Ilham Tohti should get the Nobel peace prize, not life in prison

The Uighur academic, and my friend, has devoted himself to fostering relations between the Uighur and Han people. For this, China has locked him up
Ilham Tohti
‘Everything llham Tohti has said and written is published online or in the media. It is an absurdity that he was charged, tried and sentenced for separatism.’ Photograph: Frederic J. Brown/AFP/Getty Images

Not long before his arrest in January this year, when Ilham Tohti, a 44-year-old Uighur economics professor, was on an outing with his wife and children, three secret policemen rammed their car into his from the rear. “We’ll kill your whole family!” one of them screamed. Afterwards, Tohti wrote his will. Even if I am murdered by secret police, it said, remember, “it is not the Han Chinese who killed me, and do not place hatred between the two people, Uighur and Han”.

Tohti was put on trial for “separatism” on 17 and 18 September. Thesentence was handed down four days later by the Intermediate People’s Court in Urumqi, the capital of China’s increasingly violent Xinjiang region, where Uighurs are the main ethnic group: life imprisonment for the crime of separatism.

Tohti’s troubles began in 2006 when he founded Uighurbiz, a Chinese-language website devoted to fostering understanding between the Uighur and Han people, China’s dominant ethnic group. For years, in his writing and speeches, he has repeatedly emphasised his opposition to separatism, religious extremism and terrorism. What he has focused most on is the need to implement Xinjiang’s long-promised autonomy; the need to observe the rule of law and human rights; that all ethnic groups should share fairly in the fruits of China’s development; and that discrimination based on region, ethnicity or gender must be eliminated.

He is a modest, reasonable and honest scholar and defender of human rights. When speaking about the humiliation and suffering of the Uighurs, he is anguished and anxious, but he does not hate, despair or suggest extreme approaches. Tohti is the conscience of the Uighur people.

As a result of his being targeted by the domestic security police, the successful business he ran alongside his teaching career was ruined. For years, he and his family have been subject to house arrest, typically for several months each year. He has been barred from travelling overseas for academic activities and has been abducted repeatedly, with secret police regularly beating and cursing him.

I have known Tohti for about five years and we’ve become close friends. A rendezvous with him was like carrying out a secret mission. I’d use a new phone card to contact him and remove the battery from my mobile phone when we would meet at a Uighur restaurant near his university. “No use,” he once said, pointing to the overhead fan. “Cameras are everywhere.” His home had eavesdropping devices on the ceiling, he told me, and political cadres would sit in on his classes to monitor him and his students.

While the secret police see secrets everywhere, Tohti had none. Everything he has said and written is published online or in the media. It is an absurdity that he was charged, tried and sentenced for separatism. Some of the seven students who worked with him on the Uighurbiz website and were also arrested provided testimony under duress that they know is untrue. Tohti told his lawyers that he understood; no one knows better than him the cruelty of the torture used to extract confessions, and no one knows better the importance of love and forgiveness.

Tohti was shackled during his detention and went on hunger strike for 10 days to protest. Then, for another 10 days, he was starved as punishment for rejecting food that wasn’t halal. In the television coverage of his trial, he looked gaunt and aged, all in the span of a few short months. The man in those images was not at all the ebullient, energetic person I knew.

The Chinese communist authorities, with their excessive violence, have created hostility, division and despair in Xinjiang and Tibet. Tohti has denounced violence and devoted himself to bridging the divide and promoting understanding and tolerance. He should be awarded the Nobel peace prize, not tortured and locked up in prison.

Coincidentally, on 18 September the world witnessed a referendum for independence in Scotland. Clearly, this shows that the question of whether two peoples stay together or part ways can be solved through rational debate and a democratic vote. But in China, a Uighur scholar was put on trial for simply republishing online an article that calls for ethnic self-determination. The contrast could hardly be starker.

My friend is suffering for the Uighurs, and also for China. When reason and peace are trampled underfoot, despair and hatred grow in their place. If the world turns a blind eye to it all, the grasping hand of tyranny may reach out towards its freedom too.

Ilham Tohti Ependi Heqqide Dunyagha Borandek Tarqiliwatqan Xewerler!

Ilham toxti ependi muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilindi. U sot meydanida hökümge naraziliqini bildürüp adalet telep qilghanda, xitay saqchiliri uni yalap, sot meydanidin élip ketken.
Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin «döletni parchilash» jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghan. 2014-Yili 23-Séntebir, ürümchi.

Gérmaniyediki uyghurlar namayish qilip xitaydin ilham toxtini qoyuwétishni telep qildi

Uyghur ziyaliysi ilham toxti qolgha élinip aridin 8 ay ötkendin kéyin échilghan sotta, u «bölgünchilik» jinayiti bilen ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinghandin kéyin, dunyadiki uyghur jamaiti arisida küchlük naraziliq peyda qildi.

SAYFON 3 ARQILIQ TORIMIZNI ZIYARET QILING

Sayfon 3 (Psiphon 3) mewhum mexsus tor (VPN) we HTTP muweqqet mulazémitiri arqiliq sizni torgha kirishtiki eng yaxshi usul bilen teminleydu. tor@torimizda.com Gha élxet salsingiz, sayfon 3 yumtalini yüklesh adrési aptomatik ewetilidu. Yumtalni yüklep, qozghisingiz, u sizing tosulghan torlargha kirishingizning mumkinchilikini ashuridu.

Bu türmidiki talantliq uyghur yazghuchi, shair nurmuhemmet yasinning «yawa kepter» qatarliq 17 esirining él-Kitab nusxisi bolup, peqet yanfon yaki Tablet ta échilidu.

TALLANGHAN XEWERLER

Béyjing Milletler Uniwérsitétining Muddetsiz Qamaq Jazasigha Höküm Qilin’ghan Sabiq Iqtisad Piroféssori Ilham Toxtining Qisqiche Hayati

“Béyjing Milletler Uniwérsitétining Muddetsiz Qamaq Jazasigha Höküm Qilin’ghan Sabiq Iqtisad Piroféssori Ilham Toxtining Qisqiche Hayati”namliq bu maqala Türkiye Radio Téliwiziyesi Uyghur bölümi teripidin neshir qilinghan bolup, munasiwetlik orun we shexislerning paydilinishi üchün, bezi xtalar tüzütülüp, seyipimizde qayta élan qilindi.Oqurmenlerning shakilni chiqiriwétip, méghizini qobul qilishini iltimas qilimiz.

-Sehipe tehrir heyyiti

28.09.14

Unbenannt-justice

Sehipimizning bügünki bölümide, béyjing milletler uniwérsitétining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin’ghan sabiq iqtisad piroféssori ilham toxtining qisiche hayati bilen tonushup chiqimiz…

Türkiye awazi radiyosi: ‹küntertiptiki shexs› namliq sehipimizning bügünki bölümide, 2014- yili 23- séntebirde «bölgünchilik jinayiti» sadir qilish bilen eyiblinip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin’ghan béyjing merkiziy milletler uniwérsitétining sabiq iqtisad piroféssori ilham toxtining qisqiche hayati bilen tonushup chiqimiz.

