Kanadada Sherqiy Turkistan Jumhuriyeti Xatirlendi

Kanadada Sherqiy Turkistan Jumhuriyeti Xatirlendi / East Turkistan Republic Festival in Canada

Tibet milliy herikitining teshkili qurulmisi, tereqqiyati we bügünki emiliy küchi heqqide deslepki analiz

 Perhat Yorungqash
perhat

Tibet milliy herikiti bügün xelqarada ghayet zor hesdashliqqa, qollashqa we yardemge ige.

Shundaq diyishke boluduki, Tibet milliy herikiti hazir dunya siyasi sehniliride özlirining heq – hoqoqliri üchün küresh qiliwatqan esir milletler ichide eng nopozluq we eng quduretlik küchlerning biridin ibaret.

Bügünki künde Hetta bezi musteqil döwletlermu özlirining dunyadiki, bolupmu gherip elliridiki obrazini yaxshilash üchün Dalay Lamaning we unung rehberlikidiki Tibet milliy herikitining xelqaraliq nopozi we tesiridin paydilinishqa tiriship kelmekte.

Bügün Dalay lama we unung bashchiliqidiki Tibet sergerdan hökümiti xelqarada resmi qanuni salahiyetke ige bolup, xelqara qanun mutexesisliri jemiyiti teripidin 1959, 1960 we 1997 – yilliri Tbetning xelqaradiki qanunluq orni heqqide elan qilinghan 3 qetimliq resmi doklatta, Tibetning Xitay teripidin besiwelinghan musteqil bir döwlet ikenliki, bolupmu Tibetliklerning 1912 – yilidin 1950 – yiligha qeder bolghan mezgilining tashqi küchning tesirige uchrimay pütünley özini özi idare qilish dewri bolghanliqini we bunung xelqara qanunlardiki musteqil döwletler pirinsipigha tamamen mas kelidighanliqi eniq körsütülgen idi.

Shundin buyan Amerika, Awustiraliye, Kanada, Engiliye, Firansiye, Germaniye, Hindistan, Shwitsariye, Bilgiye, Norwigiye, Ispaniye, Italiye, Latwiye … qatarliq 20 din artuq döwletning parlamentliri yuqarqi qanun asasqa tayinip turup Tibet mesilisi heqqide mexsus 60 qetimdin artuq qara lahiyesi maqullap, Tibetning Xitay teripidin besiwelinghan musteqil bir döwlet ikenlikini, Dalay lamaning weten ichi we sirtidiki barliq Tibetliklerning birdin – bir qanunluq ali rehbiri ikenlikini, Tibet sergerdan hökümitining bolsa barliq Tibetliklerning birdin – bir qanunluq wekillik orgini ikenlikini elan qilishti.

Bu jehette eng köp qarar lahiyesi maqullighanlar Yawropa parlamenti bilen Amerika parlamenti bolup, Tibet sergerdan hökümitining melumatlirida körsütülishiche Yawropa parlamenti 1987 – yilidin buyan Tibet mesilisi heqqide 15 qarar maqullighan, amerika parlamentidimu 1959 – yilidin buyan 11 qarar lahiyesi we 6 qanuni höjjet maqullanghan.

Shunga hazir xelqaraliq qanun nuxtisidin alghanda Tibetlikler xalisa Xitay bilen birge yashash, xalisa Xitaydin ayrilip musteqil bolush hoqoqigha ige.

Tibetlikler hazir xelqarada intayin quduretlik bir qollashqa ige bolup, hazir 30 nechche döwletning parlamentlirida mexsus Tibet mesilisini qollash guruppiliri qurulghan bolup, bezi parlamentlardiki guruppa ezalirining sani 200 din ashidu, yeni, bezi döwletlerning parlament ezalirining yerimi digüdek Tibetni qollughuchilardin ibaret.

Undin bashqa yene dunyadiki 60 tin artuq döwlette mexsus chetellik dini zatlar, edibiyat – senetchiler, alimlar we herqaysi sahelerdiki zatlar teripidin qurulghan 380 Tibetni qollash teshkilati bar, yene herqaysi ellerdiki ali mekteplerde chetellik oqughuchilar teripidin qurulghan Tibetni himaye qilish teshkilatlirining sanimu 450 din ashidu.

Bu teshkilatlar Dalay Lama we Tibet sergerdan hökümitige masliship mesxusla Tibet milliy herikitini qollash paaliyiti bilen shughullinidu.

Bundin bashqa yene 40 tin artuq döwlet we rayonda chetellikler teripidin 900 din artuq Tibet mediniyet merkizi qurulghan bolup, bu merkezlermu Tibet dawasi üchün xizmet qilidu.

