, uni étiwétish üchün qoligha qoralni élip oq chiqirishqa temshelgende axunop uningdin xewer tépip:”sen néme ish qilmaqchi? Eger ölüshni xalisa özige özi tedbir qollansun, bizning qoralimiz, qorallirimizning stoli, maw, lin guruhigha (maw zédung, lin biyaw), xitay kommunistlirigha, milliy munapiq weten xainlirigha qaritilsunki héch waqit öz xelqimizge, öz millitimiz ge qaritilmisun, bügün sen uni atqan bilen, ete xelq soti séni jazalaydu” dep tenbih bergen idi. Axunopning sözi muhemmed imin’gha qattiq tesir qildi bolghay, uning qolidiki qoral titrigen péti yerge chüshüp ketti. Mijit axunopning sözi bilen yerdiki qoralni silap aran – aran qoligha élip özining béshigha qaritip atqan idi, pang qilip étilghan oq awazi etrapni bir qaplidi…….

Hemmimiz axunopning sözi we mijitning jesitige qarap, timtas turup qalghan iduq, bu ” ölüm” bizning sepdashlirimizdin 3 kishining ölümi idi.

Axunop qolimizdiki qorallarning sani we oq dorilirimizning sanini alghandin kéyin, bir pes turup kétip, asmandiki kün nurigha bir qarap, eger düshmen bilen bolghan jeng axshamghiche dawamlashsa, köz baghlan’ghan haman buyerdin qozghilip 25 – küni…. Gha hazir bolunglar, shu yerde uchrishimiz, dep tapilidi. Biz düshmen ilaji bar kelmey tursiken, qarangghu chüshkende bu yerdin qozghilimiz, dep teyyarliq qilishning koyigha chüshken iduq.

Qaqwash düshmen yene 3 – qétimliq hujumni bashlidi, bu qétim kelgen düshmen aldinqisigha zadi oxshimidi, bularning qoralliri serxil idi, étilghan oqning awazidin zamaniwi qorallarni ishqa salghanliqini sezgen iduq, uzaqtin nechche pilimotning himayiside bizge qarap ilgirilimekte idi, oqning üzülmey chüshüwatqan hésabsiz sanidin béshimizni kötürüshke imkanimiz qalmighan idi, yulghun shaxlirining talliri, pilimot oqining zerbisidin taraslap sunup yerge chüshkili turdi, bizge dalda bolghan bu tebiet menzirisi weyranchiliqqa uchrimaqta idi, qayaqqa midirlisaq düshmen shu terepke qaritip oq chiqiratti, bizning atqan oqlirimiz nelergidur kétiwatqandek, düshmen eskerliri jénidin toyup, ghaljirliq bilen yene shu kona dawrangni sélip kelmekte idi.

Düshmen yéqinlap keldi, bizning oqimizmu asasi jehettin bir yerge barghan idi. Uyerde buyerde bizning atqan oqimizning awazi sanaqliqla anglanmaqta idi, düshmen rasttinla yéqinlap keldi, sepdashlirimning beziliri jan achchiqida yuqiri awazda tekbir towlap öre turup oq chiqiriwatatti…

Axunop méni chaqirdi, derhal yénigha bardim. “sen bu nersilerni élip derhal bu yerdin chékin, eger düshmen qoligha chüshüp qalidighan bolsang bu nersini ulargha tapshurghuchi bolma, téz mang!” dédi. Nurghun gep – sözlerni birdinbir manga yépidin – yingnisigiche tapilidi…

Men axunopning buyruqi bilen derhal urush meydanidin chékinish üchün, chaqmaq tézlikide teyyarliqni püttürüp yolgha mangmaqchi bolup, axunopqa qarap xosh! Déyish üchün arqamgha qarisam, axunopning pang qilip özige qaritip atqan oqining awazini anglidim. Axunop üstidiki sima reng dika chapinini sélip, dichölyang aq könglikini séliwétip, asma maykisinimu qayriwétip, yürikige qaritip atqan iken, ah! Xuda! Dédim …

Muhasiridin chiqip, uzaqqiche ömilep, hang léwige kélip, yardin chüshüp, hangning ichidiki éqin bilen qachtim, bir yerge kelsem atning kishnigen awazi anglandi, bu yerde xitay eskerliri bar oxshaydu, dep diqqet bilen tingshisam, toqulghan saghrisida köyek tamghisi bar herbiy atlar iken, qandaqtur yéqin etrapta ademliri körünmeytti, herbiy qaide boyiche, bir iskadirondikiler urushqa barghanda, attin chüshüp piyade jeng qilmaqchi bolsa, atlirini bir yerge jem qilip, bir kishini atlargha qarashqa qaldurup, qalghanliri piyade jengge atlinishi kérek idi.

Men shu wejdin choqum atlarning yénida bir esker bar, dep perez qilip, ömiligen péti atqa yéqinlashtim, bir ademni ujuqturmaq bek asan idi, jasaritim küchlük idi, néme üchünki atning yénida adem yoq iken. Sinchilap tekrar közetkendin kéyin atlarning yénigha bérip, yaxshi attin birni talliwélip, qalghan atlarning yügen – nuqta, égerlirini chuwup boshitip, u yer buyerge tashlidim. Boshan’ghan atlar néme üchündur, terep – terepke qéchishqa bashlighan idi, ular nechche kündin biri yol yürüp igisidin bizar bolghanmu yaki étiliwatqan oq awazidin ürkigenmu bilelmey qaldim, atlar méning heydiwétishimni kütmeyla qéchishqa bashlighan idi. Men özüm talliwalghan atqa minip uchqandek nishan’gha qarap yürüp kettim. Men atta emes, belki hékaye – chöcheklerdiki batur palwanlardek sumruqqa minip asmanda perwaz qiliwatattim. Allahning yardimi bilen ottek issighan kün nuri méning atqa minishim bilen sel boshap qandaqtur salqinliq hés etküzetti, sim – sim yamghur yighip, méning sepirimge aq yol tiligendek qilatti.

*****

Altinchi bab-Xitay zindanlirida

1-men eng axirida esirge chüshken idim

1969- yili 8 – ayning 25 – küni chüsh mezgili idi. Men yéngi wezipe bilen belgiligen muddet ichide sowétlar chégrasigha yétip bérishim kérek idi. Yolda kétiwatsam, kütülmigen bir yerdin üch ademning qarisi köründi. Ular herbiyler emes idi, puqrache kiyiniwalghan kishilerdek körünetti. Men at üstide ularning herikitidin xitay eskerliri emes, yerlik kishiler dep jezmleshtürdüm. Ularmu méni körgen idi, ular at chapturup manga qarap kéliwatatti, men ularning méni izdep yürgen ghalchilar ikenlikini bilip, derhal yénimdiki qoral we bashqa nersilerni yighishturuwettim. Peqet bir talla xasiyetlik altun üzük bar idi, uni shimimning saet yanchuqigha sélip, ularni bashqa bir yolgha burap ularning diqqitini chekmekchi boldum. Men ularni ujuqturuwetsem bolatti. Undaq qilish bek qulay ish idi, ular méni tutush üchün kéliwatqan düshmenler idi, ularni öltürüwétipmu bu rayondin saq chiqip kétishimge közüm yetmidi, men méngiwatqan yol, biz üchün bir qoghunluqning yoli idi, bizningkiler her heptide yaki ayda bir ـ ikki qétim mushu men mangghan yol bilen sowétqa kirip ـ chiqish qilatti. Bu yolda ademlerning peyda bolghanliqi méni teejjüplendürüp qoyghan idi, uning üstige ular yerlik xelq yenila méning qérindishim idi. Men milletchilik, insanperwerlik nuqtiineziridin shundaqla merhum axunopning: “bizning qoralimiz we qoralimizning stoli maw – lin guruhigha, xitay kommunistlirigha qaritilishi kérek….” dégen sözi kallamdin zadila ketmigen idi. Shuning üchün ularni ujuqturush niyitidin yénip, atqa minip atning sol teripige özümni yoshurup, atning ong teripini ular terepke toghrilap jenub terepke qachtim. Eger u telwiler oq chiqarsa manga emes atning ong teripige yaki qorsaq qismi nishan’gha ilinatti, méni qarigha asanliqche alalmaytti. Ularning herikitidin xitaygha telwilerche sadiq, qolidin ish kelmeydighan lalmilar ikenliki sézilip turatti, méning ularning aldidin bashqa yerge bérip tutulushum, yoshurghan nersilerning izini yoqitip, u lalmilarning diqqitini buruwitishla idi….. Men atni téz chapturmidim, eger téz chapturghan bolsam ularning yétiwélishi natayin idi, eger bashqa terepte xitay eskerlirige uchrap qalsam ularning méni olturuwétishi éniqla gep idi, shularni oylap néme bolsa bolsun, beribir sepdashlirim bilen axirqi qétim didar körüshüp, ularning qatarida ölsem, qandaq ölgenlikim bolsimu ular teripidin abide bolup qalar, dégen xiyallar bilen atni toxtattim, ular yéqinlashti, ularning sani köpeygen idi, emma néme üchündur yénimgha kélelmidi, attin chüsh, dep warqiridi. Men at üstide atni uyandin bu yan’gha aylandurup ularning adimining kimler ikenlikini biliwélish üchün etey attin chüshmey bir qur ularni közdin kechürdüm, néme üchündur bu bir top insanlargha ichim aghrip qaldi. Ularning renggi ruxsaridin topa yighip turatti, yüz, mengzide birer qanning alamiti körünmeytti, lewliri shorliship ketken, topa chiray, tuyghudek gösh yep baqmighan yadaq yüz kishilerdek körünetti. Ularning kiyiwalghan kiyimlirimu bir ـ ikkisini hésabqa almighanda, jul-jul, nechche yérige yamaq salghan eski ishtan, chapanlarni kiyiwalghan, min’gen atlirimu kopiratsiyide sapandin söremge, harwidin séyalkigha sélip sörep yürüp halidin ketken qotur süpet ölürmüjan atlar idi. Miniwalghan atlirigha hetta tüzükrek igermu toqulmighan idi, beziliride eski palas, beziliride, eski körpidek bir némiler sélinip égerning ornida atlirigha miniship kélishken idi.

Ularning zadi méni tutush üchün kelgenliki yaki tamasha körgili chiqqanliqi namelum idi, ularda peqet bir xil heyranliq tuyghusi sézilip turatti, ular manga üzülmey qarap, hang ـ tang bolushup qarap turushatti, ularning bir nechchisini tonuydikenmen, ular pat – pat sheherge kirip turidighan, qarajüllük qirghiz we az sandiki uyghurlar iken. Ularning bashliqi aqay dégen qirghiz idi. Men uni burundinla yaxshi tonuyttim. Ular yene warqirap attin chüsh dédi. Men ularning gépige pisent qilmay at üstide atni uyan ـ buyan’gha aylandurup ularning ichidin birsini izdeyttim. Emma, u adem körünmidi, shu esnada biri toluq uyghur teleppuzida: “yigit attin chüsh, bolghuluq boldi, séni tutimiz dep qarajül xelqi nechche kündin biri ya uxliyalmidi, ya bir qacha tamiqini aram xuda yéyelmidi, hazir hemme yerde séni tutimiz, dégen geptin bashqa gep yoq. Biz séni ölgenlerge oxshash qéri ademmikin dések, sen bir yash yigit ikensen. Yaxshi sen bizge uchrap qapsen, ulargha uchrap qalghan bolsang alliburun jesitingni qum basatti, yaxshiliqche attin chüshüp qoralliringni tapshur” dédi.

U ademning gépidin men qachqandin kéyin,”bularning bir bashliqi qachti ularni tutush kérek” dep, xitay dairiliri buyruq chüshürüp, xelqqe bésim qilghanliqini shu sewebtin bu bichare yalangtüsh ademlerning buyruqni ijra qilish üchün eski atlirini minip, méni tutush üchün mejburi buyerge kelgenlikini chüshen’gen idim.

Attin chüshtüm.

aldigha mang- dédi.

Mangdim.

ong terepke mang- dédi.

Mangdim.

sol terepke mang- dédi.

mangdim.

yat- dédi.

Yattim.

-kiyimingni sal- dédi.

Saldim.

Ularning üch adimi keldi, qorallirini betlep turushti, qarisam qolidiki qorali kona zamandiki owchilarning, stolidin dora qachilap, pilikige ot yéqip, yawayi haywan atidighan eski qoral iken, eger niyitimni yaman qilip, ularni ujuqturuwétey dégen bolsam, ularning hemmisi bir top gösh qiymisigha aylinip qalar’iken, hélimu xuda saqlaptu!

Ular méni baghlidi, yene bir qirghizning keynige min’geshtürüp atqa mindürdi we uning bélige qoshup baghlidi, ikki putumni atning qorsiqidin chétip baghlap yiqilmas halgha keltürdi, ular méni nelergidur xojayinlirining aldigha élip mangghanliqida shek yoq idi.

Manga eslide aqsu uchturpan tereptin kétishke meslihet bergen idi. Chünki men turghan yer qarajüldin aqsu terepke qarap tagh yoli bilen mangghanda, chöl – jezirilerni bésip üchturpan’gha yétiwalghili bolatti, yol gerche japaliq bolsimu, bixeter idi.

Yaz pesli bolghachqa at ach qalmaytti, menmu taghda uchrighan yégili bolidighan janiwardin bir nechchini soquwalsam, jan saqlap menzilge yétishiwélish mumkinchiliki bar idi. Uchturpan arqiliq ularning yardimi bilen u terepke ötüp kétish tamamen mumkin idi, lékin men u yolni ret qilghan idim, bilmigen yolda mangghandin köre bilidighan yolda mangsam, bixeter menzilge bériwalalaymen, dep perez qilghan ikenmen.

Némila dégen bilen men ezeldin gépimdin yanmaydighan jahil insan idim, axiri mushu péshkellikke uchridim, dep xiyal sürüp at üstide kétiwatattim. Atlar toxtidi, qarajül yézisigha kelgen ikenmen. Ular méning putumni boshatti, ularning attin chüsh, dégen buyruqigha qarap turmay qolum baghlaqliq attin sekrep yerge chüshtüm. Bir top ushshaq balilar we körgili kelgen tamashachilar manga herxil bahalarni bérishkini turdi. Ularning gepliri quliqimgha kirip turatti.

Yéziliq hökümetning ichidin bir top eskerler yügürüp chiqip manga yawuz, yirtquch haywanlardek étilip, dumbalighili turdi. Ularning bashliqi chiqip méning bash üstümge bir qariwétip qalaymiqan soallarni sorighili turdi, gépige jawab berdim. Ular méni élip kelgen bichare ghalchilarni heydiwétip méni ichkirige élip kirip ketti. Aldin teyyarlan’ghan kishen bilen koyzini sélip, uning üstidin yene bir qat arghamcha bilen baghlap, resimi soraqni bashlidi, töt xitay eskiri etrapimda méni yalap turatti, néme üchündur, uyer buyerde qiya – chiya yigha awazi anglinip turatti, ular bek wehshiy idi, sorighan soallirigha téz jawab bermisem, puti bilen tépip, quli bilen urup, yüz ـ közlirimdin ot chiqiriwétetti.

Urghan tayiqining sanini déyishkimu nomus qilimen. Ularning sorighan soalliri, isming néme? Néme ish qilatting? Dégendek méning terjimihalimgha ait soallar idi, hemmisige jawab bergendin kéyin, méni solap qoydi, ularning sözining oramidin qarighanda méning kimlikimni éniqlash ular üchün bekla muhim idi. Men ya uyaqqa, ya buyaqqa örülelmeyttim. Put ـ qollirim nahayiti éghir idi, uxlash mumkinchiliki yoq idi. Saetning nechche bolghanliqini bilmeymen, biri yene biri bilen pichir – pichir gep qilip, üsüp kirgen péti qolidiki yérim aptomat miltiqning ishtiki bilen manga hujum qilip béshimgha sanjighili turdi, men chebdeslik bilen béshimni epqachtim ـ de, urulghan ishtikining uchi béshimning ong teripi, qapiqimning üstige kélip uruldi, qan sharqirap aqqili turdi, men adem öldi! Adem öldi! Dep jénimning bariche warqiridim.

Sirttin bir nechche esker qol chiraghlirini kötürgen péti yügürüp kélishti, uning keynidin ularning bashliqliri yétip kélishti, ular ishning tégi ـ tektini bilip mendin soal soridi, men jawab bermidim, chünki béshimdin aqqan qan yamrap aghzimgha kiriwatatti, ong közümni zadila achalmayttim. Qan bilen tolup ketken idi, ular doxtur chaqirip béshimni tangdi, héliqi méni öltürmekchi bolghan xitaygha néme üchündur bashliqi achchiqlinip, sen uni öltürseng, herbiy sot séni bosh qoyuwetmeydu, séning qérindishing ölgen bolsa, uningdin öch élip uni öltürüshüng toghra emes, bilip qoy uning bizge tériki kérek! … Dégendek bir munche geplerni qilip uni élip chiqip ketti, shundin kéyin méning yénimgha töt qarawul qoyup etiwarlap saqlidi.

Etisi ular méni yene soraq qilghili bashlidi, men sorighan soallirigha jawab bermey, yalghandin ölgen qiyapette yétiwaldim, emma, ularning hemme gépini toluq anglap yatattim. Hetta beziliri méni bilmeydu dep, mexpiy geplirinimu déyishkili turghan idi. Men ularning gépidin xeyrulla bilen osmanjanning baturluq bilen xitaylarning eskirini özi bilen qoshup partlitip öltürgenlikini, biz tereptin ölgenlerning sanining peqet besh kishi ikenlikini, mijitning saq qalghanliqini, uning ölmigenlikini, uni téz dawalap qutuldurup, gep ilishning muhimliqini, bizning 25 eskirimiz bilen ularning bir polk eskiri alte saettek urushup köp chiqim tartip osal bolghanliqini, ularning eskirining yash, yéngidin alghan esker bolghachqa, jiq ölüp ketkenlikini sözlep, méni körsitip bu ularning bashliqi iken… Dégendek soqa söhbetliridin köp mexpiyetlikni biliwalghan idim.

Qirghizlarning méni yat! Qop! Tur! Mang! Dep qalaymiqan heriketlerni qilghanliqining sewebini shu chaghda bilip yettim. Ménimu xeyrullagha oxshash yalghandin teslim bolup, yéqin kelgende özi bilen qétip partlitip bizni öltürmisun, dep méning yénimgha yéqin kélelmigen iken.

26 – küni xitaylar chüshlük tamiqini yep bolghandin kéyin, men yene ularning yadigha yettim. Ular yene kirip mendin soraq sorighili bashlidi. Yene kona gepler idi, ular téxiche méning salahiyitimni éniqlimaqta idi, men ölgen qiyapette zuwan sürmey yétiwerdim. Ular méni puti bilen midirlitip béqip, gep alalmay doxtur chaqirdi, doxtur qan bésimimni, yürikimning ritimini, témpératuramni tekshürgendin kéyin buningdin qan jiq chiqip kétiptu, maghduridin kétiptu, qattiq charchighan, buni derhal qutuldurmisaq bir- ikki kün ichide ölüp qélish éhtimali bar dédi. Men téxi hayat idim, rohi keypiyatim yuqiri idi, emma, béshim barghanséri yerge kirip kétiwatatti. Qattiq aghriytti, ular méning tutulghan waqtimdin hésablap hazirghiche tamaq bermigenlikini bilip, tamaq bérishni buyrudi, bir qirghiz ayal bir arpa néni bilen bir qacha su élip kelgen idi, suni ottek ichküm bar idi, emma “ölük” idim.

Ölük dégen bir nerse yémeydu ـ de! Yéyishni ret qildim. U qirghiz ayal rehimdil musulman iken, uning süre ayet oqup janabiy allahdin manga hayatliq tilewatqanliqini bilip yattim. Men u ayalning renggi – ruxsarini bir körüwélish niyitide közümni qiya achtim, emma yenila qan yuqi bolghanliqi üchün körelmidim, lékin azraq midirlap qoydum, u qirghiz ayal bu hayatqu! Dep towlap ketti, bekmu xushal bolghan idi. Méning arpa nénini yémigenlikimni körgendin kéyin doxturni yene chaqirdi. Doxtur nanni qoligha élip, buni uninggha bersengla hazirla üchiyi téshilip ölidu, dédi. Undaq bolsa néme qilimiz dep sorapti, aq unda atila étip kélinglar, uni shlanka bilen burnidin quyup ashqazinigha mangdurimiz, undin kéyin okul teyyar bolsa okul urimen, dep chiqip ketti. Atila keldi. Ular doxturning yardimi bilen manga atilini burnumdin shlanka arqiliq ashqazinimgha mangdurdi, rast dégendek bir pestila béshimning aghriqi pesiyishke bashlidi, uning keynidin asma asti, asmimu tügidi, men rasttinla saqiyip qalghandek hés qilghan idim. Xitaylarning méni dawalap saqaytiwélish, ölüm meydanigha saq élip chéqip, xelqi – alem aldida öltürüp, bir resmiyetni béjirip, bashqilargha quruq heywe qilip adem qorqutushtinla ibaret idi.

Yene bir tereptin méningdin gep élip, méning shériklirimni men arqiliq köplep qolgha chüshürmek idi. Ularning méni dawalishi peqet yaman gherezdinla ibaret idi, héch waqit insanperwerlik yaki kishilik hoquq nuqtiineziridin emes idi. Ular némila dégen bilen chotni xata soqmaqta idi.

Béshimning aghriqi sel qoyup bérip burunqidin xélila yaxshi bolup qalghan idi, emma, harghinliq méni bekmu azablawatatti, hélimu put ـ qolum tömür kishenler bilen chétilghan idi. Uxlash mumkin emes idi, uyan’gha ـ buyan’gha örülsem nechche kilo éghirliqtiki kishen méni tolimu biseremjan qilatti. 26 – künimu yene ötüp ketti. Ular mendin soraq sorap héch némige érishelmigen idi, saet 10:00 bolghan waqit idi, méni qeyerlergidur élip mangmaqchi boldi, natonush bir top qoralliq saqchi bilen eskerler peyda boldi, ular méni mashinigha basmaqchi boldi, men jayimdin midirlimay yattim, ular bir némilerni dep, putumdiki kishenni chéqip qolumdiki koyzigha chéqilmay baghlaqni yéshiwetti. Men héliqi qirghiz ayal bilen mangidighan chaghda közümni échip uninggha ” rehmet sanga apa!” dédim, chünki u ayal manga etigen bir qacha tamaq élip kélip yégüzüp qoyup chiqip ketken idi, emma, mendin gep sorap jawab alalmighan idi, méning kimlikimni zadi bilmeytti. Uning bir bilgüsi bar idi. Méning rehmet apa, dégen sözümni anglighan qirghiz apa, hang ـ tang qaldi, u méni bu bala ölmigen iken, dep qaldi bolghay. U bizning eng axirqi widalishishimiz bolghan bolsa kérek. Emma, men éhtiyat yüzisidin uningdin sir tutqanidim.

Ularning kötür – kötür qilishi bilen mashinigha chiqip, ularning nazaritide atush terepke qarap mangduq.

Méni atush shöbe herbiy rayonning türmisige élip kelgen iken. Türmige kirishim bilen méning kimlikimni yene tekrar sorap, bir kamérgha solap qoydi, kamérda bash közi téngiqliq bir top mejruhlar bar idi. Ularning héchqaysisini tonumidim. Kimler ikenliki namelum idi. Ularning hemmisi saq emes idi, bir pestin kéyin birsining tonush awazi anglandi. U yar muhemmedkam idi, way sen yar muhemmedmu déyishimge, sen abdurishitmu! Dep ular méning esli ismimni atap quchaqlap, yigha- zari qiliship ketti, biz teshkilattikiler ezeldin öz ismimizni qollanmay yalghan isim qollinattuq. Sen herhalda hayat ikensen, biz séni ya öldi, ya u terepke ötüp ketti dep perez qilghan iduq, déyishti.

Men artuq gep qilmay, men ketkendin kéyinki urush ehwalini kimlerning qandaq ölgenlikini sorisam peqet xeyrulla bilen osmanjanning ölümini, meryemning axirqi qétim xitay eskerliri teripidin qoli chanilip yulghunluqqa tashlan’ghanliqini, xitaylarning ölükini toshushqa salghanda, xitaylarning putidin sörep mangghanliqini, kéyin xitaylarning ölükini quliqidin, chéchidin tartip sörep mangghanda, xitaylarning achchiqi kélip ölgen ölüklerni özlirining toshighanliqini hékaye qilip külüp kétishti, ular özlirini türmide emes, bir kinoxanida kino körüwatqandek hés qilishatti.

Etisi soraqtin kéyin méni bashqa bir kamérgha solap qoydi, u kamérdimu tonughili bolmaydighan bir top kishiler bar idi, ularning awazidin bizning ademler ikenlikini bildim. U kamérda jélil qarim bar iken, men qarimdin ölgenlerning qandaq depne qilin’ghanliqini sorisam, meryemni ölgen yérigila kömüp qoyuptu, xeyrulla bilen osmanjanni bille depne qiliptu, axunopni yatqan yérining özigila depne qiliptu, nizamidinni égiz bir yerge apirip shu yerge depne qiliptu, beziler bilmestin namizini chüshürimiz dégen iken, jélil qarim bularni shu péti qoymaq perzdur, peyghembirimizning bu heqte hedisi bar dep unimaptu, hemmisining qan kiyimini ularning özlirining jesitige orap bille kömüwétiptu. Xitaylarmu shu péti yerlikige qoyghanni körgendin kéyin bashqa gep ـ söz qilmaptu.

Atush herbiy rayonning türmiside liq adem bar iken. Méni soraqqa élip chiqip qaytishida, chong zalda méni turghuzup qoyup resimimni tartqili turghan idi, bir demdin kéyin bir top ademlerni élip kélip ularni soraq qilip kiyimlirini saldurup, axturghili turdi, ularning beziliride herbiyche kiyim bar iken, ularning kiyimlirini saldurup tartip almaqchi iken, ularning kiyimini bermeymiz dep eskerler bilen uyan tartiship buyan tartiship jédelleshkenlikini kördüm, ular mekittin kelgen zerepshan polkining ezimetliri iken, muhemmed imin qadirmu bar iken, u men bilen yiraqtin chala ـ pala salamlashti, kéyin méni resmiy tonughandin kéyin qaytidin salam bérip, sélining bashliridiki “selle” din tonuyalmay qaptimen, siligimu oq tigiptikende! Dep qoydi. Yaq ular chidimay urdi, désem u xitay eskerlirini körsitip bir munche tillap ketti. Zerepshan polkidikiler özlirini türmidimu yaki bashqa bir yerdimu pisent qilmay aghzigha kelgenni sözlep xitay eskerliri bilen munazire qilishiwatatti.

28 – awghust etigen saet töt ـ beshlerde hemmimizni kamér – kamérdin élip chiqip, baghlap mashinigha bésip, her töt ademni bir chember qilip aylandurup yene baghlap, üstimizge eski palasni tashlap yépip, qeshqer terepke élip mangdi, mashinilarning ayighi üzülmeytti. Pat – pat mashinini toxtitip, tekshürüp bu mashina wilayetlik türmige, bu mashina sheherlik türmige, bu mashina toqquzaqqa, dep kimdur biri buyruq bergili turdi, men bar mashina qeshqersheherlik türmige qarap mangghan idi, dégendek sheherlik türmige ekélip kamér – kamérgha birdin solighili turdi, men bar kamérda ibrahim pexridin dégen bir jinayetchi bariken.

Türmige kélip tang étishi bilen birdin – birdin hoyligha sörep achiqip hemmimizning putigha kishen salghili turdi. Türmining hoylisi tömürchixanigha aylinip ketti. Xalagha élip chiqsimu, jaldur – juldurning üstige turup bolmaytti. Men bar türmide yigirmidek kishi bizning sepdashlardin idi. Ular bilen tamni téléfon qilip, künlüki sözliship turidighan bolduq. Yaki xalagha xet tashlap qoyup soraq ehwalini bir ـ birimizge deydighan bolduq, hemmimizning gépi bir idi. Bizni atushqa enjür seylisige chaqirghan idi, biz atush seylisige mangghan, dep héch némini iqrar qilmighan iduq, hemme ishni ölgen kishilerge artip qoyup héch nersini bilmigen boluwélip yatqan iduq…

10-ayghiche sheherlik türmide yattuq. U jeryanda hezimop dégen kishi biz bar türmide xitaylar teripidin pajielik halda qiynap urup öltürüldi. Hezimop, merhum axunopning milliy armiyidiki qedinas sepdashliridin idi, axunop öyidiki tutqundin qéchip chiqqanda hezimopning idarisige yoshurun’ghan, kéyin uyerdin ghazaxunning öyige yötkelgen idi. Hezimopning qehrimanliq ish izliri heddi ـ hésabsiz ademlerdin biri idi, xuda xalisa u kishining tarixinimu bir yazmiqim lazim. Inshaalla!

Mekitlik imin toxti dégen bersimu bu türmide öltürüldi, u mekittiki dangdar waskétbolchi, mekittiki melum bir ottura mektepning oqutquchisi, bizning teshkilatning mekittiki gholluq kishiliridin idi. Shu mezgillerde pütün türmiler bingtüenning bashqurulushigha ötküzüp bérilgen bolup, bu jallatlarda rehim ـ shepqet dégen nerse zadi yoq idi. Türmining gundipayliri mehbuslarni xalighanche qiynap jazalaytti. Achliqtin, ussuzluqtin ilaji bar öltürüwétishning koyida bolatti. Sepdishimiz imin toxtini del mushundaq usul bilen öltürdi. Uning ölgen waqtidiki haliti hélimu köz aldimdin ketmeydu. Üch kün’giche kéche ـ kündüz uni 6 – 7 jinayetchi xitaylar urup chiqti. Uning kaméri men yatqan kamérdin xéli yiraq idi, uning jesitini élip chiqip ketkenlikini bilip turdum. Anglisam türme intizamigha riaye qilmiding dep, xitaylargha urdurup öltürüwetken iken. Ölükini arslanxan mazirigha qoyghan iken. Kéyin bir qisim qérindashlirimiz uni yerlikidin epchiqip qaytidin depne qilghan iken. U qeddi qamiti kélishken, xushchaqchaq yigit idi. U alemdin ötkende aran 25 yash idi, téxi öylenmigen idi. Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

2- atalmish öginish kursi

10-ayning bashlirida hemmimizni, her qaysi türmilerdin put qollirimizdiki kishen, koyzilarni élip tashlap, saqal ـ burutlirimizni aldurup, mashinigha bésip öginish kursigha élip mangdi. Öginish kursining orni qeshqer gézitxanisining yénidiki 308 ـ tash yol uchastikisining qorusida iken. Bizni 8,- 10 din bir öyge solap, her birimizge mawning eserlirini tarqitip bérip öginishke salghanidi. Her bir yataqning témigha öginish kursining nizamnamisi yézilghan bolup, uninggha mundaq yézilghan idi:

“sowét shyujéngjuyi xainlar guruhi biwasite pilanlighan, qeshqer wilayitidiki axunop bashchiliqidiki eksil’inqilabiy qoralliq topilang guruhi ezaliri öginish kursining nizamnamisi.”

uning astida bir qanche mezmunlar bolup, mesile tapshurush, iqrar qilish, kengchilikke érishish, bash jinayetchini jazalash, egeshküchilerni sürüshte qilmasliq, neyzini arqigha qayrip urghanlargha xizmet körsetkenler qatarida chiqish yoli bérish… Dégendek adem aldaydighan sepsetiler idi.

Bu öginish kursigha terep – tereptin ademlerni élip kélip, kichikkine qoruning ichi ademge toshup ketken idi. Qarajüldin esirge chüshken sepdashlirimizdin bashqa, mekittin kelgen 45 neper adem, yene nelerdindur kelgen bir top ademler bar idi, bara – bara tonushush netijiside ularning hemmisi 21 – awghust küni kechte sughunchazigha buyruq boyiche kélip, qoralliq qozghilanggha qatnashmaqchi bolghan, bashqa nahiyilerdin kelgen sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezaliri iken.

Ularning arisida yopurgha nahiyisidin kelgen bir top ezimetlermu bar idi. Ularning yürüsh ـ turushi, gep – sözliri bashqiche idi. Men ular bilen sözliship baqqinimda ularmu sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ademliri bolup, yopurghidiki melum yachéykining orunlashturushi bilen, kölimi chong bolghan bir qétimliq qoralliq qozghilang kötürgen iken. Qozghilang xitay dairilirini xéli aqsitip qoyup, yerlik qoshun bilen ularni bésiqturalmay, muntizim armiye yötkep qanliq basturush netijiside düshmen qoligha chüshken iken. Ularning bashliqlirini qayaqqidur bashqa türmige qamap, adettiki puqralirini bizning qatarimizgha solap qoyghan iken. Ular shu qétimliq qozghilangda yopurgha nahiyisining yérimini igilep bolghan iken. Ular qamilip ikki ay ötkendin kéyin, ularni bizdin ayrip bashqa terepke élip ketken idi. Kéyinki künlerde xitaylarning shu heqtiki axbarati élan qilin’ghan bir géziti qolumgha chüshken idi.

Gézitte mundaq xewer qilin’ghan idi:

” 1969 – yili 9 – ayning 2 – küni yopurgha nahiyisidiki mexmut qurban bashchiliqidiki bir top buzghunchilar, 500 din artuq ademni qutritip, at harwilargha olturup, yopurgha nahiyisige hujum qildi. Uningdin kéyin nahiyimizning térim yézisi, aqchi yézisi, eshme yézisi qatarliq jaylargha ghaljirliq bilen hujum qilip, urush – chéqish, bulash ishlirini élip bardi. Bu ish ikki aydin uzaq dawamliship 76 adem urup yaridar qilindi we besh adem urup öltürüldi. Bu eksil’inqilabiy weten parchilash jinayi ishlirigha derhal zerbe bérish éhtiyaji tüpeyli, merkizi partiye hökümetke melum qilip, toluq qorallan’ghan muntizim armiye yötkep kélip, 9 – ayning 15 – künidin 18 -künigiche jiddiy tutush qilip qoralliq topilang bésiqturuldi.”

gerche düshmen bizning put ـ qollirimizdiki koyza kishenlerni élip tashlap öginish kursigha élip kelgen bolsimu, ismida”öginish kursi” bolghan bilen emeliyette iqrar qildurush kursi idi. Urush, toqmaq, til – haqaret, qiyin – qistaq qatarliq ademning chüshige kirmeydighan jaza wasitilirining hemmisi buyerde tépilatti. Yéyishimiz ikki wax qonaq unida etken umach idi, u aydin buayghiche bir qétim aq unning tamiqini körmeyttuq. U aydin bu ayghiche bir qacha chay yaki bir qacha qaynaq suni ichelmeyttuq. Öylirimizdin héch nersini élip bermeytti, benggilirimizning xumari qistap ketse tashliwetken tamaka qalduqlirini tirip kélip chéketti. Uni tutashturidighan’gha ot yoq, mazni inchike pilik qilip ikki qishning otturisigha élip, ghildirlitip qizdurup ot chiqirip tamakigha tutashturatti.

Öyning ichide ghildirlighan awazni anglighan xitay jandarmilirining zorawanliqidin qorqup bir qétim ot chiqiriwalsaq u otni uzun saqlaymiz dep, mazni pilik qilip éship uzun qu yasap, uning bir uchigha otni yéqip, u köyüp bolghuche yene birtal tamakini chékiwélishqa ülgüretti, öyning ichi achchiq mazning tütünidin olturush tes idi. Emma bengge aghinilirimizning xumari üchün uningghimu berdashliq bérettuq.

Iqrar qildurup gep alalmighan xitaylar, bir ـ birimizni ziddiyetke sélip, arigha buzghunchiliq sélish hiylisini ishlitip, arimizdin ikki ـ üch kishini mesile tapshurushi yaxshi, iqrar qildi, kengchilik qilimiz dep, künige birdin ademni tartip chiqirip küresh – pipen’ge sélishqa bashlidi, birinchi bolup, yenila men ularning dumbiqi bolup, pipen’ge – küreshke tartildim.

“aldi bilen kengchilikke ériship, qoyup bérish qarar qilin’ghan enwer qadir bilen hebibulla hoshurning mawjushining inqilabiy lushenige qaytip kelgenlikini élan qilmiz” dep uning süritini mawzédungning resimining aldida toxtitip, kamérda filimge élip, uningdin kéyin méni öre turghuzup, méni bir munche haqaretlep, küresh ـ pipenni méning üstümdin élip bérishqa bashlidi, chünki qoyup bériliwatqan her ikkisi méning ezalirim idi, men ularning bashliqi idim, küresh ـ pipen bashlandi dégende töt adem yügürüp chiqip méni basmadap xuddi men qéchip kétidighandek, meydan’gha sörep élip chiqti.

Aridin biri chiqip:

– men yolda qéchip kétey dep, sepning keynide qélip, arqamgha burulup qéchiwatsam, bu abduréshit dégen weten xaini bandit, axunopning yalaqchisi, manga qoral tenglep, arqamgha yandurup qayturup élip kelgen idi,-dédi.

rastmu?

Men uning közige nepret bilen bir aliyip qoyup- rast-, dédim.

Eger rast dep qutulmisam, öltürüwétish éhtimali bar idi, ular ur toqmaq, sür toqmaq qilip, ammiwi herikette ölüp qaldi, bésiqturalmiduq, xelqning ghezipi küchlük idi, dep jawab bérishi muqerrer idi.

Xaliqhaji tembürchi sekrep chiqip:

biz mashinimizdin ayrilghan bolsaqmu héch gep emes, emma qaytishimizda her birimiz tanka, ayropilan bilen, güldürlep kirip, sherqiy türkistandiki xitaylarning hemmisini birni qoymay qiriwétimiz, dégining rastmu?-dédi.

rast!

Xitaylarning terjimani bolghan heyit peyyi dégen sekrep kélip:

-hu! Kuspuruch, sen téxi xenzu qérindashlirimizni qirip tügetmekchimiting?!!-dep putidiki herbiyche yoghan bashliq set ayagh bilen qorsiqimgha bir nechchini tepti, aghriq azabidin béshim qéyip, közlirim bir némini körelmidi. Bashqilarning sorighan soallirini angliyalmidim, uyan tartip, buyan tartip qandaqtur méni kelse kelmes dumbalawatatti… Qishning soghuq künliride méni öre turghuzup qoyup, üstümdiki kiyimlirimni salduruwétip qandaqtur témpératura ötküzimiz, dep qiynashliri, keyni – keynidin tégiwatqan san – sanaqsiz tayaqlarning sanini élip bolghili bolmaytti …

Xitaylar teripidin aldan’ghan bu “sepdashlirim” ning beziliri heqiqeten aljishqan, xitaylar teripidin tartilip kétilishke bashlan’ghan idi. Hetta mijit silingning qoghdighuchisi bolghan baturmu méning üstümdin shikayet qilip qalaymiqan pikir bérip rastmu? Yalghanmu?- dep méning téximu azablinishimgha sewebchi boluwatatti…

Bundaq küresh – pipen men bilen tügimidi. Belki mendin bashlinip nöwetliship köp kishilerning béshigha kelgen idi. Her küni küresh ـ pipen, wayjan – wayyey! Qiya, chiya, derd ـ elem üstige derd ـ elem …

Uning üstige qeshqerning qishi jandin ötidighan soghuq bolidu, kiyimlirimizni salduruwétip, yalang ayaq, yalang bashtaq pipen qilishliri ademni qesten nabut qilishtin bashqa nerse emes idi.

3-ayning bashliri idi, tuyuqsiz yene bir chüshümge kirip baqmighan soraq bashlandi, men tonumighan bir top xitay eskerliri bilen bir bölük xitay bashliqliri kélip, töt eskerning himayiside méni soraq qilghili turdi.

Soraqning mezmuni mamutjan üstide idi.

-mamutjanning mesilisini pash qilamsen-yoq?

– qaysi mamutjanning?- dep soridim.

-xupsenlik qilma!

-men chüshinelmidim. Men mamutjan dégen kishini rasttinla bilmeymen.

-séning teshkilatingdiki, qeshqer gung’enchuning kadiri mamutjan.

men heyran qaldim. Bu xeq rasttinla sarang bolup qaldimu yaki mamutjan rasttinla bizning teshkilatta bolghiymidi?!! Qattiq xiyalgha chömüp kettim.

mamutjanni men yaxshi tonuymen, emma men mamutjan bilen ezeldin bir yerde birqacha tamaq yaki bir piyale chay ichip baqqan emes, men rasttinla mamutjanning bizning teshkilatta ikenlikini bilmeydikenmen, bügün birinchi qétim silerning aghzinglardin anglawatimen,- dédim. Bu gep rasttinla méning yürek sözüm idi.

– sen jahilliq qilip, bizni koldurlatma! Sen yaxshi bilisen, sen uni ezaliqqa tonushturghansen, hem sen uni qobul qilghansen.

-men mushu yerge kelgende bu ishning tégide bir yaman shumluqning yoshurun’ghanliqini, bularning méni mamutjan’gha yölep, yoqitish hiyle ـ neyringini teyyarlawatqanliqini aldin hés qilghan idim.

– men mamutjanni bu tereptin zadi chüshenmeydikenmen,- dédim.

Ular tashqirigha chiqip kétip, birdemdin kéyin qaytip kelgendin kéyin, sanga yene oylinish pursiti bérimiz, bügünki bu soraq séning bilen munasiwetsiz, jahilliq qilmay yaxshi oylan, yene sen bilen söhbet élip barimiz, -dep yumshapraq chiqip ketti, ular men bilen “söhbet” élip barmaqchi idi.

Men kamérgha qaytip kirgendin kéyin, nahayiti jimip ketken idim. Ularning sorighan soalliri méni bekmu biaram qilmaqta idi. Ichim bekmu tit – tit bolup kétip baratti. Bu ishning tégi ـ tektige yétip bolmaytti. Men mamutjanni yaxshi bilettim, bekmu chüshinettim. U kem – kütisiz xitayning birinchi derijilik sadiq ghalchisi, xitaylarning eng ishenchlik razwédkichi idi. Yalghuz qeshqerde emes, pütün sherqiy türkistanda uning aldigha ötidighan xitayning yene bir sadiq ghalchisi yoq idi.

Qandaq bolup bu mamutjan bizning adem bolup qaldiya!? Tolghinip zadi yatalmidim, kéchiche uyqum kelmidi, bu gheyriy soraq yene söhbet nami bilen yene qachan bashlinar, kallamdin herxil xiyallar kechmekte idi, yérim kéche saet üchtin ashqanda bu bir top leniti set körümsiz xitaylar yene méni soraqqa chaqirdi.

-oylandingmu?

-oylandim.

– undaq bolsa sözle!

-némini sözleymen?

– mamutjanning mesilisini pash qil!

– men tünügünla rast gep qilghan, men mamutjan toghriliq zadi héch némini bilmeymen.

– sen jahil néme ikensen, prolétariyat diktatorisidin qéchip qutulalmaysen, yamanni qoltuqigha alghan yamanning yamini, bilemsen! Sen uni aqlimay uning mesilisini pash qil. Partiyimizning siyasiti iqrar qilghanlargha kengchilik, qarshiliq qilghanlargha qattiq bolush, eger sen yene jahilliq qilidighan bolsang, jinayitingge jinayet qoshup jazalinisen …

Ularni zadi ishendürelmidim. Biz bir qanche ay aldida mamutjan biz üchün xeterlik unsur, uni yoqitiwéteyli, dep uning péyige chüshüp yoqitimiz dewatsaq, axunop bizni tosup qoyghan, rasttinla mamutjanmu bizning sepke qétilghan bolghiymidi-ya?! Kallam beklam iliship ketken idi. Bizning qararimizni, axunopning qarshi chiqip buzghanliqini deymu ya! Yaq undaq qilsam, béshimgha bala tériwalimen…. Emma, axunop bizni tosushta, bir mamutjanni yoqitish bilen xitay tajawuzchilirini sherqiy türkistandin heydep chiqarghili bolmaydu, düshmenler meghlup bolghan küni mamutjan qatarliqlarmu bille yoqilidu, bir mamutjanni dep chong ishqa dexli bolidighan ishni qilip, uxlawatqan yilanni oyghitip qoymanglar!!! Dégen sözi, mamutjanning bizning teshkilatimizda emes, belki u bizning düshminimiz dégenlik idighu!

Men ularning gépige bilmeymen, deplam jawab berdim.

Ular qorallirini taraqshitip, üstel üstige bir nechche pay oq bilen betlep qoyup öre turup soraq qilghili turdi, men bashtin ـ axir bilmeymen, dep turdum.

Biri kélip éghir telwe mushti bilen birni saldi, quliqim ghongngide qilip bir nechche minut ularning néme déginini anglimidim, peqet aghzining midirlighanliqini körüp turattim. Ular yene urdi, bu qétim sen bizning soalimizgha jawab bermiding dep naheq uruwatatti, quliqim zadi bir némini ishitmidi, ya rebbim! Bu némidégen tartquluq, undaq kün’ge qoyghuche jénimni alsangmu bolaptiken dep allahgha nale qiliwatattim. Ularning gépige jawab bérelmidim.

Ular bir némilerni dep tillap yerni dessep, üstellerni taraqshitip béqip, méni yene kamérgha solap qoydi, bundaq soraq bir heptidin ashqan idi, axirqi qétim idi, men jandin rasttinla toyghan idim, ular bilen takalliship, bolmighinigha birni öltürüwétipla hemmidin biraqla qutulay dégen qarargha keldim. Kéchisi yene soraq sorighili kirdi, bu qétim bashqa birnechche bashliqi kelgen idi, ularning ichide birsini tonuyttim. U jenubiy shinjang herbiy rayon siyasiy bashqarmining bashliqi idi, ejeba olatayop dégini kelmey bu bashliqi keptu -ya! Eslide uyghurlarni uyghurlar soraq qilatti, néme üchünki méni xitaylar soraq qiliwatatti. Yene bashtin mamutjanning mesilisini pash qil dégen témidin bashlandi, men heqiqeten eqlimdin azay dégen idim, ularning mamutjan toghriliq sorighan soalliri méni rasttinla ganggiritip qoyghan idi …

Men qattiq ghezeplen’gen halda bolghuluqni biraqla körey, dégen niyetke keldim ـ de, hükeni boynumgha aldim:

siler mamutjanni sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezasi dep guman qilidikensiler, mendin bu soraqni sorighili bir heptidin ashti. Qeshqerdiki siyasiy qanun kadirlirining hemmisini dégüdek partiye mektipige yighiwélip, nezer bentke aldinglar, gungchendanggha sadiq dep pütün qeshqer wilayitidin mamutjan bashliq bir qanche sanaqliq kadirni epqélip ishlettinglar, siler mamutjannimu gumanliq dep qarighan bolsangla, silerning neziringlerde, uyghurlarning hemmisi gungchendanggha qarshi eksil’inqilabchilar iken. Undaq bolghandikin, pütün uyghurlarni qara qoyuq öltürüwétip biraqla bu eksil’inqilabchi uyghurlardin qutulsanglar bolmamdu?- dédim ـ de, ornumdin des turup;.

-qéni! Merhemet ölümni mendin bashlanglar, chünki men neq eksil’inqilabchi, bu ispat telep qilmaydu,- dédim.

Méning gépimge chidiyalmighan janabiy chujang ornidin chachrap turupla, testikimge birni saldi,

-buni ekirip solap qoyunglar,- dep chiqip ketti.

Etisi néme üchünki méni soraqqa élip chiqmidi, shuning bilen mamutjan toghriliq soraq axirlashti bolghay. Undin bashqa yene méning dadamning wapat bolghanliq xewiri kelgen idi. Xewerni anglapla, hemmidin ada ـ juda bolush qararigha keldim, men u küni telwe idim, eger soraqchilar yene pelipetish soraq sorisa janni tikettim, dadamning ich aghriqida yighlidim, dadamgha chidimidim, kéchiche sözleplam chiqtim. Bashqilarni uxlatmidim, ular méni kallisidin azdi, sarang boldi, déyishti. Ularning gépi manga “sen sarang boluwal saranggha sot yoq” dégendek tuyuldi, shundin étibaren men”sarang” boluwaldim, aghzimgha kelgenni sözlewerdim, méning gépimning béshi bilen ayighini héch kim perq ételmeytti, beziliri rasttinla buninggha bek kelgülük keldi, dadisi öldi. He dése buni kéche ـ kéchilep achiqip kétip uxlighilimu qoymidi. Bu rasttinla méngisidin azdi, dep testiqlap bérishti. Shuning bilen men xitaylarning soriqidin qutulghan idim.

1989 – yilining küz pesli idi. Men türmidin chiqqan’gha xéli zamanlar bolghan idi. Bir küni semen tereptin sheherge qarap kétiwatattim. Lengger méhmanxanisining aldigha kelgende mamutjan uchrap qaldi. Salam ـ saet qilishqandin kéyin, méning öyge kechlik tamaqqa kétiwatqanliqimni bilip, mawu yerde pakistanliqlar bir réstoran achti. Kechlik tamaqni mushu yerde bille yeyli, dep méni tamaqqa teklip qildi, men réstoran’gha kirdim, néme üchün méni tamaqqa teklip qilghanliqini hazirghiche bilmeymen. Tamaq buyrutti, tamaq kelgüche pursetni gheniymet bilip, türmide bolup ötken kona ishlarni we soraqning tepsiliy ehwalini mamutjan’gha qisqiche sözlep berdim, angghuche tamaqmu kelgen idi.

Men behuzur tamaqni ishtiha bilen yédim, emma mamutjan olturghan péti xiyalgha gherq bolup ketti. Men mamutjan’gha pat – pat qarap qoyattim. Uning pütün bedini titreshke bashlighili turdi. Renggimu bashqiche özgirishke bashlighan idi. Toxtimay ulugh kichik tin’ghili turdi. Men tamaqqa teklip qilghandin kéyinla, hoshigha keldi.”men ashu yillarda bir mezgil leylep qalghan idim. Manga bolghan pozitsiyisimu gheyriy idi, néme sewebki désem esli ish mundaq ikende!” dédi.

3- onsekkizinchi iyul musibet küni

1970- yil 7 – ayning 18 – küni pütün sherqiy türkistan xelqi üchün éghir musibet küni bolup, wetinimizning herqaysi wilayet we sheher nahiyiliride birla waqitta 78 neper ademge ölüm jazasi bérilip, sherqiy türkistanning yéqinqi zaman tarixida, sherqiy türkistan xelqige untulghusiz jarahet izini qaldurghan kün idi. Biz hayat yashawatqan her bir sherqiy türkistanliq bu musibet künni hergiz ésimizdin chiqarmasliqimiz lazim.

4- ayning 10 – küni öginish kursidikilerning ichidin bir qanchimiz qolgha ilinip, yéngiwashtin türmilerge tashlan’ghan iduq. Qeshqer wilayetlik türmining biz üchün alayiten yasalghan kün nuri chüshmeydighan, dériziliri chaplan’ghan, ishikliri yéngidin polattin qilinip yasilip, tamaq béridighan kichikkine kaméridin bashqa yerliri tamamen étiwétilgen, öyliri biz üchün hazirlan’ghan iken. Türmige kirgen kündin bashlap her qaysimizni ikkidin, üchtin bir kamérgha solap qoyghan idi, biz bar türmide bizning ademlerdin bashqa ademler yoq idi. Ular arqimizdiki bir nechche yürüsh öylerge solan’ghan iken. Ularning yatqan kamérlirining dériziliri bar, kün nuri chüshidighan, hoyligha chiqip özi xalighan waqitta teretke baralaydighan öyler iken. Bizde undaq erkinlik yoq idi. Künlüki ikki wax teretke chiqattuq. Bashqa waqitta öy ichige teret qilattuq. Ikki wax sériq qonaqning qasqanda pishurulghan momisini sapal tawaqta béretti.

7- ayning 15 – küni idi. Men bar kamérgha bir kishini ekélip solap qoydi. Bu adem beeyni chet’ellikke oxshaytti, béshidiki kepkisi, kiygen ishtan, chapanliri pütünley rus pasonida idi. Medeniyet inqilabining boran – chapqunliridin saq qalghinigha qarighanda, bu kishi chet’eldin kelgen kishidek körünetti. Biz uning bilen gepleshmiduq. Aridin üch kün ötti. 18 – küni tang seherde adem – ademni tonughili bolmaydighan bir kün idi. Pütün türmining ishiki güldür – qaras, taraq – turuq arqa ـ arqidin échilishqa bashlidi, öydin chiq dédi, öydin chiqtuq. Türmining témigha qolimizni qoyghuzup, öylerni axturup, ghadir – üskün qilip bolghandin kéyin birdin – birdin baghlidi, türmining hoylisigha élip chiqti, eskerning köplükidin desseydighan’gha yer yoq idi. Bizni bir terepke apirip, baghlaqlarni qayta tekshürüp, yerge olturghuzdi, bizdin 20 métir yiraqliqtiki bir yerge qatar yette ademni birdin – birdin olturghuzup, béshigha égiz kula kiygüzdi, shu chaghda ularning néme qilmaqchi bolghanliqini andin bilduq, höküm élan qilish chong yighini bar iken. Ölümge höküm qilidighanlarning ichide exmetjan munir bashqiche turatti. Uni baghlap béshigha kulani kiydürüp, ölüm jazasi bérilidighan qizil köpeytish belgisini urghanda, u nahayiti awazliq qilip bir munche shéirni déklamatsiye qilip oqudi, men peqet “yolwas”, “batur”, “sherqiy türkistan”… Dégenlirini angliyalidim. Angghuche boynigha sirtmaq sélip éghzini achurmidi.

Uning yénida abdukérim sawut bar idi, u kiyimini tetür kiyiwélip tügmilirini égiz ـ pes qadighan iken. Bashqilarmu herxil körünüsh bilen özlirining ölümge kétiwatqanliqini bilip naraziliq bayan qilmaqta idi. Ularni birdin mashinigha 10 eskerning yalishi bilen élip mangdi. Yette mashina méngip bolghandin kéyin bizning mashina yolgha chiqti, östeng boyidin héytgah, héytgahdin yarwagh, uyerdin töshük derwaza, andin tümen kölning yéni bilen baghchining udulidiki qeshqer sheherlik gung’enjüning aldigha élip kélip mashinilarni qatar tizdi, jinayetchiler élip kélinsun dégendin kéyin, bizni xelq meydanining reis munbirining aldidiki chong yolda mashina bilen toxtatti. Hökümni élan qildi.

Sowét shyujéngjuyi xainlar guruhi biwasite pilanlighan, axunop bashchiliqidiki qeshqer rayonidiki eksil’inqilabiy qoralliq topilang guruhigha zerbe bérish chong yighini hazir jaza höküm élan qilidu…

Yighin’gha jenubiy shinjang herbiy rayonning bashliqi riyasetchilik qiliwatatti. Yighin riyasetchisining buyruqigha asasen jinayetchiler birdin – birdin reis sehnisining aldidiki mashinigha chiqirilip jinayi jazasi oqulmaqta idi.

Ismi élan qilin’ghan jinayetchilerdin aldi bilen yette neper ademge ölüm jazasi bérilgenlikini élan qilip bolghandin kéyin, arqidin ulap bizge höküm élan qildi, siyit niyazgha ölüm jazasi bérilip, ikki yil kéchiktürüp ijra qildi. Qalghanlirimizgha 20 yilliq, 15 yilliq qamaq jazasi bérilgenlikini élan qildi, térik qalghanlirimiz xudagha cheksiz shükür éyttuq, türmige qaytip kelduq.