Ilham toxti 1969- yili 25- öktebirde uyghur élining artush wilayitige qarashliq Altin artush sheherining shoruq yézisida dunyagha keldi. Bashlan’ghuch, toluqsiz we toluq ottura mektepni artushta oqup tügetkendin kéyin béyjinggha bérip, béyjing merkiziy milletler uniwérsitétining iqtisad fakultétigha oqushqa kirdi. Oqush püttürgendin kéyin mezkur mektepte oqutquchiliqqa teyinlendi.

U oqutqichiliq qilish jeryanida meyli léksiyeliri, meyli maqaliliri arqiliq bolsun, munasiwetlik da’irilerni izchil türde xitay xelq jumhuriyiti asasiy qanuni we 1984- yilidiki milliy térritoriyelik aptonomiye qanunini emeliy ijra qilishqa chaqirdi.

Ilham toxti 2005- yiligha kelgende, ‹uyghur onlayin› namliq tor bet échip, saqliniwatqan ijtima’iy mesililer heqqide hem xitay hem uyghur tillirida maqalilerni yézip tarqitishqa bashlidi. 2008- yili may éyining otturilirigha kelgende xitay hökümiti ilham toxtining chet ellerdiki milliy musteqilliqni terghip qilidighan uyghurlar bilen munasiwiti barliqini ilgiri sürüp, tor bétini taqiwetti. Ilham toxti 2009- yili martta erkin asiya radiyosining ziyaritini qobul qilghanda, xitay hökümitining uyghur élidiki köchmen ishchilar siyasiti we uyghur qizlirining xitaygha ishchi qilip ewetilishini eyiblidi. Uyghur aptonom rayonining re’isi nur bekrimu bezide uning tenqid obyékti bolup qaldi. Shuning bilen, ilham toxtining axbarat wastilirining ziyaritini qobul qilishi cheklendi. U tor betlerde maqale élan qilish arqiliq milletler arisida qutratquluq qilish jinayiti bilen eyiblinip 2009 – we 2011- yilliri nazaret astigha élindi. 2009- yili 5- iyulda ürümchide yüz bergen weqe toghrisida axbarat wastilirining ziyaritini qobul qilghan ilham toxti 7- iyul küni öyidin namelum bir yerge élip kétilip, 2009- yili 22- awghustta qoyup bérildi.

2011- yili milletler uniwérsitétida ders ötüshtin toxttip qoyuldi. 2013- yili bir yighin’gha qatnishish üchün qizi bilen birlikte amérikigha bérishqa temshiliwatqanda, da’iriler uning chet elge chiqishigha yol qoymidi.

Ilham toxti meyli xitay ichidiki médiya wastiliri yaki chet el axbaratlirining ziyaritini qobul qilghanda bolsun, dawamliq türde uyghurlarning qanunda körsitilgen heq – hoquqliridin toluq paydilinishi kéreklikini, shundaq bolghanda, hem uyghurlar üchün hem döletning muqimliqi üchün paydiliq shara’itlarning yaritilidighanliqini otturigha qoyup keldi.

Béyjing da’iriliri 2014- yili 15- yanwarda ilham toxti nazaret astigha aldi, 16- yanwar küni xitay diplomatiye ministirliqining bayanatchisi uning «qanun’gha xilapliq qilghanliqi» üchün nazaret astigha élin’ghanliqini bildürdi, lékin, sadir qilghan jinayitining mahiyiti we qeyerde tutup turulghanliqi heqqide héchqandaq melumat bermidi. 25- féwralda ilham toxti resmiy yusunda «bölgünchilik» jinayiti sadir qilish bilen eyiblendi. Aridin bir mezgil ötkendin kéyin xewpsizlik tarmaqliri tetqiqatchi ilham toxtining a’ilisige uqturush ewetip, uning ürümchidiki bir türmide ikenlikidin waqiplandurdi.

Ilham toxti nazaret astigha élin’ghandin kéyin, gherb dunyasi kishilik hoquq we erkinlikler da’iriside uning qoyup bérilishi üchün chaqiriq qilghan bolsimu, xitay diplomatiye ministirliqi, bu xil bayanatlardin memnun emeslikini eskertken halda, amérika bashliq gherb ellirini «xitayning ichki mesililiri toghrisidiki sözlirige xatime bérish» ke chaqirdi.

Ilham toxti qamaqtiki mezgilide 10 künlük muddet bilen ikki qétim achliq élan qildi; Yanwar éyida adwokati ilham toxtining birinchi qétim «islamiy belgilimilerge munasip bolmighan tamaqlar bérilgenliki üchün 10 kün achliq élan qilghanliqi» ni ashkarilighanidi. Ikkinchi qétim bolsa, kunming poyiz istansisida yüz bérip, 29 ademning ölümini keltürüp chiqarghan hujumdin kéyin ikkinchi qétim 10 künlük achliq élan qildi.

Ilham toxti bir qanche ay qamaqta yatqandin kéyin tunji qétim 8- séntebir küni ürümchide birinchi qétim sotlandi we sot 17- séntebirge kéchiktürüldi. 2014- yili 17 – 18- séntebir künliri ikkinchi qétim ürümchi ottora xelq sot mehkimiside sotlandi, amérika qatarliq gherb ellirining wekilliri we xelq’ara axbarat wastilirining sot zaligha kirishige ruxset qilinmidi. Xitay médiyasi, ilham toxtining ikki adwokatining sotning ikkinchi künide uni aqlighanliqini, sotning axirlashqanliqini bildürdi. Axbarat wastiliri, ilham toxtining özige qaritilghan barliq eyibleshlerni ret qilghanliqini xewer qildi. 23- séntebir seyshenbe küni ilham toxtining adwokati uning muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin’ghanliqini, siyasiy hoquqidin mehrum qilin’ghanliqini, pütün mal – mülkining musadire qilin’ghanliqini jama’etchilik bilen ortaqlashti.

Shu küni yawropa ittipaqining tashqi siyaset we bixeterlik ishliri aliy wekili ketrin eshtin ilham toxtigha bérilgen jazaning qanunsiz ikenlikini we ilham toxtini derhal qoyup bérishni telep qildi. Arqidin xitay diplomatiye ministirliqining bayanatchisi xua chunying muxbirlarning so’allirigha jawab bérip, ilham toxtining qanun boyiche sotlan’ghanliqini, bashqa döletlerning xitay edliye hoquqi we musteqilliqige hörmet qilishi kéreklikini bildürdi. 24- séntebir küni amérika qoshma ishtatliri diplomatiye ministiri jon kérri yazma bayanat élan qilip, amérikining ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin’ghanliqidin bi’aramliq hés qilghanliqini bildürdi, uning we oqughuchilirining qoyup bérilishini telep qildi. Bu mezmundaq aq saraymu shu küni ayrim yazma bayanat élan qildi. 24- séntebir ilham toxtining awdokati, uning türmidin tinchliq üchün chaqiriq qilghanliqini uqturdi.