Undin bashqa yene Tibet mesilisi hazir BDT kishilik hoqoq kengishi, BDT musapirlar ali kengishi, xelqara kechürüm teshkilati, xelqara wakaletsiz milletler teshkilati, Dunya insan heqliri teshkilati … qatarliq xelqaraliq teshkilatlarning mohim küntertiplirining biri bolup, ular Xitay hakimiyitini Dalay lama bilen biwaste söhbet ötküzüsh arqiliq Tibet mesilisini tel – töküs hel qilishqa qistap kelmekte.

Hetta Türkiye, Liwiye qatarliq xeli köpligen mosulman döwletlermu Tibetni qollash sepidin yer alghan bolup, 1996 – yili 12 – ayda Dalay lama Türkiyeni ziyaret qilighanda, ununggha < Türkiye tenichliq ali medali > teghdim qilinghan idi.
Dalay Lama hazir ziyaret qilghanliki döwlette mexsus döwlet rehbiri qatarida qarshi elinishqa uchrap kelmekte.

Tibet milliy herikitini qollawatqan döwlet we rayonlar her yili digüdek Tibetke biwaste tekshürüsh ömeklirini iwetip, Xitayning Tibetke qarita yürgüziwatqan her bir siyasitini qattiq nazaret astigha elip, Xitayning püt – qolini küshep kelmekte.

Bügün Dalay Lama bashchiliqidiki Tibet milliy herikitining xelqaradiki tesirila emes, belki özlirining teshkili qurulmisimu intayin küchlük we zor bolup, Uyghur milliy herikitidin her jehettin mutleq üstünlükte turmaqta.

Bügün Tibet milliy herikiti xelqarada intayin zor siyasi tesirge we nopozgha ige bolup, Tibet teshkilatliri we chetellikler teripidin teshkil qilinghan Tibetni qollash guruppiliri xuddi ömüchükning toridek pütün dunyani orap alghan.

Tibetliklerning chetellerdiki eng yüksek rehberlik orgini bolsa dalay Lama yetekchilikidiki Tibet sergerdan hökümiti bolup, Hindistanning Darisalam rayonini merkez qilghan bu sergerdan hökümet bolsa 59 – yili 3 – ayning 10 – küni yüzbergen Tibet qozghilingidin burunqi Tibet yerlik hökümiting cheteldiki dawamidin ibaret.

Tibet yerlik hökümiti 1959 – yili 3 – ayning 28 – küni Xitay merkizi hökümiti teripidin bikar qilinghan, 1965 – yili 9 – ayda hazirqi < Tibet aptonom rayoni > qurulghan idi.
Dalay lama Hindistangha qechip chqishtin burun Xitay memliketlik xelq wekiller qurultiyining muawin reyisi idi, aridin 5 yil ötüp, 1964 – yiligha kelgende Xitay hökümiti dalay lamaning bu mensiwini emeldin qaldurghanliqini elan qildi.

Cheteldiki Tibetliklerning teshkili aparati 3 chong musteqil organdin teshkil tapqan bolup, biri, Tiber sergerdan hökümiti, biri, sürgündiki Tibet parlamenti, yene biri bolsa sürgündiki Tibet ali sotidin ibaret. Bu 3 organ bir – birining ichki ishlirigha arilashmaydu we biwaste Dalay lamaning rehberliki astida paaliye elip baridu.

Sergerdan hökümet bolsa Din we mediniyet ishliri ministirliki, ichki ishlar ministirliki, maarip minstirliki, maliye ministirliki, sehiye ministirliki, bixeterlik minstirliki, tashqi ishlar we teshwiqat ministirliki qatarliq 7 ministirlik we köpligen merkez we komutetlardin terkip tapqan bolup, bu ministirlik we organlar hergizmu simowul xarektirlik bolmastin, belki xuddi musteqil döwletlerning organliridek emiliy xizmet qilidu.

Mesilen, Tibet sergerdan hökümitining sanliq melumatlirida körsütülishiche, bu hökümetning biwaste bashqurushida hazir Hindistan, nepal, butan qatarliq ellerde Tibetlikler teripidin tesis qilinghan 200 din artuq budxana we 5000 din artuq rahip, yene shundaqla dunyaning herqaysi elliride Tibetlikler teripidin tesis qilinghan 1000 din artuq diniy jemiyet, 100 din artuq diniy mektep bar.

Yene sergerdan Tibet hökümitining bashqurushida 87 tibet ottura – bashlanghuch mektiwi we bir ali mektep, ikki minggha yeqin Tibetlik kespi oqutquchi, 27 ming oqughuchi bar, Tibet sergerdan hökümiti her yili Hindistandiki Tibet ottura mektepliridin 1000 din artuq oqughuchini bashqa ellerdiki nuxtuluq ali mekteplerge oqushqa iwetip turidu.

