Xitay Kommunistlirining Sherqiy Türkistanni ishghal qilish jeryani

Perhat Yorungqash Ependi

aptori : Perhat Yorungqash

1949 – yili 3 – ayda chaqirilghan Xitay kommunistik partiyesining 7 – nöwetlik 2 – omomiy yighinida, < pütün memliketni birlikke keltürüsh we azat qilish > chaqiriqi otturigha qoyuldi we yighinda Kommunist Xitay hakimiyitining reyisi Mao Zedung, herbiy Bash qomandan Zhu De, muawin reyis Zhu Enlai, Geniral Peng Dehui, He Long we Wang Zhenlar qatnashqan yighinda Sherqiy Türkistanni ishghal qilish mesilisi muzakire qilindi we bu wezipe Xitay xelq azatliq armiyesi 1 – dala urushi armiyesi qarmighidiki Wang Zhen qisimlirigha ( 1 – dala urushi armiyesi 1 – bingtüeni ) tapshuruldi.

1949 – yili 4 – ayning 21 – küni Xitay kompartiyesining reyisi Mao Zedung we bash qomandan Zhu De, < Xitay xelq azatliq armiyesi > ge, < pütün memliketke yürüsh qilish > buyruqi chüsherdi, mezkur buyruq, Sherqiy Türkistan we tibetni ishghal qilishnimu öz ichige aldi.

1949 – yili 6 – ayda Liu Shaoqi bashchiliqidiki Xitay kommunistik partiyesi wekiller ömigi mexpiy halda Soveyt ittipaqini ziyaret qildi we Soveyt ittipaqi terepke töwendikilerni inkas qildi:

< Amerika jahangirliki Xinjiang mesilisige qol tiqiwatidu, Amerika, Ma Bufang bashchiliqidiki gherbiy shimal militaristlirining Xinjianggha yötkülüp, yerlik eksiyetchi küchler bilen birge < büyük islam jumhuriyiti > ni qurushni pilanlimaqta, eger ularning bu meqsidi emelge ashsa, Zhongguo Inqilabigha büyük xeter élip kélipla qalmastin, Soweyt ittipaqi üchünmu xeterlik, bunung Xinjiangning azat qilinishigha chong kashilisi bolidu >.

Bu qétimqi ziyarette, Soveyt terep töwendiki tekliplerni berdi:

< Xitay xelq azatliq armiyesi Xinjianggha yürüsh qilishni tezlitip, amerikining süyqestini tarmar qilish lazim >.

Yüqarqi ziyarettin kéyin, eslide Sherqiy Türkistanni 1950 – yili ishghal qilishni pilanlighan Xitay kompartiyesi, bu pilanini bir yil aldigha sürdi.

1949 – yili 8 – ayning 14 – küni Xitay kommunistik partiyesi merkizi komuteti, özlirining alaqilashquchisi süpitide Deng Liqünni Moskiwa arqiliq Ghuljigha iwetti, 3 neper xizmetchi we bir dane téligiraf aparatini élip Ghuljigha yetip kelgen Deng Liqün, Ghuljida < Liqün téligiraf idarisi > ni qurdi.

1949 – yili 8 – ayning 15 – küni Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining asasliq rehberliridin Ehmetjan Qasimi, Abdukerim *****of, Délilhan, Isaqbeg qatarliqlar, Soweyt hökümiti bilen Sherqiy Türkistanning teqdiri mesilisi heqqide söhbet ötküzüsh üchün Ghuljidin ayrilip, qazaqistanning Alma – Ata shehrige yürüp ketti.
1949 – yili 8 – ayning 18 – küni Xitay kommunistik partiyesining reyisi Mao Zedung Ehmetjan Qasimigha alahide mektup yollap ( bu mektup Soweyt ittipaqi arqiliq yetküzülgen bolushi mumkin ), uni 3 wilayet wekillirini bashlap Beijinggha kélip, Memliketlik siyasi kengesh yighinigha qatnishishqa teklip qildi.