* * * * *

Ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinishigha chet ellerdiki Sherqiy Türkistan milliy herkitidiki muhim qurulushlardin Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti we sherqiy Türkistan teshkilatlirimu naraziliq bildürdi.Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümiti bayanatida Ilham Toxti we Xitayning Ilham toxtigha alaqidar qararlirigha heqqaniy meydanda turup adil baha berdi we Xitayning edeliye, sot we qanunni ijra qilish jehettiki yirginichlik epti-beshirisini dunyagha jakarlidi. Türkiyediki uyghurlar jemiyetliri  ilham toxtining adil sotlanmighanliqini ilgiri sürdi. Dunya uyghur qurultiyining mu’awin bashliqi siyt tümtürk anadolu agéntliqigha bayanat bérip, «ilham toxtining adilliq telep qiliwatqan ilim ehli ikenlikini, uning sotining pütünley sénariyedin ibaret ikenlikini» éytti.

Ilham toxtining qolgha élinishigha xelq’ara kechürüm teshkilati, xelq’ara wakaletsiz milletler teshkilati, xelq’ara musteqil axbaratchilar teshkilati, chégrasiz muxbirlar teshkilati qatarliq organlar naraziliq bildürdi. Türkiyede milliyetchi heriket partiyesining ighdir parlamént ezasi sinan oganmu ilham toxti mesilisini türkiye büyük millet mejlisi (parlamént) de otturigha qoyghanidi.

Xelq’ara musteqil axbaratchilar teshkilati, 2014- yilliq barbara goldshmit erkinlik mukapatini ilham toxtigha bérishni qarar qildi we may éyida niyu yorkta mukapatlash murasimi ötküzüp, ilham toxtining mukapatini amérika idiyana uniwérsitétida oquwatqan qizi jewher ilhamgha dadisigha wakaliten berdi.

Ilham toxti öylük – ochaqliq bolup, ikki perzenti bar.

‹küntertiptiki shexs› namliq küntertiptiki muhim shexsler tonushturulidighan sehipimizning bügünki bölümide, 2014- yili 23- séntebirde «bölgünchilik jinayiti» sadir qilish bilen eyiblinip muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin’ghan béyjing merkiziy milletler uniwérsitétining sabiq iqtisad penliri piroféssori ilham toxtining qisqiche hayati bilen tonushup chiqtuq.

http://www.trt.net.tr/uyghur

Gérmaniyediki Uyghurlar Namayish Qilip Xitaydin Ilham Toxtini Qoyuwétishni Telep Qildi

Gérmaniyediki uyghurlar namayish qilip xitaydin ilham toxtini qoyuwétishni telep qildi

Muxbirimiz Irade

2014-09-26

ilham-toxti-sot-hokum.jpg

Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin «döletni parchilash» jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghan. 2014-Yili 23-Séntebir, ürümchi.

CCTV

Uyghur ziyaliysi ilham toxti qolgha élinip aridin 8 ay ötkendin kéyin échilghan sotta, u «bölgünchilik» jinayiti bilen ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinghandin kéyin, dunyadiki uyghur jamaiti arisida küchlük naraziliq peyda qildi.

Bu sewebtin bügün, yawropa sherqiy türkistan birliki we dunya uyghur qurultiyining birlikte orunlashturushi bilen gérmaniyening myunxén shehiridiki uyghurlar xitay konsulxanisi aldigha yighilip, naraziliq namayishi ötküzdi. Dunya uyghur qurultiyining muawin reisliridin biri ümid agahi ependi radiomizgha bu namayish ehwalini tonushturup ötti.

Ilham toxtining bölgünchilik bilen eyiblinishi démokrat xitaylar, kishilik hoquq aktipliri we shundaqla amérika hökümiti, engliye we yawropa ittipaqi we shundaqla kishilik hoquq organliri teripidin birdek eyiblendi. Ular, ilham toxtigha bérilgen bu jazaning qanuniy emeslikini bildürdi. Amérika dölet ishliri ministiri jon kérriy bolsa öz bayanatida, ilham toxtidek tinch yol bilen özining köz qarishini ipade qilghan, mesililerni qelem bilen otturigha qoyuwatqan bir ziyaliyni bundaq éghir jaza bilen jimiqturush xitayda muqimliq yaratmaydu, eksiche weziyetni téximu ötkürleshtürüwétidu, dep agahlandurghan idi. Dunya uyghur qurultiyining ijraiye reisi dolqun eysa ependimu namayishta qilghan sözide, ilham toxti sotining xitayning uyghurlargha qaratqan bésim siyasitining ochuq-Ashkara bir örniki ikenlikini éytti.

Namayishning teshkilligüchi organliridin biri bolghan yawropa sherqiy türkistan birlikining reisi enwerjan ependi söz qilip, özlirining bu namayish arqiliq chetellerdiki uyghurlarning ilham toxti we uning ailisige bolghan qollishini namayan qilish ikenlikini bildürdi. Enwerjan ependi yene uyghurlarning héchqachan zulumgha bash egmeydighanliqini eskertti.

Xitayning Ilham Tohti Ependini Sot Qilish Xatirisi

Xitay kontrolliqidiki menbedin élindi, oqurmenlerning shakilini chiqiriwétip méghizini qobul qilishini tewsiye qilimiz!

-Uyghuristan Info tehrir heyyiti

Shinxua agéntliqi , ürümchi , 24 – séntebir télégrammisi: ürümchi sheherlik ottura xelq sot mehkimisi Ilham Tohtining döletni parchilash jinayi délosigha 17–séntebirdin 18–séntebirgiche ochuq sot échip qarap chiqti . Jawabkar ilham toxti sotlandi , jawabkarning uruq–tughqanliri , xelq qurultiyi wekilliri , siyasiy kéngesh ezaliri , muxbirlar we her sahediki amma bolup 70 nechche kishi sot échip soraq qilishni sirttin anglidi .