Hazir cheteldiki Tibetliklerning sani 128 ming neper bolup, her yili Tibettin Hindistan, Nepa arqiliq chetelge 4000 – 5000 neper musapir qechip chiqidu, hazirgha qeder cheteldiki 70 ming neperge yeqin Tibetlik mexsus sergerdan Tibet hökümiti maarip ministirliki teripidin uyushturulghan din, milliy mediniyet we til – yeziq kursliridin ötküzülgen.

Cheteldiki Tibet ösmürlirining Tibetche mekteplerge kirish nisbiti 99 pirsent bolup, wetendin yengi qechip chiqqanlarning perzentliridin oqush heqqi elinmaydu.

Tibet sergerdan hökümitining bunungdiki meqsidi bir tereptin cheteldiki Tibetliklerning til – mediniyitini qoghdap qelish bolsa, yeni biri Tibet dawasi üchün Xitayning we kommunistik idilogiyening tesirige uchrimighan kespi siyasi paaliyetchilerni terbiyilep chiqishtin ibaret.

Shunung üchünmu hazir cheteldiki Tibet milliy heriket qoshunida wetenperwer iqtisas igiliri intayin köp bolup, herqaysi teshkili organlarda maashliq xizmet qiliwatqan kespi xadimlarning sani 1000 din ashidu.

Iqtisadi jehettin elip eytqandimu hazir Tibet milliy herikitining iqtisadi küchi intayin zor bolup, chetel fonda jemiyetlirining yardimisizmu özining milliy dawasining iqtisadi yükini qamdashni emelge ashurghan.

Mesilen, Tibet sergerdan hökümitining maliye ministirliki 1969 – yili tesis qilinghan bolup, bu ministirlikning riyasetchilikide 1972 – yili 7 – ayning 30 – künidin etibaren cheteldiki barliq Tibetliklerge < Tibet erkinlik kenishkisi > tarqitilghan we shundin buyan her bir Tibetlik meyli qaysi döwlette yashisun, Tibet sergerdan hökümitige muqim halda bedel puli tölep kelmekte.

Mesilen, Hindistanda 6 – ayshtin 18 yashqiche bolghan Tibetlikning her biri yilda Tibet sergerdan hökümitige 36 rupiye, 18 din ashqanlar 46 rupiye tapshrushi lazim, ishchi – xizmetchiler ayliq maashining 2 – 4 pirsentini, sodigelermu ehwaligha qarap sap kirimining 15 pirsentige qeder erkinlik bedili öteydu.

Undin bashqa yene Tibet sergerdan hökümiti we Dalay lama ishxanisi teripidin tesis qilinghan gilemchilik, könxürüm, yüng, qol hünerwenchilik zawutliri we Tibetche ashxana – restoranlar we neshriyat organliri bolup, bularning alghan paydisimu yene Tibet sergerdan hökümiti maliye ministirlikige tapshurulidu.

Chetelde Tibetlikler yashawatqan ellerning hemmiside sergerdan hökümetning wakaletchiliri, maliye ministirlikining xadimliri turghuzulghan bolup, ular shu ellerdiki siyasi paaliyetlerge yetekchilik qilghandin sirt, yene Tibet erkinlik bedel puli yighishqimu kapaletlik qilidu.

Gerche hazir Tibetliklerge yardem qiliwatqan chetel fonda jemiyetliri köp bolsimu, emma yenila öz küchige tayinishni asas qilish pirinsipida ching turup kelmekte.

Bula emes, Tibet sergerdan hökümitining bashqa ministirliklirimu emiliy küchke we bashqurush hoqoqigha ige.

Mesilen, sehiye ministirlikining biwaste bashqurushida hazir 117 doxturxana, bir tibbi enistitot bar.

Bixeterlik ministirlikini alsaq, bu ministirlik Dalay lamaning amanliqigha kapaletlik qilish bilen birge, Tibet we Xitay heqqide axbarat toplash, wetendin qechip chiqqan tibetliklerni tekshürüsh, tiztimlash, orunlashturush xizmetlirige mesul bolup, wetendin yengi qechip chiqqan we 18 – 28 arisidiki yashlarning hemmisila bu ministirlikning orunlashturushi bilen mexsus 5 yilliq telim – terbiyege qatnishidu we bu jeryanda engiliz tilini, tiküchilik, yaghashchiliq, tokchiliq we kompiyotir qatarliq kesiplerni ögünüp, turmushta özini ozi qamdiyalaydighan derijige yetidu.

Tibet sürgünde hökümiti tashqi ishlar we teshwiqat ministirliki terkiwidimu köpligen emiliy küchke ige organlar, internet tor sehipiliri, türlük tillardiki gezit – jornallar mewjut bolup, bu ministirlikning xelqaradiki paaliyetlirimu intayin janliq.