1949 – yili 8 – ayning 20 – küni Ehmetjan Qasimi Mao Zedunggha jawap téligirammisi yollap ( Qazaqistandin iwetken bolushi mumkin ), unung Xitay xelq siyasi meslihet kengishi yighinigha qatnishish heqqidiki teklibini qobul qilghanliqini we yighingha ülgürüp yetip baridighanliqini bildürdi.

1949 – yili 8 – ayning 26 – küni Xitay xelq azatliq armiyesi Sherqiy Türkistanning xoshnisi Qing haining merkizi Lan zhouni ishghal qilip, Sherqiy Türkistan chegrisigha qistap keldi.

1949 – yili 8 – ayda Kommunist Xitay armiyesi Sherqiy Türkistanning Xoshnisi Gansuni ishghal qilghandin kéyin, Soweyt ittipaqining Ürümchidiki bash konsuli Guo Mindang armiyesining Sherqiy Türkistandiki bash qomandani geniral Taosiyü bilen mehpiy körüshüp, ununggha, Sherqiy Türkistanni huddi tashqi Monggholistangha ohshash musteqil bir dölet dep élan qilish heqqide teklip bergedi, teklipke asaslanghanda, Soweyt ittipaqi Xitay kommunistlirigha Gensu ölkisining bu teripige ötmeslik heqqide buyruq beretti, emma bu teklip Guo Mindang merkizi hökümiti teripidin ret qilinghan. Yene bezi menbelerde körsütülishiche, bu teklip Guo Mindang merkizi hökümiti teripidin emes, belki Xitay kommunistlirigha teslim bolush heqqide alliburun yeng ichide pütüshiwalghan Geniral Zhang zhi zhong we Taosiyü teripidin ret qilinghan.

1949 – yili 8 – ayning 27 – küni Xitay kömmunistik partiyesi merkizi komuteti, 15 – Awgust küni Ghuljidin yolgha chiqqan Ehmetjan Qasimji bashchiliqidiki Sherqiy Türkistan jumhuriyiti wekillirining Manjuriye etrapida ayrupilan weqesi bilen ölgenlikini resmiy élan qildi we 50 – yili 3 – ayning 15 – küni, köyüp tonumas halgha kelgen birqanche jesetni < Ehmetjanlarning jesidi > dep Ghuljigha yötkep kélip murasim bilen depne qildi.

1949 – yili 8 – ayning 28 – küni Xitay kommunistik partiyesining reyisi Mao Zedung, Ehmetjan Qasimilarning wapati munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, < Ili üch wilayet Inqilabi, Zhungguo demokratik Inqilabining bir qismi > dep körsetti. Mao Zedungning bu bahasi, üch wilayet xelqining we Sherqiy Türkistandiki milletchi küchlerning qattiq reddiyesige uchridi.

1949 – yili 9 – ayning 10 – küni reyis Mao Zedung, Xitay xelq azatliq armiyesi 1 – dala urushi armiyesining bash qomandani Peng Dehuaige buyruq chüshürüp, kommunist armiyesining 11 – ayning otturlirighiche Sherqiy Türkistangha yürüsh qilishni telep qildi.

1949 – yili 9 – ayning 21 – künidin 30 – künigiche Seypidin Ezizi bashchiliqidiki 3 kishilik Sherqiy Türkistan jumhuriyiti wekilliri Xitay kommunistliri bilen muzakire élip bérish üchün Bei Jinggha yürüp ketti, bu hey’et öktebirge qeder Beijingda qélip, 10 – ayning 1 – küni ötküzülgen Zhung Hua Xelq Jumhuriyitining qurulush murasimigha qatnashti.

Bu hey’ette, Seypidin bilen birge Alimjan Hakimbayof, Tuji qatarliqlar yer aldi.
Bu wekiller ömigi beyjingda Mao Zedung, Zhou Enlai, Zhu De … qatarliq yuquri derijilik Kommunist rehberliri teripidin alahide kütiwélindi.