Néme üchünki öltürülgen sepdashlarning ich aghriqimu yaki bashqa sewebmu bir ـ birimiz bilen gepleshmiduq. Namaznila oquduq, bashqa artuq gep ـ söz bolunmidi, jimjitliq üch kündin ashqan idi.

-sizning ismingiz siyit niyaz iken he! -dédim men.

Gerche besh – alte kündin biri bir öyde yatqan bolsaqmu, men u ademni sowéttin kelgen kishi, buni bizning yénimizgha belkim yasap élip kirip, gep ilishni oylawatqan oxshaydu, dep gep sorimighan idim.

Bara – bara u adem bilen chiqiship kettuq, öz ara chüshenche hasil qilishtuq. U ademning ichidin chiqqan altun, göherning özi iken.

Qolgha ilinishtin burun wilayetlik maddiy eshyalar idarisining kadiri iken, eksil’inqilabiy jinayet bilen 15 yil késilip peylogha barghan iken. Peylo meydanda exmetjan munir bilen “dehshetlik boran partiyisi” qurup, qoralliq qozghilang uyushturmaqchi bolghanliqi üchün ölüm jazasi bérilip ikki yildin kéyin ijra qilimiz, dep höküm bergen idi.

Peylo meydanidin qeshqerge kelgen besh yil jeryanida qara öyde yétip xitaychini rawurus öginiwaptu. Qur’an kerimini yadlap boptu, hedistinmu nahayiti jiq yada bilidiken. Tirishchan adem iken. U adem bilen taki peylo meydandimu 8 yildek bir yerde, bir etrette bille turdum. Manga yaxshi tesir qaldurghan kishi idi. U türmidin hayat chiqti. Axirqi ömrini ürümchide ötküzdi.

Anglishimche nenmindiki meschitte muezzinlik we ghojidarliq ishlirini qilghanmish. U jeryanda wetende boluwatqan naheq ishlar heqqide chet’eldiki uyghur teshkilatlirini xewerlendürüp, weten, milletning istiqlaliyiti üchün bir qatar yaxshi ishlarni qilghanliqini anglidim. Yéqinda uning bextke qarshi wapat bolghanliqinimu anglidim. Janabiy allahdin uninggha rehmet tileymen, amin!

Höküm meydanidin kirip ikki kündin kéyin, türmining témigha bir élan chaplap qoydi, élan shinjang boyiche ölüm jazasi bérilgenlerning ismi we jinayi qilmishi iken. Uningda sherqiy türkistanning her qaysi wilayet we sheher nahiyiliride 7 – ayning 18 – küni saet 10:00 da 78 ademning qetli qilin’ghanliqi tepsiliy yézilghan idi, ularning hemmisi sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezaliri iken. Undin bashqa yene bir nechche élanlar bar idi. U élanlarmu ölüm jazasigha uchrighan kishilerning ismi we ” jinayi” qilmishi yézilghan élan idi, ularning arisida méning shérikim hesen qari bilen toxti hajimu bar idi. Men ularning néme üchün ölümge mehkum qilin’ghanliqini bilish üchün élanni tamdin soyup yataqqa élip kirip, tepsiliy qayta – qayta oqup chiqqan boldum.”jinayi” eyibleshnamisida nurghun yerliri méningki bilen oxshiship kétetti, emma “banka bulighan, ashliq béliti bulighan, xelq azadliq armiyimizning ofitsér jengchilirini öltürgen” dégen eyibleshnamisi méni ghelite qilip qoydi.

Men hesen qari bilen 1968- yili qeshqerde tonushqan idim. Bir küni etigende alaqichi manga bir buyruq élip keptu, qilidighan ish we meqsetni éniq yéziptu, méni bashlap baridighan kishi bilen qeshqer shehiridiki xelq méhmanxanisining aldida körüshidighanliqimni, körüshüsh usulini tepsiliy chüshendürüptu.

Men buyruqqa binaen xelq méhmanxanisining aldidiki pelempeyning birinchi supisida parolda éytilghandek qilip, béshimdiki kepke shepkemni qolumgha élip keyni – keynidin üch qétim topisini qéqip béshimgha kiydim. Bu heriket üch qétim tekrarlan’ghandin kéyin natonush biri kélip:

-tamakini tutashturidighan chaqmaq barmidu?- dédi.

-tamaka chekmeymen. Qarap baqay, emma axsham ot yéqish üchün bir qap serenggini yanchuqumgha salghandek qiliwatattim.

– sillidek aliy süpet ademlermu tamakachekmeydiken- he!

– men ögenmeptikenmen.

– tamaka erzanmu- dep gepni bashqa terepke egitip soal soridi.

– bu yil qoghun erzandek qilidu, men qoghun sétiwélish üchün bir yerge barmaqchi idim dédim, u adem külüp kétip, essalamueleykum eleykum! Undaq bolsa men silini qoghunluqqa bashlap apiray, dep méni keynige sélip élip ketti, bu bizning uchrishish parolimiz idi. Shu kündin bashlap men hesen qari bilen tonushqan idim.

Uning arqisidin qara körüner iz bésip qizilning köwrükigiche bille bardim. Uyerde bir töge harwisi bar iken, töge harwisida yene bir ـ ikki adem bar idi. Ularning biri qeshqerlik enwer qadir dégen oqughuchi idi. Yéngishehergiche töge harwisida barduq, uyerdin bir at harwisigha olturup tazghun’ghiche barduq.

U yerde yene almiship bashqa bir at harwisi bilen yapchan’gha barduq, yapchanning bazirigha az qalghanda, yoldiki qumluqning ichi ihate orman belwéghining arisidin ömilep ötüp, étizliqning ichi bilen bir öyge kirduq, öy igisi méhmanlar keldi dep, bir tirik qoyni sörep kirip dua qilishsila dédi, dua qildim. Qoy boghuzlandi, ademler besh ـ altidin ashti. Ular bilen artuqche paranglashmidim.

Hem tonushluqmu bermidim. Bir ـ birimizge yerning tégidin pat – pat qarap qoyushattuq. Tamaq pishti, tamaq yéduq, kawap bilen qordaq qildi, men saetke qarap hesen qarini bir bulunggha tartip:

-ishni bashlayli, öyni körsetsile!- dédim.

U aldi bilen biz kiridighan öyning yer shekli we öydikilerning salahiyitini tonushturdi, hesen qari bilen toxtihaji tamdin sekrep chüshüp derwazini achti. Bashqilar derwazining aldi ـ keynide men bilen enwer ikkimizni qoghdap qoralliq mudapiede turdi, men enwerni egeshtürüp öyning ichige kirdim.

Öy igisini soridim. Aridin bireylenni körsetti. Men qeshqer gung’enjüdin, bu kishi qeshqer herbiy rayondin bolidu, biz yuqirining tapshuruqi bilen sizning öyingizni aqturimiz, siler chet’el bilen radio télgiram arqiliq köp qétim sözliship bizning mexpiyetlikimizni ulargha sattinglar. Shuning üchün silerni qolgha almaymiz. Emma buyruqta palanini tutush körsitilgen, emma, u adem öyde yoq iken, shuning üchün jinayet shekillendürgenlikining ispati qilish üchün bu radiogrammini élip chiqip kitimiz. Balingiz yawashliq bilen iqrar qilip özini melum qilsun,- dep qoralni ularning béshigha tenglep turup alidighanni élip chiqip kettuq.

U öydikiler ishtan’gha siyiwetti. Hemmisi laghildap turghan idi, biz uning öyige kirgende derwazining aldidiki xalajayda u ailining qizi teret qilip olturghan iken. Bizning tamdin sekrep chüshüp qoralliq öyge kirgenlikimizni körüp qorqqinidin zuwan sürmigen iken. Öydin chiqar waqtida men hesen qarining ismini atap chaqirip, mawu nersilerni sile öyge yoshurup qoyup, yol boyigha chiqip qeshqerge kétidighan bir qatnash qorali tapsila, dégen gépimni u qiz anglap, bizning kimlikimizni biliwalghan iken.

Bu qétimqi heriketning meqsiti mundaq idi: biz kirgen öy bizning teshkilattiki radstning öyi bolup, u adem mexsus chet’eldiki teshkilat bilen alaqilishidighan kishi idi, bir nechche kün burun uning paaliyiti jenubiy shinjang herbiy rayon mexpiyetlikni saqlash ponkitning radar istansisi teripidin sézilip qalghan bolghachqa, öy igisini chaqirtiwélip, radio grammini düshmen qoligha chüshüp qélishtin burun élip chiqip ketmekchi iduq, bu ishni u öydiki bashqa kishiler bilmeytti, hélimu xuda saqlidi, tas qalatti ish tetürsige aylinip bihude qan aqqili.

Biz u öydin chiqip udul qeshqer terepke mangmaqchi bolup, hesen qari bilen toxtihajini bille mangayli désem, ular bir ـ ikki kün turup bu yerde néme gepler bolidu, tingtinglap andin kétey, dep turuwalghan idi. Hesen qari bilen toxtihaji yapchanliq iken. Qoy soyulghan öy hesen qarining öyi iken.

Men chong yol boyigha chiqip yeken tereptin kelgen bir mashinini tosup, tazghun’ghiche kélip uyerdin mashinini yolgha séliwétip tazghunda yene bir axsham qonup etisi öyümge qaytip kelgen idim, men öyge kélip bolghuche memtéli törexan méni nechche qétim izdeptu, jiddiy gep bar idi, dégüdek.

Men heyran bolup, shu zaman memtéli törexanning öyige bardim, uqsam hesen qarilar öz öyige bérip bolghuche bir top yerlik eskerler hesen qarining öyini qorshap tutmaqchi boptu. Hesen qari öyige kélip bolghuche öyining etrapida qalaymiqan ademlerning uyandin ـ buyandin qoral kötürüp chépip yürgenlikini bayqaptu, hesen qari derhal chong yolgha chiqip qeshqer terepke mangay dewatsa, ularni izdep yürgen yene birtop ademler hesen qarining aldini tosuptu, hesen qari derhal qoralini chiqirip ulargha qaritip qalaymiqan oq chiqiriptu, ular buningda qoral bar iken, uninggha chiqilghili bolmighudek dep keynige qarap qéchiptu, ular atliq kelgen iken, bir ـ ikki attin ayriliptu, memtéli törexan mendin ensirigenlikini éytti. Men:

-hesen qari bilen toxtihaji tutulup qalmighan tursa, mendin ensirigen qandaq gep, ular méning yénimgha kündüzi kelsimu tonuyalmaydu, xatirjem bol, – dédim. Shundin kéyin hesen qari bilen toxtihaji ikkisi yapchan’gha barmaydighan bolghan.

U ishlarning ayighi tügep bir aydin kéyin, xeyrulla méni chaqirtip:

-yéqinda gung’entingning bir adimi qeshqerge keptu. U adem adem tutush üchün gung’entingning buyruqini élip keptu, uning qolida nahayiti muhim axbarat bar iken. Uni qolgha chüshürüshimiz lazim bolup qaldi. U ademning turushluq jayi we öyining yershekli, u ademning yürüsh – turush qanuniyitini tamamen igilep bolduq. Siz bérip uning qorali bilen qolidiki mexpiy arxipni yandurup epkelsingiz,- dédi. Men;

-méni kim bashlap apiridu? Kim men bilen bille baridu? U ademning men bilishke tégishlik tereplirini, méni bashlap apiridighan kishi yaxshi bilemdu?-dep tepsiliy soridim.

– elwette bilidu, u kishi bir nechche kündin biri u terepke bérip razwédka qilip hemme ishni igilep keldi.

– bolidu, qachan yolgha chiqimiz?

– bügün kéche.

– bolidu, yolchi bilen qeyerde uchrishimen?

-sizning öyingizde.

– u kim?

Xeyrulla külüp kétip:- kim bolatti? Sizning hemrahingiz hesen qari bilen toxtihaji,-dédi.

Men külüp kétip:

– bolidu, ularni saqlaymen,- dédim.

Qarangghu chüshkende, hesen qari bilen toxtihaji bir jip mashinini élip, udul bizning öyge keldi, shunche qilsammu tamaq yégili unimidi. Ular tamaq yéyiwalghan iken. Méni bashlap bir yerge élip bardi, yolda barghuche men kiridighan öyning yer shekli, yatidighan öyi qatarliq u ademning turmush aditigiche sorap biliwaldim. Mashinini yiraq bir yerde toxtitip, ücheylen bille uning mehellisige kelduq. Kéche bir némini tonughili bolmaytti.

Hesen qari:

-u hazir yatti, kitab körüwatidu,- dédi.

Ular tamdin sekrep chüshüp derwazini astaghina achti, men der hal qoralimning tamiqigha oqni ittiriwétip, udul u yatqan öyge kirdim.

– qimirlima! Sen méning kimlikimni sorima! Men séni tamamen bilimen. Arxip bilen qoralingni tapshur! Méning köp waqtim yoq. Qoral uning yürikige üch métir yiraqliqta tengleglik idi. Men tekrarlidim,- eger sen men dégen nersini bermiseng, men haman özüm alimen, bu yerdin quruq chiqip ketmeymen, belki séni we öyüngdikilerni bir yolila yighishturuwétip andin chiqip kétimen, séning néme bolghanliqingni héch kim bilmeydu, téz bol!-dédim.

Uning yan terepte titrep turghan dadisi: –

-balam! Dégen némisini béring, bolung,- dédi.

– way néme gep bu! – dep anisi yügürüp kiriwédi, anisining gejgisidin tutup, uning yotqinining ayighigha olturghuzup:

-anangmu ölidighan boldi-de,- dédim.

U dadisining tekrar éytqan gépini anglap gung’en somkisini berdi, andin tekirining astidin qoralini almaqchi boliwidi:

-toxtap tur!- dep tapancha bilen köksige ching tenglep turup, bir putumni yerge tirep, bir putumni uning yotqinining üstige qoyup, sol qolum bilen tekiri astidiki kichikkine aq tapanchisini aldim we tapanchini boynumgha astim, somkini bilimgha qisturdum.

Öydin chiqiwatqanda:

-bizni izdiseng, tengritaghliridin, teklimakanning qumluqidin, pamirning étiki, jungghariyining tüzlengliki, düshmenning yürikidin izde. Eger biz bilen dawamliq qarshilishidighan bolsang, pütün ejdading bilen bille qoshup xelqning sotigha tapshurulisen! -dep chiqip kettim.

Derwazining aldigha kélip jahan tinchliqmu désem, gep yoq, dédi. Biz mangayli dewatsaq, héliqi kadir keynimdin yügürüp chiqiliptu, silige bir gépim bar idi, dep ulargha qarap turup ketti, géping bolsa téz de! Ular bizning adem,- dédim.

– menmu bir uyghur, menmu silerdek….. Gépining ayighini déyelmidi.

– sen néme démekchi!

– biz bir küni ikkimiz xaliy sözleshsek, méning silerge yardimim tégip qalsa tigiduki, ziyinim tegmeydu.

Men turup kettim. Qandaqtur uning awazidin bir semimiylik körünüp turghandek qilatti.

– néme ish toghriliq men bilen sözleshmekchi?

– bir niyet, bir meqsette ish qilish heqqide.

Men uning u bir éghiz gépidin heyranliq hés qildim, axunopning bir waqitlarda bir ish toghriliq, ” waqti kelgende pütün sherqiy türkistanliq biz terepte…. Bir tekbir sadasi bilen hemmisi öy – öydin qozghilip yügürüp chiqidu!”- dégen gépi yadimgha keldi.

-bolidu, parol erebche besh, qeshqer sheher xelq méhmanxanisining qara doskisidin xewer al, eger bizni aldap satqunluq qilidighan bolsang, jiq ziyan tartisen, bir ömür wijdan azabi tartisen!-dédim.

– xeyr xosh! Gépimiz gep!- dédim ayrilish aldida, andin yürüp ketkeniduq.

Yolda kelgüchilik biz ücheylen uning sözini tehlil qilduq. Ürümchidiki gung’en kadirlirining bir qismining biz terepke ötkenlikini, bumu bir yaxshi ademdek qilidu, bizge satqunluq qilmaydu,- dep perez qiliship kelduq.

Uning somkisidiki nersilerni xeyrulla körüp, uning rasttinla, muawin reis memtimin iminopning qizi hebibe (almutadiki dolqun yasinning ayali) bashliq 16 neper ademni tutqili kelgenlikini, ularning süriti we gung’entingning tutush buyruqi hemde mezkurgha herqaysi wilayet, sheherlik gung’en orunlirining maslishishi tapilan’ghan bir yürüsh höjjetler bar ikenlikini kördi. Uning öyi qeshqerde bolup, siyasiy qanun mektipini püttürgendin kéyin, gung’entingning siyasiy ishlar bölümige ishqa orunlashqan iken. U hebibeni tutushni bahane qilip qeshqerge tughqan yoqlighili kelgen iken, hebibeler alliburun ghulja arqiliq sowétlar ittipaqigha chiqip ketken idi, biz uni tepsiliy bilettuq.

Men wedem boyiche adem ewetip ikki kündin kéyin méhmanxanining qara doskisidiki xet ـ chek alaqilishish somkisini tekshürtsem, xet qalduruptu, xétini körüp uningda bir semimiylikning barliqini tekrar hés qilip, uning bilen körüshüsh niyitige kelduq. Palani küni saet manchida xelq méhmanxanisining aldidiki pelempeyning aldigha kélishni tapilap xet ewettim. Shu küni men dégen yerge bardim. Uning bilen körüshtüm.

Men uni bara ـ bara gepke bahanilap bizningkiler mexpiy orunlashqan yataqning dérizisining uduligha bashlap kélip, aldimni türlük mallar shirkiti terepke qilip, uning yüzini tapshuruqqa binaen, méhmanxanining dérizisi terepke qaritip, söhbetni élip bardim, bizning söhbitimiz, méhmanxanida mexpiy léntigha iliniwatatti, méni qoghdawatqan birtop kishiler méhmanxanining aldi – keynide, türlük mallar binasining etrapida, kinoxanining aldida, bankining aldida we yoldin ötken yoluchi süpitide bir talay ademler bar idi, eger u xainliq qilidighan bolsa, aldi bilen u öltürületti we uning ademlirimu hemmisi nabut bolatti. Umu özi sezdi bolghay, besh adem pat ـ pat méning yénimdin kélip ـ kétip turatti, u manga qarap külüp,”siler heqiqeten méning tesewwurumdikidinmu yaman ademler ikensiler”, apirin dep qoyghan idi.

Némila dégen bilen u gung’en xadimi ـ de! Söhbet nahayiti yaxshi élip bérildi, sorighan soallargha qanaetlinerlik jawab alaliduq, nurghun gumanliq mexpiy ishlarmu uning éghzi bilen éniqlandi, rast ـ yalghan kishiler éniqlan’ghan idi, axirida u kéche bolghan ishni héchkimge éytmighanliqini, öyidikilergimu tapilighanliqini sözlep bérip, mundin kéyin öz’ara meslihet bilen ish qilish üchün özining ashkarilinip qalmasliqini nezerge élip, u qoral bilen somkini qayturup bérishni ötündi, men bashliqtin sorap jawabini bérey, dep uni bezlep qoydum. Emeliyette uning nersilirining qimmiti tügigen idi, pütün süretler resimge tartilip nusxisi ilin’ghan idi, uning qoralining bizge éhtiyaji yoq idi, uning qorali öy ichide jeng qilishqa yaraydighan kichikkine qoral idi. U öyige bérip yétip bolghuche men mashina bilen bérip uning qorali bilen somkisini derwazisining tégidin hoylisigha tashlap kélip bolghan idim. U uni xushalliq bilen tapshurup alghan idi.

Hesen qari bilen toxtihajilarning hökümide bu nersiler yoq idi, men xudagha shükri dédim, ularning banka bulighanliq ishi méni bir ishni esletken idi.

Biz bir küni memtéli törexanning öyige toplan’ghan iduq, u küni xeyrulla turup kétip, nahayiti teslikte bir’ishni bizge dédi.

hazir weziyet sel keskinleshti, waqit qistap kéliwatidu, qilidighan bir qanche ishlar bar idi, qilalmidq, pul yétishmeywatidu, pul bolmisa jiq ishni qilghili bolmaydiken, shuning üchün jiddiy tutush qilip pul tapsaq bolatti, -dédi.

-pul yighsaq bolmamdu?- dep soridim men.

– kimdin, nedin pul yighimiz? -dédi xeyrulla.

-ademlerdinchu? Puli bar ademni tépip, uningdin almamduq!

Biz xelqni azadliqqa érishtürimiz, yoqsuzluqtin qutuldurimiz, xitay kommunistlirini weten tupriqidin heydep chiqirimiz dewatimiz, xelqimiz namrat tursa, qaysi xelqtin pul yighimiz?- dédi xeyrulla narazi bolghan qiyapette.

Boldi qilinglar! Pulni biz hel qilayli, qanchilik pul lazim?- dédi hesen qari bilen toxtihaji ikkisi.

-pulning ézidin köpi yaxshi qanchilik bolsa boluwéridu.

– bu ishni bizge tapshurunglar, bu yerde talash ـ tartish bilen pul tapqili bolmaydu.

– bolidu, -dédi xeyrulla hesen qarigha qarap.

Shu kündin étibaren men hesen qarini körmigen idim. Aridin xéli zamanlar ötti, bir yerde yene bille bolup qalghan iduq, ularning nege ketkenlikini sorisam, pul tepkelduq dégen idi, men artuq soal sorimighan idim.

Bizni 1970 – yili 9 – ayning 30 – küni peylo meydan’gha emgek bilen özgertishke élip barghan idi.

Peylo meydan’gha barghandin kéyin, bir nechche yil ötkende bashliqlirimdin, ularning shu ketkiniche ürümchige bérip, dadiyopu, shodiyopu dégen yerlerdiki xitayning bankisini bulap nurghun pulni élip, u yerdin yene shimigo, wiyxuliyang dégen yerlerdiki ashliq ponkitlirini bulap nurghun ashliq bélitini élip, biymin’gha kélip küpkündüzde herbiy rayonning ikki mashinisini tosup shopurni étiwétip, mashinining ishikige ” sherqiy türkistan qoralliq küchliri sadir palwan etriti” dégen xetni chaplap qoyup mashinini élip qachqanliqini anglighanda, hesen qarining ölümge höküm qilinishining sirini shu chaghda andin bilgen idim. Ular qeshqerge kelgüche yette mashina almashqan iken. Sughunchazida düshmen’ge olja chüshken ikki chipta pul shu pul iken.

Ölümge höküm qilin’ghan 78 kishining ichide, biz bilen bille qeshqer shehirining xelq meydanidiki höküm élan qilish jaza meydanigha bille chiqip ölümge höküm qilin’ghan yette kishiningmu ismi yézilghan idi.

Ular: jélil qarim, sidiq toxti, abdukérim sawut, hawut pawan, exmetjan munir, yüsüp qadir, bextiyarlar idi.

Ilgiri ölümge höküm qilidighanlarni béyjingdiki aliy xelq sot mehkimisi testiqlap yerlik sot teripidin ijra qilishqa tapshurulatti. 1969 – yilidin bashlap taki sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezalirini jinayi jazagha tartqan kün’giche ölüm jazasi hoquqini aptonom rayonluq xelq sot mehkimisige chüshüridighan boldi. Yerlikke kelgendin kéyin téximu addiylashturup “alahide weziyet”, “milliy rayon alahidiliki”.”weten birlikini qoghdap, dölet mudapiesini kücheytishqa ait alahide tedbir” dégendek yerlik siyaset belgilep, prinsipqa kötürüp köptürüsh, saxta délo yasash, oydurma pakit toqup yalghandin töhmet qilishtek qebih usullarni ishqa sélip, kichik ishni chongaytip, yene bir tereptin xilmu xil neyrengwazliqni ishqa sélip, wetenperwer qérindashlirimizni türküm – türkümlep ittik pichaqta boghuzlashqa bashlighan idi.

Qeshqer shehirining hemme yéride herküni dégüdek ölüm jazasi bérish élanliri chaplinip turghan idi. Bularning ichide mijit saqi bilen muhemmed imin qadir we rozi hékimge ölüm jazasi bérilgenlik élani közimizge alahide chéliqip turatti.

Bu üch parche élanda mundaq yézilghan idi:

mijit saqi- er, uyghur, 29 yash, qeshqer shehiridin.

Muhemmed imin qadir- er, uyghur, 24 yash, mekit nahiyisidin.

Rozi hékim- er, uyghur, 32 yash, mekit nahiyisidin.

Eng axirqi qurlarda jinayiti éghir, esheddiy jahil, özgermes eksil’inqilabchi unsur, öltürmise xelqning ghezipi bésilmaydu….. Miltiq bilen étip öltürülsun…..

Ah shu erksizlik, zulum, dehshet, qarangghu tünler….

Séni dep ey güzel muqeddes weten,

qanche merd oghlanlar berdi jénini.

Tökti tupriqinggha qézil qénini,

sen jim musibette alding baghringgha,

ularning qehriman shéhit ténini!

Ashu künlerde méning ottura mektepte oqughan bir sawaqdishim, ashu weqening shahiti bolush süpiti bilen künlük xatire deptirige mundaq bir eslimini yézip qaldurghan iken.

“……. 1970 – yili 1 – ayning 21- küni qeshqer sheher gungshésigha tewe töt kocha bashqarmisidin 36 ahale komitétning ahaliliri, sheher qarmiqidiki idare – jem’iyetler, zawut – karxanilar, ishlepchiqirish orunliri we qoshna yézilardin bolup, onminglarche kishini mejburi halda xelq baghchisining aldidiki meydanigha toplighan idi.

Sehnining üsti terepke tartilghan uzun lozunkigha uyghurche, xitayche “höküm élan qilish chong yighini” dégen xet yoghan yézilghan idi. Sheherlik hökümet binasi, bankining üsti, xelq ashxanisining üsti, sherq tereptiki 3 – ottura mektepning binasi üsti, saqchi idarisining üsti, éghir pilimot, aptomat, miltiqlar bilen qorallan’ghan eskerler bilen liq tolghan idi.

Pasajir béketning aldidiki yol, döngbagh etrapi, qatnash shirkitining arqisidiki paynap yoli, türme etrapi, pütünley herbiy mashina bilen tolup ketken idi. Ashundaq bir sürlük halette yighin bashlandi. Sehnining yan teripige, filim shirkitining yan teripige, yuqiri bésimliq 25 yangratqu orunlashturulghan bolup, bu tarixta biz körmigen üsküne idi. Yangratquning yénigha birer kishi kélish mumkin emes idi, uning yénidin ötken adem quliqini étiwalmisa yérilip kétetti. U yerdin bashqa yerge yangratqular békitilmigen idi.

Hawa soghuq, sür renglik qara bulutlar qeshqer asminini qaplighan idi.

Jinayetchiler meydan’gha élip kélinsun!- dégen buyruq bilen mashinilar arqa – arqidin meydan’gha kirishke bashlidi. Her bir mashinida birdin jinayetchi égiz orunduqning üstige chiqirilip bir top eskerlerning nazaritide qoral küchi bilen betlep turuqluq idi. Men mijit silingni éniq kördüm. Yüzlirimdin chimdip ötüwatqan soghuq izghirin shamalning tesirigimu qarimay mijit silinggha taza sepsélishqa bashlidim. Uning chachliri ustira bilen emdi chüshürülgendek qilatti. Béshidiki yarisigha yépishturulghan kichikkine aq paxta biliner ـ bilinmes lepildep turatti.

Her bir tutqunning yénida ikkidin chirayidin shumluq yéghip turidighan xitay saqchisi bar idi. Ular qandaqtur bir qoli bilen tutqunning boynini yene bir qoli bilen béshini töwen’ge qayrip turup qimir qilghilimu qoymaytti. Atalmish “jinayetchi” ning ismi atilip höküm élan qilish eyibleshnamisi oqulghanda “jinayetchi” ni téximu égiz orunduqqa chiqirip xelqi alemge éniq qilip körsitetti.

Qarighanda “jinayetchiler” ning hemmisining boynida simdin yasalghan sirtmaqtek bir nerse bar iken. Eger ular shoar towlisa derhal sirtmaq bilen ularning géli boghulup awazini chiqarmaydiken. Hetta bezilirining tili inchike sim bilen baghlap qoyulghan iken. Shu qétim mijit silingni höküm meydanigha élip chiqishning aldida uninggha narkoz okul urup mest qilip héch némini sezmeydighan halette höküm meydanigha élip chiqqan iken.

Yuqiri bésimliq yangratqudin chiqiwatqan qulaqni yarghudek set awaz yürikimni siqishqa bashlidi. Köz yashlirim ixtiyarsiz tökülüshke bashlighanidi. Emma etrapimda liq adem bolghachqa bashqilargha sezdürmey yenila berdashliq bérip turdum. Shu anda birnersini sezgendek boldumki, kanaylardin chiqiwatqan set shoarlargha egiship masliship shoar towlaydighan ademler yoq déyerlik idi. Peqet xitayche shoar towlighanda sepning aldi teripidiki olturghan xitay eskerliri bilen xitay emeldarlirila qétilip shoar towlighandek qilatti. Sheher ahaliliri we puqralar jim idi.

Etrapimgha bir qariwédim hemme timtas. Alaq- jalaq yangrawatqan sadalar bilen sarasimilik we nepretke tolghan közler biri – birige anche munche uchrishatti, charisizliq alametliri bilinip turatti. Bu jimjitliq pütün qayghu ـ hesritini, derd ـ elimini, ünsiz köz yashliri bilen qelbige singdürüwatqan minglarche insanning héssiyatini til bilen izhar qilish mumkin emes idi. Ulugh istek, arzu armanlarning tiwishsiz sadasi meydanda egip yürgendek qilatti…

Ah, ular hetta bashlirini égiz kötürüp, eziz yurtining samalirighimu qan’ghudek qariyalmidi. Peqet ularning jansiz téni, ochuq közliri, qipqizil issiq qéni, ular üchün söyümlük bolghan shu qara tupraq bilen birten bolmaqta idi…

Öyge qaytip keldim, tökülgen köz yashlirim bilen qelemni qolumgha aldim we bir téniqta shu misralarni tizdim.

Yighlighin ana weten, matem tutup yighla bügün,

yansun, örtensun diling yalqunlinip yighla bügün.

Aqti perzenting – shéhitlar qéni tupraqqa singip,

ey tümen deryasi elemde tolghinip yighla bügün.

Emdi bergin xatime shox küyge ey tiznap süyi,

mersiye éyt sharqirap, munggha tolup yighla bügün.

Ey güzel qirlar, édirlar, wadilar, gülzarilar,

kéyin’gin qara libas, yash tök, bulut yighla bügün.

Chak étip yaqangni ey bulbul nadamet eyligin,

chünki ayrilding gülüngdin ah urup yighla bügün.

Shairim yighla, qelem – qeghezmu hem hesretlinip,

yighlisun ilham perisi xorlinip yighla bügün.

1970 – yili 1- ayning 21 – küni qeshqer shehiri

Shu künlerde bizning sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezaliridin 100 dek ademge ölüm jazasi bérilgen idi.

Ularning hemmisige janabiy allahdin jennettin orun bérishini tileymen, amin!.

4- yeken peylo meydanda

Yeken peylo emgek bilen özgertish meydani bolup, xitay dairiliri ichki qismida shinjang uyghur aptonom rayonluq emgek bilen özgertish 2 – tarmaq etriti dep ataydu. Birinchi tarmaq etriti ürümchidiki bajaxu türmisi.

Peylo meydan – jenubtiki baghu – bostanliq, méwe – chiwining makani, yéshilliqta uyghuristandiki herqandaq yurttin alahide üstün turidu. Peylo meydan pütünley ihate ormini bilen pürkünüp turidu. Peylo meydanning yalghuz tirek derixinila qeshqerdin ürümchige mangidighan tash yolning ikki teripige töt qatardin tizip orunlashtursa yétip éship qalidu. Baghliridiki serxil méwiler alayiten yétishtürülüp, xitayning merkizidiki bashliqliridin mawgha, juinleyge, aptonom rayondiki emeldarlargha sowgha qilip ewetip bériletti, u méwilik derexler alahide perwerish qilin’ghan bolup, her tüp méwining yénigha bir qanche adem, bir qanche téxnik künige bir qanche qétim tekshürüp kélip turidu, méwilirini yerlik emeldarlar yéyelmeytti. Chünki u mawchilarning yeydighan méwisi ـ de!

Ashu künlerde bu baghu bostanliq, méwe – chiwilirining temi terep – terepke dang ketken makan, uyghur aptonom rayonning we wilayetning her derijilik yighinliri chaqirilidighan mejlisgahigha aylan’ghan idi. Epsus her bir tüp méwe, her bir tüp del-derex, her bir tüp gül- giyah yerlik xelqning issiq qanlirining bedilige yaritilghan idi. Ularning yewatqini méwe – chéwe, purawatqini xush buy hid bolmastin, belki qan -jiring idi!!!

Peylo meydan – yopurgha tereptin mangghanda mekitke baridighan zerepshan deryasining boyigha jaylashqan bir jayning ismi. Tarixtiki riwayetlerde éytilishiche, mekitning ambili, qeshqerdin kélidighan madotey dégen xitayni kütüwélish üchün, zerepshan deryasining boyidin yopurgha terepke üch kilométir kélidighan bir yerge bir peylo yasighan iken. Peylo dégini xitayche söz bolup, menisi qanatsiz katta qowuq dégen menani bildüridu. Yaghachtin yasalghan bu peyloning ikki teripige üstige rengga -reng rex bilen yopuq yépip yasap, astigha payandaz sélip, madoteyni peylodin ötküzüp, qarshi alghan iken, madotey ketkendin kéyin üsti tereptiki we yan tereptiki heshemetlik rextler élip tashlinip, peqet yaghichila uzun muddet saqlinip qalghan iken. Shuning bilen kishiler u yerning ismini peylo, dep atishidighan bolup qalghan. Peylo yasalghan yerning orni yeken’ge tewe bolghanliqi üchün beziler yeken peylo, depmu ataydu.

Shinjang uyghur aptonom rayoni gung’enting siyasiy bashqarmisining bashliqi obulqasim hamut 50 – yillarning béshida bu yerge kélip, emgek bilen özgertish meydani qurushqa muwapiq yer iken dep qarap, testiq sélip pul ajratqan iken. Shuning bilen u yer emgek bilen özgertish meydani qilip qurulghan iken. Aridin 20 yil ötkende obulqasim hamutmu bu türmige 20 yil késilip kirip yétip, “özüm salghan türmige, özüm kirip yattim” dep, yighlap hesretlen’gen idi. Epsus u adem éghir késellik azabi bilen uzun muddet türmide yétip saqiyalmay, türme sirtida ijra qilish nami bilen qoyup bérilip, uzun ötmey alemdin ötti. Mezkurning öyi qeshqer yumilaq sheher köl béshida bolup, axunopning qoshnisi we yéqin ademliri idi. Yatqan yéri jennette bolsun, amin!

Peylo meydanda töt dadüy, bir yéngi hayat etriti, bir su qurulush ambiri qatarliq alte özgertish dadüyi bar. Men bar yilliri texminen alte mingdin artuq tutqun bar idi. Her dadüyde 1500 etrapida “jinayetchi” bar idi.

1-dadüy zerepshan derya boyidiki peylogha jaylashqan bolup, eng burun sélin’ghan türma bolghanliqi üchün, u türmining nami peylo meydan dep atilip kelgen. Paxta bilen déhqanchiliqni asas qilip yer tériydu. Ayal “jinayetchiler” mu bu yerde özgertilidu. 1- dadüy jughrapiyiwi jehettin yekenning xangdi yézisigha yéqin. Yene bir teripi mekitke yéqin.

4-dadüy peylo meydanning qap otturisigha jaylashqan bolup, changbusi(meydan shtabi) 4 – dadüyge orunlashqan. Déhqanchiliq bilen shughullinidu. Idare ـ jem’iyet, mektep, mashina etriti, traktor etriti, un zawuti, qoshumche kesip etretlirining hemmisi changbugha jaylashqan. Bir teripi mekitning shéhitdöng yézisigha tutishidu.

3-dadüy maralbéshining awat yézisigha yéqin, binem échish emgiki bilen shughullinidu, eng japaliq.

Bularning ichide 2 – dadüyning derwazisi qapqara bolghanliqi üchün qaraderwaza depmu atilidu. 2 – dadüy peylo meydan boyiche nuqtiliq dadüy hésablinidu. Bir teripi yopurghining bay’awat yézisigha yandash kélidu. Bu dadüyde töt jungdüy bolup:

1-jüngdüyi siyasiy jinayetchilerni asas qilidu. Asasliqi uyghurlar bolup, binem échish emgiki bilen shughullinidu, eng japaliq.

2-jüngdüy jinayi ishlar jinayetchiliri jüngdüyi. Déhqanchiliqni asas qilidu,

3jüngdüyi, muddetlik késilgen, siyasiy we jinayi ishlar bilen késilgen xitay jinayetchilerni asas qilidu, déhqanchiliq bilen shughullinidu.

4-jüngdüyi gomindangning urush jinayetchiliri, osman baturning muddetsiz késilgen ademliri hemde tengritéghining jenubiy we shimalidiki muddetsiz we ölümge höküm qilinip ikki yil kéchiktürüp ijra qilinishqa qaldurulghan jinayetchilerning hemmisi 4 – jungdüyde bolup, uyghuristandiki xeterlik “jinayetchi” ler mushu jungdüyde özgertilidu.

Men mushu jungdüyde turghan idim. Men turghan jungdüyde, xotenlik abdulhékim damollamning bir tughqan inisi abdusemet damollam, xoten kériyilik abdulheyxan hajim, kelpinlik mamut hesen damollam, sherqiy türkistan milliy armiyisining générali xemit arslan, chet’ellik ” shipiyon” lar qatarliq xeterlik “jinayetchiler” bar idi.

Siyasiy tutqunlar 1 – jüngdüyi bilen, bizning muddetsiz 4 – jüngdüy binem échish bilen shughullinatti. Emgek sijilliqi bek éghir idi. Etigini sübhi bilen ishqa mangsaq axshimi köz qarayghanda ishtin kélettuq. Etidin kechkiche janggalda qaqasliqta binem achattuq. Ichidighan su yoq idi. Etigini ishqa mangghanda bizning keynimizdin qaynaq su élip yolgha chiqqan kala harwisi, chüsh bilen aran yétip kéletti. Ussuzluqtin ademler halidin kétetti. Qorsaq toymaytti, etigini bir sériq qonaqning qasqanda pishurghan néni bilen, bir kora qizilchining kökini béretti. Chüshte yene bir qonaq néni bilen, bir chömüch qizilchining kökini béretti, axshimi umach yaki zang dégen tamaqni béretti. 8 – aydin kéyin qizilchining kökining ornigha sewze qaynitip béretti. Yil boyi aq unni peqet qurban héytta her küni bir qétim, xitaylarning bahar bayrimida her axshimi bir qétim yeyttuq,

qaldi künlerde qonaq momisi yeyttuq. Emgekning éghirliqidin, harghinliqtin, yadangghuluqtin, maghdursizliqtin, her heptide bir ـ ikki adem ölüp kétetti. Késelliktin ölidighan ademlerning sanimu az emes idi.

Beziler emgekning éghirliqigha, achliqqa, ussuzluqqa chidimay, yalghandin qachqan bolup, özini ölümge qesten tutup béretti, bizni qoralliq xitay eskerliri saqlaytti. Qachidighanlar “bogo benjang, men qachtim!” dep warqirap qachatti. Eskerler agahlandurush qilip asman’gha bir pay oq atatti, uninggha unimighanlargha, nishanlap, ölidighan yérige qaritip étip öltüretti. Yashashni xalimighanlar bundaq qiynalghandin köre ölgen yaxshi dep, qesten özini ölümge tutup béretti. Beziliri ish meydanida kétiwétip, yiqilip ornidin turalmay, jan üzüp kétetti. Beziliri axshimi ishtin kélip yatatti, etigini oyghatsaq ornidin turalmaytti. Qarisaq harghinliqtin yürikining soqushi toxtap jan üzüp ketkenlikini biliwalalayttuq. Ölgenlerni töt métir xese bilen orap, namizini chüshürüp kömüp qoyattuq. 2 – dadüyning zaratgahliqida men bilidighan méning shériklirimdin 106 kishining jesiti qaldi. Undin bashqa men bilidighan bashqa jinayetchilerdin ölgenlerning sani men turghan 10 nechche yil ichide 600 din ashqan idi. Yeni men turghan 10 nechche yil ichide bashqa besh dadüydimu uningdin artuq adem ölgen idi. Ularning sanini men bir néme déyelmeymen.

Peylo meydanining haywanlirining yémek ichmiki, peylo meydanida özgertiliwatqan “jinayetchiler” ning yémek ـ ichmikidin yaxshi idi. Peylo meydanining atliri künige aldidin ashqudek qonaq yeytti. Ussuzluqigha sowutulghan qara chay ichetti, jinayetchiler yil boyi bir qétimmu chay salghan chay échish pursitige érishelmeytti. Peylo meydanining kaliliri künige aldidin ashqudek helep bilen qonaq unida alayiten étilgen pom yeytti. Bichare jinayetchiler bir toghram zaghra nan’gha zar bolup, közliri achliqtin chekchiyip kétetti. Peylo meydanining tongguzlirining yeydighan yémikini men nomus qilip éghizgha alalmaymen, uning yeydighan nersilirining sani bekmu jiq idi. Chünki ularni xitaylar özliri yeydighan bolghanliqtin, téximu ésil yémeklikler bilen alahide béqilatti. Achliq azabigha chidimighan jinayetchilerning beziliri, haywanning aldidiki yémekni tartip yep, ölgüche tayaq yeytti, beziliri haywan yémikini yewalghan jinayiti bilen eyiblinip, qandaqtur charwichiliqqa buzghunchiliq qilghanlar qatarida qoshup jazalinatti.

Qorsiqi toymighan jinayetchiler aldigha kelgen nersilerni yeytti. Mesilen, qoghunning shapiqi, qoghunning uruqi, tashlandi eski söngek qatarliqlarni qaynitip süyini ichetti. Qoghunning uruqini yep qorsiqi ésilip, teret mangmay, yiqilghan jinayetchilerdin bir qanchisi qerelsiz ölüp ketken idi.

Maralbéshiliq baratbaxshi dégen bir adem bar idi. U “eksil’inqilabchi jinayiti” bilen 15 yilliq késilgen idi, u hemmidin égiz best boyluq adem bolghachqa bashqilarning közige alahide chéliqip turatti. Özi kélishken ustixanliq, rawurus, berjes adettiki töt ademning ustixini bar adem idi.

Rehmetlik achliqtin qoghunning uruqi bilen qoghun – tawuzning shapiqini yep qoyup qorsiqi ésilip, teret mangmay, qorsiqi ishship kétip sekratqa chüshidu, yallap ishletken jinayetchi doxturlar bu ademni derhal opératsiye qilmisa bolmaydu, changbugha apirayli dése, hazir kech bolup ketti, türmining qaidisi boyiche kech saet sekkizdin kéyin türmidin adem élip chéqishqa bolmaydu, dep qesten unimaydu, shuning bilen kéchisi jan üzüp kétidu.

Jinayetchilerning qorsiqi toymay achliqtin, maghdursizliqtin, késellik azabi bilen ölüp turatti. Késel bolghanlarni alwan teriqiside dawalaytti, doriliri yéterlik yaki yaxshi bolmighanliqi üchün, késel bolghan adem asasen saqiyalmay tézla ölüp kétetti. Türmidiki köp jinayetchiler bilen ayrim mungdashqanda, köpinchisining oxshashla: “qorsiqim tuyghudek bir wax tamaq bérip etisi étiwetse razi bolattim” deytti.

Menmu shu künlerde türmidin saq chiqishimgha közüm yetmeytti, harghinliq, achliq, maghdursizliqtin, künlerning biride menmu ölüp kétimen’ghu, dep ümidsizlik ichide hesret chékettim. Méning ümidsizlen’genlikimdin xewer tapqan dostlirim we méni hörmetleydighan péshqedem ustazlirim, manga nesihet qilip, imkan bar hayatliqni saqlap qélishning charisini izdep tarixtiki ötken qehrimanlarni misalgha élip ilhamlanduratti …

Bir küni men xotenlik muhemmed rozi dégen muddetsiz késilgen bir kishi bilen mungdiship qalghan idim. U türmide yatqili shu künlerde 33 yil bolghan iken. U adem adette kün boyi gep qilmaydighan yaki sarangliqini yaki saqliqini bilip bolghili bolmaydighan ghelite bir shexs idi.

Özining déyishiche gomindangning türmisidin, gungchendangning türmisige éship qalghan adem iken. U hayatida öylenmigen, ayal kishi bilen bir qétimmu bir yerde bolup baqmighan adem iken.

U manga yighlap turup achchiqida: manga qorsiqim tuyghudek bir wax tamaq bérip, qéri bolsimu aghzidin hö chiqip turidighan ayal bilen bir kéche yatquzup etisi étiwetse, bu jallatlardin u dunya ـ bu dunya razi bolattim, dégen idi. Mundaq ademler jiq idi.

Yene beziliri türmidin mudditi toshqandimu öylirige kételmigen bolghachqa, ölüp kétishni oylaytti. Chünki u zamanlarda mudditi toshsimu herxil bahane ـ sewebler bilen yenila qoyup bérilmeytti, ular özlirini muddetlik yattim 8 – 10 yil, muddetsiz yatarmen yene qanche 10 yil dep, ümidsizlik bilen shikayet qilishatti.

Shuning üchün peylo meydanda ölüm jazasigha höküm qilinmighan turup, özini qesten ölümge tutup béridighanlarning sanimu az emes idi. Xitay hakimiyitige qarshi isyanlar, qarshiliqlar üzülmey bolup turatti. Men bu heqte bir nechcheylenning ish ـ izlirini eslep ötüshni layiq kördüm.

Abdulla ölimaning ölümi: abdulla muhemmed mendin besh yash chong idi. U yekenlik bir ölima kishi bolup, yéngisardin tartip poskamghiche dini tebligh bilen shughullan’ghanliqi üchün muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin’ghan idi. Türmige kelgen kündin tartip bir künmu emgekke chiqmighan idi, u özini gunahsiz hésablaytti. Men peqet balilargha sawatsiz qalmisun üchün islamdin ders berdim, islam dini pütün insanlargha allahdin kelgen din. Méning ögetkinim allahning kitabi, uni hemme ademning teshwiq qilish hoquqi bar, néme üchün méni senler jinayetchi deysiler? -deytti.

Ésimde qélishiche 1973- yilining qish pesli idi, uni emgek bilen özgertishke qarshiliq qildi, emgekke chiqmidi, dep küresh – pipen’ge tartmaqchi bolup, otturigha sörep chiqti. Aldin orunlashturulghan “aktiplar” tartip béshini peske qaritip bésip turdi. Abdulla muhemmed ularni düshkellep ittiriwétip yuqiri awazda “yoqalsun pütün dunya musulmanlirining esheddiy düshmini, qanxor jallat mawzédung!” dep towlidi.

Hemmeylen hey!-déyiship hang ـ tang qélishti. Bizning jungdüyning yérimi muddetsiz xitay jinayetchi, yérimi uyghur jinayetchi bolghanliqi üchün, uning gépini chüshenmigen xitay jinayetchiler, u néme dédi?-dep sorighili turdi. Kadirlar uning yene bir némilerni dep qoyushidin ensirep uni basmadap baghlap, aghzigha béshidiki tumiqini tiqip, éghizini achurmay, sörigen péti, qara öyge élip ketti. Hemmeylenni tarqitiwetti.

Bizmu muzdek yerde olturushtin qutulup, kamérlargha tarap kettuq. Keynimdin 4 – 5 xitay jinayetchiler kélip, mendin sorighili turdi, menmu abdulla muhemmedning sözini birdin bir terjime qilip berdim. Ular qaqaqlap külüp, uyghurlar heqiqeten yaman millet iken! Déyishti. Bir demdin kéyin yene biri alayiten kélip, pütün dunya musulmanlirining esheddiy düshmini dédimu? Yaki pütün dunya xelqining esheddiy düshmini dédimu?-dep soridi, men, pütün dunya musulmanlirining esheddiy düshmini- dédi, désem, turup kétip, “u dini adem iken” dédi. Shu ish bolup, yette kündin kéyin abdulla muhemmedke ölüm jazasi bérip changbu da ijra qildi.

Ismail emetning ölümi: ismail emet tégi yéngisarliq bir méyip bolup, ikki puti ichige kirishken aran – aran mangidighan bir kishi idi, qeshqer shehirining köktat bazirida baqqalliq qilip jan baqidighan bir ajiz insan idi. U ademni qeshqerlikning bilmeydighini yoq idi. Mawzédungni tillighini üchün 20 yilliq késilip peylogha kelgen idi. Gerche bir jungdüyde bolmisaqmu pat – pat körüshüp turattuq. Bir küni jungdüyning ichige mawzédungning eserlirining waraqliri toshup kétiptu. Etigini ornidin turghan jinayetchiler hemme yerde mawning eserlirining chéchilip yatqanliqini körgendin kéyin, qorqup yoldin mangalmaydu, dessep qoyushtin qorqidu. Kadirlar kirip gumanliq kishilerdin bir qanchisini tutup qamap qoyidu hemde qiynashqa bashlaydu, buninggha chidiyalmighan ismail emet yataqtiki chala yirtilghan kitablarning hemmisini élip chiqip, seynagha tashlap özining qilghanliqini iqrar qilidu, shuning bilen bashqilar zulumdin qutulup qalidu. Ismail emetni yette kündin kéyin oxshashla ölüm jazasigha höküm qilip, changbuda ijra qilghan idi.

Amanullaning ölümi: amanulla xotenlik bolup, bala waqtidin tartip xitaylar bilen iliship kelgenliki üchün,”bala jinayetchi” bolup jazalinip, yéshi toshqandin kéyin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinip, biz bar türmige kelgen idi. Uning dadisi pethidin nur muhemmed 1954 – yilidiki abdulhékim damollam rehberlikidiki xoten islam herikitining rehberliridin biri bolup, xitaylar teripidin 1958 – yili xotende ölüm jazasigha höküm qilin’ghan idi. Merhum ereb, pars tilini, rus tilini mukemmel bilidighan bolghanliqtin 43 – yilliridin 47 – yillirighiche xoten gézitide tehrir bolup ishligen. Kéyinki waqtida muhemmed imin bughra bilen iysa ependi chiqiriwatqan “erk” gézitide bir mezgil ishligen iken.

1976-yili mawzédung ölgende bizning jungdüydiki muddetsiz jinayetchilerni ishqa élip chiqmay, siyasiy öginishke teshkilligen idi. Muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin’ghan jinayetchiler bar jungdüyler oxshashla ishqa chiqiwergen idi.

Bizni öginishke uyushturup, xuagopinggha bolghan köz qarishinglarni denglar dep, soal chiqirip muzakirige uyushturdi. Chünki mawzédung ölgendin kéyin xuagoping dégini bashliq bolghan idi.

Amanulla öz sözide: “méning bowamni stalin öltürgen, dadamni mawzédung öltürdi. Méni xua gopingning öltürüshi turghanla gep” dédi. Kadirlar uningdin gep sorap kochilawerse, kommunistik partiyini, xitayning hemme bashliqini birmu bir tillighili turdi, éghzi bésiqmidi, shuning bilen uni baghla dése baghla!-dep, tutup élip mangdi.

Uninggha ölüm jazasi béridighanliqini uqturup, eger tewbe qilsang, jinayi jazani özgertimiz- dep, bir hepte sürük berdi. Hetta jinayetchilerdin bir nechchisini kirgüzüp tewbe qilishqa ündidi, ünümi bolmidi, belki u sözide: “méni u dunyada hör qizlar kütüp turidu, ölümning yaxshisi shéhitlik ölümi, xitaylargha ishligendin köre ölgen yaxshi……” -dep ölüm yolini talliwalghan idi.

Amanullani dadüyning hoylisida höküm qilip étip öltürdi, tarixtin biri dadüyde adem atmaytti, bir amanullani shundaq qildi, atqandin kéyin merhumning jesitini yatqan jayida qoyup, pütün jinayetchilerni teshkillep, jesetning chörisidin bir kün aylandurup “sawaq” aldurdi.

Amanulla shu künlerde 22 yashliq öylenmigen, chirayliq, qiz balidek pakiz bir yigit idi, merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

Yolwas hesenning ölümi: yolwas hesenning milliti uyghur bolup, aqtu nahiyisining barin yézisidin idi. U qeshqer yol asrash idarisining shopuri bolup, bizni sughunchazigha élip barghan shopur idi. U manga oxshash qarajülde esirge chüshüp, 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan idi. U peylo meydanning 2 – dadüyining birinchi jungdüyide turatti. Ularning jungdüyimu oxshashla binem échish emgiki bilen shughullinatti. Emgek sijilliqi bek éghir idi. Ularning jungdüyidimu oxshashla ölüm ـ yétim ishliri körünüp turatti. Muddetlik késilgen siyasiy jinayetchilerning hemmisi yolwas hesen bar jungdüyde idi.

1974 – yili 8 – ayning 21 – küni del bizning qoralliq qozghilanggha atlan’ghanliqimizning 5 yilliq xatire küni idi. Yolwas hesen türmidin ghayib boldi. Héchkim uning dérikini alalmidi. U türmidin qachqan idi. Peylo meydanda nahayiti bir jiddiy weziyet barliqqa keldi. Terep – tereptin esker bashliqliri kélip türmini qorshap, ghadir-üskün qilishqili turdi. Yéqin ـ yiraqtiki “jinayetchiler” ning iz dérikini qiliship, hemmini türmige solighili turdi.

Men shu küni yantaq chépish üchün janggalgha ketken idim. Méning kala harwam nahayiti qiri kala bolghanliqi üchün bek asta mangatti, kechte türmige yéqin qalghanda bizning jungdüydiki xitay jinayetchiler ichide muddetsiz késilgen gomindangning bir générali bar idi. Uni men wugénéral dep atayttim. U mendin bekla memnun idi. Men her qétim uni “général” dep chaqirghinimda u külüp kétip: “heqiqiy général sen! Bizning 8 milyon kishilik üstün eskiri küch bilen qorallan’ghan armiyimiz turup, kommunistlargha zéminimizni tartquzup qoyduq. Siler 25 adem kommunistlarning kücheytilgen bir polk eskiri bilen alte – yette saet urushup ularning nurghun eskirini yer chishlitip, kommunistlarni shermende qildinglar, silerdin biz gomindangchilar öginishimiz kérek …. Yéqinda bizni alahide kechürüm bilen qoyup béridighan oxshaydu, eger türmidin saq chiqip qalsam, xongkonggha bérip silerning shanliq, qorqmas, batur iradenglarni eser qilip yazimen” dégenidi.