Unbenannt-justice
Sot échip soraq qilish jeryani

Ürümchi sheherlik ottura xelq sot mehkimisining 12–nomurluq sotxanisida birmu bosh orun qalmighanidi . 17–séntebir chüshtin burun sa’et 10 din 30 minut ötkende , bash sotchi qanun bolqisini üstelge urup sotning bashlan’ghanliqini jakarlidi , qanun saqchiliri qizil , sériq renglik chaqmaq könglek kiygen ilham toxtini sotxanigha élip kirdi .
Bash sotchi jawabkar ilham toxtining iltimasigha asasen , sot échip soraq qilishni xenzu tilida élip baridighanliqini chüshendürdi .Bash sotchi jawabkargha sot échip soraq qilish dawamida behrimen bolidighan dewa hoquqini uqturghandin kéyin, sotning tekshürüshi bashlandi 
Sot échip soraq qilish dawamida , jawabkar ilham toxti eyibnamide eyiblen’gen jinayet pakitlirini döletni parchilashni meqset qilmighan , jinayet shaykisi teshkillimidim we uninggha rehberlik qilmidim , ders mezmuni we élan qilghan maqalilirim ilmiy nuqti’iynezerni asas qilghan , dep özini aqlidi we yuqiriqi jinayet pakitlirini inkar qildi . Jawabkarning adwokati déloning ürümchi shehiridiki edliye organlirining bashqurushida bolghanliqigha qarita oxshimaydighan pikrini otturigha qoydi hem ilham toxtini jinayiti yoq dep aqlidi . Eyibligüchi organ qanun, pakitqa asasen , ürümchi shehiridiki edliye orginining bu déloni bashqurush hoquqigha ige ikenliki , tekshürüsh , eyiblesh , sot qilish pa’aliyitining qanunluqliqini ispatlidi hemde shu sotning özide guwahchining guwahliq sözi, dersxanidiki ders sözlesh körünme chastotisi , éléktironluq maddiy ispatni éniqlash doklati , soraq xatirisi , yazma ispat we jawabkarning iqrari qatarliq 32 guruppa , 210 parchidin köprek delil–ispatni körsitip , jawabkarning jinayet pakitini delillidi .
Eyibligüchi bilen aqlighuchi delil–ispatlarning kélish menbesining qanunluqliqi , mezmunining rastliqi , ispatlash küchining baghlinishchanliqi qatarliq muhim nuqtini chöridep ispatni yüzleshtürüp delillidi . Jawabkar we uning adwokati pikrini toluq bayan qildi .
Eyibligüchi axirqi bayanida mezkur déloning jinayet pakiti éniq , delil–ispati toluq , sot tertipi adil, qanunluq bolup , jawabkar ilham toxti döletni parchilash jinayitini shekillendürdi , kéngeshme sotning eyiblesh pikrini qobul qilishini tewsiye qilimiz, dédi.

Eyibligüchi : jawabkar ilham toxti oqutquchi bolush süpiti bilen ders ötüp adem terbiyeleshte özi ülge bolushi kérek idi , emma u dölet kadiri turup , döletning méhir–shepqitini untup , döletni parchilaydighan jinayi heriketni teshkilligen , pilanlighan we yolgha qoyghan . U özining jinayet pakitini eynen iqrar qilmay , jinayitini qet’iy boynigha almidi , pozitsiyesi nahayiti qebih , jezmen éghirlitip jaza bérish kérek , dep tekitlidi .
Bash sotchi 18–séntebir sa’et 19 din 40 minut ötkende qanun bolqisini üstelge urup , sotni toxtitip, hökümni muwapiq waqitta élan qilidighanliqini jakarlidi .

23–séntebir chüshtin burun sot mehkimisi 1–sot hökümini élan qilip , ilham toxtigha döletni parchilash jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha bérip , siyasiy hoquqidin ömürwayet mehrum qildi hem uning shexsiy mal–mülkining hemmisini musadire qildi.
Sotta tekshürüp éniqlan’ghan pakit
Döletni parchilash jinayet shaykisini shekillendürüp , döletni parchilaydighan bir qatar jinayi pa’aliyetlerni teshkilligen , pilanlighan , yolgha qoyghan
Sot qarap chiqish arqiliq , ilham toxtining ‹‹ uyghur liniyesi ›› tor ponkitini supa qilip , özining uniwérsitétning oqutquchisiliq salahiyitidin paydilinip , bir qisim az sanliq millet oqughuchilirini qaymuqturup, özige tartip hem mezkur tor békitige qatnishishqa mejburlap , ilham toxti bashchiliqidiki döletni parchilash jinayetchiler shaykisini shekillendürgenliki , mezkur jinayet shaykisining ilham toxtining bashchiliqida döletni parchilashni meqset qilip , döletni parchilaydighan bir qatar jinayi heriketlerni teshkillik , pilanliq sadir qilghanliqini tekshürüp éniqlidi.
Jinayet shaykisining ezasi p xx qatarliq guwahchilar jawabkar ilham toxtining ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitidin paydilinip , bölgünchilik idiyesini teshwiq qilip , eza terbiyeligenliki , bir qisim ijtima’iy mesililerde milletler munasiwitige bölgünchilik salghanliqi , tor ponkiti arqiliq uyghurlarning dawamliq zulumgha uchrawatqanliqi toghrisidiki maqalilerni tarqitip , xelq’ara jem’iyetning diqqitini tartip , shinjangda ‹‹yüksek aptonomiye››ni ishqa ashurmaqchi bolghanliqini ispatlidi.
Jinayet shaykisining ezasi , guwahchi lxx ilham toxtining ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitigha qatnash we uni bashqur, dep özige köp qétim tehdit salghanliqi we qistighanliqini ispatlidi.
Köpligen guwahchilarning guwahliq sözi ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkiti qurulghandin buyan, xadimlarni xizmetke qoyush, wezipe teqsimlesh qatarliqlarning ilham toxtining kontrolluqida bolghanliqi, muhim, sezgür maqalilerni uning shexsen özi özgertip, tekshürüp békitkenlikini hem ixtiyariy muxbirlarni özining telipi boyiche uchur yighip maqale yézish, maqale tarqitishqa küshkürtkenlikini ispatlidi.
Ilham toxti sotta: ‹‹uyghur liniyesi ›› tor ponkiti qurushtiki meqset her qaysi milletler arisidiki xata chüshenchilerni tügitip , alaqini ilgiri sürüshtin ibaret. ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitida élan qilin’ghan maqalilerning héch qaysisida bölgünchilik teshebbus qilinmighan, dep özini aqlidi.
Eyibligüchi j x organlirining ‹‹uyghur liniyesi›› tor békitini tekshürüp döletni parchilash mezmunigha ige délogha chétishliq 100 parchidin artuq maqalini tépip chiqqanliqini otturigha qoydi.