1949 – yili 9 – ayning 22 – küni Seypidin Ezizining < tunji nöwetlik Memliketlik Siyasi meslihet kengishi yighini > da Sherqiy Türkistan xelqighe < Wakaliten > qilghan sözining toluq tekisti Xitayning < xelq geziti > de alahide élan qilindi.
Seypidinning sözide, Xitay kommunistik partiyesining Sherqiy Türkistandiki hakimiyitini qollaydighanliqi we Xitay kommunistliri bilen birge < yéngi Zhungguo, yéngi Xinjiang qurush > üchün tirishidighanliqi bildürülgen idi.

1949 – yili 9 – ayning 24 – küni Sherqiy Türkistangha yeqin bolghan Jiu qüan shehridiki 40 ming kishilik Guo Mindang armiyesining teslim bolushi bilen, Sherqiy Türkistanning xoshnisi Gan su tamamen kommunistlarning konturolliqigha ötti we Guo Mindang hakimiyitining Sherqiy Türkistandiki ixshalchi küchliri pütünley yardemsiz qaldi

1949 – yili 9 – ayning 25 – 26 – künliri Guo Mindang hakimiyitining Sherqiy Türkistanni ishghal qilip turghan qisimlirining bash qomandani Tao siyü we Guo Mindang Xinjiang ölkilik hökümetning reyisi Burghan Shehidi ayrim – ayrim halda Xitay kommunistik partiyesi merkizi komutetigha teslimname yollap, 100 ming kishilik armiyesi bilen teslim bolidighanliqlirini bildürüshti.

1949 – yili 9 – ayning 28 – küni Xitay kommunistlirining reyisi Mao Zedung we bash qomandan Zhudeler, Tao siyü we ****** shehidilerge jawap téligirammisi yollap, ularning teslimnamisini resmiy qobul qilghanliqini bildürdi we Sherqiy Türkistanning amanliq saqlash ishlirini yene qayta ulargha tapshurdi.

1949 – yili 9 – ayning 29 – küni Xitay kommunistik partiyesi, Sherqiy Türkistanni ishghal qilish wezipisini, Geniral Peng Dehuai qomandanliqidiki Xitay xelq azatliq armiyesi 1 – dala urushi armiyesi qarmighidiki 1 – we 2 – bingtüanige tapshurdi.

Pilan boyiche, 1 – bingtüanning qomandani Wang Zhen qarmighidiki 6 dewiziye, jemiy 89 ming esker ikki leniye boyiche Sherqiy Türkistangha besip kiridighan boldi.
Yuqarqi herbiy pilan boyiche, 16 – 17 – dewiziyeler Sherqiy Türkistanning shimali we Sherqiy rayonlirini, 4, 5, 6 – dewiziyeler Sherqiy Türkistanning jenobiy rayonlirini ishghal qilishqa mesul bolidu.

1949 – yili 10 – ayning 1 – küni Xitay xelq jumhuriyiti quruldi, Sherqiy Türkistandin Seypidin Ezizi bashchiliqidiki hey’et Bei jinggha bérip dölet murasimigha qatnashti we ular Mao Zedung teripidin biwaste qobul qilindi.

1949 – yili 10 – ayning 2 – küni Xitay kommunistlirigha teslim bolghan Guo Mindang Xinjiang ölkilik hökümetning reyisi ****** Shehidi we Guo Mindangning Xinjiangdiki 100 ming kishilik armiyesining bash qomandani Taosiyülerning orunlashturushi bilen, Ürümchi shehridiki meydanda 10 ming kishining qatnishishida < Zhunghua Xelq Jumhuriyiti > ning qurulghanliqini tebriklesh murasimi ötküzüldi, Xitay kommunistik partiyesining alaqilashquchisi Deng liqünmu bu murasimgha qatnashti.

1949 – yili 10 – ayning 3 – küni Xitay kommunistliri, Sherqiy Türkistanni ishghal qilishni tezlitish üchün, Jiu qüan – Ürümchi herbiy tiransiport qomandanliq shitabini qurup, bu shitapqa 545 aptomobil ajratti.