U aldimgha yügürüp kélip: “sen derhal türmidin qach! Bu sanga atap teyyarlighan üch nan, bir qapaq su, 5 yüen pul, bu nersiler bilen sen shéker kölge yétiship baralaysen, u yerdin mashina tosup, ichkirige baralisang, bu méning dostumning adrési sanga yardem qilidu….” dep, aldirap ténep bash ayighi éniq bolmighan bir yürüsh geplerni qilip ketti. Men uningdin néme boldi? Men néme üchün türmidin qachimen? Sen birer gep anglidingmu?-dep sorisam, u mundaq hékaye qilip berdi:

-“yolwas hesenning türmidin qéchishi bilen etigendin tartip hazirghiche axunopchilarning hemmisini tutup qara-qoyuq qara öyge solidi, bezilirini bashqa türmilerge élip ketti, merkezdin xewer keptu, yéqinda sowétlar ittipaqi bilen xitay soqushidiken, urush bashlinishtin burun xeterlik jinayetchilerni öltürüwétishni tapilaptu, shu sewebtin tutqun bashlandi, sen bolsang yash, men séni chüshinimen, sen bolsangmu saq qal…”- dédi. Men uning sözige zadi ishen’güm kelmidi. Eger qachqan teqdirdimu, uning bergen nersiliri bilen shéker kölge yétip bérishim zadi mumkin emes idi. Yolda ussuzluqtin ölüp, qum barxanlirining astida qélishim tebiiy idi. Shularni oylap kala harwisini heydep bir bésip, ikki bésip türmige yéqinlashtim. U mendin aghrinip xorsin’ghan péti seyxanigha kirip ketti. Chünki u köktatliqta ishleytti. Men türmining derwazisining aldigha kelsem, türmining derwazisining üsti qorallan’ghan eskerler bilen liq tolup kétiptu, türmining aldi ـ keyni, yol boylirida eskerler qalaymiqan chépip yürüshüptu, héch kimning héchkim bilen ishi yoq. Uyaqtin ـ buyaqqa at chapturup yürgen eskerlerning sanini ilishmu qiyin idi. Derwazigha kélip qarawulgha qaytip kelgenlikimni melum qilip türmige kirip kettim. Jungdüyning ichige kirsem hemmining béshi sanggilighan, bir éghizmu gep yoq, hemme timtas idi. Poteydiki eskerlerning sani adettikidin nechche hesse köp idi. Men xalagha kirip taharet sundurup, bir pes oltursam tonuydighan bir ـ ikkisi xalagha kirdi, ulardin gep sorisammu manga bir néme démidi.

Men zadi bu ishning tégi tektige yételmidim. Kechlik tamaqni yédim. Her axshimi yoqlima bolatti. Tamaqtin kéyin hapila-shapila pushtek chélip hemmimizni qorugha yighdi. Bir top qoralliq eskerlerning himayiside kadirlar kirip keldi. Adette qoralliq eskerler türmining ichige zadi kirmeytti, bu qétim u qaide buzulghan idi. Dadüyning bashliqi yuqiri awaz bilen: ” bügün bir qisim özgermes jahil unsurlarni qaytidin qolgha alduq. Ular qoralliq topilang qilip, armiyimizning qorallirini bulap, jahan özgertish xam-xiyalida bolghan iken, bügündin tartip öginish kursi élip bérilidu. Hemmeylen hökümetke yéqinliship, jinayetlirini tapshurup, xizmet körsitip, jinayitini yenggillitishi kérek! Xizmet körsetkenlerge chiqish yoli bérilidu!…”

men shu chaghdila ishning tégige yetken idim. Wugénéralning dégenliri yalghan idi. Méning u ish bilen zadi alaqem yoq idi, u qoralliq qozghilangni uyushturghanlar bashqa jungdüydiki bizning shérikler iken, ularning köpchiliki axunopchilar we maralbéshidin kelgen siyasiy jinayetchiler we bir qisim bashqa ish bilen türmige kirgen, kéyin “siyasiy jinayetchiler” ning tesiri bilen özgergen ademler iken. Ular bashqa jungdüyde bolghanliqtin ular bilen uchrishish pursiti kem idi. Paranglashqudek purset yoq idi. Peqet yoldila uchriship qalsaq salamlishattuq, xalas.

Kéyin bilishimche, ular qoralliq qozghilang kötüridighan bolup, bir yürüsh pilanlarni tüzüp, teshkili resmiyitini mukemmel turghuzghan iken, ularning qoralliq qozghilingigha sirttinmu ademler qoshuluptiken, qoralliq qozghilanggha yéqinlashqanda, sirttiki chétishliqi bar ademlerdin biri yerlik saqchi orunlirigha melum qilip qoyup, türme ichide tutqun bashlan’ghan iken. Sirttiki ishtin xewer tapqan yolwas hesen heriket pash bolghandin kéyin eslidiki pilan boyiche türmidin qéchip ketken iken.

Türmidiki tutqunda köp ademler qaytidin qolgha ilindi, qara öyler toshup ketti. Bezilirini bashqa dadüyning qaraöylirige qamap, soraq sorighili turghan idi. Hemme dégüdek jinayetni yolwas hesenning boynigha artip özini chetke alghan idi. Aridin uzun ötmey yolwas hesen yopurghining bay’awat yézisidin tutulup, türmige élip kélindi, unimu ayrim kamérgha qamap, put qollirigha koyza – kishen sélip dehshetlik qiynighili turghan idi, her küni ikki wax qonaq momisi bilen bir qacha su bérip, achliqtin téximu qiynighan idi.

Uning derdi peryadini uninggha tamaq toshuydighan jinayetchi ashpezlerdin bilip turattuq, bizning amalimiz yoq idi. Héch kim uninggha maddiy yardem bérelmeytti, yéqinlashqanlarni bihude qiynap uning bilen bolghan munasiwitini sürüshte qilatti.

Texminen üch ay bolghanda, qara öydiki yolwas hesen kamérning ishikini achmay, kadirlarni kirgili qoymaptu, tamaq yaki su qatarliq nersilerni ilishni ret qiliptu. Gundipaylar qaraöyning ishikini achalmay jinayetchilerni yardemge chaqiriptu, jinayetchiler gep qilsimu kamérdin awaz kelmeptu.

Xitay gundipayliri bilen xitay chirikliri kéliship uninggha sirttin gep qilsa jawab bermeptu. Méni terjimanliqqa chaqirghan iken bardim. Heqiqeten kamérda awaz yoq idi. Buyruqqa binaen kamérning ishikini uzun bir yaghach bilen tötimiz urghili turduq, bir – ikki – üch bilen tekrar uriwerduq, kamérning ishiki polattin yasalghan, qara tünike taxtaydin qaplan’ghan, béjirim ishik bolghanliqi üchün asan échilmidi, yaghachning uchini here bilen uchlap qayta urushqa bashliduq, uzun hepileshkendin kéyin ishikning qap otturisidin kama échildi, yene échilmidi. Kamardin qarisaq, ademning bedini köründi. Biz uruwérip yaghach zerbisidin yolwasning bedenlirini tétiwetken ikenmiz. Uning bilen bolmay, ishikning yan teripidin késhikini buzup, ishikni ichige yiqittuq. Yolwas alliburun ölgen iken. Kamérning ichide sésiqchiliqqa chidap turghili bolmaytty, kamérning tamlirigha poq bilen shoarlar yézilghan idi. Mawzédongdin tartip xitayning chong ـ kichik bashliqlirining hemmisini yoqitayli! Xitaylar sherqiy türkistandin chiqip ketsun! Yashisun azadliq! Jandin kechmigüche janan’gha yetkili bolmaydu! Ya ölüm ya körüm! Musteqil sherqiy türkistan bolmighuche bizge yaxshi kün yoq! Qamcha boyi xitaylarning hemmisini zéminimizdin heydep chiqirayli! Dégendek shoarlar tolup ketken idi. Yerde bir qachida yolwas hesenning tamaq yeydighan qachisi turuptu, qachining ichide süyüldürülgen poq bar idi, merhum yolwas özining poqi bilen shoar yazghan iken.

U özining yotqinining estirini inchike yirtip, arghamcha toqup, arghamchining bir béshini sirtmaq qilip boynigha sélip, bir uchini ishikning tutqisigha élip, bedinini ishikke chaplap, putini uzalitip, ésilip ölüwalghan iken. Merhumning jesiti ikki kün öyde turuptu. Biz üchinchi küni ishikni achqan ikenmiz. Merhum qara öyde éghir késel bolghan iken. Yotisining tégi teripi jiringdap, qan bilen zerdapqa toshup ketken iken. Qara öyde yatqanda uni dawalimighan iken. Biz shundaq ikki ishtin xulase qilghan iduq. Biri, yolwas ölüwélip pütün jinayetni öz üstige élip bashqilarni qoghdap qalmaqchi bolghan. Yene biri, u késellik azabidin, aghriqqa berdashliq bérelmey ölüm yolini talliwalghan.

Ehwal melum qilin’ghandin kéyin, yolwasni kömiwétishke buyrudi. Merhum mamut hesen damollam yuyup, képenlikke aldi, namizini chüshürüp harwigha bésip, zaratgahliqqa men bilen aqchaxun dégen yekenlik adem ikkimiz barduq. Tamdiki shoarlarni yuyuwétish üchün barat isimlik 15 yilliq késilgen, qaghiliqliq bir siyasiy jinayetchini qaldurdi. Biz yolwasni ikki métir chongqurluqtiki qum barxinidin yerlik élip, sewze orisi kolap, yolwasni yatquzup, üstige aldin teyyarliwalghan töt tal jigde gholini tashlap, uning üstige merhumning yotqan körpilirini tashlap, andin topa bilen kömüp, qebrisini yoghan qilip, topa döwilep, su chéchip, béshigha yolwas hesenning ismini yézip, depne qilip axshimi qarangghuda kelduq.

Barat méni körüp, néme üchündur bir yirginchlik teleppuzda: ” silining shérikinglining poqini tazilap emdi bikar boldum. Siler asan ishqa kétip tézla qaytip keldinglar, men sésiqchiliqta, uni yuyup tügitelmey hazir aran bikar boldum”- dédi.

Men derhalla: “sen yolwasning kommunistik partiyige qarshi yazghan shoarlirini tazilap, xizmet körsetting, belkim ashu xizmiting üchün séni baldur qoyup berse ejeb emes” dédim. Méning gépimni anglighan barat hoduqup kétip, éghzi kalwaliship, bir néme déyishke ülgürelmigen idi. Men gépimni dep bolup, uninggha qarapmu qoymay udul yatiqimgha kirip kettim. U bashqa jungdüyde bolghanliqi üchün körüshmikimiz tes idi. Shu gepning achchiqi bilen manga bir uzun’ghiche may tartip gep qilmighan idi.

Ashu künlerde néme üchündur ménimu bir mezgil janggalgha barghuzmay, gomindangning urush jinayetchiliri bar xitay jungdüyge solap qoyghan idi. Tamaq waqti bolghanda, tamaq yéyish üchün uyghur ashxanisigha bérip, uyghurlar bar yerge kélip azraq mungdiship kétettim. Bashqa waqitta ularning ichide yashayttim. Xitay jinayetchilerning turmush sharaiti bizningkige qarighanda bir qeder yaxshi idi. Ularning ichidiki bir qanche chong générallar bilen tonushush pursitige ige bolghan idim. Ulardin nurghun mexpiyetlikni biliwalghan idim.

Ularning beziliri muhemmed imin bughrani, iysa ependini tonuydiken, hetta 1940 – yilliri xitayning dagungbaw gézitide we jungyangribaw gézitide muhemmed imin bughraning xitaylargha qarshi reddiye bérip yazghan ilmiy eserlirini oqughanlirimu bar iken. Ularning bir qismi bizning türk qan sistémisigha mensup millet ikenlikimizni bilidiken we bizni yaxshi chüshinidiken, ular manga we bizningkilerge nahayiti yuqiri baha bérip, sanaqsiz medhiye oquytti.

Bizning musteqil bir dölet qurush ümidimizge chin könglidin hésdashliq qilghan idi. Men türmidin saq chiqishqa közüm yetmey ümidsiz bolghan künlirimde: “séning 15 yiling méning 15 künlük dem ilishimgha barawer” dégen sözliri mende yashashqa intilish ümidini turghuzghan idi. Ular manga nesihet qilip, sen türmidin saq-chiqsang, derdingni xelq’aragha éyt, bu banditlar guruhi silerni dunyaning hemme ishidin xewersiz qoyuwatidu, dunyaning igisi bar deytti. Men ularning gépini anglap heyran qalattim ……. Qandaqtur ular özlirini hergiz yalghuz hésablimaytti, gerche muddetsiz késilgen bolsimu, etisi türmidin chiqip kétidighandek chong ümid bilen yashaytti. Kelgüsige ümidwar idi…

*****

Yettinchi bab

Sepdashlirimni hesret bilen esleymen

meshhur qomandan axunopni esleymen

Merhum axunop qeshqer shehirining tash baziridin bolup, bizning yéqin qoshnimiz idi. Uyghur xelqining pexirlik oghlani axunop 1914 – yili aqtuning pilal yézisida tughulup, kéyin ata ـ anisigha egiship qeshqerge köchüp kelgen iken.

Men, 1950-yilliri bashlan’ghuch mektepte oquwatqan chaghlirimdin tartip axunop ailisini tonuyttim. Tash baziri dégen mehellide tügmen téshi, yarghunchaq qatarliq bughday, qonaqni unqilip pishshiqlaydighan herxil tashlar sétilidighan bazar bolghachqa, qedimdin tartip u yerning ismi “tash baziri”,- dep atilip kelgen.

Imin tashchining öyidin tartip qadir kashal dégen kishining öyigiche bolghan ariliq tash baziri dep atilatti. U mehellide barathajim, tash mollam qatarliq dangqi bar ademler yashaytti. Hazirmu qumderwaza kocha bashqarmisi tash baziri ahale komitét dep atilip kelmekte. Axunoplar ailisining esli kespi taqichi. Yeni atning putigha tömürdin taqa uridighan birxil kesip. Axunopning esli ismi ataxan. Konilar axunopni ataxan taqichi depmu ataydu. Axunoplar ailisi qanche ewlad taqichiliq bilen hayat kechürgeniken.

Axunopmu bala waqtida, qumderwazidiki kérimaxun dégen ustamda shagirt ishligenidi.16 yashliri bolsa kérek ustisi kérim axun bilen ” jenubi shinjang atliq garnizon” ning ichige at taqilash üchün kirgende milletperwer herbiy qomandan mexmut muhidige yarap qilip, ustazidin herbiy sepke sorap élip qélin’ghan. Shuning bilen bu kishining eskerlik hayati bashlan’ghan. U özining kem körülidighan eskiriy talanti bilen yaramliq kespi xadim bolup yétiship, deslepte mexmut muhidining atliq qismida, shingshisey dewride uluschi xitaylarning lenggerdiki herbiy bazisida, kéyin gomindang armiyisining générali meshhur qomandan sopaxun polkida, axirda sherqiy türkistan milliy armiyiside yenila herbiy wezipe ötep ofitsér bolup ishligen…

Axunop sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining sopaxun polki tengritaghning jenubidiki tajawuzchi xitay armiyisige ejellik zerbe bashlap bay nahiyisige kelgende, qol astidiki ademliri bilen jumhuriyet armiyisige qoshulup, milliy armiyining atliq eskerler qoshunida komandir bolup ishligen. U kéyin milliy istiqlaliyet urushida köp qétim xizmet körsetkenliki üchün batalyon komandiri kapitanliq herbiy unwanigha érishidu.

Milliy armiye künsayin shanliq ghelibilerge ériship, sherqiy türkistanning hawa reng ay-yultuzluq kök bayriqini ürümchi asminida lepilditip, milliy musteqilliqimiz üzül ـ késil ghelibige érishishke azqalghanda, xelqimizning tarixi düshmini, satqin stalinning biwasite qol téqishi bilen milliy armiyimiz manas derya boyida buyruq boyiche toxtap qélip algha ilgiriliyelmeydu.

Ghezep ـ nepriti chékidin ashqan axunop köp qétim armiyini bashlap algha ilgirilimekchi bolghan bolsimu, stalinning herbiy jasuslirining iskenjige ilishi netijiside qozghilalmaydu hemde, memtimin iminop qatarliq générallar qatarida nezerbendke ilinidu ….

Général memtimin iminop bashchiliqidiki 13 – déwiziye qeshqerge yötkelgende, axunop 3 – atliq polkning polkownik herbiy unwani bilen qedinas sepdishi memtimin iminopqa egiship qeshqerge kélidu hemde qeshqerning xangdi 3 – atliq polkida xizmet qilidu.

1961 – 1962 – yilliridiki xitay hindistan soqushida, bu polk urushqa qatniship, xitay eskerliri nechche qétim hujum qilip alalmighan, hindistanning “polat istihkam qum barxini” dep atalghan poteylirini hesh ـ pesh dégüche élip, xitay armiyisige “shan ـ sherep” keltüridu. Tillarda dastan bolghan qomandan axunop qoshunining bu jenggiwar urushidin xewer tapqan merkizi herbiy komitét kattiwashliri “biz bir top yolwaslarni qoynimizda saqlaptuq. Ular biz üchün eng esheddiy tetür küch” dep qarap, bu milliy armiyini bara – bara herxil bahane ـ sewebler bilen tarqitiwétidu.

Shu qatarda axunopni tibetning aliy rayonidiki herbiy rayon’gha siyasiy komissar qilip teyinleydu.

Aligha barghan axunop insaniy burchini toluq ada qilip, tibet xelqining heqqaniy küreshlirini ochuq ـ ashkara qollap pozitsiye bildüridu. Tibet rayonidiki musteqilliq kürishi ulghiyidu, bu ishtin xewer tapqan xitay emeldarliri axunopni qeshqer teptish idarisige bash teptish qilip yötkiwétidu. Bash teptish axunop, qeshqer xelqige melum bolghinidek, emeliy xizmet hoquqidin paydilinip, jinayi ishlar enzisini adil bir terep qilip, xelqning yüksek hörmitige érishidu, bolupmu siyasiy tüs alghan enzilerni xelq ichidiki ziddiyet qatarida bir terep qilip, jazalash az, terbiye qilip qoyup bérish nisbiti köp bolidu. Buningdinmu xatirjem bolalmighan xitay hökümiti axunopni qeshqer yéza igilikini mashinilashturush bashqarmisigha bashliq qilip teyinleydu. Qeshqerdiki qoralliq qozghilangning bashlinish harpisida axunop shu bashqarmining bashliqi idi.

Polkownik axunopning ayali patigül ghuljiliq ayal idi. Axunop qeshqerge yötkelgende bille kelgen idi. Patigüldin adalet, pezilet, semimiyet, xislet dégen töt qizi we ert’oghul dégen bir oghlimu bar idi. Axunop shu dewrde, qeshqerdiki eng yuqiri tebiqidiki eng bay, emeliy hoquqi bar, déginini qilalaydighan, qoli her terepke yétidighan, toqquzi tel, özige nisbeten bextlik bir ailining xojayini idi. U teshkilat quruwatqanda, qoralliq qozghilangni pilanlawatqanda, qoralliq qozghilanggha méngiwatqanda, mubada ghelibige érishelmisek ya ölümiz ya türmide yatimiz dep biletti. U shularni bilip turup némishqa shu ishlarni qilalidi?!!!

Uning qelbide allah bar’idi, uning qéni sap uyghur qéni idi. U her bir siqim tupraqni méning wetinimning tupriqi, méning kindik qénim tökülgen muqeddes jay, uni qoghdash méning milliy we diniy burchum deytti. U daim: bu muqeddes tupraqta bu kelgündilerning yashash hoquqi yoq deytti. U dinim üchün, wetinim üchün, millitim üchün hemmini qurban bérishke her zaman men teyyar deytti! U özining shexsi menpeitini hergizmu oylimaytti. Dinim üchün yashidim, dinim üchün ölimen, millitim üchün yashidim, millitim üchün ölimen, wetinim üchün yashidim, wetinim üchün ölimen, men ulargha bir ömür qerzdar!- deytti.

Biz hayat yashawatqan her bir sherqiy türkistanliq uning iradisige warisliq qilip, u mangghan we bizge qaldurup ketken yolda tewrenmey méngishimiz, sherqiy türkistan istiqlali üchün bir ülüsh hessimizni qoshushimiz lazim.

Merhum axunop – her jüme küni jüme namizidin yénip, héytgah meschitining ong teripidiki supisida héytgah meydanidiki jamaetke toymay qaraytti, némilernidur xiyal qilip turup kétetti. Yénigha birer kishi kélip salam bérip diqqitini buzmisila, uzun – uzun’ghiche pütün xelqni birdin ـ birdin közdin kechürüp hemmige teng sep salatti. Peshtaqtin chüshkendin kéyin xelq kinoxanisining aldidiki meydan’gha bérip, eng qiri, ajiz satirashning yénigha bérip aptapta chach ـ saqallirini alduratti, bezide mijit ependi bilen uchriship qalsa, uzun mungdishatti, bu ikki péshqedem herbiy qomandanlarning saqal ilish aditi, néme üchündur jüme namizidin kéyin bashlinatti, andin héytgah etrapidiki yézidin kirgen déhqanlarning yerlik mehsulatliridin uni ـ buni élip kötürginiche yumilaq sheher tereptiki öyige yürüp kétetti.

Men axunopning chong qizi adaletni yaxshi tonuyttim. U toluq ottura mektepni püttürgendin kéyin, medeniyet inqilabining kasapiti bilen aliy mektepke baralmighan idi. U qeshqer sheher komunasi tewesidiki héytgah meschitining udulidiki saetchilik rémontxanisigha shagirtliqqa kirgen idi. U dukandin qaytip yumilaq sheher kinoxana aldidiki öyige bérip kelgüche qeshqerning öylenmigen yash yigitliridin uninggha ichpesh tartmaydighini yoq idi. U qiz rasttinla qeshqerning güzili idi, uning tebiiy güzelliki uning güzel exlaqigha qétilip uni téximu nazaket, xanish körsitetti. Qeshqerning yigitliri uninggha gep achsa qattiq gep qilmay, men téxi oqughuchi oqushum kérek, allah nésip qilsa oqushumni püttürgendin kéyin bir néme déyisheyli, bolsa sizmu oqung, ene shu waqtida shertingiz toshidu, deytti. Bu qizning gépini anglighan her bir yash uninggha hörmet qilmay turalmaytti.

Men türmige kirip birqanche yil ötkendin kéyin, u qiz toghriliq bashliqlirimdin bezibir hékayilerni anglighan idim. U qizning saetchilikke shagirtliqqa kirishi, peqet sherqiy türkistan musteqilliqi üchün iken. Polkownik axunop bilen weten ichi we sirtidiki munasiwetlishidighan kishilerning sani mölcherdikidin ashqandin kéyin, ularning hemmisi bilen alaqilishish qiyin bolghachqa, qizini saetchilikke hünerge bergen bolup, pütün alaqisini qizi arqiliq élip barghan iken. Axunop qizini bekmu yaxshi chüshinidiken.

Biz türmige tashlinip bir mezgildin kéyin adaletni qeshqerlik bir yash yigit öz nikahigha élip toy qilghan iken. Epsus toy qiliwatqan künide u yigitni xitay dairiliri tutup kétiptu, toy, toy péti qaptu, uzun türmide yatqan u yigit, türmidin chiqqandin kéyin adalet bilen bille yashaptu, uningdin bir nechche perzent körüptu.

Men türmidin chiqqandin kéyin 90 – yillarda adaletni kördüm. U heqiqeten ana bolghan iken. Uning qapqara bota közidin hélimu kelgüsige bolghan cheksiz ümidwarliq, xelqige sadiq milliy roh eks étip turatti, uningda bir yoshurun küchning barliqi méni özige jelp qilatti. Men uninggha teselli bérettim. U inqilabni erler bilen emes, bu qétim ayallar bilen qilghusi bar iken. Uninggha apirin oqughan idim. Lékin u yenila bir nechche balining anisi, uning üstige men uning bilen daim uchriship turushum bashqilarning gheywitini qozghaytti, men eng axirqi qétim uninggha, siz yenila baliliringizni yaxshi béqing, ularni elge qéting, biz erkeklerni allah jengge yaratqan. Biz choqum bu müshkül seperning höddisidin chiqalaymiz, dégen idim. U “bizni untumang. Bizni xelqimizge tonutung!” dégen idi.

Men mushu eslimini yéziwatqan 2005 – yil 9 – ayning 18 – küni bir téléfon kélip qaldi. Derhal téléfonni élip nomurigha qarisam qeshqerdin kelgen téléfon iken. Kompyutérning aldida téléfonda sözlishiwétip, adaletning mundin 5 – 6 ay burun alemdin ötkenlikini anglap, közüm qarangghuliship, yürikim qattiq soqup, nepsim siqilip, gépimni déyelmidim. Janabiy allah merhumening yatqan yérini jennet qilsun, amin!!!

Bu xewerdin kéyin özümni kompyutérning üstige étip uzun yighlap kétiptimen, men yéqin, bir qorsaqtin chüshken singlimdin ayrilghandek musibetke chömgen idim. Men hélimu kishining yurtida, bu sheherde, bu öyde yalghuz idim. Men turghan sheherde mendin bashqa uyghur yoq idi. Méning ya xotunum, ya balilirim yénimda yoq idi, shu yighlighinimche kompyutérni tekir qilip halsizlinip yétip qaptimen, hoshumgha kelsem nechche kündin biri yazghan eslimilirim ghayib boptu, kompyutérdin izdimigen yérim qalmidi, hemmisi öchüp kétiptu. Musibet xewirini anglap kompyutérning nerini xata bésip salghanliqimni bilmidim.

Axunopning bir oghli bar idi. U axunop alemdin ötkende téxi gödek bir bala idi. Uning teqqi ـ turqi del axunopning özigila oxshap qaptu, méning uninggha meslikim keldi, bashqilarning éytishiche, u dadisining jesitini qarajülning “ésilghan qol” dégen yéridin yötkep kélip, qeshqerde qaytidin depne qilmaqchi boptu, bu mish – mish xewerni anglighan xitay dairiliri, axunopning oghli ert’oghulgha qattiq bésim we heywe qiliptu. U, uningghimu pisent qilmay dadisining jesitini ekélish üchün teyyarliq qiliptu. Buni anglighan dini ölimalirimiz, uninggha nesihet qilip “shéhitning öz jayida yatmiqi perzdur. Uni yötkimeng!” dégen nesiheti bilen toxtap qalghanliqini anglighan idim, men u bala bilen körüshüsh niyitim bar idi, qeshqerde köp turalmighanliqim üchün bezi muhim ishlar bilen uchrishishqa muyesser bolalmidim…

Qomandan axunop qoralliq qozghilanggha atlinish peytining yéqinlap kelgenlikini bilip, pütün jenubni bir mustehkem baza qilip qurup chiqish pilanini otturigha qoyup, alaqini kücheytip, nahiye, yézilarghiche yürüshleshken herbiy komitétlarni qurghan idi. Axunop ewetken alaqichilar nahiyilergiche tekrar bérip, qoralliq qoshun qurush ishini jiddiy élip barghan idi. Mekit maralbéshi, yopurgha, yeken, toqquzaq, atush … Qatarliq nahiyilerde qoralliq qoshunlar arqa ـ arqidin barliqqa kélip, axunopning buyruqini kütüp turghan idi.

Peylo meydan’gha toplan’ghan axunopchilar bir yerge jem bolsaq, bir muntizim armiye yéngidin shekillen’gendek muhit yaritilatti. Nahiyilerdin késilip kelgen ezimetlerning hemmisi axunopqa biwasite chétishliq idi. Ularning aldi muddetsiz, eng axiri 15,- 20 yilliq késilip kelgen idi, 1974 – yiligha kelgende, peylo meydandiki axunopchilar yene bir yerge toplinip, qoralliq qozghilang kötürmekchi bolghanda, pash bolup qélip, pütün meydan herbiy haletke ötkenidi. Herbiyler éghir qorallirini kötürüshüp, atlirigha miniship, kéche – kéchilep siyasiy mehbuslarni türmidin chiqarmay, parakendichilik bilen bir nechche ayni ötküzgen idi. Qolgha chüshkenlerning hemmisi, jinayetni yolwas hesenning ölümige dönggep qutulghan bolsimu, yenila köp ademning qaytidin jaza mudditining uzartilishi bilen axirlashqanidi. Shundin kéyin axunopchilarni bir yerge qoymay bashqa – bashqa dadüy we etretlerge tarqitiwetkenidi.

2-milliy qehriman mijit silingni esleymen

Milliy qehriman mijit siling qeshqer shehiridin bolup, saqi qassap uruqidin idi. Uning dadisi saqaxun bir ömür qassapliq bilen qeshqerde jahansazliq qilghan kishi idi. Mijit saqi ottura mektepni püttürgendin kéyin 3 yilliq herbiy mejburiyetni ötep, qeshqer xelq sot mehkimisining sot saqchisi bolup ishligen, kéyin qeshqer sheherlik binakarliq qurulush shirkitining yaghachchiliq kespi boyiche binakarliq xizmitini ishligen. U shéhit bolush harpisida téxi 29 yashlarda idi.

Milliy qehriman mijit saqi qeshqer shehirining hoquqini qoligha kirgüzüwalghandin kéyin, uning nami tengritéghining jenubiy we shimaligha tézla tarqilip, xelq arisida mijit siling, dégen nam bilen tonulidu. Bolupmu atushtin tartip shéker köl, sansako, maralbéshi, aqsaqmaral, shamal, chongqurchaq, sériq boya, yéngi östeng, awat yézilirida déhqanlar arisida herxil söz ـ chöchekler éghizdin ـ éghizgha tarqilip yüridu. Mijit silingni bir körüwélish üchün alayiten qeshqerge kelgen shexsiylermu az emes idi. Undin bashqa yéngisheherdin tartip taki poskam, yekenning yéziliridimu mijit silingning söz ـ chöchekliri bulung ـ bulungda dastan qilinip wezxanlarning merikisige aylinidu

Men, mijit siling bilen oxshimighan köz qarashta bolghanliqim üchün ikkimiz bir ـ birimizge qarshi reqiblerdin iduq. Eyni waqitta xitay tajawuzchilirining xuddi sheytandek maharet bilen 72 türlük hiyle-mikir qollinip sherqiy türkistandiki milyonlighan oghlanlarni bir-birige ishenmes we reqibge aylanduruwetkenlikini oylisam ichim zeher yégendek achchiq bolidu. Qarang men shu chaghda wang énmawni qoghdaydighan “sansu” dégen ammiwi teshkilatning ichidiki bir xizmetchi xadim süpitide weten-millet üchün ishlidim. Biz bir ـ birimizni toluq chüshenmeyttuq we öz-ara ishenmeyttuq! Bir-birimizni körsek öltürüwétishtinmu yanmayttuq. Her qaysimizning öz aldimizgha tartiwalghan qoralliq qoshunlirimiz bar’idi. Düshmenlik keypiyat taza ewj alghan 1968 – yilining aprél aylirida, bizning teshkilattikiler mijit silingni yoqitiwétish pilanini tüzüp bu pilanni men bashliq abduréhim hesen, eyyop axun, memtéli… Qatarliq kishilerning ijra qilishigha tapshuridu. Biz mijit silingni ujuqturush üchün aldin teyyarliq qilip, qeshqer shehiri östeng boyi 2 – ashxanining aldida yaki ashxanining ichide yoqitish meshiqini élip barghan iduq.

Melum bir kishi mijit silingni méhman qilish nami bilen 2 – ashxanigha élip kelmekchi idi, biz ashxanining aldida her peyshenbe bolidighan kichik bazarda, yalghandin tuz satqan bolup, bir harwigha töt parche shor tuzni, yene bir kala harwisigha besh dane polu kawisini basqan bolup, déhqanche yasinip, korek juwining ichige aldin teyyarliwalghan partlatquch bomba bilen yeng qorallirimizgha oqni rawurus qachilap, saqlap turghan iduq.

Mijit silingni éngikining astidin méngisige qaritip étip öltürüshni, oqning bashqilargha tégip ketmesliki üchün, tébbiy mektepning ichide alahide herbiy meshiq élip barghan iduq. Hazir bu ishlarni oylisam uyulimen!

Milliy qehriman mijit saqining kélishige yérim saetche qalghan idi. Memtéli törexan hasirap yügürüp kélip manga bir parche xetni berdi, xet xeyrullaning pochérkisi idi. Xette “düshmen öz adimimiz, heriket toxtitilsun” déyilgen idi, méning kallam qodangship ketti, qandaqmu mijit siling bizning adem bolidu…… Men xeyrullaning buyruqini buzalmayttim. U méni ölümge buyrusimu külüp turup ölümge mangattim.

Ademlirimni bashlap harwilarni tashliwétip, zuwan sürmey, qizil döwe yoli bilen shamalbagh yézisining üjmilik dadüyi arqiliq un zawutigha kirip kettim, men bilen bille barghanla, mendin gep sorap, néme ish yüz bergenlikini sorap jawab alalmighan idi. Men kallamda men bilen bille barghanlargha emes “sanso” qomandanliq shtabigha bahane körsitishim kérek idi.

-qaytip kepsilerghu? Néme boldi? Ish püttimu?

-yaq! Ichimizdin xain chiqiptu, biri mijitqa xewer qilghan iken. U bizdin burun heriketlinip, hemme yerge qarawul qurup, asman’gha tor, yerge qapqan qurup turghan iken, bizning idaridiki biri manga bu xewerni élip kéliwédi, derhal qaytip kelduq, xuda saqlidi, u bizge xewer qilmighan bolsa, biz beshimiz tengla ölermizken….

-ular qandaq bilgendu? Kim ulargha xewer qilghandu? Buni silerdin bashqa héch kim bilmeyttighu?

Soraq üstige soraq, mulahiziler uzun dawam qildi, men zuwan sürmey, ularni ishendürüsh üchün yene bahane izdewatattim. Biri: – ademlerge ishinip bolmaydu, her halda siler salamet qaytip kepsiler. Bundin kéyin mundaq tewekkülchilikni qilmanglar!”,- dédi.

Bu ish shundaq pütkendin kéyin, axunop bu ishning tepsilatidin xewer tépip, “burut bilen choqurni derhal bir arigha ekélip tonushturup qoyunglar, bundin kéyin jiq ishlarni bu ikkisi arqiliq qilghili bolidu” dep, xeyrullagha tapilighan iken. Mijit choqur bolghanliqi üchün, axunop uni choqur dep, ataytti, méning teshkilattiki leqimim “burut” bolghanliqi üchün “burut” dep muamile qilatti. Mexpiy teshkilatta héch waqit öz ismimiz qollinilmaytti.

Sheher kommunisining aldida, héytgah meydanining del udulida emet chömüch dégen bir kishi doghchiliq dukan achatti, uning doghining temi, étish usuli bashqiche idi. Yazning tomuz issiq künlirining biride, memtéli törexan méni egeshtürüp, emet chömüchning dukinigha élip keldi, men barghili unimay özümning hayatimdin ensirigen idim.

Memtéli külüp kétip:

-séning hayatinggha képillik qilidighan kishini sanga hazir tonushturimiz, u kishi séning hayatinggha képillik qilidu, qorqma!-dédi.

Rast dégendek xeyrulla bilen mijit siling külüshüp kéliwatatti, men mijitni körüpla ishning tégige yetken idim.

-ustam besh mochendin töt qacha dogh yasisila!-dédi, memtéli törexan.

Emet chömüch hemmimizge bir qariwétip:

-mundin kéyin mijit siling janabliri pat – pat kep tursa bolghudek, dukan échip besh mochenlik dogh sétip baqmighan idim, bu méning hayatimdiki eng chong sodam bopqaldi, yashisun mijit siling!- dep dogh étishke bashlidi.

U zamanda doghning bir qachisi bir mochen yaki besh pungluq idi. Besh mochen’ge héch kim dogh ichmeytti. Yashisun qomandan mijit! Dégen shoar kishilerning adettiki sözige aylinip qalghan idi.

Doghni ichip bolghandin kéyin, keskenyar dégen mehellige bérip barat haji ( merhum mekkide wapat boldi. Türkiye istanbulda yashighan idi) ning öyige kirip mungdiship öz ara tonushup, bir – birimizni öz’ara qoghdaydighan’gha wede bérishtuq hemde sherqiy türkistan azadliqigha dair kelgüsi qilidighan ishlarni tehlil qilishtuq.

Aridin bir ay öte ötmey, xelq baghchisining aldida, bashlan’ghuch mekteptin tartip ta aliy mektepkiche bille oqughan sawaqdishim, kesipdishim muhemmed rozi bilen mungdiship tursaq tonumighan bir top ademler kélip méni tutup ketti. Men derhal muhemmed rozigha:

– memtéli törexan’gha éytip qoy! U hazir yarwagh köktat shirkitide mashinigha sey bésiwatidu,- dédim.

Méni derhal qutulduruwalmisa, u waqitning weziyitide méni öltürüwétish yaki méyip qilip qoyush xewpi bar idi, ular méning béshimgha taghar kiydürüp, bir yerlerge élip ketti. Qarisam méni ular sheher ichidiki bir ashliq dukinining ichige solap qoyghan iken. Qarangghu chüshkili turdi, kech qalsam xeterlik idi. Kéchisi ademni adem perq ételmigen peytte adem urush qiyinlash ishliri yüz béretti. Héch bolmighanda méni maliye soda sistémisidiki teshkilatlargha tapshurup bergen teqdirdimu méni saq qoymaytti. Ghem bilen oltursam, mijitning awazi chiqip qaldi, muhemmed rozi dégen sawaqdishim bérip memtéli törexan’gha dégen iken, shuning bilen mijit méni qutuldurghili alayiten kelgen iken.

-siler uni sheherning qap otturisidin tutupsiler. Ya uning qolida qoral bolmisa yaki urush rayonidin tutmisangla, hazir ularning yangratquliri adimimizni qoyup bermiseng, séning 10 adimingni tutup öltürimiz dewatidu. Uni derhal qoyuwétinglar, bizge ish tirip bermenglar,-dédi.

Ular méni kochigha achiqip béshimdiki tagharni iliwétip qoyup berdi. Men derhal yalghandin “sanso” qomandanliq shtabigha, ularning téléfoni bilen téléfon qilip, méni qoyup bergenlikini éytip qoydum. Méning mundaq qilishim yenila mijit silingni aqlash idi, men yolda kétiwatsam, bizning tereptikilerning yangratqusidin chiqqan awazda, ular qandaqla bolmisun bizning ademni saq qoyup berdi. Ularda birinchi qétim semimiyetning eks etkenlikini hés qilduq….. Dégen teleppuzda sözlewatatti… Hökümet we xitaylar qurghan qarmu-qarshi teshkilatlarda sherqiy türkistanchilarning barliqini xitay biletti, emma xitay tajawuzigha qarshi mexpiy heriket qiliwatqan inqilabchilirimizni özining qoli bilen yoqitiwétish taktikisini qollinatti! Ochuq bir nerse dése jem’iyette xitaygha qarshi xelq urushining yamrap kétishidin qorqatti. Seweb qoral-yaraqlarning mutleq köp qismi uyghurlarning qoligha ötüp ketkenidi, xitayning wetinimizde put dessep turushi qil üstide turghandinmu better qiyin haletke chüshüp qalghanidi.

Uzaq yil taqalghan qeshqer héytgah jamesining yéngidin échilishida mijit silingning roli chong boldi! Bu kichik ish emes idi. U yillarda!

1966 ـ yili 8 – ayning 18 – küni qeshqerdiki bir top aldan’ghan esebiy shumtekler, “töt konini buzush” niqabi bilen qeshqer héytgah jamesining üstidiki qubbilirini urup, chéqip qismen buzghunchiliqlarni qilghandin sirt, jameni taqap péchet séliwetken idi, shu péchet salghan péti jamaet jamening aldi ishikidin kirip namaz oquyalmay yan ishikliridin kirip namaz oquydighan bolghan idi.

Weziyetning jiddiy teqezzasi bilen axunop kishilerdin pikir élip, jameni échishning teyyarliqini qilishqa bashlaydu, bu ishni peqet qeshqer shehirining hoquqini yürgüzüwatqan mijit silinggha tapshursa ünümining zor bolidighanliqini sezgen axunop, qomandan mijitni chaqirip bu ishini uninggha tapilaydu, mijit siling aldi bilen héytgah jameni güllendürüsh komitéti qurup, uninggha yashlardin muhemmed imin mirza, muhemmed ili raziq qatarliq yashlarni seplep, tüzüm, nizamname békitip ishqa tutush qilidu, xala yasitilidu, dawu – derexler perwish qilinidu, köller chépilip su qoyulidu.

Xalaning kirim ـ chiqimi we bashqa kirim menbelirini inchikilik bilen hésablap, bir yürüsh pilanlarni qilidu, qeshqer sheherdin melum miqdarda pul ajritip qurulushni bashlaydu. Neqqashchiliq ishliri dangdar usta muhemmed imin naman’gha tapshurulup, jamening ichi, tamlardiki, tüwrüklerdiki gülgerliki, neqqashchiliqi, aldi ishikidiki qur’an yéziqi xetler, wiwiskilar yéngidin burunqidinmu körkem qilip yézilip tüzeshtürülidu. “qeshqer héytgah jamesi yéngidin yasilishqa bashliniptu, qurban héytqa ülgürüp pütidiken” dégen xewer téz muddet ichide hemme nahiye sheherlerge tarqilidu. 1968 – yili qurban héytqa ülgürtüp jame püttürülidu. Shu yili namaz oqughili kelgen kishilerning sani tarixtiki herqandaq sewiyidin köp bolghan idi, namazgha yéngisheher, toqquzaq, yeken, yéngisar, poskam, atush, aqtu… Qatarliq yerlerdin musulmanlar kélip namaz oqughan idi. Héytgah meschitining yéngidin échilghanliq xewiri tengritéghining shimalighimu bérip yétidu. Hemde mijit silinggha bolghan xelqning hörmitimu künsayin ashidu.

Qomandan mijit saqining qoralliq qozghilanggha qoshqan töhpisi nahayiti zor boldi!

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi, qeshqer shöbe biyurosi, qeshqerde qoralliq qozghilang kötürüsh wezipisini tapshurup alghandin kéyin, qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmetlirini ishleshke jiddiy tutush qilinidu.

Qozghilangning ikkinchi heriket yönilishi qeshqer, opal, tashmiliq, oytagh, muji, tagharma, suwash dawan, tashqorghan, pakistan, afghanistan, keshmir qatarliq yönilishni asas qilidu. Mubada qozghilang meghlup bolghan teqdirde, chékinish yollirini puxta hazirlap, charlash xizmitini élip bérishqa toghra kéletti.

Bu intayin müshkül we musheqqetlik wezipe idi. Qoralliq qozghilanggha rehberlik qilish komitéti, milliy qehriman mijit silingni bu ishining höddisidin chiqalaydu, dep qarap, charlash xizmitini mijit silinggha tapshuridu. Milliy qehriman mijit siling, özining yéqin ishenchlik ademliridin bir nechchini élip, özi bash bolup, opal, tashmiliq, oytagh, suwash, hetta tashqorghanning hazirqi qonjirap éghizighiche bérip, yerlik xelq bilen uchriship, razwédka qilip kélidu hemde oytagh, muji, tagharma dégen yerlerdiki atalmish xitay dölet mudapie armiyisining orunlishish, qoral yaraq menbesidin tartip tepsiliy bir qolluq melumat élip kélip, qoralliq qozghilanggha rehberlik qilish komitétigha tapshuridu. Qaytish sepiride tashqorghan yolini yasawatqan xitayning tajawuzchi armiyisige uchriship qélip, ular bilen bir qepes qoralliq toqunushup, xitay armiyisini azdurup, aman ـ ésen ghelibe bilen qaytip kélidu. Mijit silingning shu qétimqi élip kelgen herbiy melumati nahayiti muhim rol oynaydu.

Qomandan mijit siling élip kelgen herbiy melumat boyiche, qoralliq qozghilangning heriket yönilish layihe xeritisi sizip chiqilghan idi. Bu xerite kéyinki künlerde düshmen qoligha chüshüp, tagharma, mujidiki armiye kattiwashlirining jazalinishqa sewebchi bolghan iken.

Mijit silingning mekit zerepshan musteqil polkini teshkillep qurushtiki roli zor bolghan. Atalmish medeniyet inqilabiy taza yuqiri pellige chiqqanda, mekittiki xitay tajawuzigha qarshi isyanchi küchler muhemmed imin qadirning yétekchilikide heriketlinip özining teshkili asasini quridu.

Bu teshkilat, qarshi terepning bésimigha uchrap, mekitte put tirep turalmay, qeshqerge chékinidu. Ularning chékin’genlik xewirini anglighan mijit siling, chiniwagh méhmanxanisidin ularni izdep tépip, ular bilen uzun mungdiship, qaytidin teshkillinip yéngiwashtin ish bashlashni buyruydu. Shundaqla bir yürüsh qoral yaraqlarni bérip, qaytidin isyan kötürüp mekit nahiyisining hoquqini tartiwélishqa ündeydu.

Muhemmed imin qadir mekitke barghandin kéyin, xelq ammisini qaytidin qozghap, qoral küchi bilen nahiyilik hökümetning ichige basturup kirip, bir qisim xitay emeldarlarni tutup ölüm jazasigha höküm qilip, dargha ésip xelqi ـ alem aldida sazayi qilidu, qalghan xitaylar nahiyilik xelq hökümitining ichige kériwélip yoshurunidu, beziliri nahiyilik qoralliq bölümning ichige kériwélip ularning himayiside jénini saqlaydu. Shuning bilen mekit mexpiy qozghilangchilar qoligha yéngidin ötidu.

Mekit weqesi téz arida qeshqer wilayitining herqaysi nahiye yézilirighiche hetta tengritéghining shimalighiche bérip tarqilidu. Bu ishtin toluq xewer tapqan axunop, milliy qehriman mijit silingni ishqa sélip, u yolwasni ündekke keltürüp, pilanliq heriket qilishning zörüriyiti heqqide yolyoruq béridu. Mijit siling mekit nahiyisige bérip muhemmed imin qadir bilen körüshüp, uning herikitini qollap, deslepki qedemde uninggha weten söyüsh, milletperwerlik terbiyisini élip baridu, kichikidin tartip weten’ge muhebbiti urghup turghan, ot yürek bu yash serkerde, partiye nizamnamisini oqup, téz arida shertlerni qobul qilip, sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisige kirish iltimasini sunidu.

Bu ish bir aygha yetmigen waqit ichide emelge ashidu. Muhemmed imin qadirning shu künlerde taza qizighan waqti iken, her üch künde bir xitay jinayetchini ölümge höküm qilip dargha ésip traktor ponkitining derwazisigha ésip sazayi qilidiken. Nahiyidiki xitaylar kochigha chiqalmaydighan, azraq yoli barliri xotun balilirini élip mekittin xitaygha kétishke bashlighan iken. Biz eng axirqi qétim sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi qeshqer biyurosining sékrétari axunopning yolyoruqini élip mekitke barghinimizda, mekit traktor ponkitining aldi derwazisigha bir xitayning jesiti ésiqliq iken. Yuqiri bésimliq yangratquda u xitayning jinayi qilmishliri oquliwétiptiken, xelqning xitay kommunistlirigha bolghan öchmenliki heddidin ziyade iken.

U xitaygha bérilgen ölüm hökümnamiside mundaq jinayetler éniq yézilghaniken:

jinayetchi yang, 1960 – yili xitaydin éqip kelgen bolup, orman meydanigha ishqa orunlashturulghan, kéyin nahiyining emeldari bolghan, medeniyet inqilabiy bashlan’ghandin tartip köp qétim qoralliq heriket élip bérip bizning bigunah ademlirimizdin 12 ademning ölüshige sewebchi bolghan. Paxta tergili chiqqan déhqanlarning xotun ـ qizlirining ippet nomusigha tégip xelqning qattiq ghezipini qozghighan. Zarat ormanchiliq meydanidiki bingtüen xitayliri bilen birliship bizning turar jayimizgha hujum qilip tursun we osman isimlik ikki yash jengchimizni sirtmaq bilen siqip öltürgen, arqidin turar jayimizgha basturup kirip nurghun ademning yaridar bolush we ölüshige sewebchi bolghan…….. Keltürgen iqtisadiy ziyini bekmu éghir…….

Xelqning jiddiy telipige asasen dargha ésip öltürüsh jazasi bérildi…….

Men, mushu eslimilerni intérnét tor bétide élan qiliwatqan mezgillerde, bir kishi manga téléfon qilip tonushluq berdi. U adem mexsum iken. Mexsum u waqitta 14 yashliq bir kichik jengchimiz idi.

Men mekittiki künlirimning biride, traktor ponkitining ichide herbiy meshiq bolghanda uning boynigha ésiwalghan qoralining kelengsizlikidin uning qoralni bashqoralmighanliqini sézip uninggha bashqa bir qoral tégiship bergen idim. U türklenke deydighan, stoli adettiki miltiqtin uzun, oqimu eng uzun’gha baralaydighan bir miltiqni ésiwalghan iken, miltiq uzun bolghachqa yol mangghanda ya yerge payniki tégetti ya miltiqning sidosi bashqilargha putliship zadi aramliq bermeytti. Uning qorali adette shu zamanda insanperwer qoral hésablinatti, chünki uningdin chiqqan oq ademning ejellik yérige tegmisila jarahiti téz saqiyip kétetti, oqi hem stankiway pilimotqa chüshetti.

Men uningdin yéshini sorisam, turup qélip 17 yash dep jawab berdi. Miltiqingni manga ber, désem, miltiqni ching quchaqlap, men bu miltiqni xitaylarning qolidin alghan, bizde oljini kim alsa qoral shuning bolidu, dédi. Men séning qoralingni tartiwalmaymen, qoraling uzun kepqaptu, sanga yérim aptomatik miltiqtin birni bérey dédim. Chünki yérim aptomat miltiq shu zamanda bir qeder ilghar qoral hésablinatti. Mexsum manga ishenmigendek qilip awwal miltiqni bersile, andin men bu miltiqni silige bérey, – dédi, men muhemmed imin qadirgha dep qoral ambiridin bir dane yéngi yérim aptomat miltiq achiqip, yéterlik oqi bilen uning qoralini tégiship bergen idim.

Mexsum ketkendin kéyin, muhemmed imin qadir manga:

– u hazir 14 yashta, qoralni tartiwalidu dep yéshini qesten 17 yash dewaldi,- dégen idi.

Mexsumni, mexsum haji deydikenmiz, u heremge bérip hej qilip kelgen iken.

Uning bu qétim éytip bérishiche:

muhemmed imin qadir qeshqerdin kelgendin kéyin, aldi bilen mekitke yéqin bolghan peylo meydanining qorallirini bulaptu. U qétim qoral bulighanda mekitke kirelmey, yopurgha nahiyisige qarap méngiptu, adem jiq bolghachqa, qorallarni kötürüp yürüsh biep bolghach, déhqanlarning öyige yoshurup, mekitke kétishning amalini izdewatsa, yopurghida qoral – yaraqlarning barliqi séziliptu, ular adem ewetip tekshürüsh élip bérip, sériq boyidiki ishenchlik adimi bolghan abduwahit ehmetni chaqirtip kélip, yopurgha nahiyisige hujum qilip nahiyilik qoralliq bölümning qorallirini bulap élip kétiptu, mekitke kirish imkaniyiti zadi bolmaptu, chünki mekittiki xitaylar bingtüenning ademlirini bashlap kélip yol tosup yatqaniken.

Ular mekitke kirelmigendin kéyin yol yönilishini özgertip maralbéshi terepke méngiptu. Maralbéshining aqsaqmaral, sériq boya, alaghir, chongqurchaq, yéngi östeng, awat qatarliq jaylirigha bérip qoshun zoraytiptu, sériq boyini tayanchi istihkam qilip abduwahit ehmetni qomandan qilip békitiptu.

Ularning qoshuni ichide yopurghidin kélip qoshulghan eskerlermu bar iken. Bu qoshun bir mezgil maralbéshi nahiyiside turghandin kéyin, mekittiki xitay qoshunliri saqlawérip zérikip ademliri azlighili bashlaptu, razwédkichilerning aldin igiligen xewirige asasen, hujum waqtini békitip bir kéchidila mekitke qarap hujum qiliptu, terep – tereptin qistap kelgen muhemmed imin qadirning qoshunigha taqabil turalmighan mekittiki xitay qoshunliri chékinishke bashlaptu.

Düshmenlerning bir qismi herbiylerning gazarmilirigha, yene bir qismi zarattiki bingtüen terepke qarap qéchiptu. Muhemmed imin qadir qoshunliri harmay urush qilidighan rohni jari qildurup, mekitning tömental yézisigha bérip, yerlik xelq bilen meslihetliship, obulxan akining qomandanliqida zarattiki bingtüen’ge hujum qilmaqchi boptu, zarattiki bingtüen qoshunliri yérim herbiy tüsini alghan muntizim qoshun, qoralliri xil we mexsus terbiye körgen esker bolghachqa ularni asan bir terep qilalmaptu.

U urushta muhemmed imin qadirning yéqin adimi bolghan hörmetke sazawer, péshqedem ustaz obulxan aka shéhit boluptu, obulxan akining ölümi muhemmed imin qadirgha bekmu tesir qilghan iken, özini toxtitalmay, közliridin shu küni yash chiqqan iken. Obulxan akini depne qilghanda muhemmed imin qadir özi qur’an tilawet qilip hemmini yighlitiwetkeniken.

Muhemmed imin qadir teqwadar, imani kamil, diyaniti küchlük musulman bolghachqa pütün mekit xelqi uni béshigha élip kötürgen, taji qilip qisqan idi-, deydu mexsum haji.

Shu qétim chasa herbiy meydan’gha barghanda, mexsumning déyishiche, mekitning yéziliridin bashqa maralbéshiningmu yéziliridin heddi ـ hésabsiz adem kelgen idi, qorallarni toshush üchün 420 at harwisi hazirlighan iduq-, deydu.

Xitay jinayetchi qatillargha höküm élan qilghanda, muhemmed imin qadir özi höküm qilip özi ijra qilidiken, mubada inqilab meghlup bolup qalsa hemme ish méning bilen ketsun, bashqilar adem öltürmisun dégen iken. Biz anglighan hökümnamidimu ijra qilghuchi:

biwasite bash qomandani: muhemmed imin qadir, dep jinayi höküm élan qilin’ghanidi.

Uning aldidiki dargha ésilghan xitaylarghimu aldi bilen jinayi qilmishi békitilip xelqning birdek qoshulushi bilen qarar chiqirip dargha asqan iken.

Biz élip barghan mektupta mundaq qurlar yézilghan idi:

uyghur xelqining batur oghlani, zerepshan musteqil polkining qomandani, mayor muhemmed imin qadirgha:.

Sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi qeshqer shöbe biyurosining bash sékrétari axunop.

Merhumning yatqan yéri jennet bolsun, amin!

3. Milliy qehriman osmanjan toxti we xeyrulla nizamidinni esleymen

merhum osmanjan toxti bilen xeyrulla nizamidin, sherqiy türkistan yéqinqi zaman tarixida, kishiler qelbidin menggü untulghusiz orun alidighan, tillarda dastan bolushqa erziydighan milliy qehrimanlirimizdin hésablinidu.

U ikkilisi 1969-yili 8 – ayning 23 – küni atushning qarajül yézisidiki xitay armiyisi bilen bolghan jengde baturluq bilen jeng qilip, sherqiy türkistan xelqige öchmes iz we ülge yaritip alemdin ötken, milliy qehrimanlirimizdur.

23 – awghusttiki jeng asasi jehettin axirliship, düshmen armiyisi esirlerni tutup, baghlap, qoral yaraqlarni yighip, bir tereptin özining ölgen eskerlirini toshushqa temshiliwatqanda, osmanjan bilen xeyrulla ikkiylen yalghandin teslim bolghan bolup, bir – birini yölep düshmen eskerliri terepke yéqinlishidu, bularni körgen düshmen armiyisi ular éghir jarahetlen’gen, dep anche étibargha almaydu.

Osmanjan bilen xeyrulla eng axirqi bir tal qol bombisini mexpiy tutup düshmenning aldigha yéqinlishidu, bularni tutup baghlighili we tekshürgili alte esker kélidu. Pursetni gheniymet bilgen osmanjan we xeyrulla aldin wedileshken mesliheti boyiche qol bombisi bilen düshmenning alte eskirini özi bilen qoshup partlitip tajawuzchi armiyisini alaqzade qiliwétidu.