Undin bashqa yene sürgündiki Tibet ali soti, 43 wekildin terkip tapqan sürgündiki Tibet parlamenti we Tibet yashlar qurultiyining emili küchi we Tibetlikler arisidiki noposimu intayin zor bolup, bu organlarning 50 – 60 döwlette mexsus wakaletchiliri we shöbiliri tesis qilinghan.

Nöwette chetelde yahsawatqan Tibetlikler intayin öm we ittipaq bolup, siyasi sezgürlüki we heriketchanliqi intayin küchlük.

( Tibet milliy herikiti heqqide ikki yildin artuq tekshürüsh elip berish netijiside mezkur analizni hazirlidim, dawami bar )

Gérmaniyediki Uyghurlar Ikki Jumhuriyitimizni Xatirlidi

Bügün, yeni 11 – ayning 16 – küni Germaniyediki Uyghurlar DUQ merkizi orgini bilen Yawopa sherqiy türkistan birliki teshkilatining München shehridiki ixshanisining yighin zaligha toplunup, 1933 – yili Qeshqerde qurulghan Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining 81 – yilliqini, shundaqla 1944 – yili Ghuljida qurulghan Sherqiy türkistan jumhuriyitining 70 – yilliqini xatirilidi.

DUQ merkizi orgini bilen Yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilati teripidin birlikte uyushturulghan bügünki xatirilesh paaliyitide aldi bilen DUQ diniy ishlar komitetining reyisi Turghunjan Hajim teripidin bu musteqil ikki jumhuriyitimizni barliqqa keltürgen qehriman ejdatlirimiz we bu shereplik yolgha qurban bolghan barliq shehidliriizning, shundaqla nöwette weten ichide xelqimizning hörlüki, azatliqi we erkinlikini qolgha keltürüsh üchün qimmetlik hayatini teqdim qilghan shehidlirimizning rohi üchün mexsus kurani – kerim oquldi.

Paaliyet jeryanida, DUQ ning merkezdiki rehberliridin Esqerjan, Dolqun Eysa, Enwerjan, Perhat Yorungqash we Abduweli Tursun qatarliqlar söz qilip, ikki jumhuriyitimizning barliqqa kelish jeryani we unung tarixiy ehmiyiti heqqide melumat berish bilen birge, Germaniyede yashawatqan barliq qerindashlirimizni bu ikki jumhuriyitimiz teripidin qaldurulghan qimmetlik eng’güshterlerge we uni barliqqa keltürgen qehriman ejdatlirimizning küresh iradisige sadiqliq bilen warisliq qilip, üchünchi bir musteqil jumhuriyitimizni barliqqa keltürüsh üchün pidakarliq we tirishchanliq körsütüshke chaqirdi.(P.Yrungqash)
Dunya Uyghur Qurultiyi Teshwiqat  Merkizi

16.11.2014

Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.

China identifies ‘dozens’ of Uighurs in Thailand: report

BEIJING Fri Nov 14, 2014 3:52am ES

 Uyghur mehbus

(Reuters) – Chinese officials in Thailand have identified “dozens” of Uighurs from Uyghuristan who were rescued by Thai police from a human-smuggling camp and those confirmed from China will be sent home, a Chinese newspaper said on Friday.

Thai police previously told Reuters that the roughly 200 people rescued in March were believed to be Uighurs, a Muslim people from the western Chinese region who speak a Turkic language, many of whom chafe at government restrictions on their culture and religion.

The Global Times, a tabloid published by the Chinese Communist Party’s People’s Daily, said China’s consulate in the southern Thai city of Songkhla had identified some of the men and discovered “dozens” of them were Uighur.

But it did not know the nationality of women and children who are also with the group, the newspaper said.

“Once we confirm that they are Chinese, they would be sent back to China,” a Chinese diplomat surnamed Qin told the newspaper.

In 2009, 20 Uighurs were deported from Cambodia to China despite the objections of the United Nations and human rights groups, who said they faced lengthy jail terms upon their return.

New York-based Human Rights Watch also criticized Malaysia for deporting six Uighurs to China last December.

Chinese Foreign Ministry spokesman Hong Lei, however, told a daily news briefing in Beijing that he could not confirm that any of the people in southern Thailand were Uighur.

“China has maintained communication with the Thai side. Our attitude is that we are opposed to illegal immigration,” Hong said.

Hundreds of people have been killed in unrest in Xinjiang in the past two years, prompting a crackdown by Chinese authorities.

Small numbers of Uighur people have begun trickling out of China to Southeast Asia. They are believed to go overland into Laos or Myanmar, and then on to Thailand and elsewhere.