1949 – yili 10 – ayning 5 – küni Xinjiang ölkilik hökümetning reyisi ****** Shehidi, Xitay kommunist rehberliridin Mao Zedung, Zhu de we Peng Dehuailerge téligiramma yollap, Sherqiy Türkistanda weziyetning nahayiti jiddilikini eskertip, Xitay azatliq armiyesining Sherqiy Türkistangha tezirek yürüsh qilishini telep qildi.
******ning bu jiddi téligirammisigha asasen, shu küni Xitay xelq azatliq armiyesining 2 – we 6 – korpus armiyesi ( jüni ) ning qatnishishida Qing haining Jiu qüan shehride < Xinjianggha yürüsh qilish seperwerlik yighini > chaqirip, Sherqiy Türkistanni ishghal qilishning konkiritni pilanini tüzüp chiqti.

1949 – yili 10 – ayning 8 – küni Xitay kommunistlirigha teslim bolghan Sherqiy Türkistandiki Guo Mindang qisimlirining bash qomandani geniral Tao siyü ayrupilan bilen Jiu qüan shehrige bérip, xelq azatliq armiyesining 1 – dala urushi armiyesi bash qomandani geniral Peng Dehuai bilen körüshüp, qol astidiki 100 ming kishilik armiyesini qandaq tertipke sélish we qandaq bashqurush mesilisini muzakire qildi, Peng Dehuai geniral Tao siyüdin, Kommunist armiye Sherqiy Türkistangha kirgenge qeder uyerning amanliqini qoghdap turushni we yerlik milliy küchlerning siyasi özgürüsh qilishining aldini élip turushni telep qildi.

1949 – yili 10 – ayning 9 – küni Sherqiy Türkistanni ishghal qilish wezipisi tapshurulghan birinchi Guroh armiyesi ( bing tüean ) ning qomandani Wang Zhen, qol astidiki 6 – korpus ( jün ) armiyesini Sherqiy Türkistangha aldin kiridighan qisim qilip bekitti we bu qisimgha, < gherbiy shimalning weziyiti, Xinjiangni azat qilish kürishining alahidiki we wezipisi > digen temida seperwerlik doklati bérip, bu qisimni Sherqiy Türkistangha qarap resmiy yürüsh qilishqa buyridi.

1949 – yili 10 – ayning 10 – küni geniral Wang Zhenning buyruqigha binaen, Xitay xelq azatliq armiyesi 6 – korpusi ( 6 – jüni ) ning 16 – dewiziyesi qarmighidiki eskerlerdin terkip tapqan Xillanghan bir qisim, 17 – dewiziyening qomandani Chen ruizhangning yetekchilikide ayrupilan bilen Ürümchige yetip kélip, Ürümchide qomandanliq shitabi qurdi.

Bu kün, Xitay kommunistlirining Sherqiy Türkistanni resmiy ishghal qilghan kün hisaplinidu.

1949 – yili 10 – ayning 12 – küni Xitay kommunistik partiyisi merkizi komutining buyruqigha asasen, birinchi dala urushi armiyesining qomandani Geniral Peng dehuining riyasetchilikide, Xitay kommunistlirining Sherqiy Türkistandiki wekillik orgini hisaplanghan < Xitay kommunistik Partiyesi merkizi komutiti Xinjiang shöbe idarisi > quruldi.

Wang Zhen shöbe idarisining bash sekritarliqigha, Xü liqin muawin sekritarliqqa, Wang en mao, Deng li qün … qatarliqlardin terkip tapqan 7 neper kishi hey’et ezaliqigha teyinlendi.

Oxshash künde geniral Peng Dehuai ****** Shehidi we Tao siyülerge téligiraf yollap, Kommunist armiyening Sherqiy Türkistanning eghizi Yümingüandin ötüp, qomulgha qarap yürüsh qilghanliqini bildürdi.