Düshmen’ge bérilgen bu eng axirqi qaqshatquch zerbe, düshmen eskerlirini qattiq wehimige salidu, ölmekning üstige tepmek dégendek, ölgen eskerlirini yighishturup bolalmighan xitay eskerliri yéngidin ölgen alte xitayning jesiti, tire – pireng bolup, parchilan’ghachqa, ularning közige atmish jeset parchiliridek körünüp, qiya – chiya qilip, ésedep yighlap, nechchisi qorqqinidin hoshidin kétidu. Éshekke küchüng yetmise ur toqumini dégendek, bu iplas xitaylar, esir alghan bizning ezimetlirimizni qara qoyuq dumbalap öch alghili turidu. Shu qétimqi jengde hayat qalghan ezimetlirimizdin bersimu saq qalmighanidi.

Merhum osmanjan milliy armiyining 3- atliq polkidin kesip almiship 1960-yillarning béshida qeshqer wilayetlik saqchi bashqarmisigha muawin bashliq qilip belgilinidu,

Melum bir yekshenbe küni osmanjan ailisi dost- yari buraderlirini yekshenbe künlük chaygha teklip qilip, öyning ichi téshini pakiz tazilap méhmanning kélishini töt közi bilen kütidu.

Merhumning ayali zulpiye xanim méhmanxana öyige kirip bir top toxularning öyni qalaymiqanlashturup, set chéchip yéngi tazilan’ghan öyning gilemliridin tartip hemme yerni toxu poqigha miliwetkenlikini köridu, osmanjanning xotuni jiddiyliship:

-way allah, kalla bu néme dégen reswachiliq! Kimning toxusi bu? Way men emdi qandaq qilarmen dep,- osmanjanni towlaydu. Osmanjan qarisa rast dégendek toxular öyni reswa qiliwetken. Ghezeplen’gen osmanjan yataq öyidiki ésiqliq turghan tapanchini achiqip toxugha qaritip oq üzidu, toxulardin qanchisi ölidu. Toxularning qalghan ikkisi udul qoshnisi liyu jingwéiy dégen xitayning öyige qarap mangghan iken. Keyni – keynidin étilghan ikki pay oq bilen xitayning qalghan ikki toxusimu ölüptu. Oq awazini anglighan xitay we heqemsayiliri öyliridin chuwulup chiqip yerde yatqan toxugha qarap hang- tang qélishiptu, oq del ikki toxuning béshigha tegken iken. Liyu jingwéymu öyidin chiqip toxusining ölgenlikini hem ikki toxuning béshigha étilghan oqning del oxshash jayigha tegkenlikini körüp ujuqup kétiptu. Kélip körüwatqan heqemsayilerge öydiki reswachiliqni körsitip qoshnilirini qayil qiliptu. Ular liyu xitayning öyige kirip qarisa öyning ichide toxu katiki turghudek, bir terepte toxuning yémiki turghudek, öyning échi sésiqchiliqqa chidap turghili bolmaydighan halette iken. U xitay bolsa yetmish yerdin yamaq salghan eski chapanni yépinchaqlap toxusining ichi aghriqida qarap turghudek…

Osmanjan öyini qayta tazilap kelgen méhmanlarning aldigha chiqip bolghan ehwalni dep bériptu, bolupmu osmanjanning atqan ikki pay oqining del jayida ikki toxuning béshigha tegkenliki hemmini qayil qiliptu. Xitaylar néme dégen usta mergen bu! -dégüdek…

Aridin üch kün ötkende osmanjanning ishxanisigha bir parche xet keptu, oqup qarisa, qanunsiz oq chiqirip bashqilarni biaram qilghanliqi üchün qoral tapshurulsun, dégen uqturush iken.

Osmanjan u xetke jawaben- men bir herbiy adem, qoral tapshurush düshmen’ge teslim bolghanliq hésablinidu, men hergiz qoral tapshurmaymen, dep chiqip kétidu.

Osmanjan héch némige qarimay derhal öyge qaytip kirip saqchi idarisidin bergen saqchi formisini séliwétip, herbiy formini kiyip, qorallirini ésip, saqchi bashqarmisining mashina shopurini chaqirip mashinini heyde!- dep sheherdin chiqip yarwagh köwrükige qarap yürüp kétiptu. Yarwagh köwrükidin ötkende xangdi terepke heyde- deptu! Shuning bilen udul xangdi 3 – atliq polkqa qarap méngiptu. Atliq polkning aldigha kelgende xitay shopurni heydiwétip, özi piyade polk derwazisi aldigha keptu. Aldin orunlashturulghan bolghachqa postta turghan eskerler osmanjan’gha herbiyche salam bérip derwazidin kirgüzüwétiptu…

Merhum osmanjan shéhit bolushning aldida, qeshqer wilayetlik su ishlar bashqarmisining bashliqi idi. U axunop bilen bille, sherqiy türkistan islam jumhuriyiti milliy armiyiside xizmet qilghan, köp qétim urushqa qatnashqan, péshqedem ofitsérliridin idi.

Teshkilat ichide, qozghilangning herbiy ishlar meslihetchisi we herbiy ishlargha mes’ul oqutquchi idi. U bir qétim bizge partizanliq dersi ötkende, ajayip qiziqarliq, kishini qayil qilidighan mezmunda ders ötken idi. Uning ötken dersliri hélimu yadimda, herqitim oylisam u ademge ich – ichimdin apirin oqumay turalmaymen.

Adem öltürüsh dunyada eng asan ish, – dep ders bashlighan idi merhum osmanjan,- peqet sende adem öltüridighan küchlük irade, qorqmas yürek bolsila kupaye. Buning eksiche haywan, uchar qushlarni öltürmek bek qiyin, yaki esla mumkin emes.

Mesilen, sanga bir qushqachni körsitip, mushu qushqachni öltür, dep wezipe qilsam, sen uni menggü öltürelmeysen, belkim bashqa bir qushqachni öltürüshning mumkin. Chünki qushqachlarning renggi oxshash, ularning mueyyen yashash sharait qanuniyiti yoq. U nede kech bolsa shu yerde yashaydu, nede dan bolsa shu yerge bérip jan saqlaydu, bügün bu yerde bolsa etisi u yerde bolidu. Yawayi haywanmu shundaq. Sanga melum bir yawayi haywanni körsitip uninggha belge sélip ashu yawayi haywanni öltür, désem sen bir ömür uni öltürelmeysen. Belkim bashqisini öltürüshüng mumkin.

Adem öltürüshchu? Bu bekla addiy. Peqet sende qorqmas irade bolsila kupaye! Men sanga melum bir sheherdiki ademni öltür, dep wezipe qilsam sen uni öltüreleysen. Chünki u ademning ismi bolidu. U ademning yashaydighan mueyyen bir turalghusi bolidu, uning ish orni, kespi, teqqi-turqi qatarliq belgiliri bolidu, sen shu qanuniyet arqiliqla u ademni tapalaysen we men tapshurghan wezipini orundiyalaysen.

Emma, biz hazirqi bu sharaitta adem öltürüsh bilen shughullanmaymiz, biz özimizning milliy hakimiyitimizni tikligendin kéyin, qanun arqiliq xelq düshmenlirini we milliy munapiq, weten xainlirini jazalaymiz, bu ayrim bir ehwal.

Belkim biz wetenning éhtiyaji, milletning kelgüsi üchün jazalimisa bolmaydighan weten xainliri, milliy munapiq…. Qatarliq delil ـ ispati toluq bolghan jinayetchiler bolidiken, uni jazalishimiz mumkin, bu bek addiy, ularni öltürüwétish emes, belki ulargha xainliq belgisi sélish, yeni bir tal kümüsh yingne bilen ularni sarang qiliwétish. Bir tal kümüsh yingne bilen ularni gas qiliwétish. Bir tal kümüsh yingne bilen ularning közini körmes, quliqini anglimas qiliwétish. Yaki gacha qiliwétish. Waqti kelgende inshaallah ularni eslige keltürüshimizmu mumkin,-dégenidi

u, yene her xil qorallarni ishlitish, qurashturush, qoral oqlirini yötkep ishlitish, oqning xususiyiti qatarliq téxniklarni ixlas bilen ögitetti. Undin bashqa dalada urush qilish, ormanliqta urush qilish, taghda urush qilish, tüzlenglikte urush qilish, düshmen küchlük biz ajiz ehwalda, düshmen bilen bir tereptin urush qilip bir tereptin chékinishte diqqet qilidighan ishlar qatarliq urush taktikisini emeliy meshiq bilen ögetkenidi.

Bir qétim biz bir nechche adem üstün atushning qaraghul dégen yérige bérip herbiy meshiq élip barghan iduq, shu qétimqi herbiy meshiqte biz qarigha étishning herxil usul maharetlirini puxta öginiwalghan iduq.

Qarajüldiki jengde merhum osmanjan düshmen armiyisini eng köp chiqimgha uchratqanlarning biri idi. Allah uningdin razi bolsun, amin!

Men osmanjanning bu derslirini anglighandin kéyin, uninggha bolghan hörmitim bekmu ashqan idi, nede körsem birdem paranglishiwalghum kéletti, epsus u adem kün boyi bek aldirash idi, merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymen, amin!

Merhum xeyrulla nizamidin, atushning boyamet yézisidin bolup, aliy mektepni baklawurluq unwani bilen püttürgen uniwérsitétning birinchi qarar studénti idi, u uniwérsitétni püttürgendin kéyin atush oblastliq 1-ottura mektepte oqutquchi bolghan. U shéhit bolushning aldida qeshqer waliy mehkimisining kadiri idi.

U xush chaqchaq, ademler bilen asanla chiqiship kétidighan, olturush qopushi bar, naxsha muzikigha hérismen, dostliri köp bir insan idi. Men uzundin biri uni tonuyttim hemde bir kesipte, bir tarmaqta bir mezgil bille ishligen idim.

Uning manga tesir qilidighan teripi, etrapliq pikir qilalishi, yiraqni körelishi, melum bir ishning aldi ـ keynide bolidighan yaxshi-yaman tereplirini aldin tesewwur qilalishi idi. U heqiqeten bir siyasiyon idi. Uning mundin 30 yil burun manga dégen tesewwurliri del bügünki künde réalliqqa ayliniwatidu.

Men xeyrulla nizamidin bilen dawamliq uchriship turattim, manga tapilaydighan ishi bolsa men béjirip qoyattim. U kündüzliri tala tüzge chiqmaytti. Siyasiy qanun orunliri uni tutushqa buyruq chüshürgen idi. Shunglashqa bezi bizningkide, bezide memtéli törexanning öyide, bezide bashqilarning öyide mexpiy turatti. Qeyerge barsa biz uni qoralliq qoghdayttuq. U bizge wezipe tapshurghanda ixlas bilen tepsiliy orunlashturatti, uning dégini boyiche ish béjirsek ishimizdin zadi chataq chiqmaytti.

1969 – yilning yaz pesli iyul aylirining melum bir küni, hawa bek issiq bir kün idi, méni xeyrulla chaqirghan iken, men memtéli törexan ning öyide xeyrulla bilen uchrashtim. U méni chaqirishtiki meqsitini éytti, qoralliq qozghilangning heriket yönilish layihe xeritisini sizmaqchi iken. Sizmaqchi bolghan xeritining mezmuni we meqsiti heqqide manga tepsiliy chüshenche berdi hemde xeritini bar meslihet qilip, bille sizmaqchi bolghanliqini éytti. Men xushalliq bilen qobul qildim. Shuning bilen xerite sizishqa lazimliq saymanlarni, qeshqer wilayetlik binakarliq qurulush layihilesh institutidin, chirtiyuj sizishqa ishlitidighan kwadrat taxtay, herxil sirkul, üch bulungluq sizghuch, üch qirliq masshtab sizghuch, 45 gradusluq sizghuch, herxil renglik qara qelem, kunupka mix qatarliq chirtiyuj sizishta kem bolsa bolmaydighan bir yürüsh eswab élip keldim hemde qeshqer wilayetlik yer ölchesh idarisidin qeshqer wilayitige tewe herqaysi nahiyilerning yürüshleshken topugirapik xeritisini élip keldim.

Ish teqsimati boyiche men qoralliq qozghilangning heriket yönilish xeritisining deslepki layihisini sizishqa kirishtim.

Xerite ikki chong mezmunni öz ichige alatti. Biri: düshmenning orunlishish ehwali we zerbe béridighan tüzsiziqliq musapisi. Ikkinchisi: qoralliq qoshunning chékinish yolliri we jan saqlighili bolidighan muhim jaylar.

Xeyrulla ish teqsimati boyiche, mijit siling élip kelgen herbiy axbarat boyiche xeritining yol musapisi, xitay armiyisining qeshqerdin pakistan’ghiche bolghan ariliqtiki orunlishish ehwali we tekshürüsh ponkitliri, saqchixanilar … Qatarliq jaylarni shertlik belge bilen izahlap, xeritige reng bérip pishildurush ishini qilmaqchi boldi. Men qeshqer wilayetlik yer ölchesh idarisidin élip kelgen topugirapik xeritini asas qilip, tik bulungluq koordénat sistémisi boyiche, tekshilik xeritisini sizip, uning koordénat nuqtisini békitip, qeshqerdin tartip sowét chégrasighiche hemde afghanistan, pakistan, keshmir chégrilirighiche bolghan yer shekli, yol xeritisini sizip chiqtim.

Yene biri qeshqerdin tartip qarajülgiche bolghan yol musape xeritisi idi, bu xeritimu nahayiti tepsiliy sizilghan idi, xerite mijit siling élip kelgen herbiy axbarat boyiche tepsiliy sizilghan idi. Qoralliq qisim chékinishke toghra kelgende qandaq chékinish? Nege bérip makanlishish, qeyerde öngkür bar? Qeyerde jan saqlighili bolidighan yawa méwiler bar? Qeyerde su bar? Qaysi yol bilen qeyerge chékinip chiqip ketkili bolidu….? Hemmisi tepsiliy xeritige ilinip shertlik belge bilen alahide izahlan’ghan idi. Hetta tarixtin biri ata ـ bowilirimiz mangghan kéyin tashlinip qalghan, owchi yoli, karwan yoli, chighir yollarmu xeritige ilin’ghan idi.

Xerite pilanlan’ghan muddet ichide sizilip, reng bérilip pütti. Xeritining izahlan’ghan qismigha merhum xeyrulla öz qelimi bilen nahayiti chirayliq qilip, “istiqlal yoli”, dep yézip qoyghanidi.

Biz bir nechche kün uxlimay yaki chala uyquda bu xeritini sizip chiqqan iduq, merhum memtéli törexan bizge kéreklik bolghan nersilerni üzüldürmey ekélip béretti, ussap kettinglar dep chayni aghzimizgha ekélip kichik baligha chay ichküzgendek ichküzüp qoyatti. Öy bek issiq idi, terlep ketkende bizni yelpüp segididetti. Merhum memtéli törexan wetenning azadliqi üchün, milletning bext – saadetke érishishi üchün héch némisini ayimaytti, biz urushta esirge chüshüp türmige tashlan’ghandimu, u xelqni qaytidin heriketlendürüp qoralliq qozghilangni dawamlashturmaqchi bolup, heriket élip bérip qeshqerni ongtey – tongtey qiliwetken iken, men türmide uning eyibleshnamisini körüp heyran qalghan idim. Uninggha 20 yilliq qamaq jazasi bérip, bir nechche yildin kéyin peylo meydan’gha élip kelgen idi, kéyin késel bolup, yash alemdin ötti, merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

Xeyrulla nizamidindin bizning qoralliq qozghilingimizni xelq’arada qollaydighan birer memliket barmu? Yaki yekke ـ yégane heriket élip bériwatamduq? Dep sorighinimda:

– bizning bu qétimqi qoralliq herikitimiz yekke – yégane emes, weten sirtidiki bir nechchiligen teshkilat we döletler bilen alaqe ornattuq. Ular bizning bu qétimqi herikitimizni emeliy herikiti bilen qollaydu. Bolupmu sowétlar ittipaqi bizning bu qétimqi herikitimizni qollash yüzisidin, bizge aghzaki wede béripla qalmastin, kélishimnamimu yazduq, kélishimnamide milliy musteqilliq herikitimiz mubada 10 yil dawam qilghan teqdirdimu, ular bizni qoral küchi, qoralliq qoshun, herbiy mulazimet, yémek – ichmek, oq – dora qatarliqlar bilen teminleshni öz üstige aldi. Pütün sherqiy türkistan xelqi bu urushqa atlan’ghan teqdirdimu, ularning yeydighan un – guruj, yagh, kiyidighan kiyim kéchek, hemmisini teminleydu, urush axirliship milliy musteqilliqimiz ishqa ashqandin kéyin uning bedilige, kansuning 2 – sertashtiki oran (oran – atom bombisi yasashta kem bolsa bolmaydighan bir ximiyiwi élémént) téghini bir yil échiwélishigha béridighan bolduq. Mana bu bizning kélishimnamimizning köpeytilgen bir nusxisi – dep manga körsetken idi, xeyrulla yene:

-bu qétim bizni sowétlar ittipaqining “yurtni qayturuwélish armiyisi” kütüwélip bizge emeliy yardem qilidu, biz peqet melum bir chégradin éghiz échip, ularning üsüp kirishige siyasiy jehettin shert hazirlap bersekla bolidu-, dégen idi.

Shu wejdin bizning sizghan xeritimizmu, ikki nuqtini asas qilghan idi.

Biri zerbe béridighan nishan, ikkinchisi, qoghdilidighan rayon.

Zerbe béridighan nishan, xitay armiyisining orunlishish jayi, yeni qeshqerdiki xitay armiyisidin tartip taki tashqorghan we qonjirap we chégra rayonidiki eskerlirining orunlishish jayi, tashqorghan’gha qaraydighan muji, tagharma, oytagh qatarliq jaylardiki xitay eskerlirining orunlishish jayi, yol tosush ponkitliri, peychusolar, yultuz belgisi bilen ipadilinip, shertlik belge qoyulup izahlan’ghan idi.

Qoghdilidighan rayon, qeshqer héytgah meschitidin taritip, ahaliler olturaqlashqan rayonlar, mektepler, doxturxana, balilar yeslisi, mazarlar, xitaysiz rayonlar bolup, bular sherqiy türkistan jumhuriyitining bayriqi bilen ipadilinip, shertlik belge qoyulup izahlan’ghan idi.

Xerite pütkendin kéyin, xeyrulla tashqorghanning suwash dawini bilen, atushning qarajülge alahide izahat bérip, kütüwélish we uchrishish nuqtisi qilip belge salghan idi we bu nuqtilardin xitay armiyisining orunlishish jayigha masshtab boyiche musapisini hésablap, tüz siziq boyiche yol ariliqini éniq ipadiligen idi.

Men 1995 – yili 5 – ay mezgilliride tashkenttiki uyghur medeniyet merkizining paaliyitige qatnishish pursitige ige boldum. U qétimqi paaliyet nahayiti katta échilghan bolup, wetendin chiqqan rabiye qadir xanim bilen ataqliq artis aytilla xaliq qatarliq köp kishiler qatnashqan idi. Paaliyet jeryanida nurghunlighan kishiler bilen tonushtum. Ularning arisida eyni waqitta yurtni qayturuwélish armiyisining générali bolghan abdurehim aqwash dégen moysipit kishimu bar idi. U kishi tashkentning yunus abad dégen yéride yashaydiken. Men u kishige tonushluq bergendin kéyin, biz yéqin dostlardin bolup kettuq. Bara – bara sirdiship, her qétim uchrashqinimizda kona ishlarni eslep hesretlinidighan bolduq.

Bizning bir qétimliq söhbitimiz 1969 – yilliridiki axunopning qarajüldiki urushigha kirip ketti. Shu künlerde yurtni qayturuwélish armiyisi rasttinla katta teyyarliq qilip, nechche qétim herbiy manéwir ötküzüp, sherqiy türkistan milliy musteqilliqini eslige keltürüsh üchün herbiy heriket qollinip, ichki jehettiki küchlerge maslashmaqchi iken. Sowétlar ittipaqining yardimini qolgha keltürüsh üchün, sherqiy türkistan xelqining milliy qehrimani ghéni batur, sherqiy türkistan milliy armiyisining polkowniki muhemmedjan yüsüp, podpolkawniki hashir wahidi, tonulghan yazghuchi yüsüp beg muxlisi qatarliqlar sowét hökümitige bir qanche qétim yardem sorap telep we teklip namilerni yézip ewetken iken.

1968 – yiligha kelgende ghéni batur bashliq uyghurlarning közge körünerlik wekilliridin 27 kishi qol qoyghan chong hejimlik mektupni shu chaghdiki sowét ittipaqining birinchi rehbiri bérjinéwgha ewetiptu. Shundaq qilip axiri bu tirishchanliqlar ishqa éshiptu. Sowét hökümiti muhajir bolup yashawatqan uyghurlarning weten qutquzush bataliyonlirini teshkil qilishqa ruxset qiliptu. Pursetni gheniymet bilgen wetenperwerler derhal heriketke kélip milliy armiyining générali zunun téyip bilen merhum is’haqoplarning rehberlikide weten qutquzush armiyisini qurup herbiy teyyarliqlarni bashlaptu.

Wetenni qutquzush radiosining anglitishlirimu hawa dolqunlirida yangrashqa bashlaptu. Weten ichide paaliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi bilen alaqe baghlap heriketni taza janlanduruptu. Öz’ara bir yürüsh kélishimnamiler imzaliniptu.

Epsus 1969 – yili 10 – aygha kelgende her xil bahane ـ sewebler bilen, shu künlerde aldinqi sepke qarap mangghan qoshun toxtitilip qoyuluptu. Uning sewebini sorighinimda:

biri: ichki jehettiki küchler, yeni sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi xelq’arada birer tesir körsitelmeptu.

Ikkinchi seweb: shu chaghdiki hakimiyet béshidiki bérijnéw, türkiyede turuwatqan iysa ependini ottura asiyagha kélip, hökümet teshkillep, yurtni qayturuwélish armiyisining mes’ulluqini öz üstige ilishni tapilisa, kélishni ret qilip, qizil kommunistlarning axirqi bir qétim méni yoqitishtiki neyringi dep unimaptu. Shuning bilen igisiz qalghan bu armiye öz aldigha heriket qilalmay, algha ilgirileshtin toxtaptu.

Shu chaghdiki herbiy qomandanlardin biri, öz aldigha esker tartip, weten’ge qarap mangghan iken, uni qolgha élip jazalaptu. Kéyin men u kishi bilenmu bir nechche yil ötkendin kéyin tonushup qalghan idim. U kishining ismi ilem türkistani iken. 1999 – yilidin tartip 2000 – yili 3 – ayghiche uning bilen tashkent, perghane, qoqent tereplerde bille boldum. Ilem türkistani qazaqistanning almutuluq uyghur bolup, shu dewrde yurtni qayturuwélish armiyisining polkowniki iken. U shu künlerde öz aldigha esker tartip türkistan üchün algha! Dep shoar towlap mangghan iken. Sowétlar ittipaqining herbiy bashliqliri keynidin qoghlap kélip, qoshunni arqigha chékindürüp, ilemni herbiy sotqa tapshurup 5 yilliq qamaq jazasi bérip, armiye ichi we sirtidiki barliq wezipisidin élip tashlighan iken. Uning leqimining türkistan dep atilishi, “türkistan üchün algha!” dep shoar towlighan bolghanliqi üchün, bashqilar uni “türkistan” dep ataydighan bolghan iken.

4-milliy qehriman meryemni esleymen

Yétiptu qipqizil qan’gha boyulup,

chachliri chuwulghan mesume bir qiz.

Mushtumi türülgen qehri ghezeptin,

kökside qalghandur pilimottin iz.

Ene yash balilar, qawul yigitler,

yétiptu tughulghan yérini quchaqlap.

Aqsaqal boway we mezlum momaylar,

yighlaydu saqal we chachni tutamlap.

………………………………….

Yéqinqi zaman sherqiy türkistan tarixida yuqiri baha bérip, tillarda dastan qilishqa erziydighan ot yürek, batur ayal qehrimanimizdin biri del meryemdur.

Meryem 1969 – yili 8 – ayning 23 – küni atushning qara jüldiki kengral yulghunluqida düshmen bilen qanliq jeng qilip shéhit bolghan idi.

Uning shéhit bolghan waqti del uning 22 yashqa toshqan küni idi.

Axunop bashchiliqidiki qoralliq qisim 23 – küni etigini sübhi bilen atushning qarajül yézisigha bérip orunlashtuq.

Kelgüsi qilidighan xizmetlerni orunlashturup bolup, dem ilishqa bashlighanda, qarawulluq nöwiti mijit silinggha kelgen idi, yol üstide charchap késel bolghan mijit silingning halidin xewerdar bolghan meryem, teshebbuskarliq bilen mijit silingning qarawulluq nöwitini ötküzüwélip, saet ikki din töt giche postta turmaqchi bolidu. Postta turush jeryanida yol boyi hawaning issiqida kirliship ketken paypaq, yaghliq qatarliq nersilirini yuyup yulghunning shéxigha artip qoyidu.

Arqimizdin qoghlap, izdep kéliwatqan düshmen qoshunliri, yiraqtin durbun bilen yulghun’gha ésiqliq turghan renggareng kiyimlerni körüp, del meryem bar yerge yéqinliship kélidu.

Meryem éhtiyat yüzisidin ayal bolghanliqi üchün bizdin xéli yiraq yerde postta turup düshmen ehwalini közitip turghan iken. Yulghun shaxlirining shirildighan awazini tuyghan meryem adem keldi, dep ornidin turidu, qarisa xitay eskerliri iken.

Meryem derhal yénidin tapanchisini élip düshmen’ge qaritip oq chiqiridu, neq meydanda düshmenning ikki eskiri ölüp, yang peyjangi éghir yaridar bolidu, bille kelgen düshmen eskiri merhum meryemge qaritip oq chiqirip meryemni shéhit qilidu.

Biz ikki kéche ـ kündüz uxlimay yaki bir nerse yémey yol mangghan bolghanliqimiz üchün, meryemning tapanchisidin chiqqan oqning awazini anglimay peqet düshmenning 56 lik aptomatidin üzülmey chiqqan oqning awazidinla oyghan’ghan ikenmiz, meryem baturlarche shéhit boldi. Bizning zerbimizdin düshmen eskerliri qéchishqa bashlidi, urush axirliship, tazilash bolghanda düshmen eskerliri: “eger mushu xotun oq chiqirip sepdashlirigha xewer bermigen bolsa we bizning ademlirimizni öltürmigen bolsa, biz munchiwala chiqim tartmayttuq, munchiwala adimimiz ölmeytti, bularni tirik qolgha chüshürettuq” dep, meryemning jesitini parche ـ parche qilip tashlighandin kéyinmu yene uningliq bilen qalmay, merhumning qolini késip yulghunning shéxigha qaritip atidu, qol yulghunning shéxigha artilghan péti qélip qalidu, shuning bilen hazirghiche uyerning ismi xelqning aghzida”ésilghan qol” dep atilidighan bolghan.

Merhum meryemning milliti tunggan idi, u qeshqer yéngisheher nahiyisining bingtüen’ge qarashliq sawxu meydanning ishchisi idi. Medeniyet inqilabining deslepki mezgilide bingtüendin isyan kötürüp qeshqerge qéchip kelgen isyanchilardin idi, u özining menggülük yaxshi köridighan éri islam bilen, qeshqerdiki hazirqi “dostluq” soda sariyining kona orni sawxu méhmanxanisi bolup, shu yerde turghan idi. 1966 – yili 11 – ay mezgilliri idi, sawxu méhmanxanisida merhum meryemning éri islam, xitaylar teripidin wehshiylerche qiynap öltürülidu.

Uning éghiz ـ burnigha eski paypaq tiqip, ikki qolidin tünglükke ésip qoyup öltürgen iken. Érining dawasini qilghan meryem, aylap saqchi orunlirigha barsa uning jawabi”medeniyet inqilabidiki ammiwi herikette bolghan egri ـ toqayliq” dégen yekün bilen axirlishidu. Érining ich aghriqigha chidimighan meryem, kochigha chiqip xitayni körse tillap, qoghlaydighan adetni herküni dégüdek qilidu. Meryemning ishi keng jamaetchilikke melum bolidu. Uning néme üchün shu halgha chüshüp qalghanliqidin xewer tapqan jamaet uninggha ich aghritidu, emma, tüp amalini qilalmaydu, hoquq yenila xitay kommunistlirining qolida idi. Bu ishtin xewer tapqan sherqiy türkistan xelq inqilabi partiye teshkilati, meryemni yénigha tartip uning halidin xewer élip, turmush yolini orunlashturush yüzisidin, qeshqer shehirining östeng boyidiki “sawxu ashxana” sigha apirip, ibrahim goshung dégen kishige tapshuridu we ishqa orunlashturidu, ibrahim goshungmu bizning teshkilatning adimi idi, (merhumning yatqan yéri jennet bolsun, amin!) meryem ashxanida kütküchilik qilghach teshkilatning alaqilishish ishini béjiridu, tedrijiy halda partiyige qobul qilinidu.

Wetenning her qaysi yéridin kelgen teshkilat ezaliri sawxu ashxanisigha kélip meryem bilen körüshüp andin axunop bilen körüshidighan bolidu. Bu ish uzun’gha barmaydu, hiyliger düshmen alliburun meryemni nishan’gha élip, zerbe bérishke kirishmekchi bolidu, meryemning bixeterlikige köngül bölgen teshkilat rehberliri, meryemning xizmet ornini özgertip, chet’el bilen alaqilishish bölümige yötkep élip kélip, radistliq ishigha mes’ul qilidu, meryem shundin bashlap, radistliqni öginip, chet’el bilen bolidighan pütün alaqe ishini meryem qilghan idi. (merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!)

men peylo meydandiki waqtimda bir türküm jinayetchilerni aqsudin élip kélip, bir qanchisini men bar etretke solap qoydi, ular bilen bara ـ bara tonushup sirdishidighan bolduq. Ular méning kimlikimni bilgendin kéyin, méni tonuwaptu, chünki, xitaylar 70 – yildin 75 – yilighiche, uyghuristanning hemme wilayet, sheherliride axunopchilarni daghdugha bilen körgezme qilghan iken, körgezmide bizning qilghan ishlirimiz, biz ishletken qorallarning bir qismini, durbun, qoralliq qozghilangning xeritisi, shéhit bolghan besh kishining keynidin tartilghan resimi, ikki taghar pul, sherqiy türkistanning bayriqi, istiqlal gézitining bir qanche nusxisi, seperge atap iliwalghan kiyim – kécheklirimiz ….. Hemde merhum meryemning ishletken s s s r markiliq radio alaqilishish apparatini uzun yil körgezmige qoyghan iken…

Merhumgha janabiy allahdin jennet tileymen, amin!

5-merhum nizamidinni esleymen

merhum nizamidin qeshqer shehiridin bolup, qeshqer wilayitining sabiq waliysi abdurehim petekning oghli idi. U 1969 – yili 8 – ayning 23 – küni atushning qarajüldiki jengde düshmen teripidin shéhit qilin’ghan eng yash jengchimiz idi. U shéhit bolghanda téxi 18 yashqa toshmighan gödek, sebiy bir bala idi.

Uning dadisi abdurehim iminop merhum axunopning yéqin sepdashliridin bolup, sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi merkizi béyuroning ezasi, qeshqer shöbe béyuroning alahide teptishi idi. Nizamidin dadisining alaqe ishlirini qilidighan mexsus alaqichisi idi. Dadisini xitay eskerliri 1969 – yil 8 – ayning 18 – küni tutqili kirgende u öyde iken. Dadisining tutulush waqtidiki düshmenning dadisigha qilghan muamilisi yash nizamidinning qelbide chongqur öchmenlikni qozghaydu, shu wejdin bizning qoralliq qozghilanggha özlükidin telep qilip qatniship, dadisining qisasini almaqchi bolidu.

Nizamidin ailisi tarixtin biri xitay tajawuzchilirigha qarshi qozghalghan tarixi heriketlerde aktip ipade körsitip, héch némisini ayimighan shereplik aile hésablinidu. Qumuldin qozghalghan 32 – yilliridiki xoja niyaz haji qozghilangchiliri qeshqerge kelgende nizamidinning bowisi, nurghun pullarni iane qilip, xitay tajawuzchilirigha qarshi bu büyük heriketke bir ülüsh hessisini qoshidu. Düshmen’ge chish tirniqi bilen qarshi turidighan bu aile perzenti özini bu qétimqi musteqilliq inqilabigha atap, baturlarche shéhit bolghan idi. Men uning ashu waqittiki jan üzüwatqan halitini hélimu yadimdin chiqiralmaymen. U mende chongqur tesirat qaldurghan idi. Merhum axunop uningdin:

séni buyerge kim élip chiqti?- dep ikki kün burun sorighanda, “méni wijdanim élip chiqti”, déyeligen idi.

U yene qandaqtur axunoptin xapa bolghan ahangda dadamni düshmenler tutup ketken tursa, men dadamning intiqamini almamtim?! Dep domsiyip qarap qoyghan idi. Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

6-milliy qehriman muhemmed imin qadirni esleymen

Merhum qehrimanimiz muhemmed imin qadir mekit nahiyisidin bolup, mekit nahiyilik ottura mekteptiki waqtida, xitay tajawuzchilirigha qarshi söz we herikette bolghanliqi üchün mekteptin heydilinip, bir mezgil nazarette turghan iken.

Ot yürek, yash muhemmed imin qadir, medeniyet inqilabining deslepki mezgilliride yenila xitaylarning haqaretlishi we kemsitishige uchrap, mekitte turalmay qeshqerge chékinip kelgen idi. Qeshqerge kelgendin kéyin, teshkilatning yardimi bilen bir yürüsh qorallarni élip tekrar mekitke bérip, xelqni qaytidin teshkillep, mekitning hoquqini qoral küchi bilen tartiwélip, mekitte yéngi bir weziyet yaratqan idi, mekittiki özgirishtin xewer tapqan qoshna nahiyilermu muhemmed imin qadirdin öginip, qoral küchi bilen hoquq tartiwélish körüshini bashlighan idi.

Muhemmed imin qadir yalghuz mekit nahiyiside emes, belki pütün dolan teweside “musteqil bir dölet” qurghandek keypiyat yaritalighan idi. Chongidin kichikigiche xelqning hemmisi uni özining qedirdan dahiysidek atap, hemme yerde” yashisun muhemmed imin qadir!” dep shoar towlaydighan bir keypiyat istixiyilik halda shekillen’gen idi. Men bir qanche qétim mekit nahiyisige barghan idim, chünki méning mekitke bérish sharaitim yaxshi idi. U zamanlarda oxshash bolmighan köz qarashlar tüpeyli, pütün qeshqer wilayitining yolliri tosulghan idi, men her qaysi nahiyilerge bexiraman bérip kéleleyttim. Shu wejdin muhim ish bolsa, teshkilat méni ewetetti.

Men deslepki qétimda maralbéshi tereptin barghinimda sériq boya, chongqurchaq, yéngi östeng, awat qatarliq yézilardiki yéngidin bazar achqan kichik ـ chong tijaretchiler mallirini satqanda, “yashisun muhemmed imin qadir!” dep towlap sétishidiken. Men uni körüp, heyran qalghan idim. Chünki u zamanda, medeniyet inqilabining kasapitidin hemme adem mejburi halda bir ـ biri bilen körüshkende “yashisun mawjushi!” dep körüshetti. Undaq dep küreshmise, mawjushigha sadiq emes, dep xapiliq tartatti. Kishilerning muhemmed imin qadirni yashisun! Dep towlashliri, del xelqning xitay kommunistlirigha bolghan qarshiliq ipadilirining addiy bir qismi idi.

Bolupmu, muhemmed imin qadirning mekitning chasa budüyning qorallirini bulash, poskam köwrükini saqlawatqan xitay eskerlirining qorallirini bulash, mekit nahiye ichidiki qeshqerge kétiwatqan xitay armiyisining qorallirini bulash qatarliq weqelik, keng xelq ammisigha tarqalghandin kéyin, muhemmed imin qadirning dangqi tengritéghining shimalighimu bérip yetken idi.

Kishiler aghzida, mekitte “dolan hökümiti” quruluptu, dégen parang keng tarqalghan idi. Mekitte öz aldigha qanun turghuzup, jinayi ishlar jinayitini jazalaydighan ishlar téz arida yiraq ـ yéqin’gha tarqalghan idi, muhemmed imin qadir turuwatqan traktor ponkitining derwazisi aldigha, xitaylarning jesiti pat – pat ésilip turatti. Yangratqulardin xitaylarning jinayi qilmishliri xelq ammisigha élan qilinip turatti. Ular öz aldigha qanun chiqirip, jinayetchilerni dargha ésip öltüretti. Men barghan bir qétimda bir xitayning dargha ésilghanliqini körgen idim. Ulardin sorisam her qétim xitaylarni dargha ésip jazalash élip barghanda ularning jinayi qilmishini ochuq ـ ashkara halda xelqqe bildüridiken.

Muhemmed imin qadirning qoshuni tertipke sélinip, herbiy tüzüm boyiche özgertip teshkillen’gendin kéyin, hemme ishlar öz ritimigha chüshken idi. Axunop muhemmed imin qadirning ösüp yétilish tereqqiyatigha bekmu köngül böletti. Her qétim adem ewetip alahide xizmet tapilaytti. Eng axirqi qétim barghinimda biri muhemmed imin qadirning anisining xewirini élip kelgen idi. Anisi muhemmed imin qadirni bir kélip ketsun dégen iken. Muhemmed imin qadir yénimda méhman bar, dep bérishni ret qilghan idi, uqsam muhemmed imin qadirning anisi tughqan iken, shu wejdin balam kélip at qoyushqa qatniship bersun dep chaqirghan iken.

Men bérishni tewsiye qildim. Muhemmed imin qadir baridighan boldi. Biz yolgha chiqishtin burun aldin ewetilgen adem yollarni charlap barsa bolidu, dégen xewerni berdi, biz bir qanchimiz muhemmed imin qadirgha hemrah bolup, bille barduq. Aldi ـ keynimizde bir qanche qoralliq jengchiler bizni alahide qoghdap mangatti. Öyge kirish bilen, merhumning anisi qilidighan ish tapalmay, bekmu xursen bolup ketti, dasqanni nahayiti keng saldi, biz edep ـ exlaq bilen jim olturduq, kütülmigen yerdin:

sen méni chaqiriptikensen, he! Biz kelduq, néme muhim ishing bar idi?- dep soridi, muhemmed imin qadir.

balam! Men tughqili besh kün bolay dep qaldi. Eslide üch kün ichide at qoyush kérek idi, sen balining chongi, sen at qoyushqa qatniship bérishing kérek idi, shunga séni chaqirghan idim,- dédi, anisi.

ismini muhemmed imin qoy!

Balam! Bu néme dégining. Séning isming muhemmed imin tursa, yene némige séning ismingni qoyimen.

men sherqiy türkistanning balisi, méni sen weten’ge atiwetken, uning ismini muhemmed imin qoysang bolidu,- dédi, de ـ ornidin des turup méngishqa temsheldi.

Men néme qilishimni bilmey, qadiraxun akimiz bir dua qilip bersun dep, duagha teklip qildim. Ayighida qurut ölmeydighan, séxi – saxawetlik qadir axun akimiz uzun bir sürini ünlük oqup bolghandin kéyin, qolini égiz kötürüp:

ih! Rebbim, men sendin dawamliq oghul perzent bérishni tileyttim. Sen manga oghul perzent ata qilding. Qilghandimu tüzük bir perzent ata qilghan ikensen, men sendin u dunya bu dunya razi. Men oghlum muhemmed iminni sanga tapshurdum. Öz panahingda saqlighaysen, amin allahu ekber, dédi, de ـ ornidin des turup ichkerki öyge kirip buquldap yighlighili turdi, bizmu bir nerse déyishke pétinalmiduq, bir piyale chaymu ichmestin dasqandin turduq. Bu ish manga bekmu tesir qilghan idi, yol boyi bir – birimiz bilen gepleshmey kelduq.

Men hazirmu shu kündiki bolghan geplerni untuyalmaymen. Qandaq bérip qandaq kelgenlikimnimu hazirghiche esliyelmeymen. Yolda peqet aldi ـ keynimizdiki qoralliq eskerlirimizning ayighining awazidin bashqa héch bir néme anglanmaytti. Hélighiche ashu geplerni oylighinimda, ich ـ ichimdin muhemmed imin qadirdek bir uyghur oghlanimizning bu dunyada bolup ötkenlikidin cheksiz pexirlinimen.

Muhemmed imin qadirning anisi nusret semer, mekit nahiyilik xelq hökümiti ayallar birleshmisining mudiri bolup, ayalla hakimi idi.

Men uni eng axirqi qétim, 1969 – yili 8 – ayning 27 – küni atushning herbiy rayon türmiside körgen idim. Deslepte u méni tonumidi, chünki méning béshimgha nechche métir daka téngilghan idi. Awazimni anglap méni tonup, hörmitini bildürüp, men üchün xitaylarni bir qepes tillap, urushup ketken idi. U bizning eng axirqi widalishishimiz bolghan iken.

1970 – yili 1 – ayning 21 – künimu yaki bashqa künimu, shu künlerde men taza sarasimide idim, ésimde qalmaptu, uninggha ölüm jazasi bérilip, mekitte ijraqilghanliqini anglap, bekmu qayghurdum, uni uzun eslidim. Qachanmu ashundaq bir ezimet yene dunyagha kéler?- dep kelgüsige nezer tashlidim.

Uninggha ölüm jazasi bérilidighanliqi bir kün burun uqturulghan iken, u kéchiche shoar towlap türmidikilerni uxlatmaptu, xitay eskerliri uninggha gep qilsa, yaman bolsang méning qéshimgha chüsh, sen bilen yüzturane sözlishimiz,- deptu, xitay eskerliri yaki bashqa gundipaylarning héch qaysisi yénigha kirelmeptu, etisi ölüm meydanigha élip chiqqanda, yenila shoar towlighan iken, boynigha sirtmaq sélip awazini chiqarghili qoymaptu.

Merhumni zerepshan derya boyidiki jaza meydanigha élip chiqip étip shéhit qiliptu, merhum shu yili 23 yashlarda idi. Muhemmed imin qadirgha jaza bergen küni rozi hékimgimu jaza bergen idi, her ikkilisini jaza meydanigha élip chiqqanda aghzigha éghizduruq sélip, boynidin inchike simda sirtmaq sélip mangghan iken, rozi hékimni mashinigha basqandila xitaylar urup dessep, qolidiki qatilliq qorallirini ishqa sélip qiynap öltürüp bolghan iken, jaza meydani zerepshan derya boyigha chiqqanda uni mashinidin chüshürse alliburun ölgen iken, resmiyet yüzisidin bir pay oq chiqirip ishni tügitiptu.

Nöwet muhemmed imin qadirgha kelgende, mashinidin sörep chüshürüp birinchi pay oqni ong qoligha, ikkinchi pay oqni sol qoligha, üchinchi pay oqni putigha, shundaq qilip her bir pay oq chiqqanda merhum sentürülüp düshmen’ge oqtek étilip kélidiken, düshmen keynige siljip qachidiken, ilgiri – axir bolup 16 pay oq bilen qiynap öltürgen iken.

Jaza meydanigha barghan xitay bashliqliri we uning reqibliri qaqaqlap külüp tamasha qilghanliqini neq meydanda bolghan kishiler éytip bergen idi, u küni pütün mekit xelqini mejburi höküm élan qilish yighinigha élip chiqqan iken. Merhumning qan kiyimlirini uzun muddet saqlighan anisi nusret semer kéyinki künlerde xéli awarichilik tartiptu, uning ukisigha rasttinla muhemmed imin dep at qoyghan iken.

Kéyinki künlerde bashqilar uni memet dep chaqiridighan boptu, inshaallah! Belkim merhumning ukisi memet, hazir hayatla bolsa 44 yashqa kirdi. Men merhum muhemmed imin qadirgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymen! Amin! Uning aile tawabiatlirigha sewri taqet tileymen. Aliy hörmitimni bildürimen!

7-merhum yüsüp qadir dawutni esleymen

Merhum yüsüp qadir dawut mekit nahiyisidin bolup, muhemmed imin qadirning birinchi derijilik qoghdighuchisi hemde zerepshan musteqil polkining muawin qomandanliridin biri idi. Uninggha ölüm jazasi bérip 1970 – yili 5 – ay öpchöriside mekitning zerepshan derya boyida qetle qilghan idi.

Merhumning jesitini élip kélishke barghan ata – anisi we aka ـ singilliri, merhumning jesitini körgendin kéyin özini tutalmay, hörkirep yighlap kétidu, uning pütün bedenliri titma – katang bolup, saq yéri qalmighan iken. Jarahet izini körgen ata – anisi, aka – uka, singilliri merhumgha chidimay yighlap hoshidin kétishidu. 14 yashliq singlisi yighlighan péti jesetning üstige özini tashlap jan üzüp kétidu, merhumning jesitini élip kétishke kelgen yüsüp qadir ailisi, jesetni ikki qilip élip kétidu. Merhum shu yili 22 yashlarda idi.

Men yüsüp qadir dawut bilen mekitte tonushqan idim. U chebdes, qolidin ish kélidighan yaramliq bir yigit idi, muhemmed imin qadirning hemme ishigha dégüdek hemkarlishidighan jesur ezimet idi. Muhemmed imin qadirdin bir minutmu ayrilmaytti. U qoralgha bekmu hérismen idi, qoralning eng yaxshisini tallap ésiwalatti. Bosh waqitlirida herbiy meshiqni qoldin bermey uni buni étip öz maharitini östüretti. U düshmenning 20 eskirini öltürüwélip bu alemdin ketsem közüm yumulatti deydighan. Derweqe u düshmen eskiridin rasttinla xéli öltürgen iken. Men uning höküm namisini körgende uning qehrimanliqigha apirin oqughan idim.

Men uning bilen qeshqerdiki”öginish kursi” da bir kamérda bir qanche kün bille bolghan idim. U künlerde men “sarang” idim. U men bilen bir nechche kün turghandin kéyin méning qéshimdin mekitke élip kétilgen idi. U manga nurghun ishlarni dep bergen idi. Uzun qalmay uning shéhit bolghanliq xewiri keldi, hökümini bizning kamérgha chaplap qoyghan idi. Uning hökümide: bir qanche xitay bashliqlarni öz aldigha soraq qilip öltürgenliki yézilghan idi. U özining ölüp kétishini biletti. Bir küni manga: men haman ölimen. Emma bir ewlad qalduralmidim-, dégen idi. U shu chaghda téxi öylenmigen bir bala idi.

Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

8-merhum abdukérim sawutni esleymen

Merhum abdukérim sawut (leqimi lengwaza), esli yurti yéngisheher nahiyisining xan ériq yézisidin bolup, kéyinki mezgillerde qeshqerge köchüp kélip orunlashqan idi. Men merhumni burundinla bilettim. Hazirmu qeshqer shehiride hashimaji saetchi, iminjan dodey deydighan iniliri bar. Merhum abdukérim sawut 1970 – yili 7 – ayning 18 – küni qeshqer shehiridiki höküm élan qilish chong yighinida ölüm jazasi bérilip ijra qilin’ghan idi. Jaza élan qilish meydanigha bille chiqtuq. Emma u axiretke seper qilip ketti. Bu kün sherqiy türkistan tarixidiki éghir musibet küni bolup, shu küni wetinimiz sherqiy türkistan boyiche 78 kishige ölüm jazasi bérip, birla waqitta her qaysi sheher we wilayetlerde ijra qilin’ghan idi. Ularning hemmisi sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezaliri idi.

Men abdukérim sawut bilen ta ölümge höküm qilishqa chiqqan’gha qeder bir kamérda yatqan idim. U özining ölümge höküm qilinishigha zadi ishenmeytti we bilmeytti. “men gunahsiz, méning héch qandaq gunahim yoq, men peqet qeshqerge kétiwélish üchün muhemmed imin qadirning mashinisigha chiqiwalghan idim” deytti. U mekittin kelgen muhemmed imin qadirning mashinisi bilen sughun’gha kélip esirge chüshken idi.

Höküm élan qilish chong yighinigha chiqqanda, hemmimizni wilayetlik türmining hoylisigha yighip, put ـ qollirimizgha koyza – kishen sélip, üstilep qattiq baghlap jaza meydanigha élip mangghan idi. Uning béshigha ölüm jazasi bérilidighan kishilerge kiygüzülidighan kulani keydürgendimu bir némini hés qilmighan idi, peqet aldidiki mashinidiki kishilerning béshigha kiydürülgen ölüm jazasi taxtiyini körgendila, öziningki bilen sélishturup andin öziningmu ölümge höküm qilin’ghanliqini bilgen idi.

U gerche naraziliq bildürgen bolsimu héch kim uning gépini chüshenmeytti. Basmadap élip mangghanlarning hemmisi xitay eskerliri idi. Men ölüm meydanida néme üchün uninggha ölüm jazasi bérilidighanliqigha diqqet qilip anglap turdum.

– sowét shyujéngjuyi xainlar guruhi biwasite pilanlighan axunop bashchiliqidiki qeshqerdiki eksil’inqilabiy qoralliq topilangning shérik jinayetchisi abdukérim sawut, terkibi poméshchik, buzuq unsur qalpiqi bilen köp qétim türmige kirip jazalan’ghan, zaman özgertish xiyalida bolghan. Mekittiki muhemmed imin qadirgha meslihet körsitip, mekit nahiyilik soda kopiratipining magizinigha ot qoyup köydürüp, nurghun iqtisadi ziyan salghan. Tiznap deryasining süyini qoyup bérip, mekit nahiyisini sugha basturmaqchi bolghan, köp qétim qoral yaraq bulashqa qatniship, xelq azadliq armiyimizning shan ـ sheripige dagh chüshürgen. Xelqning ghezipi küchlük öltürmise bolmaydighan jahil jinayetchidur…… Dégendek jinayet bilen ölümge höküm qilghanliqini élan qilghan idi.

Kéyin peylo meydanigha bérip, bashqilardin uqsam, u heqiqeten baturluq bilen xizmet körsetken, köp urushqa qatniship ajayip pidakarliqlarni körsetken iken.

Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

9-merhum sidiq toxtini esleymen

Merhum sidiq toxti mekit nahiyisidin idi. 1969 – yili 8 – ayning 21 – küni mekit zerepshan polki bilen bille, sughunchazida düshmen teripidin esirge chüshken jengchilerdin idi.

1970 – yili 7 – ayning 18 – küni qeshqerdiki höküm élan qilish chong yighinida ölüm jazasigha höküm qilin’ghan yette kishining biri idi. Shu küni pütün sherqiy türkistanning hemme wilayet we sheherliride birla waqitta 78 kishige ölüm jazasi bérip, ijra qilin’ghan idi. Bu kün sherqiy türkistan tarixidiki untulghusiz éghir musibet küni bolup xatirilen’güsi.

Men merhum bilen qeshqer wilayetlik türmide bir yildek bille yatqan idim. Bir – birimizdin hal sorushup turattuq. Men u kishini”bowayi qember” dep chaqirattim. Chünki uning özige yarishimliq qapqara saqili bar idi. Gep ـ sözlirimu dini ölimalardek natiq idi. Men merhumning qehrimanliqi heqqide köp paranglarni anglighan idim. Merhum péshqedem eskerlerdin bolup, muhemmed imin qadirning polkigha özlükidin kélip tizimgha aldurup esker bolghan iken. U polkning ataqliq pilimotchisi iken. Köp urushlarda düshmenning eskirini pilimotning zerbisidin bash kötürgüzmey, qisimning ilgirilishi üchün yol achqan iken. Bolupmu mekitning chasa budüyini muhasirige élip, qorallirini bulighanda, xitay armiyisining bashliqlirini ündekke keltürüshte, jesurluq körsetken iken. Merhum alemdin ötkende 55 yashta idi. Men uninggha bérilgen jazaning sewebini diqqet bilen anglap turghan idim.

Qoral yaraq bulighan, bigunah xenzu ishchi xizmetchilirini öltürgen, xelq azadliq armiyimizning kadir – ofitsérlirini haqaretligen we öltürgen….. Dégendek jinayetlerni uninggha artqan idi. Emma kimni öltürdi? Nechchini öltürdi? Tepsiliy éytmighan idi.

Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

10-merhum exmetjan munirni esleymen

Merhum exmetjan munir 1970 – yili 7 – ayning 18 – küni qeshqerde ölümge höküm qilin’ghan 7 kishining biri idi. Shu küni wetinimiz sherqiy türkistanning hemme wilayet, sheherliride birla waqitta 78 kishige ölüm jazasi bérilip, sherqiy türkistan tarixida éghir musibet küni bolghan idi. Men exmetjan munirni birinchi qétim we eng axirqi qétim qeshqer wilayetlik türmining hoylisida, etigen saet altide hökümge élip chiqidighan mehbuslarni birdin – birdin baghlap, put ـ qollirimizgha koyza ـ kishen sélip, ölümge höküm qilinidighanlarning béshigha kula kiydürüp, ölüm jazasi bérilidighanlargha asidighan qizil köpeytish belgilik taxtayni asqanda, ölümge höküm qilinidighanlar birdin ـ birdin ayrim mashinigha olturghuzulup, 10 eskerning nazariti bilen jaza meydanigha élip mangghanda körgen idim.

U méning eng axirqi we birinchi qétim körüshüm shundaqla widalishishim idi. U ölüm meydanigha élip méngishning aldida, baghlawatqanda qandaqtur yuqiri awazda déklamatsiye ahangida “sherqiy türkistan… Yolwas…. Merd …” dégendek sözlerni qilghan idi, xitay eskerliri aghzigha birnémilerni tiqip sözligili qoymighan idi. Uning u kündiki haliti hélimu ésimdin chiqmaydu. U ölüm meydanigha emes, belki toygha kétiwatqandek gheyretlik, jesur, heywetlik körünetti, xitay eskerliri uning shillisidin bésip turghan bolsimu, pisent qilmay, meghrur qiyapette hemme terepke teng qarap, kishiler bilen widalishiwatqandek qilatti.

Bizni wilayetlik türmining derwazisidin élip chiqip, héytgah tereptin yarwagh terepke heydep, uyerdin töshük derwaza arqiliq tümen kölining aldi bilen aylandurup, sheherlik hökümetning aldi, xelq meydanigha élip kélip, reis munbirining aldida chong yolda mashinining ichide öre turghuzup, birdin – birdin höküm élan qilghan idi. Uning üstidin chiqirilghan hökümname we eyibleshnamide:

-sowét shyujéngjuyi xainlar guruhining qeshqerge qaqqan qoziqi, eksil’inqilabiy qoralliq topilang kötürüp, prolétariyat diktatoriliqidiki hakimiyetni aghdurmaqchi bolghan, türmidiki özgertish jeryanida, özgertishke qarshiliq qilip, jinayetchilerni qutritip, yene qoralliq qozghilang kötürmekchi bolghan……. Dégendek gepler bilen ölümge höküm qilghan idi.

Exmetjan munir ghulja wilayitining chapchal nahiyisidin idi. Aliy mektepni püttürgendin kéyin xizmet teqsimati bilen qeshqerning uyghur toluq ottura mektipige xizmetke orunlashqan idi. U oqutquchiliq qilghan mezgillerde, uning qeshqerdiki tesiri xélila chong bolghan idi. Méning zamandash dostlirimdin anglishimche, exmetjan munir qeshqer yashlirigha shu zamanning özide, shimalning medeniyitini tarqitip, olturush – qopush, oyun tamashalarda köp yashlarni özige jelp qilip, chong sorunlarni hasil qilghan iken.