Jinayet shaykisining ezasi , guwahchi axx ning guwahliq sözi : ‹‹ bir qisim xenzu tor ehlining az sanliq milletler , uyghurlarni haqaretligen gep – sözliri , bu toghrisida yézilghan obzorlarni ilham qesten saqlap qoyatti, ésimde qélishiche xenzu tor ehlilirining uyghurlarni tillaydighan obzorlirini öchürüwetsem etisi yene peyda bolup qalatti . Ilham tor ponkiti arqiliq bir qisim oqughuchilarni terbiyelep , ularni téximu radikallashturup , ularning hökümettin narazi bolush keypiyatini kücheytti ›› .
Jinayet shaykisining ezasi , guwahchi shxx ning guwahliq sözi : ‹‹biz hökümet tor ponkitlirining maqalilirini tehrirligende ‹ uyghur liniyesi › ning qarishini qoshattuq , mesilen : 2013 – yili 5 – ayda tengritagh torining ‹‹ürümchi bölgünchilikke qarshi turush doklat yighini achti ›› dégen xewirini ilhamning pikrini anglap ‹‹ ürümchi idiye özgertish doklat yighini achti ›› dep özgertip , ‹‹uyghur liniyesi ›› de élan qilduq .
Eyibligüchi jawabkar ilham toxti we uning jinayet shaykisining ezaliri 2009–yilidin buyan chégra sirtidiki munasiwetlik apparat we shexsler bilen til biriktürüp , öz’ara masliship , partiyemiz we hökümitimizge hujum qilip, döletni parchilash meqsitige yétish üchün shinjang mesilisini xelq’aralashturushqa urun’ghan, dep eyiblidi.
Eyibligüchi körsetken delil–ispatlarda körsitilishiche, ilham toxti nazaret qilinishtin qéchish üchün, lxx ni küshkürtüp ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitining mulazimitérini chet elge yötkep, chet eldiki melum taratquning muxbiri m xx ni tor békitini asrashqa mes’ul qilghan ; Chet el taratqulirining ziyaritini qobul qilish qatarliq usullar arqiliq shinjanggha chétilidighan mesililerni teshwiq qilghan; Jinayet shaykisining ezalirini küshkürtüp, mexpiy shifirni yéshish yumshaq détalidin paydilinip chet el taratqulirining tor ponkitlirini ziyaret qilip, ‹‹saqal, chümbel, uyghurlar bilen xenzular arisidiki ziddiyet›› qatarliq bir nechche parche maqalini terjime qilip, köchürüp bésip ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitida élan qilghan; Shuning bilen bille chet eldiki melum taratqu ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitidin shinjang mesilisige chétilidighan bir nechche parche maqalini köchürüp basqan.
Uniwérsitétning oqutquchisiliq salahiyitidin paydilinip, ders ötkende milliy bölgünchilik idiyesini tarqatqan
Eyibligüchi jawabkar ilham toxti uzaqtin buyan merkiziy milletler uniwérsitétining oqutquchisiliq salahiyitidin paydilinip, ders ötkende shinjang musteqilliqini terghib qilghan, milliy bölgünchilik, zorawanliq, térrorluq idiyesini tarqitip, dölitimizning shinjanggha chétilidighan siyasitige yaman gherez bilen hujum qilip, hökümet bilen zorawanliq wasitisi arqiliq qarshilishishqa qutratquluq qilghan, dep eyiblidi.
Eyibligüchi körsetken mektep oqutush sin matériyallirida körsitilishiche, jawabkar ilham toxti dersxanida bölgünchilik idiyesini ashkara terghib qilghan, mesilen, ‹‹shinjang siler xenzularningmu? Yaq, uyghurlarning, ottura asiyadiki milletlerning››. ‹‹men junggoluq emes, chünki men uyghur, bizning iptixarimiz oghuzxan››.
Aqlighuchi jawabkar ilham toxti dersxanida sözligende, ders anglaydighan oqughuchilar az bolghachqa, tesir peyda qilalmighan, ziyinimu chong emes, dep aqlidi.
Eyibligüchi p xx qatarliq yette kishi jawabkarning dersini anglap, bölgünchilik idiyesining tesirige uchrap, jinayet shaykisigha qatniship, döletni parchilash heriketliri bilen shughullan’ghan, bu del jawabkar ders ötüp keltürüp chiqarghan aqiwet, dep eyiblidi.
Jawabkar Ilham Toht méning ilim erkinlikim we söz erkinliki hoququm bar, dep özini aqlidi.
Eyibligüchi mundaq körsetti: söz erkinliki elwette asasiy qanun xaraktérlik hoquq, lékin hoquq mutleq bolmaydu, uningdin qalaymiqan paydilinishqa bolmaydu. ‹‹asasiy qanun››ning 51 – maddisida: ‹‹jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri erkinliki we hoquqini yürgüzgende, dölet, jem’iyet, kolléktipning menpe’iti we bashqa puqralarning qanunluq erkinliki we hoquqigha ziyan yetküzse bolmaydu››, dep éniq belgilen’gen. Hoquq qanunsiz jinayi qilmishning ‹‹yapquchi›› bolup qalghanda, asasiy qanun we qanunlardiki belgilimilerdin halqip ketkende, bu hoquqlardin qalaymiqan paydilan’ghanliq bolidu; Hoquqtin qalaymiqan paydilinip dölet, jem’iyet, kolléktipning menpe’itige ziyan yetküzgende, qanun uni qoghdimayla qalmastin, belki qanunning jazasigha we zerbisige uchraydu.
Yalghan jem’iyet tekshürüsh doklati we yalghan sanliq melumatlarni oydurup chiqirip, shinjangni musteqil qilishni we ‹‹yüksek aptonomiye››ni qollashtek saxta elrayini oydurup chiqarghan
Eyibligüchi: jawabkar Ilham Tohti yalghan jem’iyet tekshürüsh doklati oydurup chiqarghan hem ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitida yalghan sanliq melumatlardin paydilinip tekshürüsh doklatini ashkara élan qilip, ders ötkende bu mezmundiki nersilerni tarqitip, shinjangni musteqil qilishni we ‹‹yüksek aptonomiye››ni qollashtek saxta elrayini oydurup chiqarghan, dep eyiblidi.
Eyibligüchi otturigha qoyghan delil – ispatlarda körsitilishiche, bu tekshürüsh doklati 2010 – yil 11 – ayning 12 – küni ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitining ‹‹ilham toxti mexsus istoni››da élan qilin’ghan. Uning asasiy mezmuni: bir qanche yilliq höjjet, tekshürüsh doklatini teyyarlash we emeliy tekshürüsh arqiliq, ilham mu’ellim teshkilligen ‹‹uyghur liniyesi››de ‹‹shinjangdiki milletler munasiwiti tetqiqati›› téma guruppisi 2009 – yil 10 – aydin 12 – ayning 15 – künigiche we 2010 – yil 1 – aydin 3 – ayghiche, 2010 – yil 5 – aydin 9 – ayning 15 – künigiche, shinjang uyghur aptonom rayonidiki alte sheher, ikki nahiye we béyjing, shangxey, tyenjin sheherliride jem’iyet tekshürgen we ehwal igiligen. Bu doklattiki uyghur aptonomiyesi we musteqilliq xahishi toghrisidiki tekshürüsh netijiside mundaq körsitilgen: %12.3 uyghur musteqil dölet qurghandila uyghurlar we xenzular arisidiki mesilini hel qilghili bolidu, dep qarighan, halbuki, %81.3 uyghur ‹‹yüksek aptonomiye››ni yolgha qoyush arqiliq uyghurlar we xenzular arisidiki mesilini hel qilghili bolidu, dep qarighan.
Ün – sin matériyallirida körsitilishiche, jawabkar ilham toxti ders ötkende mundaq dégen: ‹‹qérindashlar musteqilliqni qollawatidu, bu nisbet töwen emes, %13 kishi musteqilliqni qollaydu, halbuki yene xéli köp nisbetni igiligen kishiler, ésimde qélishiche, %87 kishi aptonomiyeni, yüksek aptonomiyeni qollighan, lékin yüksek aptonomiyeni qollighan bu kishilerning mutleq köp qismi aptonomiye bolmighan ehwalda musteqilliqni qollaydu››.
J x organlirining tekshürüp igilishiche, jawabkar Ilham Tohti téma guruppisi teshkillimigen, yuqirida tilgha élin’ghan jaylargha bérip jem’iyet tekshürmeyla qalmastin, yene tordimu héchqandaq tekshürüsh doklati élan qilmighan.
Eyibligüchi otturigha qoyghan pakitta körsitilishiche, jawabkar ilham toxtining jinayet shaykisidiki bashqa yadroluq xadimlarning héchqaysisi jem’iyet tekshürüsh doklati tarqitish, yighish, istatistika qilish qatarliq xizmetlerge qatnashmighan, birerimu tekshürüsh doklatini körmigen.