Kommunist armiyening Sherqiy Türkistangha quruqluqtin keng – kölemde resmiy tajawuz qilip kirishi 10 – ayning 12 – küni bashlandi we bu wezipini Kommunist armiyening 2 – we 6 – korpusi ( 2 – we 6 – jünliri ) öz üstige aldi. Bu qisimlar, geniral Wang Zhen qomandanliqidiki 1 – guroh armiyesi ( 1 – bingtüan ) ge tewe.
Pilan boyiche, 2 – korpus armiye Sherqiy Türkistanning jenobini, 6 – korpus bolsa Sherqiy Türkistanning Sherqiy we shimali rayonlirini ishghal qilidighan boldi.

Yene 10 – ayning 12 – küni, Xinjiang ölkilik waqitliq hökümetning wekilliri, Ürümchi shehrining bashliqi Qüwuning bashchiliqida Jiu qüange bérip Peng dehai bilen körüshüp, Kommunist armiyening Xinjianggha resmiy yürüsh qilip kirgenlikini qarshi élish bilen birge, Xitay kommunistlirigha Sherqiy Türkistanning siyasi, iqtisadi, herbiy weziyiti heqqide melumat berdi we bu wekiller ömigi Ürümchige qaytip kélishi bilen, Xinjiang ölkilik hökümet namidin < xelq azatliq armiyesining Xinjianggha kirishini qarshi élish komutiti > ni qurup chiqti.

Oxshash mezgilde, Xitay kompartiyesining téliwige asasen, üch wilayet hökümiti tereptinmu Esqet Isaqof, Uyghur Sayrami, Chen xihualardin terkip tapqan bir hey’etmu < xelq azatliq armiyesi > bilen uchrushush üchün Ürümchige keldi.
1949 – yili 10 – ayning 13 – küni Wang en mao bashlap mangghan Kommunistlarning 2 – korpus ( 2 – jün ) armiyesi qomulni ishghal qildi. Guo Mindang qisimlirining qomulda turushluq 178 – lüsidiki eskerler teslinamigha qarshi chiqip, Kommunistlargha qarshi qoralliq isyan köterdi, isyan Wang en mao qisimliri teripidin qanliq basturuldi. Wang en mao qomulda yerlik xelqqe xitaben söz qilip, özlirining < yéngi Xinjiang qurghili we Xinjiangni güllendürgili > kelgenliklirini bayan qildi.

1949 – yili 10 – ayning 15 – küni Turpanni ishghal qilghan Xitay kommunist armiyesi, Turpandin ikki qisimgha bölünüp, bir qismi jenopqa, bir qismi shimalgha qarap ilgirlidi.

1949 – yili 10 – ayning 16 – küni Kommunist armiyesi Pichangha yetip kelgende, Pichanda turushluq Guo Mindang qisimliri isyan kötürüp, nahiyening hakEmini öltürüp tashlidi, bu isyan Kommunist eskerliri teripidin basturuldi. Isyanlarning köpüyishige ghezeplengen Wang en mao, shu küni Guo Mindang qisimlirining Xinjiangdiki bash qomandani Tao siyüge téligiramma yollap, isyanchilarni herbiy sotta qattiq jazalashni we bundin kéyinki isyanlarning aldini élishni telep qildi.
1949 – yili 10 – ayning 18 – küni Kommunist armiyesi Tohsundin ötüp, Sherqiy Türkistanning jenobigha yürüsh qildi.

1949 – yili 10 – ayning 19 – küni Guo Mindang qisimlirining Xinjiangdiki bash qomandani Tao siyü , < Heqiqetke qaytqan komandir – jengchilerge murajetname > ni élan qilip, teslim bolghan Guo Mindang qisimlirigha qarita, < Jungguo xelq siyasi meslihet kengishining ortaq xitapnamisi > ning belgilimisi boyiche özgertish élip baridighanliqini élan qildi.

1949 – yili 10 – ayning 20 – küni Xitay kommunist armiyesining mashinlashqan qisimliri Ürümchige yetip keldi, ölkilik hökümetning reyisi ****** Shehidi sheher sirtigha chiqip bu ishghalchi qoshunni kütiwaldi we ularni shexsen özi sheher merkizige bashlap kirdi. Bu kün, Ürümchining Xitay kommunist armiyesi teripidin resmiy ishghal qilinghan kün bolup hisaplinidu.