Uning bilen bardi-keldi qilidighanlarning sani kündin ـ kün’ge éship, qeshqerde uninggha ixlas qilidighanlarning sani melum derijige yetken iken. Kéyin u eksil’inqilabiy jinayet bilen qolgha ilin’ghanda, uning bilen bardi-keldi qilghanlarning hemmisi dégüdek qolgha ilinip, jazalan’ghan idi, uning soruni adettiki sorun bolmastin musteqilliqni terghib qilidighan siyasiy sorun bolghan iken. Merhum shu ish bilen 15 yilliq qamaq jazasigha uchrap, peylo meydanigha barghandin kéyin, türmidiki sepdashlar ichide küreshni dawamlashturup, “dehshetlik boran partiyisi” qurup, peylo meydanida qayta qoralliq qozghilang kötürmekchi bolghan iken. Uning teshkilatigha qatnashqan kishilerning sani jiq bolup, tesir dairisimu chong bolghan iken. ” dehshetlik boran partiyisi” ning qatnashquchiliri ichide, merhumning toluq ottura mektipidiki oqughuchisi, peylo emgek bilen özgertish meydani “jinayetchi” lerni qoralliq qoghdash batalyonining peyjangi palta muhemmed iminmu bar bolup, dehshetlik boran partiyisining muawin reislikini hemde qoralliq qozghilanggha kéreklik bolghan qorallarni teminleshni öz üstige alghan iken.

Merhum siyit niyaz dehshetlik boran partiyisining teshkilat ishlirigha mes’ul bolghan iken. Qoralliq qozghilanggha atlinish peyti yéqinlashqanda, satqunning xainliqi bilen pash bolup, pütün peylo meydanida herbiy halet ijra qilinip, tut – tut bolup kétip, nechche yüzligen mehbus qaytidin jinayi jazagha tartilip, exmetjan munirge ölüm jazasi, siyit niyazgha ölüm jazasi bérip ikki yildin kéyin ijra qilidighan, palta muhemmed imin’gha 20 yilliq qamaq jazasi bérip enzini yapqan idi.

Biz peylo meydanigha barghanda hélimu exmetjanning tesiri tügimigen iken. Xitay kadirlar sherqiy türkistanning siyasiy sehniside ikkinchi bir exmetjanning chiqip qélishidin ensirep, ikki jinayetchi bir yerge kelse, soraq sorap, néme déyishting?- dep guman qilidiken. Exmetjan qatarliqlar 1965 ـ yili peylo meydanda qayta qolgha ilin’ghan péti 1970 – yilighiche qeshqer wilayetlik türmide qamaqta tutup turulup, biz bilen bille jaza meydanigha élip chiqilip, u alemge ketken idi.

Exmetjan alemdin ötkende téxi öylenmigen idi…

Biz bir qanchimiz jaza meydanidin qaytip kirgendin kéyin, men siyit niyaz bilen bir kamérda yatqan idim. Kéyin peylo meydanidimu bir etrette bir qanche yil bille bolghan idim. Siyit niyazning éytip bérishiche:

exmetjan munir qeshqer wilayetlik türmide turghan mezgilde, axunop, mijit siling weqesini anglighan iken. U wetenning musteqilliqigha intiliwatqan ishlardin xewer tapqandin kéyin, men haman ölüp kétimen, men ölüp ketken teqdirdimu weten yenila bir kün musteqilliqqa érishidiken, uyghur aptonom rayonining bashliqliridin tartip, qeshqerning dotey, hakimlirighiche, xitaygha qarshi teshkilatqa uyushqinidin qarighanda, bizning inqilabimiz heqqaniy inqilab iken, xelq oyghiniptu, musteqilliqning puriqi dimighimgha urunuwatidu, ölüp ketsem arminim yoq. Birsimiz ölsek mingimiz bu yolni dawamlashturidikenmiz, dégen iken!

Exmetjanning shérikliridin köp qismi türmide alemdin ötti. Az bir qismi jaza mudditini tügitip qeshqerge qaytip keldi. Ularning ichide palta muhemmed imin qeshqerde qassapliq bilen jan saqlawétiptu. Esqerjan qatarliq bir nechchisi herxil yol tutup, jan béqip hazir qeshqerde yashawétiptu. Elhemdu lillah!

Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

Allahgha shükri! Siyit niyazmu türmidin saq chiqti. U axirqi ömride xéli jiq ishlarni qildi, u ürümchidiki nenmén meschitide bir mezgil muezzinlik hem xojidarliq ishi bilen shughulliniptu. U mezgilde wetende boluwatqan ishlardin chet eldiki teshkilatlarni xewerlendürüp, nurghun muhim qimmiti bar axbaratlar bilen teminligenlikini anglighan idim. Men ottura asiyadiki waqtimda melum biri arqiliq siyit niyaz bilen alaqiliship turghan idim. Kéyin men pasport we iqametsizlik kasapitidin köp qétim xapiliq tartip, bir yerde muqim turalmay alaqimiz üzülüp qalghan idi, kéyinki künlerde wetendin chiqqan birsidin merhumning u alemge seper qilghanliqini anglap, bekmu qayghurdum.

Merhumgha janabiy allahdin jennettin yer bérishini tileymen, amin!

11-merhum jélil qarimini esleymen

Merhum jélil qarim 1970 – yili 7 – ayning 18 – küni qeshqerde ölümge höküm qilin’ghan yette kishining biri idi. Men jélil qarimini 21 – awghust kéchisi, qeshqerdin chiqqan qomandanliq shtabining mashinisigha olturup, bir mashina bilen sughun’gha barghanda, etisi tang atqanda körgen idim.

Merhum kélishken, uzun boy, kalte saqal, yadangghu kelgen, gep ـ sözidin teqwadar musulmanliqi chiqip turidighan, salapetlik bir insan idi. Qarajülge yétip barghan küni etigende bamdat namizini oqup bolup, duagha turghanda hemmimizni yighlitiwetken idi. Esli ismi abdulla qari iken. Yer islahati mezgilide bu kishige poméshchik unsur qalpiqi kiydürülgen bolghachqa, nazarettin qéchip, bir ömür öz yurtida sergerdan, sersan bolup, qéchip yürgen kishi iken.

Ismini ukisining namigha özgertip jélil qarim nami bilen ürümchi, ghulja, kuchar… Qatarliq yerlerde hüner – kesip bilen jahansazliq qilip yürgen iken.

U zamanlarda poméshchik qalpiqi bar adem bir yerdin yene bir yerge bérishqa toghra kelse, choqum gung’enjüning ruxsitini ilishi kérek idi. Shu wejdin merhum ukisining namida hayat saqlinip kelgen iken. Merhum merkizi biyuroning qeshqerge ewetken alahide alaqichisi bolup, muhim ishlar jélil qarim arqiliq merkizi biyurogha melum qilinatti. Merhum qarajüldiki jengde baturluq bilen jeng qilip, düshmenni köp öltürgenlerning biri idi. Men merhum bilen qeshqer wilayetlik türmide bir nechche künla bille bolushqa nésip bolghan idi. U kishidin köp dini bilimlerni öginiwalghan idim. Merhumning éytishiche yaqa yurtta 20 yildek sergerdan bolup, mexpiy hayat kechürgen iken. Jaza meydanigha bille chiqtuq. Emma u kishi u alemge kétip qaldi. Jélil qarim dawamliq qolida teswir sérip asman’gha qarap qandaqtur birnémilerni deytti, emma, bashqilar gep sorisa derhal jawab béretti.

Bir küni men jélil qarimdin soridim, sille etidin kechkiche asman’ghila qarapla turidikenla, asmanda bir némini bayqawatamla-yaki közlirige bir néme körünüwatamdu?-dep soridim:

-bu peskesh dunyagha köz tikkendin köre, allahgha séghinip asman’gha qarisam könglüm yorup qalidu.- dégenti.

– heptide bir éghiz gep qilidikenla, anche – munche bashliridin ötken sergüzeshtlerni dep bermemla?,- désem, artuq gep éshekke yük, allah nésip qilsa, sözleydighan möriti kelgende puxadin chiqqudek sözlep qorsughumni boshitiwalsam özümni harghinliqtin qutuldurghandek hés qilimen….!,- deytti.

Hey rehimsiz dunya! Hey rehimsiz xitay kommunistliri. Jélil qarimnimu axiri yep ketting! Bu qisasni axiri bir kün alimiz. Insha allah!

Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

12-merhum hawut pawanni esleymen

Merhum hawut pawan (mergen) mekit nahiyisidin bolup, 1970 – yili 7 – ayning 18 – küni qeshqer shehiride ölümge höküm qilin’ghan yette kishining biri idi. Men merhum bilen bille jaza meydanigha bille chiqqan iduq. Emma u kishige ölüm jazasi bérilip u alemge yürüp ketti. U bizning eng axirqi widalishishimiz bolghan idi.

Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!

Merhum 85 yashliq, ap’aq saqal, perishte süpet bir insan idi. Merhum mekit nahiyiside bir ömür mergenlik bilen ow owlap, chöl ـ jezirilerde hayati ötken, xitayning undaq yaki mundaq siyasetliridin qilche xewiri yoq, terki dunya bolup ketken qara türk bir insan idi. Medeniyet inqilabiy yuqiri pellige chiqip, isyanchilar bashliqi muhemmed imin qadir mekitning hoquqini qoral küchi bilen tartiwélip, mekit xelqige murajietname chiqirip eskerlikke tizimgha aldurush heqqide uqturush chiqarghanda, mekit xelqining azadliqqa chiqqanliqini anglighan hawut pawan, janggaldiki owchiliq kespini tashlap, pidakarliq bilen mekit nahiyisige kélip, özini melum qilip, eskerlikke tizimlatqan iken.

Hawut pawanni körgen muhemmed imin qadir u kishige öz qoli bilen bir dane besh atar miltiq bilen yüz tal oq bergen iken. U kishining muhemmed imin qadirning buyruqi bilen keskinnishanchiliqini (yiraqtin qarigha élip atidighan atuchi) qilidiken. Özining éytishiche, “közümge ilinishqan nersini soquwételeymen” deytti.

Muhemmed imin qadir bergen miltiq bilen her qétimqi jengde bir nechche düshmenni yer chishletken iken. U özining déyishiche, “bilip turup yiraqtin on ikki xitayni yer chishlettim, yene qanchisi yer chishlidi bilmeymen”, deydighan. Emma hökümnamiside “bigunah bir nechche xenzu ishchi ـ xizmetchilirini öltürgen” dep eyibligen idi. Bashqilarning dep bérishiche: “bu adem xitaygha bek öch idi, xitayni körsila, unisini bunisini sürüshte qilmay étiwétetti” -dégenidi.

Men bir qétim chaqchaq qilip, rast nechcheylenni atqantile? Désem, “allah bilidu uning hésabini, kim ularni bizning weten’ge kelsun deptu!” -dégen idi. U özining terjimihali heqqide héch kimge bir néme dégen emes, u rasttinla bir sirliq insan idi.

Merhumgha janabi allahdin jennet merhemiti tileymen. Amin!

Men bu eslimilirimni, merhum ustazimiz ötkür ependining “iz” dégen shéiri bilen tamamlashni layiq kördüm.

Iz

yash iduq müshkül seperge atlinip chiqqanda biz.

Emdi atqa min’güdek bopqaldi ene newrimiz.

Az iduq müshkül seperge atlinip chiqqanda biz,

emdi chong karwan atalduq qaldurup chöllerde iz.

Qaldi iz chöller ara gahi dawanlarda yene,

qaldi ni – ni arslanlar deshti chölde qebrisiz.

Qebrisiz qaldi démeng yulghun qizarghan dalada,

gül – chéchekke pürkinur tangna baharda qebrimiz.

Qaldi iz, qaldi menzil, qaldi yiraqta hemmisi,

chiqsa boran, köchse qumlar hem kömülmes izimiz.

Toxtimas karwan yolidin gerche atlar bek oruq,

tapqusi héch bolmisa bu izni birkün, newrimiz ya chewrimiz.

Kitab tügüdi.

Hörmet bilen: abduréshit haji kérimi

*****

Bayraq1

Sherqiy türkistanda 60-yillardiki qoralliq qozghilangning teshkillinishi we meghlup

bolushi

(tarixi eslime)

Yünüs hajim qeshqiri

Töwende yünüs hajim qeshqirining sherqiy türkistan xelq inqilabiy herikiti heqqidiki eslimisini, toluqlima matériyal süpitide hozorungizlargha sunmaqchimen.

-abduréshit haji kérimi

Men eslide bu weqelikni yézip chiqishni oylimighan idim. Mushu yolda qetliam qilin’ghan türmide jismaniy iskenje sewebidin öltürülgen qehrimanlarning échinishliq pajielik wapati köz aldimgha kéliwélip, ularning ajayip paaliyetlirini yézip chiqishni muwapiq kördüm. U, qehrimanlarning bala-chaqilirining 40 yil mabeynide tartiwatqan azab – oqubetlirini untup kételmidim. Birge ötken, bille heriket qilghan, japa – musheqqette bille bolghan dost – buraderlirim pajielik halda hayatidin ayrildi. Men bolsam hayat qaldim, bundaq hayatliqning manga néme kirigi, ular üchün birer ish qilip qoyush istiki yürikimni azablap keldi…

Bu ehwalning tepsilatini atimiz axunop bashchiliqidiki bir qanche kishi toluq biletti. Epsuski: bular eyni chaghdila qazagha uchrap u alemge ketti. Bu ehwaldin xewiri bar yana bir hayat sepdishim;” qoralliq qozghilangning tepsiliy ehwalini men qelem bilen xatirilep kételmeymen, shunga özlirining qisqighine bir nerse yézip qaldurup qoyushlirini soraymen. Bu heriketke qatnashqan ikenmiz we teshkilligüchiler qatarida ikenmiz uni özimiz bilen birge élip u dunyagha ketsek bolmas”- dédi.

Shunglashqa gheyretke kélip bu weqelikni qurbitimning yétishiche yézip chiqishqa niyet qildim. Men yazidighan bu weqelik: qeshqer shehiri, mekit nahiyisi, maralbéshi nahiyisining bir qismi, yeken, tashmiliq, barin qatarliq jaylardiki qoralliq teshkilatlarning deslepte qurulushi, kéyin heriketke ötüshi, axirida sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi jenubi tengritagh biyurosi bilen birlishish qatarliqlarni asas qilinidu.

Men esli yazghuchimu emes, alahide bilimlik kishimu emes, peqetla tajawuzchi, aldamchi we kazzap xitaylarning zulumini yetküdek tartqan sawati bar bir kishi.

Men qelemge alghan hadisiler kéyin wetenperwer yaxshi bir ilim igisining qoligha chüshüp menggülük tarix süpitide xatirilinip qalsa ejep’emes.

Qoralliq qozghilanggha qatnashqan sepdashlar ichide weten yolida qurban bolghanlar bolsun, yaki hayat qalghanlar bolsun hemmisi yaxshi kishiler idi. Teqdir qismet shundaqmu we yaki rizqi shunchilikimu ular bizdin waqitsiz ayrildi. Bu sepdashlarning köp qismi qurban bolup ketti. Yana bir qismining yéshi chongiyip ketti. Qurban bolghan, wapat bolghan, hayat qalghuchilarning aile- tawabiatliri xainlar, munapiqlar teripidin uzun muddet kemsitilishke uchridi…

Bichare nareside mesum balilar, özlirining atilirining qandaq adem ikenlikini bilip her namizida shular üchün dua -ibadette bolsun üchün ularning ish izlirini chüshendürüshke toghra kélidu.

Eyni chaghda tutqunda düshmen qoligha térik chüshken yüsüp sehidi, turdi ili, abduréhim eyyop, abduréhim emet, abdughini, abduréhim sali, yar muhemmet aka qatarliq kishilerge rehmet éytish yüzisidin bu weqelikni yézip qaldurdum. Ular méni asrap qalmighan bolsa bu weqelikni yézip qalduralmighan bolattim. Yazghanlirim toluq bolup kétishi natayin. Qérindashlirimning epü qilishini ümid qilimen.

Töwende mushu heriketke qatnashqan sepdashlarning qisqiche ehwalini chüshendürüp ötimen.

*****

Meshhur qomandan axunop emet

Axunop emet sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi jenubi tengritagh biyurosining bash sékrétari. Qoralliq qozghilanggha mes’ul bashqumandan.

Axunopning esli yurti, axtu nahiyisining filal yézisidin bolup, kéyin qeshqer shehirining tash baziri dégen mehellide olturghan. Qumderwazidiki kérim axun dégen ustamda taqichiliq kespini ögen’gen. 16 yashliri bolsa kérek ustisi kérim axun bilen “jenubi shinjang atliq garnizon” ning ichige at taqilash üchün kirgende mexmut muhidige yarap qilip, ustazidin herbiy sepke sorap élip qalghan.

Shuning bilen bu kishining herbiylik hayati bashlan’ghan. Kespi herbiy xadim.( deslepte mexmut muhidining atliq qismida, shingshisey dewride lenggerdiki herbiy qisimda, gomindang armiyisining sopaxun polkida, guchungdiki gomindang armiyiside ishligen…)

sherqiy türkistan milliy armiyisi buyruq boyunche jenubqa yürüsh qilip baygha kélidu.

Axunopning bayda turuwatqanliqini bilgen milliy armiye qisimliri uni izdep terep – terepke adem ewetidu. Milliy armiye jengchisidin eziz qasimgha uchrap qalidu. Eziz qasim “salam! Peyjang”,- dep herbiyche salam béridu. Eziz qasimning milliy armiye kiyimini kiyip axunopqa salam berginidin uning milliy armiyige ötkenlikini perez qilidu. Eziz qasim gomindang armiyisining guchungdiki qismida axunopning qol astidiki benjang iken. Eziz qasim milliy armiye heqqide söz échip sopaxun polkining allaburun milliy armiyige ötüp ketkenlikini, milliy armiye we sopaxun polkidikilerdin bir munche ademning axunopni izdep yürgenlikini éytip ” méning teliyim barkin sille manga uchrap qaldila”, – deydu.

Hemde sopaxun polkownikning yénigha bashlap baridu. Sopaxun aka bir rus herbiy komandiri bilen söhbetliship olturghan iken. Eziz qasim bilen bille kirip kelgen axunopni körgen sopaxun polkownik derhal ornidin turup axunop bilen qizghin körüshidu hemde rus komandirigha axunopni maxtap chüshendüridu. Shuning bilen axunop shu kündin étibaren milliy armiyige öz qol astidiki milliy eskerlirini bashlap ötüp kétidu.

Axunop milliy armiye tereptin esir ilin’ghan gomindang ofitsérliri ichide yarmuhemmet akini tonup qilip, unimu azad qilip sepke qétiwalidu.

Sopaxun polki buyruq boyunche ghuljigha qaytidu. Muzdawan’gha barghanda, bu qisimning teqdirining qandaq bolidighanliqini bilish üchün saqlap turuwatqan qasimjan qembiri bilen abdukérim abbasoflar bar iken.

Milliy armiye polki baydin ayrilghandin kéyin bayni qayta

” tazilash” bilen pitirap yürgen gomindang qisimlirining yene parakendichilik tughdurup xelqqe éghir zulumlarni sélip, milliy armiyige hésdashliq qilghan munewwer wetenperwer kishilerni qirghin qilghanliqini anglighan bir qisim milliy armiye ofitsérliri keynige qaytip gomindang qisimlirigha qayta hujum qilip edipini bérish pikrini otturigha qoyidu.

Qasimjan qembiri derhal ghuljigha qaytmisa bolmaydighanliqi heqqide sopaxun polkining baygha tekrar hujum qilish pikrige qoshulmaydu. Shu seweb bilen ikki terep otturisida jiddiy talash tartish bolidu. Sopaxunni qayil qilalmighan qasimjan qembiri gépini ötküzülmey sopaxunni qattiq tenqidleydu. Abdukérim abbasof otturigha chüshüp her ikkiylenni muresse qilip mundaq qarar maqullaydu.

Qasimjan qembiri bilen abdukérim abbasof qisim bilen muzdawandin qozghalmaydighan, axunop bashliq 30 esker baygha bérip düshmenning edipini bérip qaytip kélidighan’gha kélishidu.

Axunop ular bergen 30 eskerni bashlap baygha qarap yolgha chiqidu, yol üstide eskerlerning qoral tutush maharitini sinap béqish üchün bir nechche eskerge oq étishqa buyruq béridu, ularning ichide bezilirining téxi qoral tutushni taza yaxshi bilmeydighan yéngi eskerler ikenliki melum bolidu. Axunop ularning kélip chiqishini sürüshtüridu, eslide ular buruti xet tartmighan gödek oqughuchilar bolup, sherqiy türkistan armiyisige yéngidin özini tizimlitip kelgenlerdin ikenliki melum bolidu.

Axunop bextke yarisha yarmuhemmet akini bu 30 yéngi eskerge qétip élip qalghan iken. Yarmuhemmet aka ulargha qoral tutush ishlitish, granat étish qatarliq herbiy meshiqni qildurup bir qeder yaxshi ögen’gendin kéyin andin yolgha chiqidu.

Axunopning 30 neper bu qoralliq qismi bay nahiyisige yéqin bir yerge kélip sögetlikte aram aptu. Hemme harghinliqtin qattiq uyquda iken. Axunop yérim kéche bolghanda bir chüsh körüptu-de derhal oyghinip kétiptu. Qarisa terep – tereptin rasttinla düshmen eskerliri qistap kéliwatqudek, axunop derhal miltiqtin oq chiqirip eskerlerni oyghitip düshmen’ge zerbe bérishke buyruq qiliptu. Düshmenler axunop qismigha bek yéqin bolghan bir seyxanigha kélip bolghan iken. Eskerlerning atqan oqliridin qorqqan gomindang eskerliri aldi keynige qarimay kelgen yérige qarap qéchip kétiptu.

Düshmen qachqandin kéyin axunopning ayighi aghrighandek hés qiliptu, qarisa kassisigha oq tegken iken, yarmuhemmet aka axunopning yarisini téngip, uni yüdüp eslidiki pilan boyunche bay nahiyisige qarap yürüsh qilidu. Axunop qisimliri bay nahiyisige kirip urushni dawamlashturidiken, kéchisi élip bérilghan hujumda düshmenler patiparaq bolup qalaymiqan birmehel oq chiqarghan bolsimu berdashliq bérelmey bay nahiye bazirini tashlap qéchishqa bashlaptu. Düshmenning bir qismi tagh terepke qachsa, yene birqismi aqsu terepke qéchiptu. Axunop qoshuni düshmen orunlashqan chong gazarmigha bösüp kiridu. Düshmenler qoral – yaraq, oq -dora, herbiy aptomobil we herbiy atlarni, shundaqla mol miqdardiki guruj, un, yagh qatarliq yémek ichmeklerni tashlap qachqan iken.

Bir ayalning axunopqa bolghan sadaqiti

Jenubi shinjang binakarliq qurulush shirkitide, merhum axunopning qol astida atliq polkida herbiy septe ishligen ibrahim aka dégen birikishi bolidighan. Bu adem nahayiti mulayim, teqwadar, kishige azar bérishni gunah dep bilidighan sap dil aq köngül kishi idi. Uning ayali ayshemxan merhumemu tolimu wijdanliq yüreklik merd bir yengge idi.

Atimiz axunoplar qazagha uchrap u alemge ketkendin kéyin ularning rohigha atap qur’an tilawet qilip nezir qilghan. Buni sézip qalghan hökümet we uning qaraküchliri ayshem yenggini urup qowurghilirini sundurup qiynighanda,- “axunoplar yaxshi ademler idi, shundaq qehrimanlargha nezir – chiragh ötküzmey kimge nezir qilimiz?”,- dep öz pikride ching turghan. Xitaylar uni bir qanche waqit qamap qoyup andin qoyup bergen. Biwasite tughqanchiliqi yoq, bir ayalning undaq hésdashliq qilishi xelqning inqilabchilarni neqeder qollighanliqini ispatlaydu.

Sepdishimiz qurban begning ayali xeyrinisaxan yenggimiz ürümchidin chékinip qeshqerge kelgen sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining yoshurun ezalirini öyide mexpiy saqlap halidin xewer élip, ash tamiqini teyyarlap, kir-qatlirini yuyup taki ular qarajülge atlan’ghuche xizmitini qilghan…

Merhum qomandanimiz axunop qarajüldiki jengde oq – dora tügep kétip düshmenning qoligha térik chüshüshni nomus bilip eng axirqi bir tal oq bilen özini étiwalghan. Hayat waqtida qoralliq qozghilangni uyushturush we ularni bashqurushta alahide töhpilerni qoshqan. Axunop jesur, wujudidin qehrimanliq urghup turidighan wetenning sadaqetmen oghlani idi. U, qilishqa tégishlik ishlarni toluqi bilen bejanidil orundighan kishi. Jennet makan atimizning axiretliki xeyrlik bolsun, amin!

Merhum alemdin ötken 1969 – yili 53 yashta idi…

*****

Turdi ili heqqide

merhum turdi ili ailisi bilen chüshken süret

turdi ili. Esli yurti aqsuning awat nahiyisidin, kéyinki olturushluq jayi, qeshqer pédagogika instituti aililer qorusida bolghan. Milliy armiyige qatnashqan, ötmüshtiki xitay tajawuzchilirigha qarshi yer asti teshkilatlargha qatnashqan.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi jenubi tengritagh biyurosining 1 – muawin sékrétari, daimiy hey’et ezasi, qoralliq qozghilangning uyushturghuchiliridin biri. Shu waqitta 51 yashta idi. Deslepte aqsu wilayitining awat yézisida xizmet qilghan, kéyin ürümchide xizmet qilghan. 11 bitimdin kéyin ghuljigha bérip maarip saheside xizmet qilghan. 1949- yildin kéyin aptonom rayonluq maarip nazaritide ishligen.

1998-yilliri alemdin ötti. Merhumning aile tawabiatliri bilen chüshken resimni ewettim eserge qoyup qoysiliri bolidu.

*****

Yüsüp sehidi heqqide

Yüsüp sehidining esli yurti qeshqer shehiri qumderwaza, kéyinki olturaqlashqan jayi, chasa kocha bashqarmidiki bir shexsining öyide olturghan. Shu waqitta 53 yash idi.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi jenubi tengritagh biyurosining 2 – muawin sékrétari idi. Qoralliq qozghilangning teshkilligüchi mes’ulliridin idi. Nurghun qétim mijit haji, mijit saqi we mekittiki rozi hékim, muhemmed imin qadir, abduréhim emet, abduréhim sali qatarliq kishiler bilen mexpiy söhbette bolghan. Qoralliq qozghilangning jenubi tengritagh biyurosi bilen birliship kétishige alahide xizmetlerni körsetken kishi. 1973 – yil wilayetlik türmide xitaylar teripidin tayaq yep urup öltürüldi. Bu zatmu arzu armanlirigha yételmey waqitsiz alemdin ötti.

*****

Sidiq shirip aka heqqide

Sidiq shirip akining esli yurti üstün atush, kéyinki olturushluq orni östengboyi sanduq bazirining ichidiki kochida idi. Eslidiki sherqiy türkistan inqilabining tashqorghandiki partizanlar etritining siyasiy komissari we katipi bolghan. 1949- yildin kéyin yéngisar we qeshqer sheherlik saqchi idarilirining bashliqi bolghan. Yerlik milletchilikke qarshi küreshte qalpaq kiydürülüp qeshqer kutupxanisigha chüshürüwétilgen.

Sherqiy türkistan islam partiyisining sékrétari bolghan. Bu ikki partiye ( sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi bilen sherqiy türkistan islam partiyisi) birleshkende uning hey’et ezasi bolghan.

Bu kishi bir tarixi inqilabchi bolup, dunyagha kélip qilishqa tégishlik ishlarning hemmisini toluqi bilen béjirgen zat idi.

Bu kishi wezipe béjiriwatqan mezgilde mijit haji, mijit saqilarning teshkilatigha qobul qilinishini hawale qilghan. Kéyin salametliki yar bermey özi ötewatqan islam partiyisining sékrétarliq wezipisini merhum exmed ziyai janablirigha, muawinliq wezipisini ablimit eynekke ötküzüp bergen. Bu péshqedem inqilabchimiz arzu armanlirigha yételmey 40 yash etrapida yash turupla wapat boldi.

Yatqan yéri jennette bolsun, amin!

*****

xeyrulla nizamidin heqqide

Xeyrulla nizamidin atush nahiye boyamet yézisidin, meshhur wetenperwer maaripchi memtéli ependining (tewpiq) akisi nizamidin ependining kichik oghli, yéshi 31 yash idi. Atush oblastliq 1-ottura mektepning sabiq oqutquchisi, sherqiy türkistan yashlar partiyisi teshkilatining jenubi sherqiy türkistan shöbe teshkilati sékrétari, kéyin sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi jenubi tengritagh biyurosining hey’et ezasi, teshwiqat bashliqi, qoralliq qozghilangning bash qomandani axunopning yardemchiliki wezipisini öz üstige alghan. Inqilabqa bashtin axir mes’ul bolghan, jasaretlik kishi idi. U kishige tutush buyruqi chiqirilghan bolsimu ajayip paaliyetlerni élip barghan. Nurghun eza qobul qilghan, müshkül wezipilerni ötigen. Eslide shinjang uniwérsitétini tamamlighandin kéyin atushta bir mezgil maarip xizmiti bilen shughullan’ghan. Kéyin waliy mehkimige yötkilip statistika bashqarmisida ishligen hemde töwen’ge chüshürülüp yéngisheher nahiyisining yapchan yézisigha sürgün qilin’ghan.

Merhum xeyrulla nizamidin qarajüldiki jengde qoral- yaraq, oq dora tügep kétip eng axirqi birtal granitni saqlap qilip yéqinlap kelgen düshmen eskirining qoligha tirik chüshüp qélishning aldini ilish üchün pütüshiwalghini boyiche heriket qilip xitay eskerliri bilen özini we sepdishi osmanjanlarni qoshup partlitip uyghur milliy herikiti tarixigha öchmes iz qaldurghan.

Merhumning yatqan yéri jennette bolsun. Amin!

*****

Abduréhim eyyub heqqide

Abduréhim eyyubning esli yurti kona sheher nahiye, beshkérem yézisining beshtoghraq kentidur. Shingshiseyning saqchi mektipide oqup, shingshiseyning jandarmisida komandir bolup ishligen. Kéyin gomindang hökümitide ishligen. Milliy inqilab partlighandin kéyin heqiqetke qaytip, sherqiy türkistan hökümitige ötüp ketken.

Onbir maddiliq bétimdin kéyin qasimjan qembiri bilen ghuljidin qeshqerge kélip atush nahiyining saqchi idarisige bashliq, qeshqer saqchi bashqarmisigha bashliq bolghan hemde qeshqer wilayetlik partkomgha bash katip bolghan. Kéyin qeshqer shehirining wilayetlik maddiy – eshyalar shirkitining aile qorusida olturghan. Eyni yillarda, qeshqer wilayetlik partkomning bash katipi, wilayetlik maddiy – eshyalar shirkitining birinchi qol bashqarma bashliqi qatarliq wezipilerde bolghan.

Teshkilattiki wezipisi, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi jenubi tengritagh biyurosining hey’et ezasi, teshkilat bashqarmisining bashliqi bolghan. Abduréhim eyyub akining qeshqerdiki tesiri chong shexsi bolup jamaet izzet ikramini qilidighan kishi idi. Gomindang türmisidimu weten millet dawasi üchün uzun muddet yétip 20 yilliq késilgen. Sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghanda, xitay bilen bolghan bitimdin kéyin türmidin qoyup bérilgen. Hemde milliy armiyining ilidiki qismigha bérip shu yerde muhim wezipilerni ötigen. 1969- yili 8 – ayning 18- küni qeshqerde tutqun qilinip 20 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan. Türmidin chiqqandin kéyin qeshqer shehiride xitayning qatmu qat éghir bésimda mudhish yaman hayatni béshidin ötküzüshke mejbur boldi….

Ulugh ustaz abduréhim eyyub aka hayatining axirida perishte süpet ap’aq saqili bilen qeshqerning héytgah jamesige namazgha mangghanda, nechche yüzligen uyghur yashliri tebessum bilen salam qilip merhumgha özlirining chongqur hörmet tuyghusining barliqini izhar qilishar idi. Uning wapati qeshqer xelqide ghayet zor tesir qozghidi, nechche minglighan kishi jinaza namizigha kélip xitay dairilirining chüchütüwetti, qatmu qat saqchi mashiniliri jinaza jamaitini tosup héch bir amal qilalmidi peqet bir qanche yashlarni turmigha bir mehel soliwélip, tük ündürelmigendin kéyin ilajsizliqtin qoyup bérishke mejbur boldi, uni xelqimiz her waqit yad étidu. Merhumning yatqan yéri jennette bolsun. Amin!

*****

osmanjan toxti heqqide

Osmanjan toxti esli yurti atush nahiyisining aghu yézisidin. Kéyinki olturushluq jayi, qeshqer shehiri östeng boyida idi.

Osmanjan toxti shéhit bolushning aldida, ilgiri-kéyin bolup qeshqer sheherlik saqchi idarisining bashliqi, qeshqer wilayetlik saqchi bashqarmisining muawin bashliqi, gezderya bashqarmisining bashliqi qatarliq wezipilerde bolghan.

1940- yilliri milliy armiyide kéyin özgertilgen xitay armiyiside polkownik derijilik herbiy wezipide bolghan, kélip chiqishi herbiy xadim.

Qarajüldiki jengde xeyrulla bilen bille bir géranatta özini düshmen eskerliri bilen qoshup partlitip uyghur tarixigha öchmes izlar qaldurghan….

Teshkilat ichidiki wezipisi mexpiy bolup herbiy oqutquchiliq wezipisini ötigen, minglighan uyghur perzentliri qoral – yaraq tutushni ishlitishni merhumdin ögen’gen …

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

abdukérim hamut heqqide

abdukérim hamut qeshqer shehiri östengboyi bashqarmisi tewelikidiki tagharchi kocha ahaliler komitétida olturushluq, yuqumluq késellerning aldini ilish bashqarmisining bashliqi idi. Shu chaghda téxi 28 yash idi.

Teshkilattiki wezipisi, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi jenubi tengritagh biyurosining hey’et ezasi, qeshqer sheherlik partkomning sékrétari, yashlar komitéti sékrétari qatarliq muhim wezipilerde bolghan. Axunop bashchiliqidiki qoralliq qozghilangchilar qoshuni herbiy yürüsh qilip qarajülge qarap mangghanda, jenubiy tengritagh biyurosining barliq xizmetliri abdukérim hamutqa yüklen’gen idi.

Abdukérim hamut hayatida weten-milliti üchün nurghun ishlarni qilip milliy töhpe yaratqan hayat shahitlardin biridur. U hazir özining shexsi tirishchanliqi bilen milletke axirqi hésabta birer yaxshi ish qilip bérish niyitide shexsi doxturxana échip késel dawalap tapqan pul bedilige mehellisige bir meschit sélip berdi… Hélimu xelq arisida yüksek inawetke ige kishilerning biri!

*****

milliy qehriman mijit séling heqqide

Mijit saqining esli yurti qeshqer shehiridur. Östeng boyi ahaliler komitéti yaghach kochisida olturushluq bolup, qeshqer shehiride tughulup chong bolghan.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisige qobul qilin’ghan. Qoralliq qozghilangni uyushturghuchilarning biri. Mijit saqining anisi tursun xénim wetenperwer ayal idi. U oghlining teshkilatqa qatnishishini qollighan. Qumderwaza mopang mehelliside olturushluq memet yolwas dégen kishining öyide ( memet qassapmu dep ataydu qeshqer xelqi – t) axunop bilen uchurushup:

-men balamni silerdek yaxshi kishilerge tapshurdum, weten millet yolida ölüp ketse arminim yoq,- dégenidi.

Merhum mijit saqi teshkilatqa eza bolghan künidin tartip teshkilatning nizamnamisige angliq riaye qilip, sadaqetmenlik we bejanidilliq bilen küresh sépimizde mustehkem turghan. Qarajüldiki jengde düshmen qoligha tirik chüshüshni nomus dep bilip özini étiwalghan bolsimu, oq ménge qismining yan teripige tégip mejruhlunup sézimchanliqini yoqitip gep qilalmas halgha chüshüp qalghan idi. Xitay dairiliri jenubi shinjang herbiy doxturxanida uni uzun muddet dawalap söz alalmay shu piti merhumgha ölüm jazasi bérip 1970 – yil 1- ayda qetli qildi.

Sherqiy türkistan xelqi shir yürek bu perzentini menggü untumaydu!

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

Abduréshit haji kérimi heqqide

aptor: abduréshit haji kérimining 1995- yildiki resimi

abduréshit haji kérimi (“qarajüldiki jeng” dégen kitabning aptori) öz waqtida 26 yash idi. Qeshqer wilayetlik partiye – hökümet orunlirida ishligen bolup qeshqerde abduréshit feyyi ( terjiman-t) dése tonumaydighini yoq idi.

Jenubi sherqiy türkistan yashlar teshkilatining mes’ulliridin biri idi. Xeyrulla nizamidin’ge yardemliship nurghun mexpiy paaliyetlerni qilghan. Qarajüldiki jengde qehrimanliq körsitip nam chiqarghan. Axunop tapshurghan wezipini muweppeqiyetlik orunlap kéyin düshmen qoligha tirik chüshüp qalghan. Türmidiki mudditini tügetkendin kéyin bir mehel wetende yashighan idi. Düshmenning tekrar ziyankeshliki tüpeyli chet’elge chiqip kitishge mejbur bolghan. Hazirmu yene xelqimizni untumay biz bilen bolghan dostluq munasiwetni saqlap, inqilabi paaliyetler bilen shughulliniwatidu. Hazir wetende uning ayali we omaq baliliri bar. Epsus xitay kommunist ghalchiliri uninggha aram bermey ziyankeshlikini toxtatqini yoq. Hayat qehrimanimiz abduréshit haji kérimi hélihem her türlük bésimlargha pisent qilmay küreshni toxtatqini yoq!

Uning qehrimanliq ish – izliri wetenning bulung- puchqaqlirida dastan bolup tarilip yürmekte. Bu kishidin weten ichidiki kishiler razi boldi, küreshni toxtatmidi. Bu kishining pütün héssiyati weten ishtiyaqida boldi. Shexsi turmushni qilche oylimidi. Wetenning heqiqiy jesur oghlani qilishqa tégishlik ishlarni qiliwatidu. Bu kishidin wetendiki nurghun kishiler öz razimenliklirini bildürüp memnun bolmaqta we uninggha apirin oqumaqta. Bu kishining ishlirining yenimu ongushluq bölishini janabiy allahdin tileymiz. Amin!

*****

Yar muhemmed aka heqqide

yar muhemmed akining 10 balisi bilen chüshken resimi

Yar muhemmed akining esli yurti yéngisar nahiyisidin bolup, kéyinki künlerde qeshqer shehirining östengboyi bashqarmisida olturghan idi.

Gomindang xuangpu herbiy mektipide oqughan, oqush püttürgendin kéyin gomindang armiyisining baydiki qismida déwiziye komandiri bolup ishligen. Milliy armiyining sopaxun polki aqsugha kelgende milliy armiyige ötüp ketken. Milliy armiye ghuljigha mangghanda bille ketken. Milliy armiyining 13- déwiziyisi qeshqerge kelgende bille kélip dawamliq herbiy wezipe ötigen. Kéyin kesip almiship peyziwat nahiyiside ishligen. “yerlik milletchilikke qarshi küresh” te, yerlik milletchi qalpiqi kiydürülüp jiq xapiliq tartqan.

Yarmuhemmet aka – sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining ezasi, qoralliq qozghilang uyushturghuchilargha yéqindin maslashqan péshqedem milliy armiye komandirliridin biri idi.

Eyni waqittiki qoralliq qozghilangchilar bilen bashqa bir qanche teshkilatlarni xizmet ishlep yéqinlashturup birlik sepni kücheytip qoralliq qozghilangning ghelibe qazinishi üchün köp ejir singdürgen. U jigerlik, qorqmas yürek, sap dil, sadiq kishi idi. Axunop bashliq qoralliq qozghilangchilarning mes’ulliri yarmuhemmed akini bekmu hörmetleytti hem uninggha ishinetti.

Qarajüldiki jengde ajayip baturluq körsetken idi.

Kélip chiqishi herbiy xadim komandir bolghanliqi üchün atqan oqi zaye ketmigen idi.

Merhum türmidin boshinip chiqqandin kéyin 10 balisini béqish helekchilikide az bolmighan japa – musheqqetni tartti, at harwa heydep qish toshup, qurulush matériyallirini toshup jan béqip kelgen idi. Axirqi hésabta, balilirini chong qilip aldi nan tépip yégüdek bolghanda qerelsiz alemdin ötti. 10 uyghur balini uyghur jem’iyitige qoshqan qehriman dada – yarmuhemmed aka u alem! Bu alem uyghur xelqining qelbide menggü hayat!

Janabiy allah merhumgha jennet merhemiti ataqilsun. Amin!

*****

Qoralliq qozghilangning uyushturghuchiliri heqqide qisqiche bayan

Qoralliq qozghilangni uyushturghuchi 3 neper kishi kéyin qétilghan 2 neper kishi jem’iy 5 neper kishi bolup bularning ehwalini yézip qaldurimen. Bular rozi hékim, mijit haji, muhemmed imin qadir, abduréhim emet, abduréhim sali. Bu 5 neper kishi ölüm körümde bille bolimiz, herqandaq ishni mexpiy saqlaymiz,- dep öz-ara qesem bérishken idi.

*****

Rozi hékim heqqide

Rozi hékim qeshqer wilayiti, mekit nahiyisidin bolup 29 yash idi. Mekit kino filim shirkitining kadiri idi. Qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmetliridin ammini qozghash, qoral – yaraq hazirlash, xitay esker qoralliq qoshunlirining qorallirini bulap tartiwélish qatarliq emeliy heriketlerni élip barghan bolup, eng axirida jenubi tengritagh biyurosi bilen munasiwet ornitip partiyining bir tutash orunlashturushi bilen pilanliq, sistémiliq heriket élip barghan. Mijit haji, xeyrulla nizamidin, mijit saqilar mekitke qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmetlirini emeliyleshtürüshke barghanda, heriketning muweppeqiyetlik élip bérilishigha yéqindin masliship özining sadaqetmenlik ipadisini bildürgen…

Merhum rozi hékim 1970 -yili xitay mustemchilikliri teripidin ölümge höküm qilinip qetle qilindi. Rozi hékim weten millet aldida qilishqa tégishlik ishlirini qilalidi. Ghelibe qilish meghlup bolush urushta bolup turidighan ish.

U, hayatliqida zor tirishchanliq körsetti, weten millet aldidiki mejburiyitini ada qildi. Bu qehrimanimizning hayatliqidiki ish – izliri hélihem weten xelqi arisida éghizdin – éghizgha dastan bolup taralmaqta!

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

Mijit haji heqqide

Mijit hajining esli yurti atush. U atush azaq töwen shtachidin, kéyinki olturushluq jayi qumderwazida. Qeshqer shehiride yashawatqanliqigha 50 yildin ashti.

Qoralliq qozghilangni uyushturghuchilarning biri, xelq inqilabi partiyisining ezasi, qoralliq qozghilangni nurghun iqtisadi yardem bilen teminligen wetenperwer bay kishi. Bashqilarni hörmet qilidighan, bashqilarningmu hörmitige sazawer kishi idi. Öz waqtida 29 yashlar chamisida idi. Deslepte biyuro bilen qoralliq qozghilangning mes’ullirini bir arigha yighip birlishishke alahide küch chiqarghan kishi idi. Kéyin xeyrulla, mijit saqilarni mekitke bashlap apirip qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmetlirini közdin köchürüp puxta teyyarliqlarni qilghan. Qoralliq qozghilangning waqtini muzakire qilghan hem emeliy ishlarni qilghan kishi. Hazir hayat emma, ten salametliki bekla nachar shundaq bolsimu milliy musteqilliqtin ümidini üzmey qolidin kélidighan ishlarni qiliwatidu.

Eyni zamanda sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining qeshqer shehiridiki, yéngi sheher tashmiliqtiki paaliyetlirige mes’ul bolup nurghun pidakarliqlarni körsetken.

U qolgha ilinip türmide yatqan ashu mudhish zindanda sepdashliri bilen küreshni toxtatmay abduréhim emet, memtéli törexan, exmetjan xudaberdiler bilen bille “nurluq chiragh” dégen teshkilatni qurup milliy musteqilliqini qolgha keltürüsh paaliyitini dawamlashturghan.

Allah mezkurning ömrini uzun qilip, düshmen’ge qarshi jasaret ata qilsun, amin!

*****

Qomandan muhemmed imin qadir heqqide

Muhemmed imin qadir mekit nahiye ichidin. 19 yashliq oqughuchi idi. Özi bekmu jasaretlik, qeyser, milliy qehriman déyishke bolidu. Rozi hékim bilen bille qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmetlirige mes’ul bolup nurghun qoral yaraq toplap qoralliq qozghilangning ghelibisige asas salghan serkerde idi. Aliy ghayilik, ötkür pikirlik gépidin yanmaydighan qabil yigit idi.

Qarajülge yürüsh qilish jéngide sughunchaza dégen jayda düshmenning qapqinigha chüshüp qilip qolgha ilin’ghan. 1970 – yili 1 – ayda mekitte ölüm jazasigha mehkum qilinip shéhit qilindi.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

Muhemmed imin qadirning shereplik nami tilgha ilinidiken mekit nahiyisidiki 7yashtin 70 yashqiche insanlar’uning qehrimanliq ish- izlirini medhiyilishidu. Qehrimanimiz gerche dunyaning héch qandaq xorluqini körmey alemdin ötken bolsimu, weten – milletke bolghan mejburiyitini toluqi bilen ada qildi.

*****

Abduréhim emet heqqide

Abduréhim emetni qeshqer xelqi abduréhim burut dep ataydu. Qeshqer xelqi ichide yüksek abruyi bar, kélishken saqal sumbatliq, merd kishi idi.

Esli yurti axtu nahiyisining barin yézisidin bolup jenubi shinjang binakarliq qurulush shirkitining xadimi idi.

Axunop, xeyrulla ependiler bilen köp qétim uchurushup pikirliship qoralliq qozghilang kötürmigiche wetenning milliy musteqilliqini eslige keltürgili bolmaydu; – dégen qarashta ching turghan qehrimanlirimizdin idi.

Xelq inqilabi partiyige eza bolghan, qoralliq qozghilangni uyushturghuchi 5 neper serkerdining biri idi. Öz waqtida 36 yash idi. Özi tégi tégidin qeyserliki chiqip turidighan, dégen sözidin yanmas, batur, sadaqetmen kishi idi. Uning dost- yar-buraderliri köp bolghachqa qoralliq qozghilanggha qatnishidighan ademlerning sanini toluqlap bérishte köp ejir singdürgen idi.

Tashmiliq we barin’gha bérip yer’asti teshkilat qurup adem toplap, barindiki memet iysa, yolwaslarni özige tartip zor qoshun hasil qilghan. Tashmiliqtin abduréhim sali bilen meslihetliship imir haji yüsüp, tursun ebey, eysa qasim qatarliq kishilerni yénigha tartip ulargha qoralliq qozghilanggha qatnishish pursitini yaritip bergen.

Abduréhim emet akimiz türmidin chiqqandin kéyin qedinas ayali ölüp ketti. Yalghuz qalghan abduréhim aka turmush ghurbetchilikidin ikki közi ema bolup qilip ata makani bolghan axtu nahiyisining barin yézisigha kétip shu yerde hayat köchürüwatidu.

Hazir uning ikki közi ema bolsimu quliqi anglighachqa herküni erkin asiya radio istansiyesining radio programmilirini anglap, anglighanlirini yéqinlirigha yetküzüp ularning alqishigha ériship ulardin mukapat élip yashawatidu.

Abduréhim emet aka:

– mining közüm körmes bolup qaldi. Közi körmigen kishi weten söymisun deptimu? Hayatla bolidikenmen millitim üchün, wetinim üchün qilalighan ishimni qilip ölüp ketsem közüm andin yumulidu,- deydu.

Allah mezkurgha uzun ömür salametlik yar bergey. Amin!

*****

dangliq alim ehmet ziyai heqqide eslimiler

Exmet ziyai ulugh alim, shair, tilshunas, dramatorg, edib, qeshqer shehirining shamalbagh yézisidin bolup, ömür boyi yéziqchiliq ilmi tetqiqat xizmiti bilen shughullan’ghan, weten ichi weten sirtida tonulghan shexsidur.

Gomindang dewride qeshqer gézitxanining bashliqi bolup ishligen. Gongchendang dewridimu yenila qeshqer gézitxanisida bashliq bolup ishligen yazghuchi, shair natiqliq bilen dang chiqarghan bir insan idi.

1968 – yilliri sherqiy türkistan islam partiyisini qurup teshkilatning mes’ulluq xizmitini öz üstige alidu. Kéyin sherqiy türkistan xelq partiyisi bilen birliship sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining terkibide daimiy hey’et ezasi bolup qoralliq qozghilang kötürüsh terepdarliridin biri bolidu we qoralliq qozghilanggha aktip teyyarliq qilidu.

1970 – yili 20 yilliq qamaq jazasi bilen peylo meydan’gha ewetilidu. Merhum türmide emgek qilalmay bashqa jinayetchilerning bésimigha uchrap xarlinidu. Merhumning bextige yarisha aptonom rayonluq ijtimaiy penler akadémiyisi, yüsüp xas hajpning “qutatghubélik” we mexmut qeshqirining “türki tillar diwani” dégen eserlirini yéngidin neshr qilish üchün merhumni türmidin ariyet élip ürümchige yötkep élip kétidu, shuning bilen merhum ilmi tetqiqat xizmitini yéngidin bashlaydu we ikki kitabning neshrdin chiqishigha alahide zor töhpilerni qoshidu.

Merhumning jaza mudditi ürümchi penler akadémiyiside tamamlinidu.

Türmidin boshan’ghan exmet ziyai akimiz öz ijadiyiti bilen dawamliq meshghul bolidu, “rabiye- seydin” dérammisini bashqilarning ishlep sehnileshtürishige yardem qilidu. Bir qatar ilmi maqaliler yézip xelq ammisi bilen yüz körüshtüridu.

Merhum erebche, parsche, ordoche tillarni mukemmel biletti hemde chaghatay yéziqinimu yaxshi özleshtürgen bolup kéyinki waqitlarda köpligen eserlerning yoruqluqqa chiqishida öchmes izlarni qaldurghan.

Merhum 2000- yilliri özining axirqi arzusi boyunche hej paaliyitini tamamlap 2001- yili alemdin ötti.

Merhum bizge qimmet bahaliq bibaha eserliri qaldurup bu rezil dunyadin ketti.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

Undin bashqa nurghun sepdashlirimiz weten millet üchün, wetenning musteqilliqi, milletning azadliqi üchün öchmes töhpilerni qoshti. Nurghunliri alemdin ötti. Men peqet ésimde qalghan nahayiti az bir qisim sepdashlirimningla nam sheripini yézip sizlerge tonushturdum. Hemmini yézish toghra kelse bir qanche kitab bölishi mumkin

Milliy inqilabchi mamut kenji heqqide eslimiler

Merhum mamut kenji qeshqer shehiridiki hemmige tonushluq péshqedem milliy inqilabchilirimizdin idi. U tarixtiki milliy inqilablargha qatniship köp qétim xitay zindanlirida yétip piship yétilgen tejribilik, qayil qilish küchi yuqiri, natiq sepdashlirimizdin idi.

Atalmish “medeniyet zor inqilabi” diki qalaymiqanchiliqtin paydilinip bir meydan xelq inqilabi urushi élip bérip, milliy musteqilliqni ishqa ashurush teshebbusini köp qétim otturigha qoyup yashlarni heriketlendürüsh we teshkillesh xizmitide ajayip küch chiqarghan chonglirimizdin idi.

Merhum bala terbiyileshtin ibaret aile terbiyisige bekmu ehmiyet bergen idi. U milliy inqilabni öz ailisidin bashlighan idi. Merhum balilirining hemmisini yémey, ichmey oqutup weten milletke yaramliq iqtidarliq kishilerdin yétishtürüp chiqishqa bel baghlighan kishi idi. Shunglashqimu uning baliliri heqiqeten merhum ümid qilghandek milletke, weten’ge yaramliq kishilerdin bolup yétiship chiqti. Chong qizi tangnur xanim wetende tonulghan ediblerdin bolsa, uning yastuqdishi weten ichi we weten sirtida tonulghan dangliq yazghuchi, déramtork, shair, proféssor memtéli zunundur.

Ikkinchi qizi ayshem mamut bolsa medeniyet inqilabida tartmighan azabliri qalmighan, kiymigen set qalpaqliri qalmighan, weten milletke yaramliq bala terbiyilep yétishtürgen hazir amérikida xizmet qiliwatqan uyghurlargha tonushluq bolghan dangliq adwokat – nuri türkelning anisidur.

Shundaqla yalqun haji mamut, erkin haji mamut qatarliq balilirimu weten ichi we weten sirtida millet üchün weten üchün ajayip yaxshi ishlarni qilip ata arzusini, ana sütini aqlimaqta!

Esli men merhum heqqide köp nersilerni yézishni oylighan idim, nurghun ish izlirini yaxshi bilettim, chünki merhum bilen bir idaride uzun muddet bille ishligen taki qoralliq qozghilanggha atlinish harpisidimu bille bolghan idim. Epsus, men uning hazir chet’elde turuwatqan perzentliridin bezi ehwallarni igilep toluq bir matériyal toplashni oylisam, ular méning pikrimge qoshulmidi. Hemde dadisi toghriliq hazirche bir néme yézishning waqti emeslikini éytip wetendiki hayat yashawatqan perzentlirining bixeterlik we amanliqini ésimge saldi, shu munasiwet bilen mundin köp yézishni toxtattim.

Merhum, balilirigha shundaq wesiyet qilip: ” weten azad bolup sherqiy türkistan bayriqi wetenning zéminigha qadalsa, dada! Weten azad boldi!,- dep méning tupraq béshimgha chiqip yuqiri awazda towlap qoyunglar!”- dégen iken.

1968- yilning küz peslide, mijit haji bilen mijit saqi qeshqer milliy shipaxanida aram ilishni bahane qilip yalghandin dawalinip yatqan idi. Mijit saqining idariside bille ishleydighan péshqedem inqilabchi mamut kenjimu bille yétip dawalan’ghan idi. Mamut kenji bolsa bu ikki yashqa özining atalmish” azadliq” tin ilgiri yer asti teshkilatqa qatniship nurghun tayaq yep, azab – oqubetlerni tartqanliqini, gomindang soraq jeryanida birla qétim qattiq qiyin qistaqqa élip bekmu azablighanliqini (jazalash usulining qebihlikini, burnigha laza qoyush, erlik jinsi ezayigha qil tiqish qatarliq usullarni qollan’ghanliqini, birqétimliq soraqqa berdashliq bérip iqrar qilmay ching turuwalsa qayta soraq sorimaydighanliqini, gundipaylargha pul berse, türmining ichide pikirdashlar ara yighin achqili bolidighanliqini, qimar oynaymiz, dep bir qancheylen bir’öyge kiriwélip qimarni bahane qilip inqilabi heriket bilen shughullan’ghili bolidighanliqini, pul bérip öydin tamaq ekeldürüp yéyishke bolidighanliqini) sözlep bérip bizni zériktürmeytti…

Biz bir- birimizge yéqinlashqanséri mamut kenji bizge, eyni chaghdiki weziyetning uyghurlargha inqilab qilishning taza yaxshi pursiti ikenlikini, mundaq pursetning qayta kelmeydighanliqini éytip, bizni teshkillinip xelq ammisini heriketlendürüp qoralliq qozghilanggha atlinishqa chaqirghan idi.