Guwahchi p xxning guwahliq sözide: ‹‹bu tekshürüsh doklatini men <Uyghurlar Torda>de körgendin kéyin andin uqtum, lékin men ezeldin héchqandaq tekshürüsh doklati körüp baqmighan, anglapmu baqmighan››, déyilgen.
Guwahchi l xxning guwahliq sözide: ‹‹men ilgiri uning sergerdan balilar toghrisidiki tekshürüsh doklatini körgen, fuden uniwérsitétida oquydighan bir aspirantning oqush pütküzüsh dissértatsiyesighu deymen, bashqilar bu dissértatsiyeni uninggha bergen, u bu dissértatsiyeni özining jem’iyet tekshürüsh doklati dewalghan. Bu dissértatsiyening tekshürüsh doklatidiki sanliq melumatlarni u oydurup chiqarghan, u sirtqimu chiqmay, pütün kün öyde olturidu, jem’iyet tekshürüshke qet’iy waqit chiqiralmaydu. Jem’iyet tekshürüsh kespiy nerse, nurghun kishi qatnishishqa toghra kélidu››, déyilgen.
Ilham Tohti sotta özini aqlap: bu tekshürüsh maqalisini yazghini men emes, men peqet kespiy jehette teklip bergen, özümmu tekshürüsh élip barghan bolsammu, lékin sanliq melumatlarni élan qilmidim, dédi.
Jawabkar we uning adwokati sotta jawabkar ilham toxtining tekshürüsh élip barghanliqigha alaqidar delil – ispatni körsitelmidi.
Jawabkar ilham toxti sotta köp qétim: ‹‹méning aptonomiye qarishim nahayiti éniq››, ‹‹men aptonomiye terepdarimen››, ‹‹men shinjangning fidératsiye sheklide junggoda qélishini ümid qilimen›› dédi.
Qismen délolardin paydilinip ighwa tarqitip, ziddiyet peyda qilip, milliy öchmenlikke qutratqan
Eyibligüchi eyiblep mundaq dédi : 2009 – yilidin buyan, jawabkar ilham toxti we uning shaykiliri yaman gherezde ighwa tarqitip, heqiqiy ehwallarni burmilap, milliy öchmenlikke qutritip, uyghur ammisini hökümet bilen qarshilishishqa küshkürtüp, zorawanliq, térrorluq heriketlirige bahane oydurup chiqarghan.
Delil – ispatlargha qarighanda, 2013 – yili maralbéshi nahiyeside ‹‹ 23 – aprél›› zorawanliq, térrorluq délosi yüz bergendin kéyin, jawabkar ilham toxti merkez taratquliri déloning heqiqiy ehwalini élan qilghanliqini éniq bilip turup, bashqilarni ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitida ‹‹shinjang maralbishi nahiyesidiki puqralar mundaq dédi: saqchilar bilen amma arisidiki ziddiyet qanliq weqe peyda qildi››, ‹‹oxshash weqe, oxshimaydighan netije›› dégen témilardiki maqalilerni yézishqa we maqale yézip, köchürüp tarqitishqa küshkürtken hemde ‹‹mehelle kadirliri bilen saqchilar bir uyghur ayalning chümbilini échiwetkechke, saqchilar bilen xelq ziddiyetliship qélip, axirida qanliq weqe peyda bolghan››, dégen.
Ün – sin matiriyallirigha qarighanda, jawabkar ilham toxti dersxanida ‹‹23 – aprél›› délosini wasite qilip, zorawanliqni ochuq – ashkara terghib qilip mundaq dégen: ‹‹ular zorawanliqqa zorawanliq bilen qarshi turghan, ulargha qayilmen, ular qehriman››. ‹‹mulayim bolghinim bilen menmu adem öltürüshüm, qarshiliq körsitishim mumkin››.
Yazma ispatlargha qarighanda, 2013 – yili 24 – aprél, merkiziy milletler uniwérsitétida bir xenzu oqughuchi bilen bir uyghur oqughuchi urushup qalghan. Ilham toxti ehwaldin xewer tapqandin kéyin, shaykilirini heqiqiy ehwalni burmilap, ‹‹merkiziy milletler uniwérsitétida xenzu oqughuchilar topliship uyghur oqughuchilarni urdi›› dégendek maqalilerni yézishqa küshkürtüp, uyghur oqughuchi me xx ni xenzu yataqdashliri topliship urup éghir yarilandurdi, ema bolup qélish éhtimalliqi bar, dégendek pakitlarni oydurup chiqarghan, shundaqla bu weqe maralbéshi nahiyeside yüz bergen ‹‹23 – aprél›› délosi bilen baghlinishliq, dep yaman gherezde milliy ziddiyet peyda qilghan.
Merkiziy milletler uniwérsitéti chiqirip bergen ‹‹merkiziy milletler uniwérsitétining weqening jeryani we bir terep qilish ehwali toghrisidiki chüshendürüsh›› we béyjing shehiri ‹‹wen shyusi›› saqchixanisining merkiziy milletler uniwérsitétida yüz bergen mushtlishish weqesini béjirish matériyalida delillinishiche: 2013 – yili 24 – aprél kechte, merkiziy milletler uniwérsitéti uyghur tili fakultétining oqughuchisi fu xx bilen me xx urushup qélip, me xx ning qangshiri ézilip ketken (yénik zexmilen’gen), fu xx yénik yarilan’ghan, yataqdashliri jang xx, pen xx, lyu xx ler jédelni ayrighan, emma urushmighan.
Pichanda ‹‹26 – iyun›› éghir zorawanliq, térrorluq délosi yüz bergendin kéyin, ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkiti: ‹‹échinishliq délogha öylerni mejburiy chéqip köchürgenlik seweb bolghan›› dep ashkara ighwa tarqatqan hem keyni – keynidin qutratquluq tüsini alghan bir nechche parche maqale élan qilghan.
Guwahchi lo xx ning guwahliq sözidin delillinishiche, 2013 – yili 28 – öktebir, béyjingda zorawanliq, térrorluq délosi yüz bergen, ilham toxti ündidardiki dostlar chembirikide maqale élan qilip: bu térrorluq délosi emes, dégen.
Jawabkar ilham toxti özini aqlap: hökümet delil–ispatni élan qilmidi , heqiqiy ehwalni men bilmeymen , dédi.
Eyibligüchi eyiblep : ‹‹23–aprél›› délosi qatarliq zorawanliq , térrorluq délosi yüz bergendin kéyin, taratqular déloning yüz bérish sewebi qatarliq ehwallarni waqtida xewer qilip, déloning xaraktérini aydinglashturup bergen bolup, jawabkarning heqiqiy ehwaldin xewirim yoq , dep özini aqlishi emeliyetke uyghun emes, dédi.
Zorawanliq qilishqa qutratqan , zorawanliq , térrorluqni perdazlap , zorawanliq , térrorluq jinayetlirini qollap, éghir aqiwet peyda qilghan.
Sot qarap chiqip jawabkar ilham toxtining zorawanliq wasitisi bilen hökümet bilen qarshilishishqa qutratquluq qilghanliqini éniqlap chiqti 
Eyibligüchi körsetken sin matériyallirida delillinishiche, jawabkar ilham toxti dersxanida köp qétim zorawanliqni terghib qilghan, mesilen: u: ‹‹zorluq küch bilen qarshilishishni zorawanliq herikiti dep qarisa bolmaydu. Uyghurlargha bu hökümet alwastidur, sen uning bilen küresh qilsang bolidu, qayturma zerbe bersengmu bolidu, her qandaq usulni qollansang bolidu, dong sunrüy, xuang jiguangche usulni qollansangmu bolidu, barliq usullar bilen küresh qilishqimu bolidu,›› dégen.
Aqlighuchi mundaq dédi: jawabkar térrorluqqa qarshi turidighanliqini ashkara bildürgen, oqughuchilar uning dersini anglighandin kéyin esebiy ishlarni qilmighan.
Eyibligüchi jawabkarning söz – heriketlirining éghir aqiwitini körsitip berdi. 2009 – yili ‹‹26 – iyun›› shawgüen weqesi yüz bergendin kéyin, jawabkar ilham toxti tordin paydilinip oyun oynighan. U ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitidiki ‹‹ilham toxti mexsus istoni››da ‹‹26 – iyun weqesi we köp milletlerning inaq birge ötüsh riwayiti›› mawzuluq maqalilerni élan qilip, hökümetke hujum qilip, heqiqiy ehwalni burmilap, milliy öchmenlik qozghighan. ‹‹uyghur liniyesi›› tor ponkitida élan qilin’ghan qutratquluq xaraktéridiki maqaliler we ilham toxtining qutratquluq xaraktéridiki sözlirining tesiri bilen, muhemmedjan abdulla qatarliqlar qanunsiz yighilishni pilanlap we yighilip, ürümchidiki ‹‹5 – iyul›› urush, chéqish, bulash, köydürüshtek éghir zorawanliq jinayi herikitini qozghap, éghir, xeterlik aqiwet peyda qilghan.