(Reporting by Ben Blanchard and Sui-Lee Wee; Editing by Robert Birsel)

Xitayning Quruqluq «Yéngi Yipek Yoli» Uyghurlargha Ghayet Zor Xiris Élip Kélidu

Muxbirimiz Erkin
2014-11-13
apec-Asiya-tinch-okyan-iqtisadiy-hemkarliq-beyjing.jpg

Asiya-Tinch okyan iqtisadiy hemkarliq munbiri yighini mezgilidiki béyjingning kechlik menzirisi. 2014-Yili 10-Noyabir.

AFP

Xitayning quruqluqtiki «yéngi yipek yoli» pilani chongching shehirini bashlinish nuqtisi qilip, ürümchi, almaata, tashkent, semerqent, téhran we istanbul arqiliq gérmaniyening désburg, gollaniyening antéwérpin we bu yerdin italiyening ottura déngizdiki qedimiy soda shehri-Wénityesige qeder yétip baridu.

Xitay reisi shi jinping béyjingda ötküzülgen bu qétimqi asiya-Tinch okyan iqtisadiy munbiri yighini mezgilide, xitayning ‏déngiz‏-Quruqluq ikki liniyediki «yéngi yipek yoli» qurulushigha mexsus fondi qurup, 40 nechche milyard dollar ajritidighanliqini élan qilghan.

Shi jinping, yéngi yipek yoli fondi yipek yoli boyidiki döletlerni öz-Ara tutashturidighan asasi qurulush, bayliq, sanaet, pul-Muamile we bashqa sahediki qurulush türlirini meblegh bilen teminleydighanliqini bildürüp, biraq bu pilan bir yaki bir qanche döletning tirishchanliqi bilen emelge ashmaydighanliqi, uning köp tereplimilik hemkarliqqa mohtaj ikenlikini tekitligen.

Bezi analizchilarning körsitishiche, xitay mezkur pilanni emelge ashurushqa nahayiti qizghin bolsimu, biraq u nurghun xirislargha duch kélishi mumkin.

U duch kélidighan xirislarning biri‏-Bixeterlik mesilisi. Béyjing hökümiti afghanistan-Pakistan chégrasini baza qilghan sherqiy türkistan islam herikiti qoralliq küchlirini xitaygha kéliwatqan asasliq térrorluq tehdit, dep kelgen.

Amérikida turushluq weziyet analizchisi, «béyjing bahari» zhurnilining bang muherriri xu ping ependining qarishiche, xitay hökümiti uyghurlarning ehwalini yaxshilimisa, uning «yéngi yipek yoli» pilani bixeterlik tehditige uchraydu.

U: eger u shinjangdiki milliy mesilini hel qilmisa, bolupmu uyghurlarning hazirqi ehwalida özgirish bolmisa, uning qurmaqchi bolghan «yéngi yipek yoli» da bixeterlik jehette yenila nurghun mesile kélip chiqidu, dédi.

Biraq xu ping ependining eskertishiche, xitay hökümitining yéngi yipek yolining bixeterlikini, dep uyghurlarning ehwalini özgertish niyiti yoq bolushi mumkin.

U mundaq dédi: junggo dairilirige nisbeten éytqanda ular yipek yolining bixeterlikini dep, shinjangdiki uyghurlarning mesilisini hel qilish kérek, dep qarishi natayin. Méningche uning niyiti buning eksiche bolushi mumkin. U yéngi yipek yoli qurulushi, shinjanggha qoshna bezi döletler bilen soda munasiwitini rawajlandurush qatarliq wasitiler arqiliq shinjangdiki uyghurlarning paaliyitini ilgirilep kontrol qilishqa urunushi éhtimal. Shuning bilen birge, bu xil wasitiler arqiliq qoshna döletlerni sétiwélip, uyghurlarning heqqaniy qarshiliq heriketlirige hésdashliq qilmasliqqa qayil qilishi mumkin. Mana bu, ularning niyiti we buning üchün ular nahayiti köp küch serp qiliwatidu.

Xitay hökümiti sherqiy türkistan islam herikiti qoralliq küchliridin ensirep, shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerni we pakistan bilen afghanistanni ulargha qarshi junggo bilen hemkarlishishqa qistap kelgen. U, sherqiy türkistan küchlirige ortaq qarshi turushni bu döletlerge iqtisadiy yardem bérish, meblegh sélish we bashqa sahelerde hemkarliq élip bérishtiki aldinqi shert qilip qoyup keldi.

U yéqinda amérika bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq élip bérishni teklip qilip, sh. T. I h ni qayta térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüshni telep qilghan.