Emeliyette, mijit hajilarning teshkillinip bolghanliqi mamut kenjige namelum idi.

Qeshqer milliy shipaxana shu zamanda, bizning bir arigha kélip chong ishlar üstide pikir yürgüzidighan”mejlisxanimiz” idi. U yerge mekittin rozi hékim, muhemmed imin qadirlar kélip mijit haji, mijit saqi, abduréhim emetler bilen pat- pat kélip sözliship turushatti.

Del shu peytte, qeshqerning bash waliysi iminop hamit “küresh, pipen” dégenlerdin qorqup milliy shipaxanigha kirip dawalinishni bahane qilip yétiwalghan idi. U kishi bekmu qorqup ketken bolup, küresh qilghuchilarning urup öltürüp qoyushidin qorqqaniken. Shu sewebtin dawamliq yighlap bizni biaram qilatti. Mamut kenji bilen u kishining yéqin tonushluqi bolghanliqi üchün iminopni ” küresh – pipen” qilishqa kelgenlerge mijit saqining gep – söz qilip qoyushini hawale qiliptu. Mijit saqi iminopni élip kétip küresh qilimiz dégüchilerning aldigha apirip” senler bérip diwiydiki méngshulinni küresh qilish, bu uyghur tursa buning qolidin néme ish kéletti”- dep küresh- pipen qilghuchilarni heydiwetken iken.

Mijit saqi: “manga tehdit xéti yazghanlar mushulardur, belkim, bu bolmighanda mushu kishining sepdashliridur. Bular mushundaq yighlap tursa qolidin néme ishlar kéler?”,- dep, mijit haji, mamut kenjilerge sözlep bergen iken. U yana: mundaq öz helekchilikide qalghan kishiler bashqilar üchün néme ish qilip birer,- dégen oy bilen uning bilen milletning teqdiri heqqide sözleshmigen. U ikki yash, undaq ademlerdin ümid kütüshning bihude ikenlikini bilip yetken.

*****

Qurban beg heqqide

Qurban beg, qeshqer shehiri qumderwaza kocha bashqarma, paxta bazirida olturushluq qayil beg dégen kishining chong oghli idi. Qoralliq qozghilanggha qatniship nurghun yaxshi ishlarni qilghan shimaldin chékinip kelgen pidakar jengchilerning aldigha chiqip ularni orunlashturghan, axunop bilen waliy iminop, abduréhim petek qatarliq biyuroning kattiwashliri otturisida alaqichilik ishlirini qilghan.

*****

Rozi hékim heqqide tetür bayan

Rozi hékim yüreklik halette mekit we maralbéshining qismen yerliride ongushluq heriket élip bardi. Adettiki teshkillinish, qoral yaraq toplash, qoral bulap küch zoraytish qatarliq heriketlerni élip bardi.

Tashmiliqtiki sepdashlarmu tashmiliqning ademliridin bashqa oytaghliq bir qanche qirghiz mergenni bashlap kelgen idi. Ular bilen sözliship ularning rohidin ilhamlanduq. Ular qachanla bolmisun özlirining qoralliq qozghilanggha qétilishqa herzaman teyyar ikenlikini bildürüshti.

Mekit nahiyiside, tashmiliqta, barinlarda xelqqe yamanliq qilghan xitay emeldar nahiyidin we bashqa yurtlardin qoghlap chiqirildi. Goyaki bu inqilabchilarning qedimi yetkenla yerde azadliq shoar yangrap xelq bir mehel bolsimu xitaysiz azad rayon qurup ezgüchilerdin qutulghandek hés qilip aram xuda yashash pursitige érishti.

Gheyretlik rozi hékim, 1968 – yili 12- ayda qeshqerde bir mehel turup, qoral yaraq toplash üchün qeshqerge bir qanche yüz kishini bashlap keldi. Bularning yémek – ichmek xirajitidin mijit haji xewer aldi. Ular qeshqer chiniwagh méhmanxanisigha orunlashturulghan idi.

Nezerbagh bagh’iriqdiki herbiylerning turalghusigha kéchide basturup kirip qoral izdigen bolsimu, uyerde qolgha chiqqudek qoral tapalmidi. Qeshqer sheherlik saqchi idarisige basturup kirip qoral bulashni meqset qilghan bolsimu, uyerdimu qoral chiqmidi. Qeshqer etrapida qoral tapalmighandin kéyin mekit, yopurgha, maralbéshi qatarliq nahiyilerge bérip qoral tapalmay kélishti, her qétimqi herikette mijit haji, mijit saqi, rozi hékim, ebey turdi we imin güyxwalar bille bolghan idi.

Ular qeshqer shehiridin qoral hel qilishning mumkin emeslikini bilip yetkenidi.

Bir küni mijit haji rozi hékimdin, imin güyxwani némishqa bu ishqa élip kelgenlikini sorisa:-“imin güyxwaning tesiri bar shexsi, qolida nechche yüzligen chaparmenliri bar, azdur köptur qorallirimu bar, teshkilatqa qétiwélishi üchün xizmet ishlesh yüzisidin bille élip keldim, eger bizge qétilsa yaxshi, eger qétilmay bizge xainliq qilidiken derhal yighishturwétimiz,- dégen idi.

Shundaq qilip imin güyxwamu bu teshkilatqa eza bolghan iken. Qeshqerdin ümidini üzgen rozi hékim qeshqerdin yötkilip xoten terepke qarap paaliyitini yüzlendürgen idi. Xotende yéngidin bash kötürgen turghun dégen biri bar idi. U rozi hékimning ürümchide tonushup qalghan dosti bolup, uning xotende üstün eskiri küchke ige ikenlikini bilip uning bilen tonushush we hemkarlishish meqsitide xoten’ge qarap yolgha chiqidu.

Rozi hékim, ghéni abdullani élip xoten’ge baridighan, memet kérim bashqa qérindashlarni bashlap hazirche mekitke qaytidighanliqini qarar qiliptu.

Mijit haji, abduréhim emetler tashmiliqqa bérip uyerde qoshun zoraytip abduréhim sali, imirhaji yüsüp, tursun ebey, eysa qasim qatarliq kishilerni teshkilatqa qobul qilip, ularning qoralliq qozghilanggha qatnishish heqqidiki iradisini yétildürgen.

Tashmiliq we barin yézisidiki ademler tarixtin biri köp inqilabni béshidin köchürgen tejribilik kishiler yétiship chiqqan yer bolghachqa, uyerdiki kishiler mijit haji bashliq qoralliq qozghilanggha adem ishtirak qilish seperwerlikige tizdin ipade bildürüp, bir qoralliq kichik qoshun barliqqa kelgen idi.

Sepdishimiz rozi hékim, kéyinki bir qétimliq uchrishishta xoten heqqidiki sepiri heqqide toxtilip:

“men xoten’ge zor ümidler bilen barghan idim. Epsuski, bu ümidlirim sugha chilashti. Men xoten’ge barsam turghun dégen men bilen bir meqset bir niyettiki dostum qolgha ilin’ghan iken. Uning ornigha ammiwi teshkilatning mes’ulluqigha abliz dégen biri teyinlen’gen iken. Men ghéni abdulla bilen ikkimiz özimizni tonushturup kélish meqsitimizni ablizgha chüshendürduq. Abliz bizni deslepki körüshkinimizde qizghin qobul qildi. Bir qanche kündin kéyin men uninggha kelgüsi élip bérilidighan qoralliq qozghilang heqqide keskin pikir layihimizning barliqini éytqanda: men hergizmu hökümetke qarshi herikette bolmaymen, silerning undaq niyitinglar bolsa mendin yaxshiliq kütmenglar!” – dep renggi rohida tiz özgirish peyda bolghan- dégen idi.

Tejribilik rozi hékim derhal gépidin yéniwélip, yalghan yasima gepler bilen biz özlirini turghunning ornigha bashliq boptu, dep anglap, buni tebriklep azraq bolsimu silige birdane ilghar tiptiki tapancha, bir dana mashina alghach kelgentuq, – dep aran qutulup mekitke qarap yol alghaniken.

Rozi hékim shundaq deydu:” hazir hemme adem oyghan’ghandek, uyghurlarda kötirlish keypiyati yétilgendek bilinsimu, jem’iyette xain, xitay peres ademlermu az emesken…. Purset tapsam u mel’unni choqum yoqitiwétimen, undaq bir xainni yoqatmighuche bizning ishlirimizda muweppeqiyet bolmaydu”,- dégen idi. Epsus rozi hékim kéyinki künlerde qoralliq qozghilanggha teyyarliq ishliri bilen jiddiyliship u mel’unni yoqitidighan’gha waqti chiqmay qalghan idi. Merhumning arzu armanlirini kéyinki sepdashlirimiz emelge ashursa ejeb emes.

Rozi hékim bilen ghéni abdulla mashina we yaxshi qoralidin ayrilip qara mashinigha olturup mekit terepke kitiwatsa poskam köwrükini saqlawatqan bir türküm xitay eskerlirige közi chüshidu. Mashinidin chüshüp ularning qoral yaraq, eskiri küchini mölcherlep derhal heriketke kélish niyitige kélidu. Mekitke qaytip kelgendin kéyin derhal abdusemet obul bashchiliqida bir bölük kishilerni ewetip poskam köwrükini saqlawatqan xitay eskerlirining pütkül qorallirini bulap muweppeqiyetlik halda mekitke qaytip kélidu.

Bu weqe yüz bergendin kéyin rozi hékim, muhemmed imin qadirlar bir mezgil mekit maralbéshi etrapida qoral yaraq toplash adem meshiq qilish paaliyiti bilen jiddiy tutush qiliwatatti. Shu mezgillerde toplan’ghan qoral yaraq sani anche köp emes idi. Bar bolghan qoral bilen nishanlan’ghan meqsetke asanliqche yetkili bolmaytti.

Teshkilatqa mijit saqining qatnishishida mijit haji, abduréhim emetning roli bar idi. 3- din, axunopning mijit hajini salamet élip kélishi heqqide mijit saqige bergen yolyoruqi bar iken. Undin bashqa sepdash mijit haji tashmiliqqa xizmet éhtiyaji üchün barghan bolghachqa hemmeylen jiddiyliship ketken iken.

…………………………………………….

Abduréhim palwanning yarisi xili yaxshi bolup mangghudek bolghanda qaytishqa toghra keldi. Qaytish yolini özgertip axtu nahiyisi barin yézisi, sawxu yoli bilen qaytip kélishke toghra keldi. Chünki, bulaqsu bilen mangidighan yolgha saqchi we herbiy itlar orunlashturulghan idi.

Tashmiliqtin abduréhim sali bir mashina adem bilen bille qeshqergiche apirip qoyush üchün yolgha chiqti. Barin’gha kelgende mashina laygha pétip qilip mangalmighanda barindiki memet iysagha xewer qilghan iken, 150 dek ademni élip kélip mashinini patqaqtin chiqirip mijithajilarni doxturxanining ichige bashlap, bir nechche qoy öltürüp ziyapet bérip uzitish teyyarliqini qilghan. Barin’ghimu j x saqchi itlirini orunlashturup qoyghan iken.

Gerche u yerdimu adem bolghan bilen u waqtida xewerlishish üskünilirining nacharliqidin mijit hajining salamet qaytip kélishini tosup qalalmighan. ( mijit hajini tonuydighan bir j x razwédkichi shu yerde iken). Abduréhim sali qeshqer shehirigiche ekélip qoyup qaytip ketken. Qeshqer shehirige kirgendin kéyin saqchilarning bir néme déyishige heqqi yoq idi.

Élip kelgen shopur su idarisining yaghachqa barghan shopuri iken, uni bashlap kelgende mijit haji: “séning néme adem bolushungdin qet’iy nezer, bizni salamet qeshqerge élip barisen, yolda asiyliq qilsang, hayating bilen oynashqan bolisen!”,- dep rast gepni qilip, qoralni képinikige yoshurup, yolgha chiqqan. Shopurmu yaman emes adem iken, yol boyi diqqet qilip mashinini heydep, tosaqlardin aramxuda ötküzüp qeshqerge saq salamet élip kelgen.

Emdi biz yene 1969 -yil 12- aygha qaytip kélip sözimizni dawamlashturayli

qeshqer shehiride, yuqirida sözlep ötülgen 4 teshkilat bir bolup, buning üchi mushu mezgilge kelgende birliship ketken idi. Birsilam ayrim paaliyette idi. U bolsimu qoralliq qozghilang uyushturush terepdarliri bolup, bularning bir qismi mekit, maralbéshi, yeken terepte, bir qismi qeshqer shehiri, tashmiliq, barin tereplerde jiddiy herikette idi.

Birliship bir gewde shekillendürgen 3 teshkilat mes’ulliri birlikke kélip bulargha qol sélip béqishqa urun’ghan. Sidiq shirip aka, axunop bashliq akilarning teshebbusi bilen boshluqqa ehmiyet béridighan xeyrulla nizamidin ependi, abduréhim emetning héssiyatchanliqidin paydilinip shu yerge qol salghan.

Deslepte, yoshurunup turush üchün abduréhim emetning öyide panahlinip, andin özliship bolghandin kéyin abduréhim emetni qolgha keltürüp, u arqiliq mijithajini qolgha keltürmekchi bolghan. Birleshken teshkilat ichidiki sepdashlar asasi jehettin jem’iyettiki kadirlar, bashliqlardin terkib tapqan yuqiri menseptiki kishiler idi. U dewrde, ulardin hökümetmu bizar bolghanliqtin ular xalighan waqitta tartip chiqirilip küresh – pipen qilinip kochilarda sörep yürüp ” sazayi” qiliniwatqan kishiler idi.

Ularning héch qandaq emeliy hoquqi yoq idi. Kishilerning neziridimu ularning qolidin héch qandaq ish kelmeydu, dep qarilatti. Bularning ichidiki atimiz axunop, xeyrulla nizamidinler alahide shexsiylerdin idi. Kishilerning qelbidin orun alghan hörmetke sazawer oghlanlardin idi.

Xeyrulla nizamidin ötkür pikirlik, tirishqaq, sewiyisi yuqiri, natiq zat, yüsüp sehidimu ötkür pikirlik, kemter, bashqilar bilen asanla chiqiship kételeydighan yuqiri bilim sewiyisige ige natiq zatlardin idi.

Mekittikilerni teshkilatqa qoshuwélish üchün mijit hajini axunop yénigha tartip meqsetni éytqandin kéyin, mijithaji derhal mekitke adem ewetip rozi hékim, muhemmed imin qadirlar bilen xet alaqe qilip ulardin éniq bir jawab alghandin kéyin axunopqa xewirini bergen idi.

Emma, shunimu qisturup ötüshke toghra kéliduki, mekit, maralbéshi, qeshqer, tashmiliq qatarliq jaylardiki qoralliq qozghilangning ishtirakchiliri, ” biz héch qachan siritning hamiyliqida ish élip bérishni xalimaymiz, sap wijdanimiz bilen qoralliq qozghilang qilimizki chet’elge baghlinip qilishni xalimaymiz, biz qoralliq qozghilangni bashlighanda yaki melum basquchqa kelgende bizni qollaydighan döletler otturigha chiqip pozitsiye bildürse uninggha qarap ish tutayli…,”- déyishken idi.

Yarmuhemmet aka kélip mijit saqini teshkilatqa eza qilish heqqide axunop, yüsüp sehidilerning pikrini mijit hajigha yetküzgen.

Mijit saqi yeni mijit silingni teshkilatqa qobul qilish jeryanida köpligen pikir ixtilaplar meydan’gha chüshken, chünki u dewrde mijit saqi hökümet tereptin gumanliq unsur dep hertereptin gumanlinip turuwatqan, hemde xelq arisidimu dangqi chiqqan milliy qehriman idi. Lékin uni néme dep eza qilish kim arqiliq uni ündekke keltürüsh ishi, kalla qaturidighan ishlardin idi.

Shu wejidin mijit saqini teshkilatqa eza qilish üchün aldi bilen uni bir sinap béqish meqsitide birparche xitay hökümitige qarshi teshwiqat wariqi teyyarlap, mijit saqining yanchuqigha sélip qoyidighan, eger u teshwiq wariqini xitay hökümitige berse uninggha yéqinlashmaydighan, eger teshwiq wariqini oqup mezmuni boyunche bizni izdise uning bilen ashkara sözlishidighan usulni qollan’ghan, shundaq qilip mijit saqi özlükidin teshkilatni sürüshtürüp tépip, teshkilatning nizamnamilirini oqup chüshinip aktip halda resimi eza boldi.

Jenubi tengritagh biyurosi bir qatar heriketlerni élip bérip, mijit saqi, mijit haji, abduréhim emet, abduréhim sali qatarliq dostlar we ularning qol astidiki orunlar, mesilen ـ qeshqer shehiridiki qoralliq küchlar, tashmiliq, barin, bulaqsudiki küchlarni öz ixtiyarigha alghandin kéyin bir qeder xatirjem bolup qoshunning zorayghanliqidin memnun bolghan idi. Mekittiki dostlar özlirining sherqiy türkistan inqilabi partiyisige eza axunop bashchiliqidiki bir qoshun ikenlikini bilsimu, konkrétni ishlar heqqide téxi yéterlik melumatqa we toluq chüshenchige ige emes idi.

Shu wejidin bu ishning nedin- negiche ikenlikini bilip yétish meqsitide muhemmed imin qadir qeshqerge alahide kelgen idi. Muhemmed imin qadir qeshqerge kélip mijit haji we abduréhim emetler bilen körüshüp ehwalni toluq uqti. Hazirghiche bir qanche qétimliq söhbetning yüze halda partizanliq herikitidek addiyraq boluwatqanliqini mijit haji chüshendürgen boldi. Muhemmed imin qadirning qeshqerge kélishidimu yene özining hayatliqida bir toy qilip ata perzini ada qilish niyitining barliqini, emma kim bilen qachan toy qilidighanliqini bilmeytti. Gerche toygha kérek bolghan nerse kéreklerni azdur köptur sétiwalghan bolsimu, toy waqtini we nede qilidighanliqini sér tutup bir néme démigen idi.

40 -yillardiki sherqiy türkistan inqilabi memliketning hemme yéride partlighanda qeshqerning opal, tashmiliq, tashqorghan, oytagh etraplirida partizanliq herikiti keng ewj alghan, tashqorghanda shérin beg, sidiq shirip, opalda enjan bay, tashmiliqta yüsüp wagan ( merhum qoralliq qozghilangning ezasi imir haji yüsüpning dadisi) qatarliqlar gomindanggha qarshi qaqshatquch qoralliq heriketlerni élip barghan idi.

Bu inqilab kéyinki waqitta sherqiy türkistan xelqining iradisige qarshi halda sowét ittipaqidek ” ulugh dölet” bu zéminning teqdirini gomindangdin gungchendanggha sétip berdi. Bu zémin qoldin qolgha ötüp zalimlarning zulum qilidighan meydanigha aylinip qaldi.

Xitay kommunistliri uyghuristan zéminida burun xitaygha qarshi chiqqan uyghurlarni bolushigha jazalidi. Qeshqerde xitay teripidin jazalan’ghanlarning sani heddi hésabsiz boldi. Xitayning zalimliq derijisi tarixta ötken herqandaq bir hakimiyettin nechche hesse éship ketti.

Bashqilar janni aghritidighan qassap bolsa kommunistlar yalghan yawidaq söz siyasiy heriketler bilen awam xelqini qan chiqarmay basturdi, shunglashqa qeshqer xelqi zalimlarning zulumidin zar qaqshighachqa hazirmu küreshler toxtimay dawamlishiwatidu.

Bu zémin shundaq eziz zémin ikenki- abduqadir damollamdek alim, inqilabchi tereqqiyperwer zatlarni terbiyiligen bolsa, kéyinki dewrlerdimu yene enjanbay, yüsüp wagan, axunop, xeyrulla, osmanjan, muhemmed imin qadir, rozi hékim, mijit saqi, abdukérim lengwaza, nizamidin abduréhim, meryem, jélil qari, yüsüp qadir dawut, hawut pawan, sidiq toxti qatarliq merhum inqilabchilarni we turdi ili, sidiq shirip, yüsüp seidi, abduréhim eyyup, abdukérim hamut, sidiq hajim saetchi, mijit haji, abduréhim burut, abduréhim sali, abduréshit haji kérimi, memet ili törexan, memet elixan aka, qatarliq wetenperwer zatlarni terbiyilep yétishtürüp xitay hakimiyitige qarshi küch hazirlap berdi.

Alahide inqilabchilardin yene ablimit damollam hajim, rehmitulla qarihajimlar ta hazirghiche küreshni boshashturmay weten milletning teqdirige köngül bölüshni toxtatqini yoq!…

Gerche bu zéminda yaxshi kishiler hésabsiz nurghun bolsimu yene bezi insanlar barki, ular kün ötküzüsh koyighila kiriwalghan, burunqi ishlardin netije chiqmighandin kéyin hemmidin ümidsizlinip, peqetla musulmandarchiliqning burchini ada qilsamla boldi, namaz oqup, balilarni oqutup ular bilen bir kün bolsimu xatirjem ötsem mushuning özi kupaye deydighan koygha kiriwalghan.

Mesilen ular kimni körse: “namazni oquyalilimu? Taharetliri barmu? Namaz waqti bop qaldi, ailimizde ata-animizni yaxshi muhapizet qiliwatimiz”, – dep akang kimni alsa yenggeng shu,- deydighan kochigha kiriwalghan.

Ular hazir chet’elde yashawatqan xotun baliliridin ayrilip yekke yégane yashap barliqini weten milletning azadliqigha atighan sanaqsiz abduréshit haji kérimidek inqilabchilarni estin chiqirip qoydi…

Ular qandaqtur kichikkine turmush halawitidin hemmini untup özlirini ” bextiyar” yashawatqandek hés qilghan bölishi mumkin.

Herqandaq adem, chong bir zalimning qolida turuwatqanda öz xelqini téximu untumasliqi lazim, chünki ularmu séning milliting. Séning xelqing, séning qan – qérindishing! Ular chekken azab, séning azabing, weten azad bolmay turup séning yégen her bir shérin nersengmu sen üchün zeherdur!

Weten millet üchün élip bériliwatqan bu mujadile uzun muddet bolghan bolsimu boshap qilishqa hergiz bolmaydu, belki hoshyar turush kérekki bu weten uyghurning wetini haman birkün azadliqqa érishidu!

*****

Emdi qoralliq qozghilanggha ait ishlar heqqi toxtilip ötimiz

1969 -yili 4 – ay mezgilliri bolsa kérek, atimiz axunop yarmuhemmet aka arqiliq mijithajini chaqirtiptu. Mijithaji atimiz axunopning öyige barghanda ukishining keypiyatining anche yaxshi emeslikini sezgen hemde birer müshkül mesilige duch kelgendek qiyapette ikenlikini körgen. Mijithajini körgendin kéyin yürikidiki sözini qilghan ” bizning sepdashlirimiz ichide wilayetlik saqchi idarisidiki mamutjan heqqide oxshimighan pikir qarashlar bar, pikirler biryerge kélelmeywatidu, beziler mexpiy jaza béreyli dése, beziler toluq tekshürüp andin bir néme deyli deydu, jaza bérishte ching turghanlardin xeyrulla bekrek tekitlewatidu, méning köz qarishimmu tekshürüp andin bir terep qilsanglar”- deydu. Mijithaji axunopning pikrige qoshulup aldin tekshüreyli, rasttinla jaza bérishke tégishlik bolsa jaza bérish tes emes, uni öltürwétemduq, yaki put qolini késiwétip naka qilip qoyamduq u bir addiy ish dep teselli béridu.

Qoralliq qozghilangning mekittiki küchlirini tertipke sélish üchün xeyrulla ependi mekitke baridighan bolup jenubiy tengritagh biyurosi teripidin maqullan’ghan idi. Emma, xeyrulla ependi shu künlerde xitay saqchi dairiliri teripidin tutush buyruqi chiqirilghan alahide shexsi bolghanliqi üchün uni qandaq qilip mekitke saq salamet apirish mesilisi bek muhim mesile idi. Shu wejidin xeyrulla ependini uzitish üchün bir guruppa qoralliq kishiler teyinlendi. Bu ishqa mijit haji bashtin ayagh xeyrulla ependining bixeterlikige mes’ul bolidighan boldi. Xeyrulla ependi topida turup turidighan, mijit saqi yol üstidiki bixeterlikige mes’ul bolup qoralliq qoghdaydighan boldi. Chünki shu künlerde mijit saqining qeshqerdiki abruyi chong, ammiwi teshkilat ichidiki nopuzi yuqiri idi.

Mijit haji bilen mijit saqi chiniwagh méhmanxanisining yénidiki yolda merhum yolwas hesenning mashinisigha chiqip, abduréshit ismailning hemrahliqida xeyrulla turuwatqan yerge bashlap apardi. Xeyrulla ependi töshükderwazidiki yarbishigha chiqip kétidighan yolning éghizidiki siyit axun dégen kishining sariyining 2- qewitide yatqan iken.

Abduréshit haji kérimi bilen memet’ili törexan bille iken. Biz mashinigha chiqip yolgha mangghanda bashqilar qaytip kétishti emma, ular bizning nege baridighanliqimizni bilmeytti.

Gerche abduréshit haji kérimi, memet’ili törexanlar bilen biz bir idaride ishligen bolsaqmu ularning bu teshkilatta barliqini zadi bilmeydikenmiz.

Biz yolgha chiqip xéli mangghandin kéyin abduréshit haji kérimining xeyrullaning muawini ikenlikini, memet’ili turexanning teshkilattiki yene bir muhim shexsi ikenlikini xeyrullaning aghzidin anglighan iduq. Shundin kéyin mijit haji we mijit saqilar abduréshit haji bilen memet’ili törexanlargha alahide hörmet bilen qaraydighan bolghan.

Biz mekitke mangghan 3 neper kishi yolgha chiqip qeshqer aydrumgha barghanda mashinidin chüshüp birmehel qoral étip qorallirimizni siniwalduq we azraq herbiy meshiq qiliwalduq. Tapanchilirimizdin chiqqan oq del nishan’gha tégetti yoluchilarmu bizge miyiqida qarap külüp qoyup tamasha qilatti…

Biz shu küni yolboyi aldirimay yol yürüp kech saet yigirme yérimda sansakogha yétip barduq. Maralbéshigha qarap kétiwatqinimizda yolda bir bölük kishiler yolimizni tosup qoral tenglep aldimizgha chiqti. Mijit saqi derhal mashinidin chüshüp ulardin senler kimning adimi? Néme dep bizning yolimizni tosishisen dégende, biri derhal mijit saqini tonuwélip, way bu mijit séling ken!, dep warqirap derhal yolni boshatqan.

Eslide ular maralbéshidiki taghtura imin güyxwa dégen ademning eskerliri iken. Ularning ichidiki esker bashliqi qari dégen bir tajik yigiti bolup kéyinki künlerde qeshqer shiping gongsida ishligen idi. U mijit silingni bashlap, imin’güyxwaning ashliq idarisidiki turarigha bashlap apardi. Imin güyxwa derhal bir türküm er ayallarni mijit silingning xizmitige sep qoyup özi ghimissida tumshuq terepke qéchip ketken.

Shu kéchini maralbéshida ötküzüp etisi sériq boyigha qarap yolgha chiqqan. Sériq boyigha kelgende, sériq boyidiki ammiwi teshkilatning bashliqi abdukérim axun bularning aldigha chiqip qarshi alghan hemde kéchisi sazendilerni chaqirtip saz chélip bezme qilip, rasa méhmandarchiliqta bolghan, etisi bilqiz xanim dégen doxtur ayal bularni méhmandarchiliqqa chaqirip pütün qoylarni kawap qilip katta heshemet bilen mijit silingning sheripige dosqan salghan.

Gerche shu künlük méhmandarchiliqta shunche chong dastixan sélin’ghan bolsimu az bir qisim kishiler shu pursettin paydilinip özining milliy qehrimani mijit silingni körüsh sheripige érishken, méhmanning sheripi üchün nedindur enjür tépip kélip enjürde méhman qilghan. Méhmandarchiliq axirlashqandin kéyin qaytish sepiride, bilqiz xanimning 8 ayliq maashini imin güyxuaning bermigenlikini bilgen mijit séling uning sewebini sürüshtürüptu.

Esli ish mundaq iken, mekittiki rozi hékimlar sériq boyigha kélip xitay eskerlirining qorallirini bulap qaytish sepiride, rozi hékimning bu bir yürüsh eskerlirini bilqiz xanim katta méhman qilip özning ularni qollaydighanliqini izhar qilghan iken. Imin guyxua bu ishtin xewer tapqandin kéyin bilqiz xanimning 8 ayliq maashini bermigen iken.

Mijit séling derhal abdukérim axunni chaqirtip”men mushu yerdin ketküche mawu xanimning 8 ayliq maashini ekélip béringlar “,- deydu. Abdukérim axun munasiwetlik kishiler bilen körüshüp bilqiz xanimning 8 ayliq maashini ekélip béridu. Shuningdin körüwalghili bölidiki, mijit silingning maralbéshi teweside abruyi nahayiti yuqiri idi.

Ular méhmandarchiliqtin qaytip yolgha mangayli dewatsa, imin qushlar aka – uka mijit silingni méhmandarchiliqqa teklip qilip zadila unimaydu. Mijit séling, mijit haji, xeyrulla ependiler sériq boyida yene birnechche saet turup qilishqa mejbur bolidu. Mekitke barghuche yol boyi mijit silingni körimiz dégüchiler we uni méhman qiliwalayli dégüchilerning sani kündin – kün’ge éship barghan, shundaq qilip yol méhmandarchiliqi bilen eslidiki mekitke yétip bérish pilanidin uzirip ketken, mekittiki sepdashlar ularning shu chaqqiche yétip kélelmigenlikidin ensirep aldigha adem ewetken. Yolboyidiki san sanaqsiz uyghur déhqan, qiz yigitliri ” yashisun mijit séling!” dep shoarlar towlighan…

Mekittin kelgen alaqichi derhal yol bashlap bularni mekitke élip ketken, yene az bolmighan uyghur qiz-yigitliri mijit silingni körelmigenlikidin hesretlen’gen…

Mekitke baridighan chaghda atimiz axunop, mijit hajigha mekittiki sepdashlargha azraq pul iliwélinglar dep tapalaydu, mijit haji ularda pul köp, azraq tilla iliwalayli, dep on somluq tilladin 15 dane iliwalidu. Buni rozi hékimge “axunopning sowghiti” dep, bergende, rozi hékim u tillani almay, buni muhemmed imin qadirgha béreyli, qiyinchiliqi bar yigitlerge bersun, dep alghini unimaydu. Emeliyette, biz oylighandek ularning pulimu yoq iken. Turmushi aran aran ötewatqan halette iken. Peziletlik rozi hékim, xitay eskerlirining qorallirini bulap qoral toplighanki héch qachan pul toplighan emes iken.

Rozi hékim özi tutuwatqan bir 54 lik tapanchini mijit hajigha sowgha qilip bériptu. Mijit silinggha bir dane aptomat sowgha qilip bériptu. Abdukérim axunmu mijit silinggha nahayiti jiq oq sowgha qiliptu.

Mekittin qaytip kélishide sériq boyigha kelgende mijit silingning qoghdughuchisi baturning tapanchisidin oq chiqip kétip qélip, yotisini zexmilendürwalidu, baturni sériq boya doxturxanigha qaldurup qalghanlar qeshqerge qarap yolgha chiqidu.

Qeshqerge kelgendin kéyin xeyrulla ependi we mijit hajilar ayrim – ayrim halda mekittikilerning emeliy ehwali, qoral yaraqlarning seplinish ehwali, eskerlerning rohi haliti, intizamchanliqi, jenggiwar rohi… Qatarliqlarni égelliginiche doklat qilidu…

Mijit hajining doklatida, rozi hékimler “omumiy yüzlük qozghilang qilip 50- 60 ming adem bilen chiqip kétip partizanliq herikiti élip barayli, eger meghlup bolsaqmu namimiz tarix sehipiside qalsun”,- dégenliki heqqidiki mezmunlar yer alghaniken. Teyyarliqlarmu asasi jehettin pütüp qalghan idi shuning bilen axunopmu rozi hékimning pikrige qoshulidu.

Del shu peytte, ürümchidiki merkizi biyurodiki bezi bashliqlar qolgha ilinip kétip yéngi bashliq otturigha chiqqan, pikir ixtilaplar taza ewj alghan waqit iken. Toxti qurban, niyaz ömer, idris, mutellip qatarliqlar qolgha ilinip ismail ibrahim börtala yoli bilen chetke qachqan waqit iken.( ismail ibrahim gerche salamet chetke chiqip kétip almutagha orunlashqan bolsimu, kéyin junggo – sowét hökümitining munasiwiti normalliship qalghanda, junggoning jasusliri bilen sowétning jasusliri birliship merhumni öz öyide boghuzlap öltürüp sugha tashlap qoyghan iken. Wetendin chiqqan bir yash ziyaliy ismail ibrahimni sorighanda, yürüng uning öyige bérip petilep kéleyli,- dep uning ölüsh pajiesini sözlep bergen. Merhum ismail ibrahim xitaylarning qolidin qéchip kéyin shularning qoli bilen öltürülgen.)

qeshqerdiki axunoptin bashqa kishilerning mundaq bir chong heriket élip bérishqa qoshulmasliqida mundaq bir seweb bar’idi.

Ular bashqilarning kasapitige ketmestin tinch aman chégradin oghriliqche chiqip kétishni oylaytti. Hergizmu yuqiriqidek chong qozghilanggha qoshulmaytti. Aqiwet shundaq boldi. Jenubiy tengritagh biyurosining yighinida axunop omumiy yüzlük qozghilayli, mekit, tashmiliqtiki mes’ul xadimlarning shundaq telipi barken, biz peqet turupla bersek bolidiken désimu, bashqa gumanliq kishiler yalghandin ürümchidiki rehberliktin ruxset almay turup undaq chong heriket qilalmaymiz,- dep qoshulmighan…

Yolgha chiqishtin bir qanche kün ilgiri atimiz axunop, mijit haji, abduréhim emetni chaqirtip: “men gerche birinchi qol rehber bolsammu, san jehettin bashqilar köp sanni igilep ketti, ularning pikrige qoshulmay ilajim yoq, hazirche birinchi türkümde pash bolup qalghan sepdashlar muhasiridin bösüp chiqip kétidu, qalghanlar ikkinchi türkümde chiqidu,- dep qarar qilduq, men amalsiz qoshuldum, ilaji bolmidi… Siler mekittiki sepdashlar bilen hoshyar turup, biz yétip barghuche jim turup bizning ötüp ketkenlik xewirimiz bilin’gendin kéyin omumiy yüzlük qozghilip chiqinglar, jenubi tengritagh biyurosining xizmiti hazirche abdukérim hamutqa tapshuruldi, yéqindin yardemde bolarsiler,-dégen idi.

1969 -yili 08-ayning 21-küni sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi qeshqer biyurosining bir tutash orunlashturushi bilen qeshqerdin we mekittin bolup herqaysi urush liniyidiki bir qisim shexsler ayrim- ayrim halda yolgha chiqidu.

Bular eslidiki pilan uchrishish noxtisi sughun chazigha kelgende düshmenning qatmu-qat muhasirisige uchrap bir qepes ilishqandin kéyin amalsizliqtin esirge chüshüp qalidu. Qeshqerdin kelgen axunop bashchiliqidiki qoshun düshmenning muhasirisini bösüp ötüp taqqa qarap yol alidu. Mashinini tashlap piyade yolgha chiqqan axunop qoshundikiler ikki kéche bir kündüz yol yürüp achliq we ussuzluqtin bir’ölep bir térilip aran dégende atushning arpiliq kentidin ötüp qarajülning kengral dégen yérige bérip orunlishidu.

Qeshqerdin birge yolgha chiqqan qeshqer wilayetlik sen’et ömikining artisi tembürchi xaliq haji yoldin adiship qoshunni tapalmay, kattaylaqning bir qanche otunchigha uchrap ulargha egiship qeshqerge kéliwalidu. Emma mashinida uning tembüri qilip qalghachqa unimu qeshqerdin tutup turmigha tashlaydu.

Axunop bashchiliqidiki qoshun atushning qarajül yézisigha yétip barghuche, qoshunni izdep yürgen xitay eskerliri yerlik milliy munapiqlarning eqil körsitip yol bashlishi bilen axunoplar yerleshken yulghunzarliq kengralgha kélip qoralliq étishish bolidu. Her ikki tereptin nurghun adem chiqim bolidu. Tepsilatini hazir chet’elde turuwatqan shu urushqa qatnashqan térik shahit abduréshit haji kérimi toluq melumat béreleydu…

Urush meydanida meryem shéhit bolidu. 16 yashliq nizamidin düshmen oqida shéhit bolidu. Atimiz axunop özini özi étip ölüwalidu. Mijit saqimu özni étiwalghan bolsimu atqan oq del jayigha tegmey, ménge qismining bir teripini éghir zeximlendüridu. Shuning bilen mijit saqining sözlesh iqtidari yoqilidu. 1970-yili 7-ayda sherqiy türkistan zéminida 78 ademni birla waqitta ölümge höküm qilip atqanda merhum mijit saqimu shu qatarda shéhit bolidu, toxti qurban, niyaz ömerlermu shu qatarda ölümge höküm qilin’ghan idi.

Xeyrulla ependi bilen osmanjan aka eng axirqi birtal géranatni partlitip düshmenning alte eskiri bilen bille alemdin ötti, partlighan géranatta xeyrulla bilen osmanjanning kökrek qismi bilen birdin qoli üzülüp yerge chüshken…

Urush axirlashqandin kéyin ” esirler” ni atushtiki bir türmige élip kélip nahayiti rehimsizlerche qiynighan, hettaki oq tégip hoshsiz yatqan mijit saqiningmu meydisige dessep azablighan. Düshmen ghaljirliship pütün qeshqerni wehime qaplighan, qiya chiyalar sheherni bir’alghan. Dostlar qayghugha chömgen bolsa, düshmenler bayram qilishqan, mekitke bir qanche déwiziye qoralliq esker yötkep qatmu – qat muhasirige alghan.

Rozi hékimni tutup mangghanda xelq qozghilip qarshiliq körsetse, rozi hékim bilen sözlishidighan muhim bir ish bar, dep aldamchiliq usulini qollinip tutup ketken. Undin kéyin abdughéni abdulla qatarliq dostlarni qolgha élip qeshqer wilayetlik turmigha élip kelgen.

Qeshqer shehiridin axunoplar méngishtin burun tashmiliqtiki abduréhim sali 30dek ademni qoral- yaraqliri bilen bashlap qeshqerge kelgende qeshqerde chataq chiqqanliqini eskertip abduréhim salining qoshunini qayturuwetken. Tashmiliqtiki qoshunning mes’ulliridin abduréhim sali, imir haji yüsüp qolgha ilinip qalghanlar saqlinip qalghan.

Wilayet we sheherdin bolup nurghun ademler keyni keynidin qolgha ilindi. ” jenubi shinjang binakarliq qurulush shirkiti” ge nechche yüzlep ademni solap éghir qiyin qistaqtin kéyin memetréhim godeyzi, mijit haji, abduréhim emet, abduréshit ismail qatarliq 4 neper kishini qolgha élip turmigha tashlighan idi, bu texminen 1969 -yili 08 – ayning 27 – künige toghra kélidu.

Shu mezgilde qeshqerdiki türmiler toshup kétip nahiyining türmiliri, mektepler, kinoxanilar, tutulghan ademlerge toshup ketken. Nurghun kishilerni urup qiynap put – qollirini sunduruwetti.

2-qétimda qeshqerning waliysi iminop hamitni, abdukérim hamut, abla imin, memet imin sayit, obulqasim hamut qatarliq nurghun sepdashlirimizni qolgha élip turmigha tashlidi. 1970-yil 1- ayda qeshqerde mijit saqi,7- ayda jélil qari, abdukérim lengwaza, mekitte rozi hékim, memet imin qadir, sidiq toxti, yüsüp qadir dawut qatarliq sepdashlirimiz qetle qilindi.

Ular weten millet üchün türmilerge tashlandi. Yuqirida zikri qilin’ghan qolgha ilin’ghan sepdashlirimizning hemmisi dégüdek yuqiri turmush sewiyiside yashawatqan héch némidin qisinchiliqi yoq insanlar idi. Hettaki ularning hemmisi katta mensepdar hoquq tutuwatqan kishiler idi. Ular shu dewrde özini oylimidi, balilirini oylimidi, peqet eziz wetenning höriyitini, uyghur xelqini we ularning milliy musteqilliqini eslige keltürüshni oylidi!

Bir kishi mijit hajidin:

– anglisam hazir sillining turmush sharaitliri nachar iken, ötmüshte inqilab yolida nurghun iqtisadni bergen ikenla, hazir silligimu yardem qilidighan birer kishi barmidu?- dep sorighan.

Mijit haji:

– turmushning yaxshi yaman ötüshi chong ish emes, men pulum barchaghda inqilabchilargha yardemde boldum, öz waqtida 20 orundin öy zémin sétiwalghudek pul bisatim bar idi, bu pullarning köp qismini inqilab yoligha serp qildim, kéyinki künlerde balilirim ushshaq bolghachqa turmushta qiynaldim, hettaki öydin – öyge köchüp yürdim, tamaka sétiwalghudek pulghimu érishelmeydighan künlirimmu boldi, emma, men ötmüshümge qilche pushayman qilmaymen, hazir bezi inqilabchilarning turmushidiki qiyinchiliqini körüp yürikim ézilip kétidu, ularghimu axiri bir kün allah medetkar bolghusi, ularningmu béshini silaydighan adem chiqar dep oylaymen…

Mundin kéyinmu ewladlarning kelgüsi üchün yurt kattiliri inqilab yolida qurban bolghan sepdashlirimizning bala – chaqilirigha shepqet qolunglarni sununglar, ular 42 yilni ghurbetchilik bilen ötküzdi, yanimu ghéribchiliqta ötmisun, qérindashlar yurt ayrimanglar! Mezhepchilik qilmanglar! Hoquq talishish tüpeyli yaxshi niyetlik kishilerge azar yétip qalmisun! Xain, munapiq bolmighan kishilerge ziyan salmanglar! Terbiyisiz qalghan nareside balilarni terbiyenglerge ilinglar! Yaxshi niyetlik kishiler üchün hoquq lazim bolmaydu. Chakarliq, ghéribliq, hemmidin ewzeldur!

Bu zéminning peziletlik kishiliri özining yaxshi turmushliridin kéchip weten, millet üchün janlirini tesedduq qildi, ularning exlaqi jehettiki nuqsanlirini izdimenglar! Dostlarning diligha azar bermenglar! Ular hayatini weten’ge teqdim qildi, mushularmu azliq qilarmu?! Ular üchün pexirlininglar! Shundaq qilsanglar allahmu, xelqinglarmu silerdin xursende bolidu, peziletlik kishiler hergizmu yaxshilarning diligha azar yétidighan gep sözlerni qilmaydu!

Weten musteqilliqqa érishken künlerde mushu zémin’gha ata bolghanlar mushu zéminning wijdanliq oghlanliri xitay mustebitlirini mushu zémindin pak – pakiz heydep chiqiringlar! Ularning bizge salghan zulumini, milletchilikini hergiz untup qalmanglar! Ulerge rehim shepqet qilmanglar! Tajawuzchilargha sétilip öz xelqige satqunluq qilghanlarghimu qilchimu rehim shepqet qilmanglar! Hayat qalghanlirini dargha ésinglar! Ölgenlerning jesetlirini yerdin tartip chiqirip méyit köydürüsh ornigha apirip köydürüp tashlanglar! Ularning ölükigimu ana tupraqtin orun bermenglar! Ularning küllirini xitay zéminigha apirip chichiwétinglar! Xain munapiqlarning söngek külliri xojayinliri bilen bille ketsun! Pexes bulunglar, hoshyar bulunglar. Xitaylar teripidin hergiz aldanmanglar!

Bu qétimqi tutush, qamash ishige qatnashqanlar, bu heriketke qatnashqan we hésdashliq qilghanlarni pak – pakiz tutqandin bashqa azablashmu bek rehimsizlik bilen élip bérildi. Bu azablash qiynashlar tüpeyli sepdashlirimizning bir qismi méyip bolup qaldi. Hökümetke sadiqliq bilen xizmet qilip kéliwatqan özining malaylirinimu bosh qoyuwetkisi kelmidi, chünki, uning uyghur ikenliki ularning neziride gumanliq “düshmen”,- dep qaralghan idi.

Hemmimizge melum, qeshqer wilayetlik saqchi idarisining bashliqi kalla késer, munapiq mamutjan bizning esheddiy düshminimiz bolup hemmimiz uningdin nepretlinettuq. Bizning teshkilatimizning bezi ishlirining pash bolup qilishida uning roli xéli chong bolghan idi, shundaq turuqluq xitay jallat hakimiyiti mamutjandin gumanlinip, bizning ademlirimizdin mamutjanning mesilisini”pash” qilisen,- dep mijit haji, abduréhim emet qatarliq sepdashlirimizni qiynap, qoralliq qozghilangchilar bilen munasiwetlik terepliri bardep qattiq urdi. Mijit hajini éghzi burni qan’gha boyalghidek urup mejburi iqrar qildurmaqchi bolghan bolsa, abduréhim emet akinimu bosh qoyuwetmidi. Uni qiynap tola soraq qilip kéchilirimu aram xuda uxlighili qoymay burutlirini yulup qan chiqquche urup zeximlendürdi.

Xitay mustemlikichi hakimiyiti uyghurlarning hemmisidin oxshashla gumanlinip sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyining ezasi dep qarighan idi. Démisimu shu yillarda ashundaq bir weziyet shekillen’genidi.

*****

memet kirim heqqide

Memet kérim- mekit nahiyisidin bolup, nahiyilik baj ishliri idariside ishligen.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining mekittiki alahide wekili, jenubiy tengritagh biyurosigha biwasite qarashliq ” zerepshan musteqil polki” ning siyasiy komissari bolghan. Rozi hékim, muhemmed imin qadirlarni ” yügenlep” turidighan aqil meslihetchisi bolup, muhemmed imin qadir we uning sepdashlirining partiyige kirishide tonushturghuchi bolghan, ularning qoralliq qozghilanggha qatnishishigha köp ejir singdürgen idi.

Memet kérim- kem söz, pem – parasetlik, yiraqni köreleydighan, siyasiy sewiyisi yuqiri, bashqilar bilen asanla chiqiship kételeydighan, teshkillesh iqtidari yuqiri, herbiy ishlardin melumati yéterlik kishi idi.

Muhemmed imin qadirlar qarajülge yürüsh qilghanda pütün nahiyining ishliri we teqdiri memet kérimning üstige yüklen’gen idi.

Xitay eskerliri mekitni qorshawgha élip aqtérorluq yürgüzgende, xelqni teshkillep qoralliq qoshun’gha siyasiy yétekchilik qilip düshmen armiyisige qaqshatquch zerbe bergenidi.

1970 – yildiki ” birge zerbe bérip, üchke qarshi turush” herikitide qolgha ilinip turmigha tashlan’ghan. Türmide weten milletning musteqilliq yolidiki kürishini toxtatmighan, axunop we xeyrulla qatarliq kishiler bilen munasiwette bolghan sepdashlirini satmighan, nurghun ademlerning bolupmu xitayning atalmish partiye- hökümet orunliridiki ademlerning hayat qilishigha sewebchi bolghan.

Memet kérim, mekittiki we qoshna nahiyilerdiki sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining ezalirining sani we isimlikini toluq biletti. Ularning arxipi memet kérimning qolida idi. Mutleq köpchiliki memet kérimning aqilane ish körgenlik sewebi bilen turmigha tashlanmighan. U 20 yil türmide yétip türmidin saq chiqqanda mekit xelqining bolupmu eyni zamandiki hayat qalghan kishilerning yüksek hörmitige we qollishigha érishken.

Memet kérim türmide uzun muddet yétip késel bolup türmidin chiqqanda uzun ömür körelmidi, u turmigha kirgende 27 yashlarda idi. Türmidin chiqip aranla 3yil ömür körelidi.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

memtélixan aka heqqide

Memtélixan akini qeshqer xelqi ” memet ili kungzi” dep atishidu.

Chünki xitaylar ichide kungzi dégen bu adem xitay milliti üchün nahayiti chong desmi. Uning yazghan kitabliri we qilghan ishliri xitay milliti ichide chong tesir we yüksek abruygha ige.

Memtélixan akamu uyghurlar üchün tépilghusiz bir alahide insan, uning xelqimiz ichide izzet abruyi bekla chong, qilghan ishliri we söz ibariliri hélimu hem qeshqer xelqi ichide éghizdin éghizgha tarqilip yürmekte. U xushchaqchaq, zuwandaraz, oyun’gha hérismen, olturush qopushida bashqilarni küldürüpla yüridighan, sorundarliqi bar insan. Uningsiz qeshqer xelqi arisida sorun tüzülmeydu, u bolmisa sorun qizimaydu.

Memtélixan aka axunop we xeyrulla ependilerning yéqin adimi idi, partiyige burunla eza bolghan, “qoralliq qozghilang qilmighuche wetenning ishi hel bolmaydu”, dep ching turghan kishilerdin idi.

Hazirmu xitayning hiyle mikirlirige pisent qilmay, özining yolini tépip méngiwatqan hayat sepdashlirimizdin biri, u hazir gerche yéshi 90 gha yéqinliship qalghan bolsimu wetenning musteqilliqidin ümidini üzmey, weten azadliqini teshnaliq bilen kütüwatidu…

Akimiz memtélixan’gha janabiy allah uzun ömür bersun, weten azadliqini körüshke muyesser eylisun. Amin!

*****

ablimit osman heqqide

ablimit osman, qeshqer shehiridin bolup, merhum mijit silingning eng yéqin adimi we uning muhapizetchisi idi.

Qeshqer sheherlik binakarliq qurulush shirkitining tamchiliq kespi bilen shughullan’ghan.

Medeniyet inqilabi taza ewjge chiqqan künlerde qum derwaza ning tash baziri, paxta baziri qatarliq mehelliride xitayning 2- ottura mektepning xitayliri qalaymiqanchiliq chiqirip uyghurlarni urush, hetta öylirige basturup kirip zorawanliq qilish ehwalliri yüz berdi. Ablimit osman ” qeshqer sheher komunasi isyanchilar bash qomandanliq shitawi” ning qarari, mijit silingning qoshulushi bilen qumderwaza bashqarmisi teweside yashlardin terkib tapqan qoralliq etret teshkillesh wezipisi bilen muhapizetchiler qoshunini qurup uning mes’ulluqini öz üstige aldi.

2- ottura mekteptiki xitaylarning yol tosup adem urush, tapancha, qolbombiliri qatarliq qorallar bilen bigunah xelqni qorqutup bozek étishtek heriketlirige zerbe berdi.

Xitaylar shundin bashlap bu mehellilerge üssüp kirip yerlik uyghur ahalilirini bozek qilalmaydighan boldi.

Shuning bilen ablimit osmanning xelq ichide abruyi kötürüldi we u teshkilligen qoralliq ezimetlirimu xelq ichide tonulushqa bashlidi.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining qeshqer shehiridiki teshkilati, ablimit osmanning bu paaliyitidin xushallinip bara- bara uni teshkilatqa yéqinlashturup uni we uning qol astidiki qoshunini teshkilatqa qoshuwaldi. Shundin bashlap uning herbir qedimi teshkilatning bir tutash orunlashturushi boyunche heriket qilidighan boldi.

Kéyinki künlerde teshkilatning orunlashturushi bilen mekittiki zerepshan musteqil polkigha bérip teshkilat orunlashturghan xizmetlerni bejanidilliq bilen orunlap muhemmed imin qadir bilen shexsi dostluq ornitip wetenning kelgüsi istiqbali üchün bir yürüsh ishlarni qilghanidi.

1970- yildiki” birge zerbe bérish, üchke qarshi” turush herikiti bashlan’ghanda, merhummu tutqun qilinip turmigha tashlan’ghan idi. Türmidiki u mudhish qiyin qistaq, azab oqubetlerge berdashliq bérip weten’ge milletke xainliq qilmay özini pakiz saqlap qalalighan idi.

Türmidiki sepdashliridin ayimnisa hilim, mahire abdursullarning éytip bérishiche merhumni xitay dairiliri türmide bek qiynighan bolup tayaq azabi uning ichki ezayigha ötüp ketken iken. U türmidin chiqip uzun ömür körmey biejel allaning dergahigha ketti.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

Memtimin qaraqash ( memtimin tursun) heqqide

Memtimin qaraqash bolsa, mijit silingning birinchi derijilik qoghdighuchisi we meslihetchisi idi. Mijit séling bilen bille ishligen bir idarining ishchi xizmetchiliridin idi. Hayat – mamatta bille bolushqa qesemyad qilghan sepdashlardin idi. Partiyige bille kirgen qoralliq qozghilanggha bille qatnashqan, mekittiki zerepshan polk jengchilirini mekittin bashlap kelgen we axunopning buyruqini élip barghan sepdishimiz idi. Sughunchazida muhemmed imin qadirlar bilen bille esirge chüshken idi.

20 yilliq késilip türmidin saq chiqqan bolsimu qeshqerde uzun turalmay amalsizliqtin shimalgha ketken idi. Shimaldiki hayatimu ongushsiz boldi. Xitay ghalchiliri he dése, uninggha köz qulaq bolup bir qedem ilgiriliyelmidi. Amalsizliqtin ” memtimin qaraqash ürümchide, qurulushqa ja baghlawatqanda yiqilip chüshüp ölüp kétiptu “,- dégen gepni tarqitip, ismini özgertip turpan’gha kétip shu yerdin öylinip bir mezgil jan saqlighan idi, shum pélek merhumgha qisqighine ömür ata qilghan iken. Türmidin chiqip uzun ötmey bu dunya bilen xoshlashti. Uning duttirining shox awazi bilen weten milletke bolghan sadaqetmen tesirati xelq arisida qépqaldi, xalas.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin

*****

Töwende inqilabning qizghin ishtirakchiliridin turdinasir sadiq oghlining shu dewrge atap yazghan shéirliridin birqanchini seminglargha salimen.

*****

Turdi nasir sadiq oghli heqqide

Turdi nasir sadiq oghli atush azghanliq hézimbay dégen kishining tötinchi ewladi. U sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining ezasi, ot yürek inqilabchi, rozi hékim we muhemmet imin qadirlar bilen bir septe küresh qilghan yaramliq esker.

Uning büyük bowisi hézimbay wetenperwer, milletperwer kishi bolup, atush kéchéngizdin kattaylaq chüshürge kentigiche shexsiy xirajiti bilen qanal qézip su bashlap, xelqning alqishigha érishken. Hazirmu u qanal we shu sudin behrilinidighan yurt hézim ériqi dep atilidu.

Turdi nasir sadiq oghli inqilab meghlup bolup qolgha ilinishtin ilgiri yerlik sen’et ömekning kespiy yazghuchisi bolghan. Inqilab sewebidin 15 yilliq türmige tashlinip körmigenni körüp 11 yilda türmidin azad bolghan.

Yeken peylo türmiside sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining yer asti paaliyetchiliri teripidin qurulghan “dehshetlik boran partiyisi” ning qurghuchilirining biri. U türmidin chiqqandin kéyin xitay mustebitlirining üzlüksiz teqib we ziyankeshlikige uchrap kelgen. Uning siyasiy tesirige uchrighan ablikim dégen bir inisi 34 yashta, hebibulla qari dégen bir oghli 23 yashta qestlep öltürülgen.