Yene shu küni jenoptiki Hejing, Qarasheher we korlilarni ishghal qilghan kommunist armiyesi dawamliq qeshqerghe qarap yürüsh qildi.

1949 – yili 11 – ayning 2 – küni < Xinjiang geziti > de, Ehmetjan Qasimi bashchiliqidiki 3 wilayet wekiller ömigining, yéngi siyasi meslihet kengishining yighinigha qatnishish üchün ayrupilan bilen Bei jinggha ketiwetip, Soweyt ittipaqining Erkotsiki tashqi bayqal köli hawa boshliqigha kelgende ayrupilan hadisisige uchrighanliqi xewer qilindi. Bu xewerning nime üchün weqe yüz bérip 3 aydin kéyin andin bérilgenliki, yerlik xelq ichide qattiq ghul – ghula we guman peyda qildi.

Xitay rehberlirining resmi teziyenamilirimu 11 – ayning ahirlirigha kelgende andin arqa – arqidin élan qilinishqa bashlidi. Mesilen, Mao Zedungning 11 – ayning 22 – küni, < Merkizi xelq milliy ishlar komuteti > ning teziyenamisi 11 – ayning 25 – küni, Merkizi xelq hökümitining teziyenamisi 11 – ayning 26 – küni, Bash ministir Zhu Enlaining 11 – ayning 28 – küni élan qilindi. Bu hal, yerlik xelq ichide Ehmetjanlarning qestke uchrighanliq gumanini teximu kücheytti.

1949 – yili 11 – ayning 3 – küni Xitay kommunist armiyesi Kuchani ishghal qildi we kucharda zorlap yerliklerning qora – jaylirini we kocha – koylarni süpürüsh, puxralargha su toshup, otun yerip bérish herikiti bashlidi.

1949 – yili 11 – ayning 6 – küni Guo Mindang qisimliridin Ürümchining toluq konturolliqini ötküziwalghan Kommunist armiyesi, Ürümchide < Amanliq saqlash qomandanliq shitabi > ni qurup, ayrudurum, stiratigiyélik nuxtilar we hökümetning herqaysi idare – jemiyetliride muhapizetchiler etriti turghuzushqa bashlidi we Guo Mindang qisimlirining Ürümchidiki herbiy tesirini yoqatti.

1949 – yili 11 – ayning 7 – küni Qomandan Wang Zhen bashchiliqidiki yuquri derijilik kommunist genirallardin terkip tapqan 40 kishilik gurup qomul arqiliq Ürümchige yetip keldi we ****** Shehidining biwaste qarshi élishigha erishti. Wang Zhen shu küni Soweyt konsulxanisini ziyaret qilip, < öktebir inqilabini tebriklesh murasimi > gha qatnashti.

1949 – yili 11 – ayning 26 – küni Xitay azatliq armiyesi Qeshqerni ishghal qildi, ishghalchi küch Wang enmaoning qomandanliqidiki 2 – korpusining ( 2 – jünining ) 4 – diwiziyesi idi, shu ayning axirigha qeder Qeshqergha qarashliq pütün nahiyiler Kommunist armiye teripidin ishghal qilinip boldi.

1949 – yili 11 – ayning 27 – küni Xitay xelq azatliq armiyesi birinchi dala urushi armiyesining bash qomandani, Xitay kommunistik partiyesi merkizi komuteti gherbi – shimal idarisining reyisi geniral Peng Dehuai we Xitay merkizi xelq hökümitining ezasi geniral Zhang zhijunglar 20 kishidin terkip tapqan yuquri derijilik emeldarlar ömigini bashlap Ürümchige yetip keldi, ularning kélish meqsidi, Xinjiang ölkilik waqitliq hökümetni özgertip qurush, Xinjiang herbiy rayonini tesis qilish we Sherqiy Türkistanning iqtisadi mesililirini muzakire qilish idi, Wang Zhen, Toa siyü, ****** Shehidi, Seypidin Ezizi, Deng Liqün we Soweyt ittipaqining Ürümchidiki bash konsuli ayrudurumgha chiqip bu hey’etni kütiwaldi.