Bezi amérikiliq mutexessislerning ashkarilishiche, amérikining xitay otturigha qoyghan teklipni qobul qilip, sh. T. I. H ni qayta térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüsh éhtimalliqi yoq emes. Amérika 2001‏- Yili «11‏- Séntebir weqesi» din sh. T. I. H ni bir mehel mezkur tizimlikige kirgüzüp, kéyinrek chiqiriwetken idi.

Xitayning pilanida uyghur ili tarixiy yipek yoligha oxshashla «yéngi yipek yoli» ning halqiliq qatnash tügüni.

Analizchilarning körsitishiche, béyjing hökümitining uyghur élide tashyol, tömüryol, ayrodrom öy-Mülk baziri we bashqa asasi eslihelerge dawamliq meblegh sélishi, pul muamile baziri we toqumichiliq karxanilirini köchürüp kélishke bashlishi, xelqara yighin, xelqara körgezmilerni ürümchige orunlashturushi, uning yéngi yipek yoli tereqqiyat pilani bilen munasiwetlik.

Bu yil 12‏-Ayda, 2‏-Nöwetlik «yipek yoli medeniyet keshpiyati buyumliri körgezmisi» ning ürümchide échilidighanliqi buning tipik bir misali. Uyghur aptonom rayonluq medeniyet nazariti peyshenbe küni ürümchi döng köwrük chong baziridiki bir zalda axbarat élan qilip, 5‏-Dékabir ürümchi xelqara körgezme merkizide échilidighan mezkur paaliyetni tonushturghan.

Lékin analizchilarning qarishiche, yéngi yipek yoli qurulushida xenzular yétekchilik rol oynighachqa, u yenila asasliq xenzularni menpeetdar qilidu.

Xu ping ependi, zor miqdardiki sélinma qismen uyghurlargha wasitilik purset yaritip béridighanliqini chetke qaqmisimu, biraq uning xenzular bilen uyghur otturisidiki iqtisadi‏-Ijtimaiy perqni dawamliq kéngeytidighanliqini agahlandurdi.

U mundaq dédi: elwette, junggo hökümitining nuqtini neziridin alghanda, u 40 nechche milyard dollarliq bu meblegh shinjang rayonidiki xenzular bilen uyghurlar otturisida menpeet bölünüshi peyda qilishini xalimaydu. U subyéktip jehettin, téximu köp meblegh uyghurlarning turmush sewiyisini östürüshini ümid qilidu. Chünki, uning hésabi boyiche uyghurlarning maddiy turmushi yaxshilansa, uning shinjangdiki kishilik hoquq mesilisini bésiqturushi asan bolidu. Bu u oylashqan bir amil. Biraq emeliyette u qanche milyard dollar meblegh salmisun, uningdin asasliq yenila xenzular behrimen bolidu. Uningdin behrimen bolidighan uyghurlarning sani yenila intayin cheklik bolup, u yenila burunqi aqiwetni keltürüp chiqiridu.

Bezi mutexessis we paaliyetchiler, xitayning yéqinqi 20 yildin buyan yolgha qoyup kelgen «gherbni échish siyasiti» xitaylarni kötürüp, xenzu-Uyghur otturisida zor siyasiy, iqtisadiy, ijtimaiy perq peyda qilghanliqi, bu uyghurlarning naraziliqi we hazirqi qanliq toqunushlarning kélip chiqishigha yol échip bergenlikini eskertip keldi.

Biraq xu ping ependi, xitay hökümitining peqet iqtisadni tereqqiy qildursaq, bashqa mesililer hel bolidu, dep qaraydighanliqini eskertip, lékin uyghur mesilisining peqet iqtisadi tereqqiyat bilen hel bolmaydighanliqi, medeniyet, til, din, siyasiy we bashqa mesililerge chétishliq murekkep mesile ikenlikini bildürdi.

U: junggo kompartiye dairilirining tepekkur usuli nahayiti addiy. Ular peqet iqtisadiy tereqqiyat usuli arqiliq kishilik hoquq jehettiki mesililerni basturuwetmekchi bolidu. Bundaq qilishning netijiside, uning iqtisadiy tereqqiyati bir tereplimilikni, shinjang xelqi héch qandaq nep alalmasliq mesilisini keltürüp chiqiripla qalmay, eng muhimi u bu xil usul arqiliq shinjangning kishilik hoquqni mesilisini basturup keldi.

«Yéngi yipek yili» qurush pilanini eng burun 2011‏-Yili sabiq amérika dölet ishlar ministiri hélari klinton otturigha qoyghan. U, mezkur pilanning afghanistangha iqtisadiy yölenchük bolushini meqset qilghan idi.

Biraq shi jinping 2013‏- Yili qazaqistangha qilghan ziyaritide astana uniwérsitétida nutuq sözlep, xitayning özige xas «yéngi yipek yoli» pilanini élan qilghan. Xitayning yipek yoli pilanida afghanistan hélariy klintonning pilanidin perqliq halda yipek yoli tömür yol torining sirtida qalghan idi.

Doktor erkin ekrem sherqiy türkistan jumhuriyetining axirlishish sewebliri heqqide

Muxbirimiz erkin tarim
2014-11-12
erkin-ekrem-doklat-bermekte.jpg

Türkiye istratégiyelik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi sözde. 2014-Yili yanwar, türkiye.

RFA/Erkin Tarim

20 – Esirde uyghur élide élan qilinghan ikki jumhuriyetning qurulghanliqi dunyaning herqaysi jaylirida xatirilinish aldida turghan bügünki künde, ikki jumhuriyet toghrisida tarixchi dr. Erkin ekrem ependi bilen söhbet élip barduq. U, 1944 – Yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining qandaq bir tarixiy shert – Sharaitta qurulghanliqi, sabiq sowét ittipaqi bilen xitayning bu jumhuriyetni qandaq qilip yoq qiliwetkenliki, küchlük milliy armiyesi bar bundaq bir jumhuriyetning qisqa waqit ichide yoq bolup kétishidiki sewebler toghrisida yéngi melumatlarni berdi.

Töwende uning bilen élip barghan söhbitimizni anglitimiz.

Obama Xitayni Kishilik Hoquqqa We Tibetning Diniy, Milliy Xasliqigha Hörmet Qilishqa Chaqirdi

Muxbirimiz Erkin
2014-11-12
obama-beijing-apec-yighin.jpg

Obama asiya – Tinch okyan aliy yighinida söz qilmaqta

AFP

Prézidént obama a t i h m ning yighini we xitayni resmiy ziyaret qilish munasiwiti bilen béyjinggha qilghan bu sepiride, xitay bilen nurghun mesililerde kélishim hasil qilip, bezi netijilerni qazanghan bolsimu, biraq bu, ikki terepning kishilik hoquq, tibet, xongkong qatarliq nazuk mesililerdiki ixtilapini yoshurup qalalmidi.

Ikki terep charshenbe küni xelq sariyida ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida prézidént obama kishilik hoquq, tibet we ortaq qimmet qarishini tekitligen.

U, «men reis shi jinpinggha burun tekitlep kelgendek bu qétimmu amérika barliq xelqlerning asasi kishilik hoquqini tewrenmey qollaydighanliqini tekitlidim. Biz kishilik hoquqni dunyadiki bashqa barliq döletler bilen bolghan munasiwetlerde muhim orungha qoyghandek xitay bilen bolghan munasiwitimizde oxshashla dawamliq muhim amil hésablaymiz» dep körsitip, «biz kishilik hoquq barliq kishilerge uning er, ayal, nyu – Yorkliq, parizhliq we yaki xongkongluq bolushidin qetiy nezer hemmige ortaq, hemme adem ortaq behrimen bolushi kérek, dep qaraymiz. Tarix barliq kishiler bu hoquqtin behrimen bolghanda téximu zor ghelibe we güllinish bolidighanliqini we kishiler öz arzusini emelge ashuralaydighanliqini ispatlidi» dégen.

U tibet heqqide toxtilip, «biz tibetning junggoning bir parchisi ikenlikini étirap qilimiz. Elwette, biz musteqilliqqa righbetlendürmeymiz. Biraq biz xitay dairilirining tedbir qollinip, tibetning xas medeniyiti, diniy we milliy alahidilikige hörmet qilishini ümid qilimiz» dégen.

Prézidént obama axbarat yighinida uyghur mesilisini ashkara tilgha almighan bolsimu, biraq u xitaygha qarap yolgha chiqishtin awwal shinxua agéntliqigha yazma söhbet élan qilip, uyghur mesilisini tilgha alghan idi. Fransiye agéntliqining ashkarilishiche, obama uyghur mesilisini xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq élip bérish heqqide toxtalghanda tilgha élip, biraq xitay bilen bu jehettiki hemkarliq uning dölet ichidiki herikitige baghliq ikenlikini tekitligen.

U, «bir dölet bolush süpitide, biz zorawan radikalliq bilen tinchliq bilen otturigha qoyulghan öktichi pikirlerni arilashturup qoymasliqimiz kérek.» «Kishilerge teng – Barawersiz muamile qilish yaki qanun bilen bashqurush we omumi hoquqqa hörmet qilmasliq bezide kishilerni térrorluq teshkilatlarning sépigha mejburlaydu.» «Hoquqqa emel qilish, qanun tertip bilen ish qilish térrorluqqa uzun muddetlik taqabil turushning eng ünümlük qorali» dégen.

Biraq xitay axbarati obamaning yuqiriqi sözlirini késip chiriwétip, uning xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliqni kücheytish toghrisidiki sözlirinila xewer qilghan. Shinxua agéntliqi yene, uning künming weqesi we ürümchidiki partlash weqeliride ölgenlerge bildürgen teziye we hésdashliqi, «sh. T. I h ge oxshash térrorluq teshkilatlarning xitay etrapidiki bezi qalaymiqan rayonlarda panahliq makan qurushigha yol qoymasliq» toghrisidiki sözlirige orun bergen.

Halbuki, kishilik hoquq paaliyetchilirining agahlandurushiche, amérika xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq élip barsa, xitay hökümiti buni suyiistémal qilip, tinch yollar bilen qanunluq siyasiy, ijtimaiy teleplerni otturigha qoyghan uyghurlarni dawamliq basturushi mumkin.

Ilshat hesen: xitay amérikining térrorluqqa qarshi hemkarliq éhtiyajidin paydilinip, uyghurlarni basturushni téximu ochuq – Ashkara we yalingach élip bérishi éniqla gep. Hazir u yerdiki weziyet nahayiti keskin. Amérikining éhtiyaj seweblik közni yumuwélip, körmeske séliwélishi xitayni téximu janlandurup, bu yerdiki qattiq basturush siyasitini izchil dawamlashturushigha türtke bolup qélish éhtimali chong.

Amérika uyghur jemiyitining muawin reisi, weziyet analizchisi ilshat hesen ependi yene, hazirqi bu weziyet uyghurlargha paydiliq, dep qarimaydighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: iraqtiki térrorluqqa qarshi urush hemde yene bir muhim amil amérika bu yil afghanistandin pütünley chékinip chiqidu. Afghanistanning muqimliqi amérika üchün intayin muhim. U yerdiki bu boshluqqa xitayning kirishini qarshi alimiz, dep boldi. Xitay afghan hökümiti bilen birliship, talibanlarning qayta hakimiyetni tartiwalmasliqigha masliship bérishi, amérika éhtiyajliq bir nerse. Uningdin bashqa hazirqi iraq – Süriyediki ISIS largha qarshi turush bularning hemmiside obama hökümiti xitaygha éhtiyajliq. Shunga, hazirqi bu weziyet uyghurlargha dégendek paydiliq emes.»

Xitayning xelq sariyidiki axbarat yighinida ikki terepning yene, xongkong mesilisidiki pikir ixtilapi otturigha chiqti. Xitay axbarati xongkongdiki namayishqa amérikining qutratquluq qiliwatqanliqini ilgiri sürüp kelgen. Biraq obama «nyu – York waqti géziti» muxbirining bu heqqidiki soaligha jawab bérip, amérikining xongkong weziyitige arilashmighanliqini, biraq xongkong xelqining erkinlik telipini qollaydighanliqini tekitligen.

U, «xongkong mesilisi heqiqeten bizning söhbitimizde otturigha qoyuldi. Men reis shi jinpinggha amérikining bu weqege qol tiqmaydighanliqini éyttim. Chünki, bu axiri yenila xongkong xelqi we junggo xelqi hel qilidighan mesile. Biraq amérika tashqi siyasitining négizlik halqisi we bizning qimmet qarishimizning bir parchisi bolush süpitide, biz xelqning öz pikrini ipadilesh hoquqini qollaymiz hem xongkong saylimining ochuq – Ashkara, adil élip bérilishigha, xongkong xelqining arzu – Isteklirini toluq ipadilishige righbetlendürimiz» dégen.

Shi jinping bolsa, xongkongdiki namayishni qanunsizliq, dep körsitip, chetelning xongkong mesilisige arilashmasliqini telep qilghan. U, «xongkongda yüz bergen merkezni igilesh herikiti qanunsiz weqe. Biz alahide memuri rayon hökümitining buni qanun boyiche bir terep qilip, xongkongning ijtimaiy muqimliqi, xongkong xelqining kishilik bixeterliki hem mal – Mülkini qoghdishini qetiy qollaymiz. Xongkong mesilisi junggoning ichki ishi, chetel buninggha herqandaq shekilde arilashmasliqi kérek» dep tekitligen.

Ikki terepning yuqiri mesililerde keskin ixtilapi bolsimu, biraq obama bu sepiride xitay puqralirigha wiza waqtini uzartish, xitay oqughuchilirigha 5yilliq, sayahetchi we tijaretchilerge 10 yilliq wiza bérish, hawagha qoyup bérilidighan zeherlik karbonni kontrol qilish, herbiy hemkarliq, soda we bezi nazuk téxnikiliq eswablarni xitaygha éksport qilishni qoyuwétish qatarliq nurghun sahelerde xitay bilen pikir birliki hasil qilghan yaki kélishimlerni imzalighan.