Turdi nasir sadiq oghli hazir hayat bölishi mumkin qeyerdiliki melum emes!

Töwende biz uning dostliri we sepdashlirining qolida éqip yürgen bir qanche parche shéirini kitabqa qisturup ötimiz.

Weten qehrimanlirini eslep

kökrek kirip jeng qilghan

ishghaliyetchi qabahetke.

Bashlash üchün milletni,

asayishliq adaletke.

Xain – mel’unlar tüpeyli

baturlar qaldi éghir talapetke.

Jandin ayrildi nechche yash

érishmeyla saadetke.

1985 – yil, 12-ay uyghuristan

Yol bashchimiz axunopqa

Serkerdimiz général tawlinip pishqan,

axunop idi yéshi 50 din ashqan.

Jenglerde arslandek nusret quchqan,

mix bolup düshmenning közige patqan.

Axunop iradeng xuddi uyultash

ot yürek batur iding özüng téxi yash.

Ishghaliyetchi xitaylar rehim qilmastin,

hayatingni nabut qildi, bolghach baghri tash.

1987- yil, 7-ay uyghuristan

Uyghurning qehriman perzentliri

xeyrulla, osmanjan uyghurlarning serdari,

nizamidin hem meryem mezlumlarning bahari.

Weten-millet dep towlap ötti hayat,

merdlerche qurban boldi bu teqdirning qarari.

Wetenning ot yürek batur oghlanliri,

rozi hékimdur, shundaqla mijit saqi.

Untumaymiz ta ebed, rohunglar menggü hayat,

intiqam alimiz, bu hayat emestur bizgimu baqi.

Serkerdilerning serdari osmanjan,

hey qiran bürküt kebi xeyrulla.

Waqitsiz baturlarche qurban boldunglar,

jennettin orun bergey yaratqan allah.

Memtimin, jélil qari, abdukérim lengwaza,

bizler tirik duzaqta, siler shéhit rohi shad.

Esleymen silerni rohinglargha qayilmen,

shu roh bizge bayraq bop, wetenni qilar azad!

1989 – yil, 9-ay uyghuristan

Yéshilmes sir yoq

sen özüngni bir qabil er sanap

yürüsh qil azadliq hörlükke qarap.

Shéhitlerge bermedet bolsun sawab

alimlarni esligin dilingdin qilghin tawap.

Chiqqanda ejdadtin mutepekkur alimlar,

jahalet berbat bolghan, payghan idi zalimlar

yüsüp xas hajp we mexmut qeshqiri.

Tepekkuri bu yolgha ta ebedke nur chachar,

Iz bésip mangsaq haman heq söyer batur kebi

bilim béghi yashnap, chéchek achar ewladliri,

ronaq tapsa bu millet teng échilsa gülliri

yéshelmey amal yoq tilsimatning sirliri.

1991 – yil 11- ayning 12 küni uyghuristan

Pexirlen uyghur qizi

untuma esli neslingni,

pexirlen uyghur qizi.

Güzellikte naming bar,

sen milletning erkisi.

Untuma esli neslingni,

pexirlen uyghur qizi.

Qamiting shundaq güzel,

bal kebi shérin sözi.

Qamiting shundaq ziba,

pexirlen uyghur qizi.

Kirpiking oqya kebi,

lalizar aydek yüzi.

Bostan kebi chachliring,

eslidin uyghur qizi.

Birqarap mest qilghudek,

séhirger shehlaközi.

Untuma esli neslingni,

mejnun taldek chachliring.

Perilermu qayildur,

bergi qiyaqtek qashliring.

Pexirlen uyghur qizi,

naz kereshme belliring.

Zoq béghishlar kishige,

piste badamdek lewliring.

Hemrahing shermi haya,

hey güzel uyghur qizi.

Pexirlensun ejdading,

bol exlaqning ghunchisi.

1997- yil 07 – ayning 10 kün uyghuristan

*****

Mollaxunkam qurban heqqide

Merhum mollaxunkam qurban, qeshqer shehiridin bolup, teqwadar musulman, kishiler qelbidin chongqur orun alghan, insaniyetke jümlidin uyghur musulmanlirigha yaxshi tesir qaldurup ewlad terbiyileshke alahide ehmiyet bergen kishi idi.

Teshkilat xizmitige köp ejir singdürgen, qoralliq qozghilanggha yardem qolini sun’ghan, eqilge muwapiq pikir tekliplerni bergen, yashlar otturisidiki chiqishalmasliqtek késellerni ilmi usulda hel qilip kishilerning hörmitige sazawer bolghan kishi idi.

Merhum mollaxunkam qurban, esli atushning azaq yéza, méyi kentidin idi.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz, amin

.

Yaqup eysa heqqide

yaqup eysa qeshqer wilayitining yéngishehernahiyisidin idi. Kespi doxtur. Sherqiyy türkistan xelq inqilabi partiyisining munewwer ezasi, partiye ezalirini terbiyileshte alahide küch chiqarghan, weten milletning istiqlaliyiti üchün harmay talmay küresh qilghan shexsi idi.

Merhummu öz waqtida wapat etken idi, merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz, amin!

*****

Doxtur exmetjan islam heqqide

Doxtur exmetjan islam qeshqer wilayitining toqquzaq nahiyisi zemin yézisidin bolup, 1962- yili tébbiy institutni püttürüp qatnash nazaritide doxturluq qilghan, shu yili sowétlar ittipaqigha ötüp kétip 1969 – yilliri weten milletning éhtiyaji üchün weten’ge kirip inqilabi paaliyetler bilen shughullan’ghan, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi bilen sowétlar ittipaqi otturisida alaqichilik xizmitini qilghan, köp qétim chégradin kirip chiqip turghan, 1969 -yili ürümchidiki tutqunda bashqilar teripidin pash bolup qalghan.

Eslide merkizi biyuroning orunlashturushi bilen qeshqerge kélip axunop bilen biwasite körüshüp, mekitke orunlashturulghan. Mekittiki zerepshan polkidikiler bilen 1969 – yili 08 – ayning 21 – küni mekittin yolgha chiqip sughunchazigha kelgende düshmen muhasiriside qilip hayat qolgha chüshken.

1970 -yili 7- ayning 18 – küni qeshqerde 20 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan. Türmidin chiqqandin kéyin taki hazirghiche qeshqer shehiride doxturluq kespini dawamlashturuwatidu.

Janabiy allah öz panahida saqlisun, amin!

*****

Palta memtimin heqqide

Palta memtimin qeshqer shehiridin bolup, 1962 – yili toluq ottura mektepni püttürüp bir siniptiki oghul oqughuchilarning hemmisi sinip boyunche herbiy sepke qobul qilin’ghan hemde peylo emgek bilen özgertish meydanida jinayetchilerni saqlash ishigha mes’ul bolghan. Herbiy unwani peyjang. Toluq ottura mekteptiki muellimi exmetjan munir siyasiy jinayet bilen 15 yilliq késilip peylo meydan’gha barghan hemde palta memtiminning nazaritide bolghan.

Muellimi bolghan exmetjan munirining tesiri bilen “dehshetlik boran partiyisi” ge eza bolup türmidiki jinayetchilerni qozghap qoralliq qozghilang qilmaqchi bolghan hemde dehshetlik boran partiyisining muawin reislik wezipisini öz üstige élip qoralliq qozghilangning qoral yaraq toplash ishigha mes’ul bolghan, xainning satqunluqi bilen pash bolup qilip qozghilang meghlup bolghan. Palta memtimin’ge 20 yilliq qamaq jazasi bergen.

Türmidin saq chiqqandin kéyin hazirghiche ata kespi qassapliq qilip turmushini qamdap kétiwatidu. Bu kishinimu janabiy allah öz panahida saqlisun, amin!

*****

yasin qarihaji heqqide

Yasinqarihaji qeshqer shehiridin, hünerwen kasip, ashpezlik we kawapchiliq bilen turmushini qamdap kéliwatidu, milletning istiqbali üchün yardem qolini sunup kéliwatqan wetenperwer kishilirimizning biri.

Janabiy allah milliy wetenperwerlirimizge jasaret küch quwwet ata qilsun, amin!

*****

memtéli haji heqqide

Memtéli haji qeshqer shehiridin, “xelq azadliq armiyimizning qorallirini bulighan”,- dégen töhmet bilen ölümge höküm qilinip 2 yil kéchiktürüp ijra qilishqa qaldurulghan. Türmide baturluq bilen merdlerche bedel tölep xitay emeldarlirini mat qilip türmidin saq chiqti.

Hazir allah xalisa kündilik turmushini qamdap kishilerning qoligha qarapmu qalmay jan saqlap kéliwatidu.

Allah uninggha yardemchi bolsun. Amin!

*****

sidiq haji kran heqqide

Sidiq haji kran qeshqer shehiri xam bazirida

olturushluq bolup saetchilik kespi bilen shughullinatti. Sherqiy türkistan xelq partiyisining chet’el bilen bolghan alaqichilikini qilatti. Merhum axunopning yéqin sepdashliri we ishenchlik ademliri idi. Uzun yil türmide yétip chiqqandin kéyin waqitsiz alemdin ötti.

Allah yatqan yérini jennettin qilsun. Amin!

*****

patime metniyaz heqqide

Patime metniyaz qeshqer shehiri zergeli kochisidin idi. Eyni yilliri qeshqer pédagogika institutining oqutquchisi idi. Merhum turdi ili, qurbanoplarning hemsöhbetdishi idi. Partiye ichide muhim wezipilerni orundighan idi. Éghir – azab oqubetler tüpeyli késelliktin xaliy bolalmay baldurla alemdin ötti.

Merhumgha jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

rabiye muhemmet heqqide

Rabiye muhemmet qeshqer shehiri janan kochisida olturushluq idi. Qeshqer sheherlik yémek – ichmek istémal shirkitining kadiri idi. Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining aktip ishtirakchisi, japa- musheqqetke chidighan merd ayallardin idi. Merhummu jiq xapiliq tartip qerelsiz u alemge ketti.

Yatqan yéri jennettin bolsun. Amin!

*****

hamut hajim heqqide

Hamut hajim qeshqer shehiri jan qorghanda yashaydighan 11 balini chong qilip milletke hesse qoshqan, japa musheqqette piship yétilgen adem idi. Teshkilatchiliqta nurghun kishilerni yénigha tartip eza qobul qilghan, weten üchün janpidaliq bilen ishligen kishi idi. Merhummu xapiliq üstige xapiliq tartip waqitsiz alemdin ötti.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

Abdukérim osman heqqide

Abdukérim osman atush nahiye azaq yéza miyy kentidin idi. Eyni yilliri qizilsu ottura sot mehkimisining bashliqi idi. Sherqiy türkistan xelq partiyisi üchün nurghun yaxshi ishlarni qilghan idi.

Késellik sewebi bilen qerelsiz alemdin ötti.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

****

exmetjan xudaberdi heqqide

Exmetjan xudaberdi esli yurti atush bolup, qeshqer 1 – ottura mektepning matématika oqutquchisi, qeshqerge tonulghan hösnxet ustisi idi. Uning yazghan hösni xet eserliri hélimuhem qeshqerning muzéylirida saqlinip turuptu.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining organ géziti bolghan” istiqlal” gézitini chiqirip pütün sherqiy türkistan zéminida tesir qozghighan idi.

Merhum 8 yil türmide yétip chiqqandin kéyin késellik sewebi bilen yaqa yurtta alemdin ötti.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

Toxti yaqup heqqide

Toxti yaqup, esli yurti atush nahiyisining tögürmet yézisidin. Milliti qirghiz, qeshqer pédagogika institutini tamamlap qeshqer 1- ottura mektepte matématika dersi béretti. Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining aktip ezasi, milletke, weten’ge az bolmighan töhpe qoshqan jengchimiz idi. Uzun muddet türmide yétip salamet qaytip chiqti. Hazir dem ilishta. Shu yilliri 23 yashta idi.

Allah öz panahida saqlisun. Amin!

*****

Emet yüsüp heqqide

Emet yüsüp qeshqer shehiri azad kochida olturushluq idi. Eyni yilliri yéngisheher bankining kadiri idi. Shu yilliri 35 yashlarda idi. Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi üchün az bolmighan pidakarliqlarni körsetken kishi idi.

Hazir hayat yashawétiptu, emma salametliki bekla nachar iken, allah öz panahida saqlisun. Amin!

*****

memet zunun hajim heqqide

Memet zunun hajim qeshqer shehiri östengboyida olturushluq rozi banka dégen kishining oghli. Eyni yilliri qeshqer sheherlik binakarliq shirkitining mantiyurluq kespini qilatti, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisige eza bolup bir yürüsh yaxshi ishlarni qilghan. Turma hayatini béshidin köchürüp chiqqandin kiyin hazir öz ghémi bilen hayat helekchilikide jan saqlawatidu.

Allah öz panahida saqlisun. Amin!

*****

Hesen toxti heqqide

Hesen toxti qeshqer shehiri chasa milliy shipaxanida olturushluq idi. Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining aktip ezasi idi. Eyni yilliri qeshqer sheherlik maarip idarisining kadiri idi. Shu yilliri 25 yashlarda idi, hazir hayat.

*****

imir hajim yüsüp heqqide

Imir hajim yüsüp olturushluq orni tashmiliq yézisidin, tarixta ötken meshhur shexsi yüsüp waganning oghli. Toqquzaq nahiye su idarisining tashmiliq su ponkitida ishleydighan kadir idi. Shu yilliri 35 yashlarda idi, tashmiliqtiki yer asti teshkilat qoralliq qozghilangning bashlamchiliridin idi. Türmidin chiqip uzun ötmey alemdin ötti. Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

tursun ebey heqqide

Tursun ebey mekit nahiyisidin bolup nahiye bazirida oqutquchiliq qilatti. Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining sadiq ezasi muhemmed imin qadir, rozi hékimlarning sepdashliridin idi. Türmide 21 yéshida xitaylar teripidin naheq öltürüldi.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

Hashim qush we imin qush aka- uka qushlar heqqide

Hashim qush we imin qush aka- uka qushlar maralbéshi nahiye sériqbuya yézisidin. Kélip chiqishi déhqan, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining sériqboyidiki jenggiwar jengchisi idi. Muddetsiz qamaq jazasigha mehkum qilin’ghan. Rozi hékim, muhemmed imin qadir, mijit silinglargha yéqindin maslashqan, qoralliq qozghilangning wujudqa chiqishida muhim rol oynighan we öchmes töhpiler qoshqan, jiq qorallarni xitay qolidin tartiwélip qoralliq qozghilanggha hesse qatqan. Türmidin chiqqandin kéyin hazirghiche yenila déhqanchiliq ishi bilen shughulliniwatidu. Janabiy allah ulargha yar bolsun. Amin!

*****

abdughéni abdulla heqqide

Abdughéni abdulla mekit nahiyisidin bolup oqutquchiliq qilatti. Mekittiki qoralliq qozghilangning aktip qollighuchiliridin biri idi. Shu yilliri 24 yashta idi. Türmidin chiqip 96 – yili alemdin ötti. Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin

*****

Abdukérim axun heqqide

Abdukérim axun maralbéshi nahiye sériqbuya yézisidin idi. Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining aktip ezasi idi. Sériq boya teminlesh kopiratiwide kadir idi. Weten millet üchün qilidighan ishlarni toluqi bilen orundighan kishi idi.

Shu yilliri 29 yashta idi. Türmidin chiqqandin kéyin hazirghiche öz yurtida déhqanchiliq bilen shughulliniwatidu.

*****

Abduwahit heqqide

Abduwahit maralbéshi nahiye chongqurchaq yézisidin bolup déhqanchiliq bilen shughullinatti. 23 yéshida sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisige özlükidin eza bolghan, rozi hékim, muhemmed imin qadir, mijit sélinglar chongqurchaqqa barghanda aldigha chiqip herbiylerning qoral ambirini igilep qoral toplash ishlirigha aktip küch chiqarghan.

Uzun muddet türmide yétip chiqqandin kéyin hazir öz yurtida yenila déhqanchiliq ishliri bilen shughulliniwatidu.

Janabiy allah mezkurni öz panahida saqlisun. Amin!

*****

Abduréhim sali heqqide

Abduréhim sali, oqughuchi, 19 yash, kona sheher nahiyisi tashmiliq yézisidin. Qoralliq qozghilangni uyushturush terepdarlirining aktip terghibatchisi, xeyrulla ependining tonushturushi bilen xelq inqilabi partiyige eza bolup kirgen. Türmige qamalghan bolsimu özini we dostlirini satmay, pash qilmay, iqrar qilmay düshmen qolidin saq chiqqan.

Qoralliq qozghilangning teyyarliq paaliyetliri üchün tashmiliq tewelikide köp küch chiqarghan.

Türmidin chiqqandin kéyin oqup xelqning saylishi bilen bir mezgil tashmiliq yézisigha bashliq bolup saylan’ghan, kéyin eksil’inqilabiy teshkilatqa pul ajratti dégen ” jinayet” bilen qolgha ilinip 2 yil emgek bilen terbiyilinishke ewetilip türmidin chiqti.

Hazir tashmiliqta hayatliq paaliyetler bilen shughulliniwatidu. Allah u kishinimu öz panahida saqlisun, uzun ömür körüshke nésip eylisun, amin!

*****

Ablimit hajim qadir ( ablimit eynek) heqqide

Ablimit eynek dése, qeshqerde jümlidin sherqiy türkistanning hemme yéride nami tilgha ishlinidighan dangliq shexslerning biridur.

Merhum ablimit eynek 1940 -yilliridiki sherqiy türkistan milliy armiye xizmet qilip weten millet yolida pidakarliq bilen ishligen péshqedem inqilabchi we ustazlirimizdin biri idi.

Merhum ablimit eynek 1960 yilliridiki” istil tüzitish we ongchi yerlik milletchilikke qarshi” turush körüshide milletchi qalpiqini kiyip tartmighan azabliri qalmighan, u xizmettin qaldurulghandin kéyinmu xitay hakimiyitige ten bermey musteqil igilik tiklep, mashina rémontchiliq, resimchilik, eynekchilik kesiplirini rawajlandurup, köp yashlargha hüner – kesip ögitip yashlarni ishqa orunlashturush, terbiyilesh xizmiti bilen shughullan’ghan idi.

Sherqiy türkistan inqilabi partiyisi bilen sherqiy türkistan islam partiyisini birleshtürüshte aktip töhpe yaratqan idi. Qoralliq qozghilangning partlitishi üchün öchmes töhpe qoshqan idi. U türmigha 15 yilliq késilip kirgendin kéyinmu türmide xitay jandarmiliri bilen iliship beshwaq namizini qazaqilmay orunlap kelgen idi.

Bir qétim peylo meydan 1- dadüyning bashliqi liyu zidawyuen dégen xitay merhum namaz oqup sejdige bash qoyghanda, béshigha dessep ” qéni séning xudaying méning putumni séning béshingdin alsun”,- dep zorawanliq qilghandimu merhum uning putini ghezep bilen silkip tashliwétip namizini dawamlashturghan idi…

U turma hayatidimu mehbuslargha diniy ihtiqat, dini telim terbiyini üzüldürmey élip bérip türmidashlar ichide yüksek abruy we ishenchige érishken idi.

1969 -yili 8- ayning 18 – küni qeshqerdiki chong tutqunda axunop bashliq bir türküm sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining mes’ullirini tutqanda, axunop tutqundin qéchip kéchisi ablimit eynekning öyige kelgende, derhal ishikini échip axunopni yoshurup, pinhan yerge yötkep qoyghan idi.

Qoralliq qozghilangning ünümlük élip bérilishi üchün merhum qolidin kélidighan hemme ishni bejanidilliq bilen qilalighan idi. Merhum shu chaghda 53 yashlarda idi.

Merhum türmidin chiqip oghli bextiyarning baliliq yardimi bilen turmushini normal qamdap kételigen idi. Hemde ömrining axirqi yilliri öz iradisi boyunche hej perzini ada qilip uzun ötmey alemdin ötti.

Merhum ablimit hajimgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

abduraxman bulaq heqqide

Abduraxman bulaq qeshqer shehiride ösüp yétilgen eslidin yéziqchiliq bilen shughullan’ghan bir ömür tarqitish xizmiti bilen qeshqer gézitxanisida uyghur tehrir bölümide ishligen idi. Uning meshhur eserliri dawamliq élan qilinip turulatti. Shéiri we nesriy bilen uyghur jamaitige tonushluq erbab idi.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining jenggiwar ezasi idi. Merhum axunopchilargha yéqindin egiship tapshurulghan xizmetlerni estayidilliq bilen orunlighan idi. 15 yil turma hayatini béshidin köchürüp, éghir mudhish hayat ichide alemdin ötti. Merhum shu yilliri 53 yashlarda idi.

Merhumgha jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

qurbanop qurban heqqide

Qurbanop qurban esli yurti atushning azaq yézisidin bolup qeshqer pédagogika institutining oqutush bashqarmisining bashliqi idi. Merhum turdi iligha yéqindin yardemliship sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining ishlirigha yéqindin yardemde bolghan idi. Jenubiy tengritagh biyurosidimu muhim wezipilerni ötigen.

15yil turma hayatini béshidin köchürüp turmush helekchilikide az bolmighan xapiliq tartip qeshqerde turush imkaniyiti bolmay qarasheherdiki tughqinining öyige kétip – shu jayda alemdin ötti.

Merhumning ölümi biz üchün bekmu qayghuluq ölüm boldi.

Merhumgha janabiy allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

nasir semet heqqide

nasir semet mekit nahiyisidin bolup, sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi, zerepshan polkining arqa sep teminat bashqarmisining bashliqi … Qatarliq wezipilerni ötigen. Zerepshan polk jengchilirining yémek-ichmek, kiyim- kéchek, yol xirajiti qatarliq chiqimlarni hel qilip qoralliq qozghilangning muweppeqiyetlik élip bérilishigha iqtisadi jehettin köp yardemlerni körsetken kishi idi.

” birge zerbe bérish, üchke qarshi” turush herikitide, xitay tajawuzchiliri teripidin tutqun qilinip 20 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan idi. Türmidin chiqqandin kéyin qerelsiz alemdin ötti,.

Merhumgha janabi allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

memet hawut heqqide

Memet hawut mekit nahiyisidin bolup, mekit nahiyidiki bir bashlan’ghuch mektepning oqutquchisi idi. Mekit nahiyisidiki dangdar hüsne xet ustisi idi. Uning shu zamanda yazghan hüsne xetliri hazirmu mekit nahiyiside arxip bolup saqlinip turuptu.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining munewwer ezasi bolup, zerepshan polkining teshwiqat xizmitige mes’ul bolghan idi.

” birge zerbe bérish, üchke qarshi” herikitide xitay tajawuzchiliri teripidin qolgha ilinip 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghanidi. Türmidiki rehimsizlerche qiyin qistaqta qerelsiz alemdin ötti.

Merhumghajanabi allahdin jennet merhemiti tileymiz. Amin!

*****

Yasin barat heqqide

Yasin barat mekit nahiyisidin bolup, yéziliq hökümetning

maliye kadiri bolup ishligen.

Sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining ezasidi.

Qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmetliri üchün iqtisadi jehettin köp yardemlerde bolghan. Muhemmed imin qadirning qoralliq qozghilang kötürüsh pilanigha yéqindin yardemliship emeliy herikiti bilen qollighan…

” birge zerbe bérish, üchke qarshi” turush herikitide xitay tajawuzchiliri teripidin tutqun qilinip qolgha élinip 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghan idi.

Merhum turma azabida alemdin ötti. Merhumning yatqan yerliri jennette bolsun. Amin!

*****

Turdi ili, abduréhim eyyup, abduréhim iminoplarning qorsaq soqushi

Mijit haji shundaq bayan qilidu:

bu üch neper kishining néme üchün ziddiyetliship qalghanliqidin zadila xewirim yoq iken.

Oghlum abduwelining toyini qilidighan bolup turdi ilige baghaq bersem, turdi ili shundaq dédi, abduréhim eyyop bilen iminop abduréhim toygha kelse men barmaymen,- dédi.

Turdi ilining gépi bilen u ikkiylenni toygha éytmidim. Turdi ili toygha kélip bu otturidiki ziddiyetni manga chüshendürüp berdi. Kéyinki waqitlarda chet’elning bésimi we ichki ishlardiki naraziliqlar tüpeyli, xitay dölet reisi xuyawbang 1979-yili9-10 ay mezgilliri:

shinjangda eksil’inqilabiy teshkilat yoq, u bolsa bir siyasiy weqe, ular eyni zamandiki xataliqlirini tonup, sherqiy türkistan xelq partiyisi dégen nerse mewjut emes, biz héch waqit wetenni parchilash ishi bilen shughullan’ghan emes hem undaq niyitimizmu yoqti…. Dése, ularning délosigha qarap, ularning bashliqliri xataliqini tonup tewbe qilsila, ularni türmidin boshutup chiqish yoli berse bolidu”,- dégen iken.

Turdi ili gépini dawamlashturup shu munasiwet bilen aptonom rayonluq yuqiri xelq sot mehkimisi we atalmish siyasetni emiylileshtürüsh ishxanisidin bir guruppa ademler peylo meydanigha kélip, men bilen sözleshti. Ular mendin,

” eger sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi dégen yoq nerse déseng, biz silerni türmidin qoyup birimiz”,- dédi. Men ulargha men teshkilatni yoq désem, teshkilat yoqilip ketmeydu, teshkilatning bir yürüsh programmiliri bar, siler nurghun kishilirimizni teshkilatning ezasi uni qilghan, muni qilghan dep ölüm jazasi berdinglar, uzun muddetlik qamaq jazasigha höküm qildinglar, ularning ishini qandaq bir terep qilghini bolidu? Bu nurghun ademler bilen munasiwetlik bolghanliqi üchün men undaq déyelmeymen,- dégen.

Abduréhim eyyup bilen, iminop abduréhimlar turdi ilining sözini ret qilip turdi ilini jahil, hemmimizning éshigha topa chachti, bizni qoyup birimiz dewatsa néme üchün ” yoq. He e shundaqti” dep jawab bérip qutulmaydu….. Dégen, shu munasiwet bilen bularning otturisigha muresse qilghini bolmaydighan ziddiyet chüshken!

Abduréhim iminop bilen abduréhim eyyupqa azraqtin turmush yardem puli bérip ” razi qilghan”. Turdi ilige héchqandaq turmush puli yardem bermigen. Turdi ili yéngisheherlik tijaretchi hoshur axun dégen kishining yardimi bilen uning popayka zawutigha yardemchi diréktori bolup ishlep turmushini qamdighan.

Kéyinki künlerde turdi ili ürümchige bérip uyghur aptonom rayonning muawin reisi iminop hamit bilen körüshkende, “men bu ishqa arilashsam bolmaydu, seypullayop bilen körüshsingiz”,- dégen. Seypullayopning yénigha barsa bashliqilar bilen bir arigha kélip aran teste her’ayda 300yüen turmush yardem puli béridighan’gha tayin tapqan.

Kéyin qeshqer pédagogika institutining mektep mudiri chong hajim yuqirining orunlashturushi bilen, mektepning férma kirimidin toplan’ghan puldin her ayda 300yüen pul béridighan boptu, kéyinki künlerde férmidin kirim bolidighan pul yétishmigenliktin u 300 yüen pulmu toxtap qalghan.

Bularning shexsi ziddiyiti ene shundaq bashlan’ghan, shundaq dawamlashqan, zadi kimning toghra, kimning xata men bir néme déyelmidim.

Qoralliq qozghilanggha qatniship qurban bolghan inqilabchilirimz üchün erz shikayet bar

eslide qoralliq qozghilang rehberliri axunop bilen alaqe baghlighandin kéyin chong ishlarni qilishqa bolidu, dep oylighan idi. Lékin ular chet’elge chiqip kétip heriket qilish pilanini ortigha qoyghanda, mekit, qeshqer, tashmiliqtiki wetendashlar buninggha unimighan idi. Ularning meqsiti weten ichide omumiy yüzlük qoralliq qozghilang kötürüsh kéreklikini otturigha qoyghan idi. Epsuski, bu ishqa jenubi tengritagh biyurosidiki bir qisim qorqunchaqlar qoshulmay, chet’elge chiqip kétish pikride ching turuwalghan idi.

Rozi hékim bashliq mekittiki qoralliq küchlar, hazir qolimizda 60 mingdin artuq eskiri küch bar, qorallirimizning sanimu nechche ming taldin ashidu, hazirqi bar küchimiz bilen omumiy yüzlük qoralliq qozghilangni bashlisaq, qoral küchimiz bilen yene nurghun qorallarni xitay armiyisining qolidin tartip alalaymiz, küchimiz yetmise chégrani buzup chiqip ketsekmu kéchikken bolmaymiz,- dep öz pikride ching turidu.

Merhum qomandan axunopmu ularning pikrige tamamen qoshulidu. Jenubiy tengritagh biyurosidiki bir qisim toxuyürek qorqunchaq kishiler, qandaqtur: merkizi biyuroning maqulluqini almay turup mundaq chong ishqa tutush qilsaq bolmaydu,- dep unimighan.

Kéyin melum boldiki ashu künlerde merkizi biyurodiki bashliqlardin birinchi türkümde toxti qurban xitay dairiliri teripidin qolgha ilin’ghan iken, ikkinchi türkümde niyaz ömer, mutellip, idris, ismail ibrahim, qasim persa qatarliq mes’ul kishiler allah burun tutqun qilinip turmigha tashlan’ghan iken. ” yuqiridin sorayli”, dégen söz adem aldaydighan kazzaplarning sözi iken.

Bu kazzaplar özlirining jénini saqlap qilish üchünla azghine ademni teshkillep chet’elge chiqip kétishke aldirighan iken. Ular chet’elge chiqip kétish pilanini hetta rozi hékimdinmu yoshurup, peqet muhemmed imin qadirnila 400 dek esker bilen yenggil qorallarni élip yolgha chiqishni orunlashturghan iken. Gerche shundaq tenteklik qilghan bolsimu axiri bu qorqunchaqlar oxshashla chet’elge chiqip kétishke azqalghanda yenila qolgha ilindi.

Ehwal mushu derijige yetkende amal bolmighan axunop azghine adem bilen jiddiy tutush qilip qoralliq qozghilanggha buyruq berdi, herqaysi urush rayondikiler küchining yétishiche urushqa atlinip baturluq körsitip bir tereptin düshmen armiyisi bilen urushup, bir tereptin chékinip nishanlan’ghan axirqi rayon atushning qarajül yézisigha toplandi.

Axirqi urush meydani qarajül yézisi bolup, bu urushta azghine adem bilen urush qilghan axunop bashliq qehrimanlar 5 neper ademni chiqim qilip, uning bedilige nurghun xitay eskerlirini yer chishlitip oxshimighan derijide jarahetlinip düshmen qoligha esirge chüshken boldi. Bu urushta hayat qalghan sepdashlirimizning birqismi düshmen teripidin ölümge höküm qilin’ghan bolsa yene bir türkümi uzun muddetlik qamaq jazasigha höküm qilinip turma azabini tartishqa mejbur boldi.

Ular hesret nadamet bilen u dunyagha seper qildi. Ularning eng axirqi “sherqiy türkistan milliy musteqilliqini eslige keltürüsh” arzusi ishqa ashmidi. Toxu yürek kishilerning aldimigha chüshken bu qehrimanlirimizning közliri yumulmay u dunyagha ketti.

Eger rozi hékimning pikrige qoshulghan bolsa, 70ming- 80 ming qoralliq qoshun bilen düshmen armiyisige urush élan qilghan bolsa, héch bolmighanda 40 ming adem urushta qurban bolsimu qalghan ademler bilen wetenning teqdiride yaki undaq yaki mundaq chong özgirish bolghan bolatti.

Héch bolmighanda hayat qalghan 40 ming adem mürini mürige tirep küresh qilalighan bolsa, bügünki künde weten musteqil süpitide köp tereqqiyatlargha érishken bolatti, chet’eldiki küchlermu qarap turmaytti. Mesiliside zor özgirish peyda bolghan bolatti.

Shu yillardin éship hayat qalghan sepdashlirimiz bir yerge jem bolsaq, shu weqeni eslep köz yéshi qilishimiz, yüreklirimiz puchulunup qan’gha tolup kétidu. U dunyagha barghanda hesrette put – qoli baghlan’ghan qoydek ölüp kétiwatqan qehrimanlirimizning aldigha qaysi yüzimiz bilen barimiz,- dep yigha zari qilmaqtimiz.

Bu dewani qiyametke élip kétemduq? Yaki wetenning rehberliri sorap, adilliq bilen höküm chiqirip shéhit ketken qehrimanlarning rohini emin tapturamdu? Ularmu sorimisa allaning aldida bir adil soraqchi aldida derd – ehwalimizni éytarmiz,- dep turduq xalas!

Weten xitaydin azad bolup, yéngi hökümet qurulghanda bu dewagerlermu wapat bolup ketse, kéyinkiler bu dewaning ademlirini hergiz untup qalmay, tarix bétige yézishi, ular üchün bolsimu xatire munari tiklep abide téshi ornitishini ularning rohini bolsimu emin tapquzushni ümid qilimiz!

Biz 43 yilni mana mushundaq zor ümid bilen ötküzduq.

43 yil yighlash bilen hesret nadamet bilen, qayghurush bilen hem zor ümid bilen ötküzduq. Herqanche qilsaqmu biz amal qilalmiduq we dawamliq bedel tölep bügünki kün’ge kelduq, armansiz ölüp ketkenlerning rohi bizni bir künmu aram tapquzmidi. Shular üchün bolsimu bu dewani hazir hayat yashawatqan herbir sherqiy türkistanliq özining milliy we diniy burchi dep bilip, weten üchün issiq jénini pida qilghanlarning rohini bolsimu xatirjem qilayli!

Hörmet bilen: yünüs hajim qeshqiri

2005-yil 1 – ayning 28 – küni jüme

*****

Qoshumche matériyallar:

“qarajüldiki jeng” dégen kitabim neshr qilin’ghandin kéyin, bezibir xitayperest munapiqlar manga töhmet chaplap,” yalghanni oydurup chiqardi, mundaq chong ishlarning bolup ötüshi ademning eqlige héch sighmaydu, bu bir yasalma tarix”- dep xelq arisida shübhe tughdurdi. Men kitabtiki tarixiy weqelerning chinliqini tekitlesh yüzisidin xitay hökümet menbeliridiki sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi heqqidiki bezi höjjetlik matériyallarni kitabqa öz pétiche qisturup ötüshni layiq taptim.

Shinjangdiki milliy bölgünchilikke qarshi turush küresh tarixi

Shinjang uyghur aptonom rayonluq partiye komitéti partiye tarixi tetqiqati ishxanisi tüzgen.

Medeniyet zor inqilabi mezgilide”sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” ning qepestin chiqishi we yoqitilishi

(1) “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” ning qepestin chiqishi

shinjang azad bolghandin buyan, bir ochum milliy bölgünchiler izchil türde atalmish “shinjangni musteqil” qilish we “sherqiy türkistan jumhuriyiti” qurush eksil’inqilabiy bölgünchilik herikiti bilen xupiyane shughullinip keldi, ular köp qétim pursettin paydilinip ish térip, topilang we urush, chéqish, bulash weqelirini pilanlighan we sadir qilghan bolsimu, lékin partiye we her millet xelqi ammisi teripidin bitchit qilinip, shermendilerche meghlup boldi.

Bu bir ochum milliy bölgünchiler yenila meghlubiyitige ten bermey, 60-yillarda sowét ittipaqidiki junggogha qarshi küchlerning qollishi arqisida, paal heriketlinip keng alaqe baghlap, éniq siyasiy programmisi bolghan eksil’inqilabiy partiye qurushni mexpiy pilanlighan bolsimu, lékin shu chaghda dölet ichidiki jahan’girlikke, zomigerlikke qarshi küreshning küchlük heywisidin qorqup, qaramliq qilishqa pétinalmay, yoshurun purset kütüp yétip, nishanni közitiwatatti. “medeniyet zor inqilabi” bir ochum milliy bölgünchilerni purset bilen teminlidi, ular teshkillik, pilanliq, meqsetlik halda ammiwi teshkilatlarni tizginlep, ammiwi teshkilatlar arqiliq özini daldigha élip, eksil’inqilabiy partiye qurup, téximu chong dairidiki milliy bölgünchilik heriketliri we eksil’inqilabiy buzghunchiliq heriketliri bilen shughullinishni mexpiy pilanlidi. Ular ilgiri-kéyin bolup ürümchi, qeshqer qatarliq jaylarda ilgiri-kéyin bolup “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi”, “sherqiy türkistan musteqilliq kürishi ittipaqi”, “sherqiy türkistan yashlar weten qutquzush armiyisi”, “yashlar weten qutquzush armiyisi”, “intiqam alghuchilar jem’iyiti” qatarliq eksil’inqilabiy teshkilatlarni qurdi. “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” bular ichidiki eng chong eksil’inqilabiy bölgünchilik guruhi teshkilati.

1967-yil 4-ayning 10-küni, ürümchi bilen qeshqerde “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” (qisqartilip sherqiy türkistan partiyisi, déyilidu) xupiyane quruldi. Deslepte uning nami “uyghuristan xelq inqilabi partiyisi” dep ataldi. Kéyin köz boyap, ammini aldash üchün, bu nam shinjang üch wilayet inqilabi mezgilidiki xelq inqilabiy partiyisining nami bilen oxshash qilip özgertildi hemde qurulghan waqtini 1933-yil 11-ayning 12-küni.( 1944- yili 11- ayning12-küni üch wilayet inqilabida waqitliq inqilabiy hökümet qurulghan kün) dep özgertildi. 1968-yili 2-ayda “sherqiy türkistan partiyisi merkiziy komitéti” teshkillendi hemde bir nechche eza we kandidat ezadin teshkil tapqan “merkiziy hey’et riyasiti” tesis qilindi.

“sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” qurulghandin kéyin ular “medeniyet zor inqilabiy” da, ili, aqsu, xoten, qumul, turpan qatarliq rayonlardiki terepbazliq kürishi yamrighan pursettin paydilinip, teshkilatini téz rawajlandurup, bölgünchilik we urush, chéqish, bulash herikiti élip bérishni paal pilanlidi. “sherqiy türkistan partiyisi” özige biwasite qaraydighan “tengritagh qisaschiliri”, “tengritagh oghlanliri”, “yashlar teshkilati” din ibaret üch eksiyetchil teshkilattin bashqa, 1969-yili 1-aydin 4-ayghiche, ilgiri-kéyin bolup “sherqiy türkistan partiyisi ürümchi shöbisi, altay shöbe biyurosi, ili komitéti, börtala shöbe biyurosi, qeshqer jenubiy tengritagh biyurosi qatarliq tarmaq apparatlarni qurdi. Bu tarmaq apparatlar yene öz tewelikide wilayetlik komitét, nahiyilik (sheherlik) komitét, rayonluq komitét, yachéyka qatarliq 78 asasiy qatlam teshkilatini qurup, pütün shinjangdiki 12 wilayet, oblast, sheherge we aptonom rayondiki 22 rayon derijilik orun’ghiche kéngeydi.

(2) “sherqiy türkistan partiyisi” ning programmisi we uning bölgünchilik, buzghunchiliq heriketliri

“sherqiy türkistan partiyisi” programmisi, teshkilati, pilani, herikiti bolghan eksil’inqilabiy bölgünchilik teshkilati bolup, u junggo kommunistik partiyisige, élimizning milliy térritoriyilik aptonomiye tüzümige zeherxendilik bilen hujum qilip, milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilip, milliy bölgünchilik peyda qilip, shinjangni musteqil qilishni terghib qildi. U “medeniyet zor inqilabi” diki qalaymiqanchiliqtin paydilinip, eksil’inqilabiy teshkilatni hedep rawajlandurup, eksil’inqilabiy teshwiqat waraqlirini tarqitip, döletning mal-mülkini talan-taraj qilip, qoral-yaraq, oq-dora toplap, eksil’inqilabiy buzghunchiliq herikiti bazisi qurup, “musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti” qurushqa urundi.

“sherqiy türkistan partiyisi” qurulghandin kéyin, “sherqiy türkistan partiyisi merkiziy komitéti” bilen “shöbe biyuroliri” ilgiri-kéyin bolup, “uyghuristanning teqdiri”, “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining nizamnamisi”, “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisining omumiy programmisi” qatarliq eksiyetchil höjjetlerni teyyarlap, junggo kommunistik partiyisige zeherxendilik bilen hujum qildi, junggo kommunistik partiyisining milliy siyasitini xunükleshtürdi, “qoralliq küresh qilip” sherqiy türkistan jumhuriyiti qurimiz, dep ashkara dawrang saldi.

Bu eksiyetchil höjjetlerde shinjangning tarixini burmilap, shinjang ezeldinla bir “musteqil dölet” idi, dep jöylüp,

” sherqiy türkistan partiyisi” bu nuqtini xelqqe daim teshwiq qilip turidu, dep kapshidi. Bu milliy bölgünchiler yene “sherqiy türkistan partiyisi” ning “partiye gérbi”, “partiye bayriqi” we “uyghuristan xelq jumhuriyiti” ning “dölet bayriqi” nusxisini teyyarlidi. Ular ammini aldash üchün, bezide marksizmning söz-ibarilirini tilgha élip qoyup, milliy bölgünchilik shumluqi bilen shughullandi.

“sherqiy türkistan partiyisi” “medeniyet zor inqilabi” diki qalaymiqan weziyettin paydilinip, téz sür’ette rawajlandi. 1968-yili 2-ayda, “sherqiy türkistan partiyisi merkiziy hey’et riyasiti” meydan’gha kélishi bilenla, her terepke zor türkümde adem ewetip, her tereptin alaqe baghlap, teshkilatni rawajlandurup murt toplidi, ular sowét ittipaqining élimizning sherqiy shimalidiki jinbadaw ariligha we shinjang tarbaghatayning térekti rayonigha qoralliq tajawuz qilish weqesidin paydilinip, sözـ chöchek peyda qilip we tarqitip, “sowét ittipaqi pat yéqinda basturup kélidu” dep gep sétip, küchining bariche jiddiy keypiyat peyda qildi hemde kishilerge bölünüp “musteqil” bolush peyti yétip kéley dep qaldi, dep bésharet berdi. Ular yene “sherqiy türkistan partiyisi 23 yilliq tarixqa ige bolup qaldi” weha-kaza dep maxtinip, bu arqiliq ammini aldap, teshkilatni kéngeytip toluqlidi. Ular hemmila yerge suqunup kirip, uruq – tughqan, el-aghine, sawaqdash, xizmetdashliq ijtimaiy munasiwet toridiki barliq ezalardin paydilinishqa adetlinip, hetta zorawanliq qilip we tehdit sélip,”teshkilatimizgha qatnashmighanlarni öltürimiz, öy bisatini élip kétimiz” dep jar saldi. Turmushta qiyinchiliqi barlar we réalliqqa narazi bolup yürgenlerni pul bérip azdurup, andin ulargha zorawanliq qilip tehdit sélip, ularni teshkilatqa qatnishishqa mejburlidi.

“sherqiy türkistan partiyisi” teshkilatini rawajlandurush bilen bir waqitta, buning asasliqliri “mesh’el géziti” we bashqa eksiyetchil maqale, teshwiqat waraqliri, kitabche qatarliqlar. Ular yene özlirining ezalirini sowét ittipaqining junggogha qarshi radio teshwiqatini anglashqa uyushturdi. “sherqiy türkistan partiyisi” ning bezi asasliq ezaliri köpligen eksiyetchil maqalilerni yézip, tarixni küchep burmilap, pakit oydurup chiqirip, aq ـ qarini astin ـ üstün qilip, junggo kommunistik partiyisige, sotsiyalizm tüzümige we partiyining türlük fangjén, siyasetlirige zeherxendilik bilen hujum qilish, shinjang azad bolghandin buyanqi netijilerni yoqqa chiqirip, shinjangning musteqilliqini ashkara terghib qilip, bölgünchilik herikiti üchün jamaet pikri teyyarlidi.

“sherqiy türkistan partiyisi” yene paal eksil’inqilabiy qoralliq topilang pilanlidi, eksil’inqilabiy baza qurush qestide boldi. Ular heriket xirajiti toplash üchün, banka, iskilat, magizin, ashliq iskilati qatarliqlarni teptartmastin bulidi, peqet ürümchi, ili, qaramay qatarliq jaylardila 22 qétim bulangchiliq qilip, 100 nechche ming yüendin artuq neq pul bulidi. Ular yene “ezaliq bedili” yighish, iane toplash we “zayom” tarqitish charilirini qollinip xirajet toplidi. “sherqiy türkistan partiyisi” ning ürümchi shöbisi teptartmastin “zayom” bésip chiqirip, xelq démokratiyisi diktatorimizni aghdurup tashlash gherizini ashkarilidi.

“sherqiy türkistan partiyisi” yene jaylardiki ezalirini qoral ـ yaraq, oq ـ dora we maddiy ـ eshya bulashqa köp qétim buyrup, qoralliq topilang kötürüsh üchün teyyarliq qildi. “altay shöbe biyurosi” topilanggha teyyarliq qilish üchün, “sherqiy türkistan partiyisi” bilen sowét ittipaqidin köp qétim qoral ـ yaraq soridi hemde kiyim ـ kéchek, yem ـ xeshek qatarliq nersilerni teyyarlidi, qéchish yolini sizip chiqti. “börtala shöbe biyurosi” kichik gazarma, atliq eskerler tarmaq etriti we saqchixanining qoral ـ yaraqlirini bulighandin kéyin, qara toluq téghining éghizida eksil’inqilabiy qoral ـ yaraq bazisi qurup, eksil’inqilabiy partizanliq herikiti élip bérish qestide boldi. “sherqiy türkistan partiyisi ili komitéti”, “ürümchi shöbisi”, “altay shöbe biyurosi” ilgiri ـ kéyin bolup 12 qétim sowét ittipaqi bilen mongghuliyege adem ewetip, qoral ـ yaraq, télégraf apparati soridi hemde herbiy ishlar meslihetchisi ewetip bérishni telep qildi. Sowét ittipaqining jasusluq, axbarat orgini shinjanggha toqquz türkümde xupiyane halda türkümde 14adem/ qétim télégraf apparati, qoral ـ yaraq we heriket xirajiti kirgüzüp, “sherqiy türkistan partiyisi” bilen alaqileshti.

(3) “sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi” ning yoqitilishi

“sherqiy türkistan partiyisi” ning tutqan tetür yoli xelqning könglige yaqmighachqa, axiri yétim qélip, muqerrer yoqilish tarixiy teqdiridin qéchip qutulalmidi. 1969-yili 1-ayda, aptonom rayonning jamaet xewpsizliki, qoghdash tarmaqliridin teshkillen’gen mexsus délo tekshürüsh benzisi etrapliq tekshürüp razwédka qilish arqiliq, “sherqiy türkistan partiyisi” ning heriket ehwalini asasi jehettin igilep hemde toluq, ishenchlik pakitlarni qolgha chüshürüp, buning azadliqtin buyan shinjangda yüz bergen eng chong teshkilati, programmisi, pilani, herikiti bolghan eksil’inqilabiy bölgünchilik guruhi délosi ikenlikini bayqidi. Shinjang herbiy rayoni partiye komitéti, aptonom rayonluq inqilabiy komitét partiye yadro guruppisi déloni derhal partiye merkiziy komitétigha yollidi. Ju énley doklatni anglighandin kéyin, bu déloni bir terep qilish heqqide derhal töwendikidek muhim yolyoruq berdi: “delil ـ ispatqa, tekshürüp tetqiq qilishqa ehmiyet bérip, xizmetke mawzédung idiyisi arqiliq qomandanliq qilinglar; siyasetni igilep, jinayiti chékidin ashqan, pakiti toluq bolghan kattiwashlargha we ularning arqa téreklirige qattiq tenqid qilip, qaymuqqan, mejburiy egeshkenler we rastchilliq bilen iqrar qilghanlarni kengchilik bilen bir terep qilinglar; ishni kéngeytiwétishning aldini ilinglar, düshmenlerning milletler munasiwitini buzup, bashqilarni qalaymiqan chishlep tartip, diqqet nezirini bashqa yaqqa yötkiwétishining aldini ilinglar.”

“sherqiy türkistan partiyisi” eksil’inqilabiy bölgünchilik guruhi 1970 ـ yili 3-ayda tarmar qilindi. Xelq azadliq armiyisining keng komandir-jengchiliri her millet xelq ammisi we xelq eskerlirining paal maslishishi we qollishi arqisida, “sherqiy türkistan partiyisi” ni üzül ـ késil bit ـ chit qilish we “sherqiy türkistan partiyisi” unsurlirini tekshürüp éniqlash yolida zor töhpe qoshup, armiye bilen xelq qol tutushup topilangni tinchitishning zerbe marshini yangratti.

1969 ـ yili 8 ـ ayning 20 ـ küni, “sherqiy türkistan partiyisi” jenubiy shinjang biyurosining kattiwéshi axunop bashchiliqidiki eksil’inqilabiy qoralliq topilangchilar guruhi bir türküm topilangchilarni yighip, ayrim ـ ayrim halda mekit bilen qeshqerdin yolgha chiqip, sughun chazida uchriship, sowét ittipaqigha tayinip eksil’inqilabiy qoralliq topilang bazisi qurushqa urundi. Ularning eksil’inqilabiy suyiqesti bashlinishi bilenla, jamaet xewpsizliki organlirimiz ehwalni igilep bolghanidi, ular keng xelq ammisi bilen mexsus organlarning qattiq nazariti astida idi. 8 ـ ayning 21 ـ küni, yuqiri derijilik rehberlik orgini jamaet xewpsizliki tarmaqliri igiligen ehwalgha we xelq ammisi melum qilghan ehwalgha asasen, tézdin xelq azadliq armiyisini we xelq eskerlirini teshkillep, her millet xelq ammisining paal qollishi arqisida, eksil’inqilabiy xoriki intayin ösüp ketken bu ikki türküm qoralliq topilangchilarni qorshap yoqatti.

Mekittin yolgha chiqqan bir türküm topilangchilar bir qétimliq zerbige berdashliq bérelmey, birdemning ichidila xelq azadliq armiyimiz bilen xelq eskerlirimiz yayghan torgha chüshti, 40 tin artuq topilangchi bir ـ birlep qolgha ilindi.

Qeshqerdin yolgha chiqqan yene bir türküm topilangchilar mexpiy heriket élip barghan bolghachqa, ularning ketken yérini bilgili bolmighanidi, qoralliq topilangchilarning suyiqestini waqtida tarmar qilish üchün, yuqiri derijilik rehberlik organlirimiz tézdin shu yerdiki hökümetke xelq eskerlirini we xelq ammisini teshkillep, hoshyarliqni östürüp, ötken ـ kechkenlerge qattiq köz-qulaq bolup, topilangchilarning iz-dérikini igileshni uqturdi.

Ular topilangchilarning atush nahiyisi kattaylaq yézisining sughun chaza etrapigha jaylashqan arpiliq kentidiki bir xaliy tagh jilghisida heriket qiliwatqanliq xewirini anglap, derhal xelq eskerliri bilen ammini teshkillep, ulargha zerbe bérishke teyyar turdi. 8-ayning 22-küni kech saet 12:00 de, xelq eskerliri liyenining lyenjangining dadisi ögzide turup tagh qaptilidin kishilerning ayagh awazi kéliwatqanliqini anglap qaldi. Hemde nurghun kishining sayisini xire ـ shire kördi. Wezipe ijra qiliwatqan xelq eskerliri buningdin xewer tapqandin kéyin derhal neq meydan’gha yétip kélip, u yerde nurghun xurum we rézinke ayagh izini bayqidi hemde bu izlarning bu yerdiki kishilerning izi emeslikini jezmleshtürüp, bu kishilerning kéchisi yol yürüp, kentke kirishke pétinalmighanliqigha qarighanda, ularning del ashu topilangchilar bolush éhtimali nahayiti chong, dep qaridi. Wezipe ijra qiliwatqan xelq eskerliri topilangchilargha qoghlap zerbe bériwatqan xelq azadliq armiyisige derhal adem ewetip bu ehwalni melum qildi, shuning bilen bir waqitta, özlirimu küch teshkillep topilangchilarni qoghlap mangdi.

Xelq azadliq armiyisi yerlik ammining yardimi, xelq eskerlirining yol bashlishi bilen, shu yerdiki birdinbir su menbeside topilangchilarni bayqidi. Xelq azadliq armiyisi bilen xelq eskerliri öz ara masliship, topilangchilarni téz sür’ette qorshap, jahilliq bilen qarshiliq körsetkenlirige zerbe bérip, topilangchini neq meydanda étip öltürdi, topilangchilarning köpinchisini qolgha aldi, peqet alte neper topilangchi chégra terepke qéchip ketti.

Chégragha jaylashqan atush nahiyisi qarajül yézisining mes’uli topilangchilarning mushu rayon’gha suqunup kiriwalghanliqini anglap, derhal xelq eskerlirini teshkillep, azadliq armiyige masliship topilangchilarni izdidi. Xelq eskerliri topilangchilarni qoghlap tutidighanliq xewirini anglighandin kéyin, bes ـ beste özlirini tizimlatti, bu heriketke ayal xelq eskerlirimu qatnishishni telep qildi.

Xelq eskiri toxti sirtqa chiqip qaytip kelgenidi, u bashqa xelq eskerlirining topilangchilarni tutqili ketkenlikini anglap, shu haman bashqilarning bir étini sorap tézdin aldin ketken xelq eskerlirige yétishiwaldi. Shundaq qilip, topilangchilarni izdeshke qatnashqan xelq eskerliri barghanséri köpiyip, eng axirida 62 xelq eskiridin teshkil tapqan topilangchilargha qoghlap zerbe bérish, topilangchilarni izdesh ـ tutush qoshuni shekillendi. Xelq eskerliri ghezep ـ nepriti tashqan halda topilangchilarni qoghlap tutquchi azadliq armiye jengchiliri bilen birlikte tagh ـ édirlardin éship, bir kéche ـ kündüzde 70 nechche kilométir yol yürüp, su we yémek ـ ichmek kemchil bolghan japaliq muhitta, rohluq, jenggiwarliq bilen küresh qilip, qéchip suqunuwalghan topilangchilarni tézla qolgha chüshürdi.