< Xinjiang geziti > ning shu künki bash maqalisining temisi mundaq idi:
< geniral Peng Dehuai we Geniral Zhang zhijunglarni qarshi alimiz ! >
1949 – yili 12 – ayning 1 – küni Xitay xelq azatliq armiyesi 2 – korpussi ( 2 – jüni ) ning siyasi komissari Wang enmao qeshqerghe yetip keldi we Qeshqerde qomandanliq shitabi qurup, Sherqiy Türkistanning jenobini ishghal qilishqa biwaste qomandanliq qildi.

1949 – yili 12 – ayning 1 – küni üch wilayet milliy armiyesi birinchi korpusi ( 1 – jüni ) qarmighidiki qisimlar, dewiziye qomandani Iminop MemtEminning yetekchilikide aqsugha yetip kélip, aqsuni yéngi ishghal qilghan Xitay xelq azatliq armiyesi eskerliri bilen uchrashti, bu, milliy armiye bilen Xitay xelq azatliq armiyesining tunji uchrushishi bolup hisaplinidu.

1949 – yili 12 – ayning 7 – küni üch wilayet armiyesining tunji qétim Ürümchige kirgen küni bolup, milliy armiyening Xihoda turushluq birinchi piyade polkining eskerliri, polkownik Isaqofning yetekchilikide Ürümchige yetip keldi, Xitay genirali Wang Zhen, Ürümchidiki pütün Herbiy we memuri emeldarlarni bashlap ularning aldigha chiqip kütiwaldi, milliy armiye eskerlirining Ürümchige kirishi, Ürümchidiki Uyghurlar ichide qattiq hayajan we xoshalliq peyda qildi. Pütün sheher xelqi yollargha chiqip milliy armiyeni qizghinliq bilen kütiwaldi.

1949 – yili 12 – ayning 10 – küni Xitay merkizi hökümitining buyruqi bilen Ürümchide < Xinjiang herbiy rayoni ishlepchiqirish hemkarliq kopiratipi > quruldi, Mahiyette bu < Bingtüen > ning asasi bolup, 54 – yili bu kopiratip < ishlepchiqirish qurulush bingtüeni > ge özgertildi.

< Xinjiang herbiy rayoni ishlepchiqirish hemkarliq kopiratipi > ning qurulushi bilen, yerliklerge tewe munbet yerler, kan menbeliri we su menbeliri Xitay eskerliri teripidin mejburi ishghal qilinishqa bashlidi we bu hal, yerlik xelq arisida küchlük naraziliq peyda qildi.

1949 – yili 12 – ayning 13 – küni Geniral Peng dehai Ürümchide xelq azatliq armiyesining we Guo Mindangning teslim bolghan qisimlirining Dewiziyedin yuquri derijilik emeldarliri yighini chaqirip, her derijilik yerlik hökümetlerni tesis qilish we Guo Mindang qisimlirigha Kommunist armiye qisimliridin siyasi komiserler iwetish heqqide qarar aldi.

1949 – yili 12 – ayning 14 – küni Seypidin Ezizi, < Xinjiang ölkilik hökümet > ni özgertip qurush yighinigha qatnishish üchün 13 kishilik 3 wilayet wekiller ömigini bashlap Ghuljidin Ürümchige yetip keldi. Bu 13 kishidin aran 5 nepiri < Ölkilik hökümet > ning rehberlik we ezaliq qatlimida yer alalidi.

1949 – yili 12 – ayning 16 – küni Kommunistlarning idarisi astidiki < Xinjiang ölkilik xelq hökümiti > rehberliri we ezaliri bekitip chiqildi web u zitimlik, < Merkizi xelq radio istansisi > da élan qilindi. Bular töwendikilerdin ibaret:

Ölke reyisi : ****** Shehidi

Muawin reyisler : Gao mianchün, Seypidin Ezizi

Hökümet ezaliri 30 kishidin terkip tapqan bolup, Hoten we yerken wilayetliridin saylinidighan birdin eza texi bekitilmigen.