Doğu Türkistan/Uyghuristan’daki olaylarda 50 ölü

Doğu Türkistan'daki olaylarda 50 ölü

Çin resmi haber ajansı, Doğu Türkistan’da 21 Eylül’de meydana gelen ancak yeni duyulan olaylarda toplam 50 kişinin öldüğünu açıkladı

Dünya Bülteni / Haber Merkezi

Çin’in resmi haber ajansı Şinhua’nın yerel kaynaklara dayandırarak verdiği haberde, Luntay kasabasında meydana gelen patlama ve olaylarda, saldırgan olduğu öne sürülen 40 kişinin yanı sıra 6 sivil ve 4 güvenlik görevlisinin öldüğü belirtildi. Patlamalarda ayrıca 54 kişinin de yaralandığı açıklandı.

Geçen Pazar akşam saatlerinde meydana gelen patlamaların detaylarını dört gün sonra geç saatlerde duyuran resmi basın, ilk haberinde “iki kişinin öldüğünü ve çok sayıda yaralının olduğunu” yazmıştı.

Doğu Türkistan’da merkezi Çin hükümetine bağlı polis merkezi, olayın “organize bir terör saldırısı” olduğunu savundu.

Polisin olayın ardından saldırganların bazılarını ateş açarak vurduğu kaydedilirken, bazılarının ise patlamada öldüğü ifade edildi. Polis, vurularak öldürülen Mehmet Dursun adlı kişinin olaylardan sorumlu olduğunu öne sürdü.

Çin resmi basını geçen Pazar olayın ardından yaptığı haberlerde, bölgede sosyal yaşamın normale döndüğünü açıklamış, ancak patlamaların detaylarına ilişkin detaylı bilgi vermemişti.

Bölgede son olarak Temmuz ayında Kaşgar eyaletinin Şaçı kasabasında polis karakoluna yapılan saldırı sonucu 37 kişi hayatını kaybetmiş, emniyet güçlerinin saldırgan olduğu öne sürülen 59 kişiyi ateş açarak vurduğu açıklanmıştı.

Doğu Türkistan’ın bazı yerlerinde yaşanan olaylar,  Pekin yönetimi tarafından doğrudan “radikal gruplarla” ilişkilendiriliyor, ancak olaylarla ilgili ayrıntılı bilgi verilmiyor. Ayrıca bölgede uluslararası gözlemci kuruluş ve yabancı gazeteciler “güvenlik gerekçeleri” öne sürülerek bağımsız çalışmalarda bulunamıyor.

Çin, son dönemde ülke genelinde “terörle mücadele” adı altında önlemlerini artırıyor. “Bölücü” olduğu iddia edilen kişilerle ilgili detaylar genelde kamuoyu ile paylaşılmıyor, sadece verilen cezalar ve yaşanan olaylar resmi medya aracılığıyla kamuoyuna duyuruluyor.

http://www.dunyabulteni.net/asya/310167/dogu-turkistandaki-patlamada-50-olu

 

Amerika Ilham Toxti Mesilisige Yuqiri Derijilik Inkas Qayturdi

Muxbirimiz Erkin
2014-09-24
 

obama-ilham-toxti.jpg

Prézidént obama bash shtabi nyu-York shehiridiki b d t omumi yighinida nutuq sözlep, ilham toxti we uninggha oxshash kishilerning erkinlikke heqqi barliqi we ularning qoyup bérilishi kéreklikini tekitligen. 2014-Yili 23-Séntebir, nyu-York.

 state.gov

Prézidént obama 23‏-Séntebir bash shtabi nyu-York shehiridiki b d t omumi yighinida nutuq sözligen shu küni yene, «klinton yer shari fondi» da nutuq sözlep, uyghur öktichi ziyaliy ilham toxtini tilgha aldi. Obama, ilham toxti we uninggha oxshash kishilerning erkinlikke heqqi barliqi we ularning qoyup bérilishi kéreklikini tekitligen.

Obama bu sözlerni shu küni xitayning ilham toxtini muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilghanliqigha qaritip qilghan. U, «klinton yer shari fondi» da qilghan sözide, rusiye, xitay, wénézuéla qatarliq bir munche döletlerde qanunluq öktichiler töhmetke uchrap, rehimsizlik bilen basturuluwatqanliqini tekitlep, bu yolda öz hayatini atighanlardin pexirlinidighanliqi, bu yolda tutqun qilinghanlarni bolsa qoyup bérishke chaqirghan.

U: shunga bügün, biz bu yolda özini atighan shu kishilerdin pexirlinimiz. Bu kishilerning ichide kaméronluq érik lémbémbe, liwiyelik salwa bugaygis, kambodzhaliq chu wutiy, rusiyelik nataliya éstimirowa bar. Biz yene, del bu waqitning özide tutqun qilinghan ashu kishiler bilen birge turimiz. Bular wénézuélaliq léopoldo lopez, burundiliq péirri kliwér mbonimpa, misirliq exmet mahir, xitaydiki lyu shawbo mana emdi ilham toxti, wiyétnamliq pop lé we bashqa nurghun kishiler. Ularning erkinlikke heqqi bar, ular qoyup bérilishi kérek, dégen.

Shu küni yene, amérika dölet ishlar ministiri jon keriy, aqsaray bayanatchisi josh érnist yazma bayanat élan qilip, ilham toxtining muddetsiz qamaqqa höküm qilghanliqigha ipade bildürgen. Jon keriy bayanatida, amérika ilham toxtining mehkum qilishi we muddetsiz qamaqqa höküm qilinishidin qattiq biaram boldi. Tinch öktichilik jinayet emes, dégen idi.

Aq saray bayanatchisi josh érnist yazma bayanatida, ilham toxtigha oxshash jamaet yétekchilirining xitayda milletler otturisidiki jiddiylikni peseytishte muhim rol oynaydighanliqini bildürüp, ular öz pikrini tinch yollar arqiliq otturigha qoyghanliqi üchün jazagha tartilmasliqi kérek, dep tekitligen.

Bu, amérika aliy derijilik rehberlirining tunji qétim «bölgünchilik» bilen eyiblinip, muddetsiz qamaqqa höküm qilinghan bir uyghur siyasiy mehbusning mesilisige u qamaqqa höküm qilinghan shu küni ipade bildürüp, uni qoyup bérishke chaqirishidur.

Bezi xelqara paaliyetchilerning körsitishiche, amérika ilham toxti mesilisige qattiq inkas qayturup, kishilik hoquqqa köngül bölidighanliqini ipadiligen. Shuning bilen birge, bu arqiliq uyghurlargha ümidsizlenmeslik heqqide signal bergen.

Gérmaniye xeter astidiki xelqler teshkilati ilham toxtining adil sotlanmighanliqini tenqidlep, bu höküm sherqiy türkistanda zorawanliq weqelirining küchiyishini keltürüp chiqiridighanliqini agahlandurghan organlarning biri. Bu teshkilatning asiya ishlirigha mesul xadimi ulrich délius, gherbning uyghurlardiki ümidsizlik ularni radikallashturup, xelqara radikal heriketlerdin ümid kütüshke élip bérishidin endishe qilidighanliqini bildürdi.

U: bu barliq döletlerning bu délogha yéqindin köngül bölüshidiki bir seweb. Chünki, ular buning uyghurlarni radikallashturup, zorawanliqning küchiyishini keltürüp chiqirishidin endishe qilip keldi. Xelq ümidni yoqitip qoyghanda daim radikal idiye, radikal heriketlerni qollashqa bashlaydu. Bu ehwalda mesilen, iraq-Sham islam dölitige oxshash guruhlar küchiyidu. Biz bezi uyghur jengchilirining iraq-Sham islam dölitige qatnashqanliqidin xewerdar bolduq. Biz bu xil tereqqiyattin intayin endishe qilimiz. Yene bir jehettin, nurghun uyghur yashlirining ümidini yoqitip qoyuwatqanliqi chüshinishlik. Biraq bu bizning tesewwurimizdiki intayin xeterlik bir tereqqiyat.

Ulrix déliusning qarishiche, gherb bu qétim bayanat élan qilip, pikir bildürüsh bilen cheklinip qalmasliqi kérek. U xitay bilen bolghan kishilik hoquq dialogini toxtitip, xitaygha küchlük signal bérishi lazim.

Ulrix délius mundaq dédi: méningche, hazir bir tereptin bayanat élan qilip, éniq ipade bildürüsh, yene bir tereptin sözlep qoyush bilen cheklinip qalmay, derhal heriketke ötüp, weziyetni yaxshilashning waqti. Ötken bir yilgha qaraydighan bolsaq, 2014‏-Yili xitayda nurghun kishilik hoquq buzghunchiliqi yüz bergenlikini körimiz. Bolupmu kishilik hoquq qoghdighuchilirini jazalash artip, chöchütküdek derijige yétip bardi. Hazir biz öz hökümitimizni xitay bilen élip bérilidighan kishilik hoquq dialogini toxtitishqa chaqiriwatimiz. Chünki, kishilik hoquqqa perwasiz bir dölet bilen bundaq bir dialog élip bérishning héchqandaq ehmiyiti yoq. Peqet bu gérmaniye xelqi we xelqarada bir ilgirilesh boluwatqanliq tesirati yaritidu, xalas. Emeliyette, héchqandaq ilgirilesh boghini yoq.

Jon keriy we josh érnistning her ikki bayanatida, xitayni ilham toxtining bölgünchilik bilen eyiblinip, muddetsiz qamaqqa höküm qilinghanliqidin qattiq endishe qilghanliqi tekitlengen. Aqsarayning bayanatida, ilham toxti uzundin buyan uyghurlar bilen xitaylar otturisida köwrük qurushqa aktip tiriship kelgen hörmetke sazawer proféssor, dégen.

Jon keriyning bayanatida, ilham toxti uzun yillardin buyan dunyagha öz-Ara chüshinish, taqetchanliq we dialogni teshwiq qilip, uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki tinch inaqliq we ittipaqliqni algha sürüsh bilen tonulghan. Uning qolgha élinishi bilen uyghurlardiki muhim bir mötidil awaz jimiqturuldi. Ilham toxti we uninggha oxshash kishiler qalaymiqanchiliq we zorawanliq seweblirini hel qilishtiki kem bolsa bolmaydighan amil, dep tekitligen.