Topilangchilarni birlikte qorshap yoqitish jéngide armiye bilen xelq béliq bilen sudek chongqur rishte ornatti, xelq ammisi perzent eskerlerni qizghin söyidighan menzire her waqit hemmila yerde közge chéliqip turdi, bir qétim azadliq armiye jengchiliri topilangchilarni izdep tutush jeryanida bir qaqasliqqa kélip qélip, su bolmighachqa qiynilip qalghanidi. Yéqin etraptiki amma bu ehwaldin xewer tapqandin kéyin, derhal su we yémek ـ ichmeklerni élip ularning aldigha bardi, bir momay chong bir qoghundin birni azadliq armiye jengchilirige apirip berdi. Nurghun amma öyliridiki atlirini élip chiqip azadliq armiye jengchilirige topilangchilargha qoghlap zerbe béringlar, dep berdi. Bezi amma ulargha yol bashlap bérip, topilangchilarni tutush herikitige teng qatnashti. Bir qétimliq topilangchilarni iz qoghlap tutush herikitide, hawa issiq, su kemchil bolghachqa, bir azadliq armiye jengchisi özining yérim sudan süyini özlirige yol bashlap mangghan charwichi bowaygha bergenidi, boway buningdin chongqur tesirlinip, qoynidin qolyaghliqqa ikki qat qilip oralghan chong bir neshpütni awaylap élip uninggha berdi. Bu azadliq armiye jengchisi neshpütni élip könglide bu bir tal neshpüt bolupla qalmay, belki chégra rayondiki xelqning perzent eskerlerge bolghan köngli, dep oylidi. U neshpütni özi yalghuz yéyishke qiymay, uni orap qoynigha séliwélip, topilangchilarni qoghlap tutush wezipisini orundap bolup lyen’ge qaytip kelgendin kéyin, neshpütni parchilap, pütün bendiki jengchilerge bir parchidin berdi, kichikkine bir parche neshpüt xelq ammisining perzent eskerlerge bolghan chongqur muhebbitini ipadilidi. Bir küni 60 yashtin ashqan bir boway alte dane yoghan xaltini yüdüp, yolda azadliq armiye jengchilirining yétip kélishini alayiten saqlap turghanidi, azadliq armiye jengchiliri yétip kélip, uninggha “üch chong intizam, sekkiz diqqet” ni sözlep, azadliq armiye jengchiliri ammining bir tal yip ـ yingnisinimu xalighanche alsa bolmaydighanliqini chüshendürdi, boway tesirlen’ginidin közige issiq yash alghan halda: “azadliq armiye jengchiliri qurban bérishtin qorqmay xelqning düshminini yoqatti, ammining nersilirige ziyan salmidi, ziraetlirigimu dessimidi, bu biz déhqanlarning perzent eskerlerge ekelgen addiy sowghitimiz, silerge bolghan könglimiz, buni almisanglar bolmaydu” dédi. Xelq ammisining perzent eskerlerni qizghin söyüshtek emeliy herikiti azadliq armiye jengchilirini nahayiti ilhamlandurdi, ular “chégra xelqi üchün ömürwayet xizmet qilimiz!” dep irade bildürüshti.

“sherqiy türkistan partiyisi” eksil’inqilabiy bölgünchilik guruhini pash qilish we tekshürüp éniqlash xizmiti arqiliq, pütün shinjangdiki her millet xelqi bir qétimliq sotsiyalizm we wetenperwerlik terbiyisige shundaqla marksizmliq dölet qarshi we millet qarishi terbiyisige ige boldi, her millet xelqi junggo kommunistik partiyisining rehberliki bolmighan bolsa, sotsiyalistik junggoning bügüni bolmaydighanliqini, shinjangdiki az sanliq milletlerning azadliqqa érishelmeydighanliqini hemde özlirining bügünkidek bextlik turmush kechürelmeydighanliqini heqiqiy tonup yetti. “sherqiy türkistan partiyisi” ning eksil’inqilabiy bölgünchilik herikiti döletning bixeterlikige we birlikige xewp yetküzdi, shinjangdiki her millet xelqining ortaq menpeitige ziyan saldi, kishilerning könglige yaqmidi, uning halak bolushi muqerrer idi.

Ilawe: yuqiriqilar xitay kommunist axbarat ishxanisining yalghan – yawidaq, heq bilen naheqni astin üstün qilip yazghanliri bolup, shakilini iliwétip méghizidin paydilansingiz bolidu.

Alaqe üchün:

abduréshit haji kérimi

teflon: 0046 709 471 671

e-mail: sewdayi62@gmail.com

qq: 1714789799

Kitabning ikkinchi neshri tügidi.

Qara jüldiki jeng

musteqilliq yolida küresh

Aptori: abduréshit haji kérimi

mes’ul muherriri: küresh ataxan

Xelq’ara qelemkeshliri uyghur merkizi neshr qildi

2013-yili aprél

shiwétsiye – sitokholm

 

Advertisements

Kanadada Chaqrilidighan “Sherqiy Turkistan Milliy Kurishining Upuqliri we Xirislar” ilmiy muhakime yighini

“Sherqiy Turkistan Milliy Kurishining Upuqliri we Xirislar” ilmiy muhakime yighini heqqide Uxturush 

wp-logo21

 

Xitay mustemlikichilirining Sherqi Turkistangha yurguzuvatqan echinishliq basturmichiliq herketliri netijiside helqimiz tolewatqan eghir bedeller we qarshiliq korsutush herketlirining herqandaq bir shekilde peyda bolush we tereqqiy qilishqa bolghan ehtiyaji her bir uyghurni jiddiy oylushushqa mejbur qilmaqta. Weten sirtida elip beriliwatqan Sherqiy Turkistan dawasining, weten ichidiki qarshiliq herketliri bilen baghlinish quralmasliqi, weten sirtidiki yetekchi idiyimizni qandaq qilip uyghurning milliy musteqqiliq menpeeti uchun xizmet qildurushta yetersizliklirimizning kop bolushi , teshkilatlar otturisidiki hemkarliq we oz’ara maslihishchanliqning yoq diyerlik bolushi, hazirgha qeder elip beriwatqan paaliyetlirimizning qeliplashqan shekilde bolushi we ijatchanliqimizning kemchilliki bu heqte ilmiy muhakime elip bersih we piker almashturushning zoruriyitini mu’eyyenleshturmekte . Bu munasiwet bilen Kanadada yashawatqan Uyghurlar Kanada Sherqiy Turkistan Medeniyet Merkizining sahiphanliqi astida 9- ayning 4-5-6- kunliri Toronto shehride “Sherqiy Turkistan Milliy Kurishining Upuqliri we Xiristlar” temisida ilmiy muhakime yighini chaqirdi.

Bu qetimqi ilmiy muhakime yighini hichqandaq bir teshkilatning biwaste controlluqi yaki bashqurushi astida bolmaydu, yighin uyushturghuchi heyet Kanadadiki uyghurlardin halisane teshkillengen bolup, biterep salahiytini saqlighan halda weten sirtidiki herqaysi teshkilat wekilliri we piker yurguzguchilerning ilmiy muhakime plan meqsetliri uchun sorun hazirlaydu.

Ilmiy muhakime yighinida hel qilish planlan’ghan mesililer towendikiche:

1. Weten ichide yuz beriwatqan weqelerge qarita weten sirtidiki teshkilatlar teripidin beriliwatqan bayanatlarning zoruriyet tepilghan shara’it astidiki birdeklikini qolgha kelturush.
2. Xelqarada pa’aliyet elip beriwatqan teshwiqatlirimizni hem xelqara weziyetke uyghun hem milliy musteqqiliq kureshlirimizge paydiliq halda elip berishtiki teshwiqat atalghulirini tuzup chiqish.
3. Weten sirtidiki teshkilatlar otturisida maslishishchanliq, yoshurun we ashkara shekildiki hemkarliqni peyda qilish.
4. Weten ichidiki milliy azatliq herketlirimiz bilen weten sirtidiki pa’aliyetlirimizning maslishishchanliqini ilgiri surush we kengeytish.
5. Sherqiy Turkistanda elip beriliwatqan qarshiliq herketliri we jiddiy ozgurushlerge hazirliq we inkas guruppisini qurup chiqip bu guruppini herqaysi teshkilatlar uchun xizmet qildurush.

Weten sirtidiki milliy musteqilliq herketlirining siyasi, medeniy, ilmiy we bashqa shekillerde turlishishini asas qilghan halda, “bir xelq! bir Sherqiy Turkistan!” sho’ari astigha uyushush meqset qilinghan bu yighin, Sherqiy Turkistan mesilisi uchun bash qaturiwatqan siyasiy paaliyetchilirimiz , mutexessislirimiz , alimlirimiz we bashqa her hil shekilde milliy dewayimizni qollap keliwatqan soyumluk shexislirimizning aktip qatnishishini qizghin qarshi alidu we jiddiy tewsiye qilidu.

Rukiye Turdush

Kanada Sherqiy Turkistan Medeniyet Merkizi

08.06.14

Address: 2010-620 Lolita Gardens, Mississauga, ON L5A 3K7, Canada
Telephone: (905) 232 1371, Email:info@eastturkistancc.org, website: http://www.eastturkistancc.org

Aliqagha Toqunushidiki Bash Yétekchi Qolgha Élinghan

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2014-06-02
aliqagha-toqunushi-yaghliq-romal.jpg
Kucha alaqagha weqesige alaqidar sin parchisidin süretke élinghan. 2014-Yili 20-May, kucha.

Social Media

20-May kuchada yüz bergen «aliqagha weqesi» de tutqun qilinghanlardin, weqede yétekchi rol oynidi dep qaralghan ibrahim turdining ailisi uning qolgha élinghanliqi heqqide uqturush tapshuruwalghan.

Shu küni weqede wezipe ötigen bir amanliq mudirining ashkarilishiche, 26 yashliq ibrahim turdi yézidiki iman-Étiqadliq yashlardin bolup, u shu küni bazarliq hökümet xadimliri ayallarning béshidiki yaghliqqa qol uzatqanda, zorawanliqqa yoluqqan ayallargha yan bésip xadimlar bilen takallashqan we derwaza aldigha toplanghan namayishchilar sépidimu sepning aldida turghan.

U, bu qilghini üchün xadimlar teripidin bazarliq hökümet binasigha tartip ekirip kétilgende namayish téximu ewjige chiqqan we toqunushqa aylanghan. Saqchilar namayishni bésiqiturush üchün ammigha oq chiqarghan, oqta yarilanghan 5 ademdin ikkisi neq meydanda jan üzgen idi.

Yéqinda ijtimaiy axbarat wasitiliride, 20-May yüz bergen kucha alaqagha weqesige alaqidar ikenliki ilgiri sürülgen bir sin parchisi tarqitildi. Widiyoda derwaza aldida nechche yüzligen kishining topliship «qoyup bérilsun!» dep shoar towlawatqanliqi we tekbir éytiwatqanliqi körülidu. Körünüshtiki orun we towlanghan shoarlar, kucha alaqagha weqesi heqqide radiomiz igiligen uchurlar bilen oxshash bolup, bu widiyoning rastinila alaqagha weqesining neq meydan körünüshi ikenlikini ispatlimaqta.

Radiomizgha kelgen yene bir uchurdin melum bolushiche, yuqiriqi namayishta yétekchilik rol oynighan ibrahim turdining atalmish jinayiti békitilip resmiy qolgha élinghan.

Biz bügün ibrahim turdining kimliki we shu künki namayishta oynighan roli heqqide shu küniki weqede wezipe ötigen bir amanliq mudiridin melumat soriduq.

Amanliq mudirining bayan qilishiche, bu yil 26 yashqa kirgen ibrahim turdi, alaqagha bazirining 3‏-Kent 3-Mehellisidin bolup, u weqe chiqqan küni eng deslep tutulghan ayallargha yan bésip bazarliq hökümet xadimliri bilen takallashqan. Bazarliq hökümet aldigha toplanghan kishiler qatarida tutulghan ayallarni qoyup bérishni telep qilip shoar towlighan. Uning namayishtiki aktipliqidin ghezeplengen xadimlar uni tartip-Sörep bazarliq hökümet binasigha sörep ekirip ketken. U bina ichidimu xadimlargha bash egmigen. Soraq dawamida xadimlar uni saqilini chüshürüwétishke buyrughan, u alaqagha bazirida birmu saqalliq kishi qalmighanda andin özining saqilini chüshüridighanliqini éytqan. U bina ichide xadimlar bilen takallishiwatqan peytte sirttiki namayishchilar, «ibrahim turdi qoyuwétilsun» dep shoar towlighan, namayishchilarning heywisidin qorqqan xadimlar ibrahim turdini qoyup bérishke mejbur bolghan.

Namayish xitay qoralliq qismi teripidin qanliq bésiqturulghandin kéyinki tutqunda ibrahim turdimu tutqun qilinghan. Uning ailisi birqanche künning aldida qolgha élinghanliq heqqide resmiy uqturush tapshuruwalghan.

Uygur Türkleri’nin anavatanı Uyghuristan’da artan şiddet eylemleri

Uygur Türkleri’nin anavatanı Uyghuristan’da artan şiddet eylemlerine karşı Çin Devlet Başkanı Şi Jinping ‘terörle mücadelede’ asimilasyon istedi. Plana göre Uygur nüfusu dağıtılacak

(Arxip)

Uygurlara sürgün

DIŞ HABERLER SERVİSİ

Çin’in kuzeybatısındaki Uyghuristan eyaletinde şiddeti giderek artan terör eylemlerini Uygurlara bağlayan Pekin yönetimi Radikal uygulamalara yeşil ışık yaktı. Pekin’de iki gün boyunca süren ve Uyghuristandaki durumun görüşüldüğü zirvede Devlet Başkanı Şi Jinping, herkesin ‘Çin halkı ve kültürünü tanıması gerektiğini’ vurguladı.

Nüfus dengesinde oynama
İktidardaki Çin Komünist Partisi, Uygurların genel inanışı İslam üzerindeki baskıyı artırmayı hedefleyen ‘özel bir politikayı’ masaya koymaya hazırlanıyor. ABD’de yayımlanan New York Times gazetesinin haberine göre Çin’de toplam nüfusu 10 milyonu bulan Uygurları daha iyi asimile etmek için yoğunluklu yaşadıkları Uyghuristan’dan iç göçe zorlanacaklar.
Geçmişte Çin yönetimi, Uyghuristan’da nüfus dengesini değiştirmek için ülkenin baskın etnik nüfusundan Henların Uyghuristan’a yerleşmesini teşvik etmişti. Şi zirvede, parti ve devletin ‘anavatan ve ulus hakkındaki düşünceleri düzenletmesi’ gerektiğini öne sürüp ‘her kökenden insanın Çin ulusu, kültürü ve sosyalizmi’ tanıyacağına vurgu yaptı.

Telefon mesajına kontrol
Henler Uyghuristan’daki baskı politikalarını savunup “Partimizin stratejsi doğru ve uzun vadede sürdürülmesi lazım” dedi. Caixin dergisi, Uyghuristan’da internet üzerinden mesajlaşma servislerinin ve hatta telefon üzerinden mesajlaşma hizmetleri denetlendiğini iddia etti.

 

Uyghuristan’da bir yılda 100’den fazla ölü
1989’da Tiananmen ayaklanmasının yıldönümü nedeniyle alarma geçen Çin’de, parti yönetimine göre 850 bine yakın Çin güvenlik güçlerine destek olmak amacıyla devriye geziyor. Pekin yönetiminin ‘terörist’ eylemlerle suçladığı Uygurlar ise baskıyı en yoğun hisseden gruplardan. 21 Mayıs’ta Uyghuristan Özerk Bölgesi’nin idari merkezi Urumçi’de bir pazar yerine dün Sabah düzenlenen bombalı saldırıda en az 31 kişi ölmüştü. 30 Nisan’da üç kişinin ölümüyle sonuçlanan bombalı intihar saldırısını Pakistan merkezli Türkistan İslami Partisi (TIP) örgütü üstlenmişti. Uygur bölgesinde son dönemde sıklaşan şiddet eylemlerinde geçtiğimiz yıldan bu yana 100’den fazla kişi hayatını kaybetti.

 

http://dunya.milliyet.com.tr/uygurlara-surgun/dunya/detay/1890772/default.htm

Öz Teqdirini Özi Belgülesh Atalghusi Sépi Üzidin Bir Quruq Imizge

Bérlindiki Uyghur Rehberlirini Terbiyelesh Simnariyesi Heqqide Oylighanlirim

-Öz Teqdirini Özi Belgülesh Atalghusi Sépi Üzidin Bir Quruq Imizge

 

Bayraq1

Korash Atahan

Hörmetlik Oqurmenler, bu qétim Bérlinda échilghan Uyghur kadirlirini „ Öz teqdirini özi belgülesh“ témisi boyiche terbiyelesh siminariyesining emeliy ehwalini xelqimiz toluqi bilen bilgen bolsa nahayiti yaxshi bolatti. Simnariyedin kéyinki Radio xewerlirimiz, Téléwizor progirammilirimiz we Intérnét xewerlirimizge qarap béqip, u meqsetning toluq emelge ashmighanliqini hés qildim. Shuning bilen Simnariyede otturgha qoyulghan éziz wetinimiz Sherqiytürkistanning siyasiy teqdirige bérip chétilidighan töwendiki mezmunlar heqqide xelqimiz bilen bir diyalog shekillendürüshni meqset qilip, simnariyening eslige sadiq bolghan halda bu matériyalni retlep chiqtim. Bu Matértiyal dawayimizgha aktip qatnishiwatqanlarning pikir qilishigha ilham buliqi bolup qalsa we yip- yéngi siyasiy iddiye we yip-yéngi Pelesepiwiy pikirlerning otturgha étilip chiqishigha sewep bolup qalsa ejep emes.

*****

Simnariye bashlinishtin ilgirki yighin: Xelqara qanunlardiki „Öz teqdirini özi belgülesh“ témisi boyiche Uyghur rehberlirini terbiyelesh simnariyesi bashlinishtin bir kün awal, yeni 2008-yili 4-ayning 20-küni herqaysi döletlerdin kelgen wekiller qatnashqan kéngeytilgen bir yighin échilip, qurultayning ishligen xizmetliri xulasilep ötüldi. Uningdin bashqa nöwettiki weziyitimiz, saqliniwatqan bezi meseliler we kelgüsidiki pilanlirimiz heqqide muhakime, munazire we muzakiriler élip bérildi. Bu qétimqi munazire we muzakiride qandaq qilip weten ichi we siritidiki xelqimizning jümlidin sherqiytürkistanliqlarning tirishchanliqini qolgha keltürüp milliy zulumgha qarshi turush, küchimizni ashurup, dawayimizni gherip duyasigha anglitish, hazirghiche dawada saqlinip kéliwatqan bezi pirinsipliq meselilerni hel qilish shundaqla Axbarat, Neshriyat we Tetqiqat ishlirini kücheytish meseliliri heqqide bezi qararlar élindi. Bu yighinda alahiyde yéngiliqlar, pilan we istratégiyler otturgha étilmighan bolsimu, uninggha nöwettiki Sherqiytürkistan milliy herkitining qanat yéyiyishi üchün ijabiy ehmiyetke ige yighinlarning biri, dep baha bérishke bolidu. Yighindin xelqimizning siyasiy jehettiki sapasini köriwalghili bolidu. Siyasiy jehettin we ilmiy jehettin özimizni mukemmelleshtürüshke jiddiy qarimisaq tarixning bizge yükligen wezipisini orundiyalmaymiz. Pikirge, eqilge, tejirbige, bilimge hörmet qilish, pilanlash, lahiylesh, istiratigiyelesh, programmilash, sistémilashturush, köplep kitap oqush, tedbiqlash, oylunush, pikir qilish, analiz qilish, xulasilesh, sélishturush qatarliqlargha mayir bolushni téximu gheyret bilen adetlendürüshimiz kérektek qilidu.

Simnariye qatanashquchillirining kolliktip sapasi: Yighingha qatnashqan ademlerning medeniyet sapasi bir dölet alqinigha chüshkende, xuddi bir kichik ailini bashqurghandek idare qilip kételeydighan qabiliyetni hazilishi kérek. Emma emeliy ehwalimizdin qarighanda siyasiy jehettin özimizni téximu chéniqturushqa, bilimimiz we nezer dayirimizni kingeytishke, Xitay bilen özimizning, Özimiz bilen Xelqara jemiyetning her türlük baghlinishlirini belgüleydighan, milliy herkitimizge jiddiy tesir körsütidighan hadésilerge obyéktip baha béreleydighan sewiyeni hazirlishimizgha toghra kélidighandek qilidu. Trishmisaq, qabiliyet igillirini terbiyelep chiqip, dawa yétekchillirini kespiyleshtürmisek, qilghan ishlirimiz siyasiy meqsetlirimizge paydisiz bolup chiqidu.Özimizning ishigha özimiz puxta bolmisaq, menmendarliq, hangwaqtiliq, xurapiyliq we horunluq qilsaq kéyin epsuslinip qalimiz. Özimiz bash qaturmisaq sharaétni bashqilar bizge hergiz hazirlap bermeydu.

Simnariyening Teshkilligüchiliri: Dunya Uyghur Qurultiyi (WUC), Wakaletsiz Milletler Teshkilati(UNPO) we Milliy Démokirattik Angni Ilgiri Sürüsh Teshkilati (NED) qatarliq üch teshkilatning sahipxanliqi bilen Organize qilinghan Uyghur Rehberlirini Terbiyelesh simnariyesi 2008-yili 4-ayning 21- küni Gérmaniye bashbaliqi Bérlin sheheride resmiy bashlandi. Bu siminariyege 16 din artuq dölettin kelgen Uyghur qurultiyining reyisi we muawén reyisliri, Ijrahiye kommétiti reyisi hem ezaliri we Sherqiytürkistan teshkilatlirining reyisliri shundaqla Xelqara teshkilatlarning wekilliri ishtirak qildi. Bu simnariyege qatnashqanlar ichide yene Birleshken Milletler Teshkilati, Yawropa Ittipaqi, Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati wekilliri we bir qisim Uniwérsititlarning xelqara qanunlar üstide mexsusu izlinish élip bériwatqan Professorliri qatarliqlarmu bar.

Bu séminariyediki chong témilar: 1) Xelqara Qanunlar we Öz Teqdirini Özi Belgülesh Heqqide Chüshenchiler; 2)Aptonomiye, Fedratsiye we Komfedratsiye dégen atalghulargha izahat- Buninggha alaqidar Örnek we misallar; 3) Milliy Téritoriye we Xelqaradiki Wakaletchilik- Milliy kimlik we uning Global inkasi; 4)Xelqara Ehdinamilargha uyushush we Étnik groppilarning roli-Kelgüsige yol échish- Dölet halqighan milliy herketler we ularning roli qatarliqlardin ibaret. Pikir qilidighan adem üchün yoqarqilarning bu qétimqi simnariyede alahide téma qilip tallanghanliqi nahayiti nurghun nersilerni chüshendürüdü.
Bu simnariyede Sherqiytürkistan teshkilatlirida her türlük wezipe ötewatqanlargha liksiye sözligen shexisler we témilarning tizimliki: 1) Rabiya Qadir Xanim ( Dunya Uyghur Qurultiyining reyisesi, xelqara kishlik hoquq paaliyetchisi.):Échilish nutqi; 2) Marino Busdachin ( Wakaletsiz milletler teshkilatining bash katiwi):Échilish nutqi; 3) Ulrish Delius ( Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati asiya ishliri bölümi mesuli):Uyghurlarning Mewjutluqini Qoghdash-Sherqiytürkistanning kelgüsi we xelqaraliq himayini qolgha keltürüsh; 4) Anna Batalla Xanim (BDT Insan heqlri aliy komisioni emeldari): Öz teqdirini özi belgüleshning xelqara edeliye séstimisidiki chüshendürülüshi we bu qanunning yürgüzülishige ayit pursetler we tosalghular; 5) Hans Heintze Ependi ( Xelqara tinichliq we quralliq toqunush qanuni ilmiy tetqiqat jemiyitining bashliqi):Xelqara qanunlardiki Öz teqdirini özi belgülesh pirinsipi xéyim-xeterge tolghan bir tozaq; 6) Michael Gibb Ependi( Oxford Uniwérsititi Pelsepe penliri dokturi): Jumhuriyet(Aptonomiye)ge oxshap kétidighan tüzümler- Köp milletlik rayonlar we döletlerni bashqiche séstimilashturush: Fédratsiye, Medeniyet Aptonomiyesi we Komfédiratsiye ; 7) Pédro Pinto Leite Ependi ( Xelqara Sherqiytimür meselisi qanun munbérining bash katiwi): Öz-teqdirini özi belgülesh hoquqi-Sherqiytimor, Gherbiy Sahara we Gherbiy Papuna mesililiridiki sélishturmilar; 8) Mohamed Daar Ependi:( Somalining Yawropa Ittipaqi Teshkilatidiki wekili): Örnek misal- Somaliy, Pursetler we Riqabetler; 9) Ken Kostyo Ependi ( Démokiratiyeni yersharilashturush Teshkilatining Kélishtürgüchisi): Xelqarada Insan heqliri teshkilatliri we Démokiratiyeleshtürüsh- Tejirbe sawaqlar we Milliy herketlerdiki texirsizlikler; 10) Graham Brown Ependi (Oxford Uniwérsititi Tengsizlik, Insan Bixeterliki we Iriqdashliq Tetqiqat Merkizi): Asiya we Islam Dunyasida Milliyetchilikning bash kötürüshi we Milliyetchilikning Milliy herketlerning Xelqarada qanunliship bérishigha körsütidighan tesiri; 11) Marko Perduka Ependi ( Italiye Parlamént ezasi, Radikallar Partiyesidin): Xelqarada Milliy Kimlik- Yawropa Ittipaqi(EU)ning Irqchiliq we Milletchilikke tutqan tutami we Xizmet pirinsipliri; 12) Liaw Ran Ependi ( Xelqara chiriklikke qarshi turush teshkilati Sherqiy Jenubiy Asiya ishliri yétekchisi, Xitay. ): Xitay dölitidiki chiriklishish we uning ammiwiy herketlerge körsütidighan ekis tesiri- Chiriklikni yoqutush tedbirliri; 13) Joshua Kooper Ependi ( Haway Insan Heqliri Ilmiy Jemiyitidin): EU we BDTgha oxshash xelqara munberlerge ishtirak qilish- Xelqara qanunlar asasida ish körüshtin bashlash zorluq ishlitishni asasiy kün tertipke qoyiwalmastin milletni nijatliqqa bashlash-Xelqarada Axbarat wastisi arqiliq ghulghula qozghash ; 14) Yü Wen Chen ( Teywenlik Xitay Ayal, Konstantz Uniwérsititi Pelesepe Fakultititi Oqutquchisi ):Teywen we 2008 diki Olimpikke qarshi Kompaniye- Olimpikqa qarshi yéngi ijadiy herketlerni qandaq qanat yaydurush; 15) Seemis Sayfee Xanim ( Amérikidin, Guentanamodiki Uyghur tutqunlirining Adwokati): Xelqara Insan Heqliri Xitabnamisi- Guantanamodiki Uyghur Musapirlarning Istiqbali ; 16) Albrecht Göring Ependi ( Xelqara qanun we Sherqiytürkistan meselisi mutexesisi ):Xitay döliti we Olimpik:Yerlik Milletlerning Yoshurun Küchi we Uyghur millitining hazirqi ehwaligha emiliy baha.

Buningdin dunyaning Sherqiytürkistan Milliy herkitige zadi qaysi tereptin qarawatqanliqini, biz heqqide nimimerni oylawatqanliqini, bizning kélichikimizni qandaq tesewwur qiliwatqanliqini köriwalghili bolidu. yoqarqilargha bizning hakimiyet heqqidiki, siyaset heqqidiki, inqilap we siyasiy küresh heqqdiki, pelesepiwiy chüshenche we insaniy alahidiliklirimiz heqqidiki inkaslar yeni tenqit we medihiyler singgen.

Xelqara Jemiyetning Sherqiytürkistan milliy herkiti heqqidiki tutami: Xelqaraliq teshkilatlar, Küchlük démokirattik döletler we Milliy mesililerge qiziqquchi mutexesisler sherqiytürkistanliqlarning siyasiy teqdirige diqqet nezirini aghdurghan. Bu Uyghur we uning qérindashlirining siyasiy teqdiride özgürüsh bolidighanliqini ipadileydu. Ularning köpinchisining pikiride siyasiy teqdirimiz üstide oyniliwatqan bu ghayet zor aghriq azawigha tolghan téragediyening bash rolini éliwatqan Uyghurlar we ularning qérindashlirining qandaq bolishi, bu dirammining tamashibinlar teripidin ret qilinishi yaki qarshi élinishigha baghliq ikenliki ilgiri sürüldi. Ular birdek Sherqiytürkistanliqlarni küchlük döletlerni düshmen tutidighan herketlerge qatniship qélishtin hezer eyleshke, Xitayning sherqiytürkistanliqlarni basturushigha imkaniyet yaritip béridighan xataliqlardin saqlinishqa, uningdin bashqa dunyadiki uyghurlardin perqlenmeydighan yaki bir qisim jehettin bolsimu sherqiytürkistanliqlargha oxshushup kétidighan teqdirge ige xelqlerning hemmisi bilen parallil shekilde masliship herket qilishqa agahlandurdi. Ular küchlük sheilerning hemmisining ajiz sheyilerdin teshkil tapqanliqini, küchüyish üchün ittipaqlishishqa bolidighan herqandaq bir ajiz sheyigimu selqarimasliqni, ichkiy we tashqiy jehettin birmu düshmenni ochuqtin ochuq köpeytiwalmasliqni, küchiyishni oylighanlar ajizlarni etrapigha toplash bilen birge qarshi turmaqchi bolghan küchni berbat qilalaydighan super milletler bilenmu ittipaq tüzishi kéreklikini otturgha qoydi.

Mutexesisler: Xelqara jemiyet Sherqiytürkistan milliy herkitini heqqaniy herket, dep qaraydu. Ular yene bu herketning tereqqiyat basquchlirining eqilge uyghun, xelqara qanunlar asasida küchlinishini, shert-sharaét piship yétilgende ichkiy we tashqiy jehettin maslishishning muhimliqini, eng awal omumiy xelqning eshundaq bir herketke teyyarlinishining ünümlük ikenlikini tekitlidi. Ular örnek süpitide, Sherqiytürkistan Milliy herkitining ghelbe qilishigha munasiwetlik bolghan melum bir tereqqiyat basquchida kem bolsa bolmaydighan élimént süpitide bu qétimqi Tibet herkitini ijabiy misal süpitide tilgha élishti.

Mutexesisler: Xelqara qanunlarning qurulidighan döletlerning emes mewjut döletlerning igilik hoquqini qoghdash sherti asasida kishlik hoquq we insan heqlirini tekitleydighanliqini, hakimmutleq bir milletning izishi we xorlishigha uchrawatqan, bésiwélinghan bir milletning azatliq kürishini ochuqtin-ochuq qollaydighan qanunning yoqluqini, emma ularning milliy iradisini ishqa ashurushta eng awal ular élip bériwatqan milliy herketning texirsizlikini xelqaragha anglitishning muhimliqini, shu milletning azatliq kürishining shungimu aghriq azawigha we qan-yashqa tolghan téragidiylik basquchni bésip ötüshining obyéktip tereqqiyat qanuniyitige uyghun ikenlikini, shundaq bolghandila xelqara jemiyet teripidin étirap qilinghan qanuniy dawagha aylinalaydighanliqini, uningdin kéyinki basquchta yeni dawa hel qilinmisa bolmaydighan derijige yetkende qanuniy ötkellerni buzup tashlap yardem qilidighan küchlerning andin barliqqa kélidighanliqini tekitleshti.

Mutexesisler: Xelqra qanunlarda békitilgen „Öz teqdirini özi belgülesh“ dégen mezmunning ajiz milletler üchün bir siritmaq ikenlikini, küchlük we küchliniwatqan milletler üchün bir purset ikenlikini emeliy misallar bilen otturgha qoydi. Ularningche bolghanda tarixta herqandaq bir zorawan millet melum bir milletke özligidin siyasiy, iqtisadiy we memuriy heq hoquq bergen emes. Eyni waqitta Sowétlar ittipaqi we Yoguslawiyediki hazir musteqil bolghan milletlerning köpinchisi Ruslar we Sériblarning mustemlikisige chüshüp qélishtin awalla özini-özi idare qilish teliwide keskin turalighanliqi we uni emelge ashurush üchün izchil bedel tölep kelgenliki üchün Hökümet ularning Milliy Jumhuriyiti we Aptonomiye hoquqini tonighan. Ularning shu chaghdiki Aptonomiye we Jumhuriyet hoquqlirining ittirap qilinishi, kéyinki chaghlarda bu milletlerning musteqil bolishi yeni öz teqdirini özi belgülishige ubyéktip jehettin ijabiy tesir körsetken.Xelqara qanunlardiki „Öz teqdirini özi belgülesh“ mutexesisler neziride bir tuyuq yol bolup, hazirghiche uni bayraq qilip kötürüp chiqqan milletler ichide, shu qanungha tayinip turup musteqil bolghanlar yoqken. Emma dawaning deslepki basquchi yeni küchüyish basquchi choqum bu qanun asasida élip bérilishi kérekken. Mutexesisler misal süpitide Sherqiytimür, Gherbiy Sahara, Sherqiy Pakistan, Kosowo, Tibet we Angsan Suchi yétekchilik qilghan Bérma milliy herkiti, Sipirus meselilirini tilgha aldi. Ular 40-50 yillardin béri „Öz teqdirini özi belgülesh“ pirinsiplirida dawa élip barghan we dawaning melum basquchigha kelgende andin xelqara weziyetning özlirige paydiliq bolushi we bezi küchlük döletlerning eskiri yardimi bilen özlirining siyasiy meqsetlirige yetken. Sherqiyttimürning musteqillighi üchün Awustraliye, Sherqiy Pakistan(Banggiladish )ning musteqilliqi üchün Engiliye, Gherbiy Saharaning musteqilliqi üchün Aljiriye, Bérma milliy herkitining tereqqiy qilishi üchün Amérika, Kossowoning musteqilliqi üchün Yawropa Ittipaqi we Amérika qatarliqlarning yardem qilghanliqini, Chechenistan, Pelestin we Siprus meselilirining xelqara siyasiy kün-tertiptiki sewiyeni tolimu éghir bedel tölesh sheklide hazirlighanliqini otturgha qoydi.Ular yene Xitay, Ertiriye, Marakko, Russiye, Zellandiye, Bérmidiki diktatur hakimeyet astida esirlep milliy zulum astida qalghan xelqller bilen Uyghurlarni sélishturup chiqishimizni bizge hawale qildi.

Mutexesisler: 19-esirdin hazirghiche bolghan ariliqta nurghun milletlerning öz teqdirini özi belgülesh jehette utuq qazanghanliqini, yene nurghun milletlerning bu jehette toxtimay meghlubiyetke uchrap kéliwatqanliqini otturgha qoydi. Ularning neziriche bezi milletlerning musteqil bolishi, mundaqche qilip éytqanda öz teqdirini özi belgüliyelishi peqet ichkiy amil tereptin belgülengen bolmastin, keng xelqara siyasiy atmospira we hakim mutleq milletning siyasiy jehette meghlubiyetke uchrighanliqi we mehkum milletning milliy herkitini, hökmaran milletke qarshi turidighan bir döletning otturgha chiqip qollighanliqi seweplik bolghan. Misal üchün Pelestin, Chichenistan, Kosowo qatarliqlarni körsetti.

Mutexesisler: Sabiq Sowét ittipaqidiki we Yoguslawiyediki hazir musteqil bolghan milletlerdin birersining bu döletler ghulap chüshüshtin awal qural küchige tayinip musteqil bolush ihtimalliqining yoqliqini, u döletler kirzis ichige patqandin kéyin bolsa barliq yerlik xelqlerning izchil dawamliship kéliwatqan milliy herkitining ghelbe qazanghanliqini, milliy herketning ghelbe qilishining shertlirining qarshiliq körsitish rohini yoqatmasliq, hökmaran millet siyasiy jehettin kirzisqa patmay turup, omumiy xelq seperwer qilinghan quralliq herketke atlinip qélishning éghir tiragidiyni keltürüp chiqiridighanliqini, eng yaxshisi xelqara qanunlar yol qoyghan dayiridin bek chiqip ketmey, düshmen milletning ajizlishishi üchün paydiliq bolghan chong- kichik küchlerning herkitige aktip qatniship, paydiliq pursetlerning piship yétilishini tizlitish üchün igilmey-sunmay küresh qilish lazimliqini otturgha qoydi. Emma Uyghurlargha alaqidar Xitay propigandasida tilgha éliniwatqan El-Qayidichiler meselisini ezweylep ketmigen bolsimu alahide nazuk téma süpitide, xelqara éqimgha we Sherqiytürkistan milliy herkitige qarshi mesele süpitide tilgha aldi.Ular wetende yüz bériwatqan qarshiliq körsütüsh herketlirining sewepchisi xitay dölet térori ikenlikini tekitlesh bilen birge, Xitayning xelqara qanunlardin paydilinip, milliy qirghinchiliq élip berishigha bahane –sewep bolidighan herqandaq bir shekildiki küch-körsütüshning Sherqiytürkistan milliy herkitige ziyanliq ikenlikini, düshmenge qarshi turush üchün özini xelqaragha aqlap körsüteleydighan shekildiki herqandaq bir paaliyetlerni qanat yaydurushqa bolidighanliqini otturgha qoydi.

Milliy herketlerning ghelbisi we muwepeqqiyitide köpraq misalgha keltürülgenler ichide Sabiq Sowétler Ittipaqi we Sabiq Yoguslawiyediki kéyin musteqil bolghan döletlerdin bashqa Sherqiytimür, Gherbyi Sahara, Chéchiniye we Pelestin qatarliq rayonlardiki milliy inqilaplarmu alahide misalgha élindi.Bu Sémnariye arqiliq Herqandaq bir dawaning dawagerning özige baghliq ikenlikini, azatliq we hörlükni yélinip yalwurush, köz-yéshi qilish we dert töküsh bilen qolgha keltürgili bolmaydighanliqini, uning üchün japaliq izdinish, bedel tölesh we qanuniyetke uyghun pilanlash, pursetning piship yétilishini ilgiri sürüsh, xelqni oyghutush, xelqara jemiyetke özining qan- yashqa tolghan tarixini anglitish, bu herketke hemmila ademni öz layiqida seperwer qilish lazimliqini biliwalghili bolidu.

Xelqara qanundiki „Öz Teqdirini özi belgülesh“dégen atalghuning Englischisi „Self determination“ bolup, Gérmanchisi „Selbstbestimmung“ dur. Buning menisi (nopusi 10, 000, 000 din ashidighan) Sherqiytürkistanliqlargha jümlidin Uyghurlargha oxshash Tarix, Téritoriye, Til-yéziq, Medeniyet, Diniy étiqat we yerlik Örpi-adet jehettin özige xas alahiydiliki bolghan étnik topluqlarning hazirche özi tewe bolghan dölettin bölünüp chiqip kétish yaki ular bilen muresse qilinghan melum bir xil shekilde ( Aptonomiye, Fedratsiye, we Komfédratsiye) birge yashash meseliside öz aldigha omumiy xelq awaz bérish shekli bilen qarar chiqirishni körsütidu.Xelqara qanunlarda tilgha élinghan „Öz teqdirini özi belgülesh“ témisida „Yerlik Millet“ we „ Az Sanliq Millet“ dégen ikki kelime uchraydu. Yerlik millet dégenlik Engiliz tilida „Endogenous People“ dégenlik, Gérman tilida “ Endogenous Bevolkerung“ dégenlik bolup, uning menisi elmisaqtin shu Jughrapiyilik zunnida yashap kelgen xelqlerni körsitidu yeni Sherqiytürkistandiki Uyghur we Uyghur nesillik xelqler Yerlik millet bolup, ularning xelqara qanungha asasen öz-teqdirini özi belgülesh yeni mustemlikidin ayrilip yashash üchün qanuniy dawa élip bérish we milliy azatliq herketlirini qanat yaydurush heqliri bolghan bolidu.Az sanliq millet dégenlik: Birinchidin bashqilarning milliy téritoriyisige kélip olturaqliship qalghan Sherqiytürkistandiki xitay, Amérikidiki Afriqiliqlar we Gérmaniyediki Italiyan qatarliqlargha oxshap kétidighan milletlerni körsütidu. Ikkinchidin Öz ziminida assilimatsiyege uchrash tebiy apetler we köchmenler sewebidin az sanliqqa chüshürülüp qoyulghan xelqlerni körsütidu. Xitaylarning Uyghurlar we uning qérindashlirini „Yerlik Millet“ dep atimay „Az sanliq Millet“ dep atishi, we Tarix, Til-Yéziq, Diniy étiqat, Nopus ékologiyisi, Maarip we Tebiéy köpüyüsh tereplerdin milliy kimlikimizni étirap qilishtin bash tartishi qatarliq hadésilerni, xelqara qanunlardiki xitayning kingeymichiliki cheklep turidighan ayrim maddilar keltürüp chiqarghan. Xitayning séstimiliq we programmiliq élip bériliwatqan bu tajawuzchiliq herkitige, Xelqara qanunlardiki jawapkarliq ornidin özini qachurushtin ibaret milliy pissixikisi yoshurunghan bolup, uningdin xitaylarning sherqiytürkistan xelqini etnik we kultur tereptin yoqutiwétishtin ibaret qara niyetini körüwalghili bolidu.

Mutexesisler: Uyghurlar we Uyghur nesillik xelqler Sherqiytürkistanning Yerlik ahalisi bolghanliqtin ular kiyinki 10-20 yillarda élip barghan herqandaq quralliq küch körsütüsh herketliri xelqara jemiyet teripidin „ Térorizim“ , „ Bölgünchi „ we „ Radikal islamchi“ qalpiqi bilen qarilanmidi. Xelqara jemiyet bir pütün millet milliy iradisige pükken xelq herkiti sewebidin otturgha chiqqan herqandaq herketni Xitay tajawuzchillirigha oxshash qarilimaydu, Uni kishlik hoquq we insaniy heqlirini qoghdash yolidiki inqilawiy herket yeni azatliq herkiti, dep qaraydu. Buningdin xelqara qanunlardiki „Öz teqdirini özi belgülesh“ dégen atalghuning herbir milliy mesilige yoluqqan xelqlerning yerlik alahidilikige asasen menisini her xil chüshengili bolidighanliqini körüwalghili bolidu. Eger bir mustemlike astidiki Millet Siyasiy, Iqtisadiy, Meniwiy jehettin piship yétilip, özini-özi idare qilalaydighan sewiyege yetken bolsa yaki quralliq küch bilen tajawuzchilarni qoghlap chiqiriwetküdek emeliy iqtidarni hazirlighan bolsa, uning élip barghan herketliri xelqara qanunning shu maddilliridin köre qanunluq; eger meselini uxil shekilde bir terep qilish shert-sharaiti hazirlanmastin, tinchliq we démokirattik bir terep qilish mitodi chetke qéqilip, insaniyetning tinchliqi, maddiy we meniwiy menpeetlirige ziyan salidighan shekilde ottturgha chiqqan bolsa, u xelqara qanunnning eslidinla bar bolghan chong kichik döletlerning zimin pütünlükini aldinqi shert qilghan halda tüzülgen maddiliri asasida xelqara jemiyet teripidin eyiplinpla qalmay eksiche mewjut döletning éghir basturushigha uchraydighanliqini otturgha qoydi.

Mutexesisler: Milliy zulumgha uchrawatqan xelqlerni üchke ayridi. 1) Mustemlikige uchrighan, dölitini yoqutup qoyghan xeliqler, 2)Yerlik xelqler, 3) Az sanliq milletler. Xelqara qanunlarda Mustemlikige uchrighan milletlerning herket dayirisi az sanliq milletler we yerlik milletlerningkidin bir az keng bolup, ularning milliy musteqilliq yolida élip bérilghan herketlirining anche cheklimige uchrap ketmeydighanliqi, ular élip barghan herketni, xelqara jemiyet we hakimmutleq döletler heqqaniy herket, dep qarashqa mejburlinidighanliqini, uning üchün shu dawani xelqaragha qanuniy étirap qildurushning bésip ötmise bolmaydighan bir basquch ikenlikini otturgha qoydi. Ular misal keltürüp, Xelqara jemiyetning Tibet milliy herkitini mustemlikichilikke qarshi herket dep étirap qilidighanliqini, gerche Sherqiytürkistanning ehwali tibetningkidin téximu keskin we téximu tiragidiyilik bolishigha qarimay, xelqaragha tonulalmaywatqanliqini, tonulghan teqdirdimu téxi qanunluq bir dawa, dep döletler teripidin étirap qilinmighanliqini, tirishqanda uzaqqa qalmay nurghun döletlerning Sherqiytürkistan Xitaylar teripidin bésiwélinghan ishghaliyet astidiki dölet, dep étirap qilidighanliqini, uningdin kéyinki tereqqiyatning xelqara jemiyetning maddiy we meniwiy yardimi bilen téximu yürüshüp kétidighanliqini otturgha qoydi. Alayide eskertip qoyushqa tégishlik bolghini Uyghur we Uyghur qérindashliri Mustemlikige uchrighan xelq bolsimu, xelqara jemiyet teripidin shundaq ikenliki ittirap qilinmighan. Uyghurlar we Uyghur qérindashliri Sherqiytürkistanning yerlik xelqi bolsimu, xitaylar buni ittirap qilmighan, Uyghur we Uyghur qérindashliri Sherqiytürkistanda köpsanliqni igilligen bolsimu, xitayning bishemliki we köchmen kelküni siyasiti ularni az sanliq millet katégoriysige chüshürüp qoyghan. Xitay shundaq qilish arqiliq Millitimzge paydiliq bolghan xelqara qanunlarning ötkelliridin bixeter ötiwélip, dölitimiz we millitimizni basturushni xelqarada qanunlashturiwélishni oylushiwatidu.

Mutexesisler yene Xitayning her türlük hélimikirlerni ishlitip xelqarada bash kötüriwatqan démokiratiyelishish herkitige ziyan séliwatqanliqini, Uyghurlargha oxshaydighan siyasiy teqdirge ige xelqlerning milliy höriyitini qolgha élishigha tosqunluq qiliwatqanliqini otturgha qoydi. Misal süpitige Shangxey anglashmisi teshkilati, Darfor meselisi, Chéchenistan we Abghaziye meselisi, Güney Azerbeyjan meselisi qatarliqlarni tilgha aldi.

Mutexesisler: Sherqiytürkistan milliy herkitini qanat yaydurushni xelqaraning we xitayning qanuniy pirinsiplargha uyighan shekilde élip bérishning zerüriyitini otturgha qoydi. Ular tekitlep Xitayning BDTning ezasi, dayimi ezasi, Xelqara soda teshkilatining ezasi, Shangxey anglashmisining ezasi we Sherqiytürkistan yeni Xitaylar Shinjang Uyghur Aptonum rayoni, dep ataydighan rayonning qanuniy jawapkari ikenlikini tilgha élip, bu hadisining nurghunlighan xelqara qanunlar, xelqaragha tonulghan Aptonomiye heqqidiki pirinsiplar we özining asasiy qanunigha bérip chétilidighanliqini otturgha qoydi. Xitaylar xelqara teshkilatlargha eza bolushtin awal, uning asasiy qanuni we aptonomiye qanunining xelqara jemiyet we küchlük döletler teripidin közdin kechürülgenlikini, u qanun we pirinsiplarda insan heqliri we kishlik hoquqni depsende qilidighan maddilarning yoqliqigha közi yetkendin kéyinla, xelqara nizamlargha qol qoyghandin kéyin yoqarqi teshkilatlargha eza qilip qobul qilinghanliqini, emma qanun we imzalar qeghez yüzide qélip, mustemlike rayonlardiki we yerlik xelqler yashaydighan jaylardiki xelqlerning milliy zulum ichide yashawatqanliqi bir emiliyet bolsimu, maddiy we meniwiy pakitlarning yéterlik bolmighanliqi sewebidin, bu zorawanliqning dawamlishiwatqanliqini, heqqaniy dawani emelge ashurushni xalaydighanlarning xitayning bu tereplerdiki ajizliqini ching tutup, xelqara jemiyet bilen yéterlik derijide maslishishining muhimliqini otturgha qoydi.Xitaylar bilen élip bérilidighan söhbetlerge puxta teyyarlinish, yéngilip qalmasliqqa kapaletlik qilish, ularni söhbetke mejburiy qistap kélidighan heriketlerni qanat yaydurush, uning üchün qollanghan barliq wastilerni qanunluq körsiteleydighan sharayét hazirlash qatarliqlarnimu tilgha aldi. Ikki qétimliq Jumhuriyetning qurulushi, Buningdin 20 yillar ilgiri yüz bergen ikki qétimliq Oqughuchilar herkiti, Baren inqilawi, Ghulja inqilawiy, Hoten Namayishi we uningdin bashqa nurghun qarshiliq körsütüsh herketliri qatarliqlarning milliy dawayimizgha körsetken ijabiy tesirini chüshiniwalghili bolatti.

Mutexesisler: quralliq küresh yoli bilen tenchliq shekildiki küresh yoli heqqide toxtulup, hazirqi yüzlinishtin qarighanda tinchliq yoli bilen meqsetke yétishning imkaniyetliri heqqide köprek izlinip béqishimizni, Xitaylar bilen her türlük diyaluglarni oxshimighan shekilde élip bérip, milliy heq- hoquqlirimizni qoghdap qélish heqqide izlinishimizning lazimliqini, bu jehette Xelqara jemiyetning herwaqit yardem qilishqa hazir ikenlikini tilgha aldi. Ular yene Sherqiytürkistan xelqining nöwette hel qilinishqa tigishlik bolghan meselisi musteqilliqtin awal mewjutluq meselisi ikenlikini, mewjutluqni qoghdap qélish heqqide élip bérilidighan herqandaq paaliyetlerge xelqara jemiyetning jiddiy inkas qayturidighanliqini otturgha qoyush bilen birge, eger buni xata dep qarisingiz milliy erkinlikingiz üchün qural küchige hawale qlsingizmu bolidighanliqini, emma u xil sharayétingizning hazirlanghan yaki hazirlanmighanliqi, höriyetke érishishingiz yaki öz xelqingizni öz qolingiz bilen ölümge tutup bérishingizdin ibaret aqiwetlerni keltürüp chiqiridighanliqini we 50 yildin béri qural küchige tayinip turup milliy musteqilliqi üchün küresh qiliwatqanlarning ichide birersimu ghelbe qilip baqmighanliqinimu qoshup qoydi. Ular quralliq küresh yolini inkar qilmaydighanliqini, her bir dawagerning özining qabiliyitige yarisha heriket pilanining téximu muhimliqini tekitligen boldi.Biz kim, hazir néme qilalaymiz, xelqimizning qanchilik emiliy küchibar, etiki pilanimiz néme, qaysi yol bizge eng muwapiq kélidu?…dégen meselilerde oylunishimizni hawale qildi.Mutexesisler Sherqiytimür we Sherqiytürkistan meselisini sélishturup, Sherqiytürkistanning siyasiy teqdirining hel bolishigha nahayiti ümütwar qaraydighanliqini, emeliyettimu sherqiytürkistan dawasining qanunluq bir döletni eslige keltürüsh dawasi ikenlikini, uni xelqara kün tertipke kirgüzüshning anche tes emeslikini we Xelqara qanunlarda bu xil shertlerge chüshidighan xelqlerning siyasiy teqdirining bezi yerlik milletler we az sanliq milletlerningkidin asangha toxtaydighanliqini, uning üchün boshashmas milliy roh we düshmenge purset we yol bermeydighan istratigiylik pilan we taktikilarning muhimliqini otturgha qoydi.

Mutexesisler: Sherqiytürkistan milliy herkitide teshwiqat, tetqiqat we neshriyatchiliq ishlirigha köngül bölüshning muhimliqini tekitlidi. Ular yene BDT we Yawropa birliki qatarliq teshkilatlarning Sherqiytürkistandiki írqiy we kultural qirghinchiliqqa ayit, xelqara ehdinamilerge we xitayning asasiy qanuni we aptonomiye qanunigha uyghun kelmeydighan meselilerge ayit melumatlargha muhtaj ikenlikini tekitlidi. Ular yene BDTning dayimi ezalirining sanida bolidighan özgürüsh we xizmet tertiwide bolidighan özgürüshlerning Sherqiytürkistan dawasining bundin kéyin téximu küchiyishige paydiliq ikenlikini, ilgiri Uyghurlarningkige oxshap kétidighan meselilerning yilda bir qétim qarap chiqilidighan bolsa emdi yilda 3-4 qétim qarap chiqilidighan derijige yetkenlikini, yéngi-yéngi pakitlar arqiliq Xitay hökümitining milliy zulumigha ejellik zerbe bérip, sherqiytürkistan meselisining baldurraq hel bolishigha türtkilik rol oynighili bolidighanliqini tilgha aldi. Ular yene Sherqiytürkistan meselisining hazirghiche DBT de resmiy shekilde muzakirige qoyulmighanliqini, bu meselining peqet BDT insan heqliri yüksek kommésiyonida cheklinip qéliwatqanliqini, Uyghur teshkilatliri masliship bérelise uzaqqa qalmay BDT da Teywen we Tibet meselisige oxshashaydighan shekilde resmiy muzakirige qoyush mumkinchilikining barliqini otturgha qoydi. Ilgiri BDTda yerlik xelqlerning wekilliri yoq déyerlik idi. Yéqinqi yillardin béri musteqqil milletler bilen bir meydanda xelqara meselilerni hel qilish yighinlirigha qatnishalaydighan Uyghurlardek milletler we ammiwiy teshkilatlarmu bar boldi. Ularning sani 100 din ashidu. Uyghurlar tirishchanliq körsetse özining wekilini BDT da olturghuzalaydighan xelqara we ichkiy meseliliri heqqide erkin pikir qilalaydighan imkaniyetke érisheleydu, dégen masaglarni berdi. Hazir BDTning Insan heqliri yüksek Konseyide 47 milletning wekili bar bolup, ilgirkidek Xitayning özini perdazlap körsitidighan, arqa ishik bilen millet we döletlerning awazini sétiwalidighan dewrining kelmeske ketkenlikinimu, buning Uyghur xelqining dawasini anglitishta tépilghusiz bir purset ikenlikinimu tilgha aldi. Ular yene bundin kéyin Uyghurlardek milletlerge bolidighan uwalchiliqning az bolidighanliqini qisturup ötüshti….

*****

Yighinchaqlighanda keng xelqara weziyet, Sherqiytürkistan milliy herkitining jush urup rawajlinishigha paydiliq bir pursetke tolghan dewirge qedem qoydi. Men bu qétimqi yighinning rohiy arqiliq Milliy herkitimizning potinsial küchi, xelqara jemiyetning bizge bergen bahasi, bizdin kütidighanliri we Xitay dölitining ularning neziridiki obrazi qatarliqlarni xelqimizge anglitishni, anglatqandimu eslisige sadiq bolup anglitishni özemning wijdani buruchi dep bilip, Berlin Semnariyisi heqqidiki bu uchurlarni herqaysinglarning diqitige sundum. Yighinda otturgha qoyulghan, talash-tartish qilinghan bu meseliler heqqide hergiz sel qarimastin birlikte bash qaturushimizgha, oylunishimizgha, analiz qilishimizgha, toghra yolni öz aldimizgha tépip chiqishqa paydiliq bolsun üchün, bu matériyalgha muhakime we shexsiy qarashlirimni amal bar kirgüzmidim. Bu yighingha 16 din artuq dölettin kelgen teshkilat reyislirimiz we xelqaradiki milliy ziddiyetler mutexesisliri bolup 100ge yéqin kishi ishtirak qildi. Ular bilen bu heqte tepsiliyrek söhbet qurushinglani we siyasiy teqdirimiz heqqide yéngi bir munazirini we ghulghulini qanat yaydurushunglarni, shu asasta yéngi pikir we hel qilish charillirini tépip chiqishinglarni töwenchilik bilen iltimas qilimen.

02-May, 2008/ Gérmaniye- Frankfurt

Milliy Irade, Insan Heqliri We Démokratiye Meseliliri

 

Milliy  Irade, Insan Heqliri We Démokratiye  Meseliliri

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Muawin Bash Ministiri, ataqliq Edip  Ahmatjan Osman ependi, Kanada Uyghur Jemiyitining sabiq Reyisi Ruqiye Turdush Xanim Ependi, Uyghur Qelemkeshler Merkizidin Abdureshid Kerimi Ependi, Erkin Asiya Radiyosi Muxbiri Erkin Emet Ependi, Fransiye Uyghur Jemiyiti Reyisi Erkin Ablimit ependi qatarliqlar Erk Uyghur Radiyosida Sherqiy Türkistanning Jümlidin Millitimizning siyasiy teqdiri heqqide öz köz-qarashlirini bayan qildi.