Ezalar: Wang enmao, Wang Zhen, Qiyumbeg Hoja, Leskin, Gheni batur, Enwer Jakulin, Enwerhan Baba, Esqet isaqof, Abdukerim Mehsum, Xi lianting, Ibrahim Turdi, Qü wu, Patihan Sughurbayef, Abliz Muhemmet, Abdurahman Muhidi, Yao zhanlin, Xü Liqin, Xü zhi, Tao Siyü, Shü mutong, Mes’ud Ahun, Muhemmet Eysa, Dashap, Liu mengchun, Deng liqün, Abduqadir Turdi, Han youwen, Yüan Zhengxi
1949 – yili 12 – ayning 17 – küni Geniral Peng Dehuaining riyasetchilikide < Xinjiang ölkilik xelq hökümiti > ning 1 – qétimliq omomiy wekiller yighini chaqirilip, < Ölkilik hökümet > ning resmiy qurulghanliqi pütün dunyagha élan qilindi.

Oxshash künde yene < Xinjiang herbiy rayoni > qurulghanliqimu élan qilindi.
Xitay merkizi hökümiti teripidin Geniral Peng Dehuai Herbiy rayonning bash qomandanliqi we qoshumche siyasi komissarliqigha, Wang Zhen, Tao siyü, Seypidin Eziziler muawin qomandanliqigha.

< Xinjiang herbiy rayoni > qarmighida yene merkizi Qeshqer bolghan < Jenobi Xinjiang herbiy rayoni >, merkizi Ürümchi bolghan < Ximali Xinjiang herbiy rayoni > we merkizi Ghuljida bolghan < Ili herbiy rayoni > qurup chiqildi, Rus geniral Leskin < ili herbiy rayoni > ning bash qomandanliqigha atandi.

Shu küni, ölkilik hökümet qurulghanliqi munasiwiti bilen Ürümchi shehride Herbiy parattin ötüsh murasimi ötküzüldi, Kommunist armiye, Guo Mindangning teslim bolghan qisimliri we milliy armiye ayrim – ayrim halda parattin ötti, milliy armiyening retlik, Heywetlik körünishi Ürümchi xelqini cheksiz ghurorlandurdi.
Peng dehaui, Wang Zhen, Zhang zhijung, ******, Tao siyü, Seypidin qatarliqlar paratni közdin kechürdi.

1949 – yili 12 – ayning 20 – küni Xitay kommunistik partiyesi Merkizi herbiy ishlar komutetining buyruqigha asasen, Guo Mindang armiyesining Sherqiy Türkistanda Xitay kommunistlirigha teslim bolghan qisimliri, < Xitay xelq azatliq armiyesi 22 – guroh armiyesi >, yeni, 22 – bingtüeni qilip özgertildi. Bu qisimlarning sabiq qomandani Tao siyü yene unung bash qomandanliqigha, Kommunist geniral Wang Zhen siyasi komiserlikke teyinlendi. Bu qoshunnung bash shitabi Ürümchide turghuzuldi.

Oxshash küni, yene üch wilayet milliy armiyesimu, < Xitay xelq azatliq armiyesi 5 – korpusi >, yeni 5 – jüni qilip özgertildi, rus geniral Leskin bash qomandanliqqa, Tatar millitidin bolghan Isaqof Markof orunbasar qomandanliqqa, Kommunist Dün xingyün siyasi komiserlikke, Uyghurlardin Zahir Sawdanof muawin siyasi komiserlikke teyinlendi.

1949 – yili 12 – ayning 30 – küni Ghulja shehride, milliy armiyedin özgertip teshkil qilinghan < Xitay xelq azatliq armiyesi 5 – korpusi > ning qurulghanliq murasimi ötküzüldi. Bu armiye qarmighida ikki piyediler Dewiziyesi bilen ikki musteqil atliq polki mewjut bolup, bu qisimlar Tikes, Altay, Chöchek, Sawen, Ghulja qatarliq jaylargha orunlashturuldi.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: