Kanadada Sherqiy Turkistan Jumhuriyeti Xatirlendi

Kanadada Sherqiy Turkistan Jumhuriyeti Xatirlendi / East Turkistan Republic Festival in Canada

Tibet milliy herikitining teshkili qurulmisi, tereqqiyati we bügünki emiliy küchi heqqide deslepki analiz

 Perhat Yorungqash
perhat

Tibet milliy herikiti bügün xelqarada ghayet zor hesdashliqqa, qollashqa we yardemge ige.

Shundaq diyishke boluduki, Tibet milliy herikiti hazir dunya siyasi sehniliride özlirining heq – hoqoqliri üchün küresh qiliwatqan esir milletler ichide eng nopozluq we eng quduretlik küchlerning biridin ibaret.

Bügünki künde Hetta bezi musteqil döwletlermu özlirining dunyadiki, bolupmu gherip elliridiki obrazini yaxshilash üchün Dalay Lamaning we unung rehberlikidiki Tibet milliy herikitining xelqaraliq nopozi we tesiridin paydilinishqa tiriship kelmekte.

Bügün Dalay lama we unung bashchiliqidiki Tibet sergerdan hökümiti xelqarada resmi qanuni salahiyetke ige bolup, xelqara qanun mutexesisliri jemiyiti teripidin 1959, 1960 we 1997 – yilliri Tbetning xelqaradiki qanunluq orni heqqide elan qilinghan 3 qetimliq resmi doklatta, Tibetning Xitay teripidin besiwelinghan musteqil bir döwlet ikenliki, bolupmu Tibetliklerning 1912 – yilidin 1950 – yiligha qeder bolghan mezgilining tashqi küchning tesirige uchrimay pütünley özini özi idare qilish dewri bolghanliqini we bunung xelqara qanunlardiki musteqil döwletler pirinsipigha tamamen mas kelidighanliqi eniq körsütülgen idi.

Shundin buyan Amerika, Awustiraliye, Kanada, Engiliye, Firansiye, Germaniye, Hindistan, Shwitsariye, Bilgiye, Norwigiye, Ispaniye, Italiye, Latwiye … qatarliq 20 din artuq döwletning parlamentliri yuqarqi qanun asasqa tayinip turup Tibet mesilisi heqqide mexsus 60 qetimdin artuq qara lahiyesi maqullap, Tibetning Xitay teripidin besiwelinghan musteqil bir döwlet ikenlikini, Dalay lamaning weten ichi we sirtidiki barliq Tibetliklerning birdin – bir qanunluq ali rehbiri ikenlikini, Tibet sergerdan hökümitining bolsa barliq Tibetliklerning birdin – bir qanunluq wekillik orgini ikenlikini elan qilishti.

Bu jehette eng köp qarar lahiyesi maqullighanlar Yawropa parlamenti bilen Amerika parlamenti bolup, Tibet sergerdan hökümitining melumatlirida körsütülishiche Yawropa parlamenti 1987 – yilidin buyan Tibet mesilisi heqqide 15 qarar maqullighan, amerika parlamentidimu 1959 – yilidin buyan 11 qarar lahiyesi we 6 qanuni höjjet maqullanghan.

Shunga hazir xelqaraliq qanun nuxtisidin alghanda Tibetlikler xalisa Xitay bilen birge yashash, xalisa Xitaydin ayrilip musteqil bolush hoqoqigha ige.

Tibetlikler hazir xelqarada intayin quduretlik bir qollashqa ige bolup, hazir 30 nechche döwletning parlamentlirida mexsus Tibet mesilisini qollash guruppiliri qurulghan bolup, bezi parlamentlardiki guruppa ezalirining sani 200 din ashidu, yeni, bezi döwletlerning parlament ezalirining yerimi digüdek Tibetni qollughuchilardin ibaret.

Undin bashqa yene dunyadiki 60 tin artuq döwlette mexsus chetellik dini zatlar, edibiyat – senetchiler, alimlar we herqaysi sahelerdiki zatlar teripidin qurulghan 380 Tibetni qollash teshkilati bar, yene herqaysi ellerdiki ali mekteplerde chetellik oqughuchilar teripidin qurulghan Tibetni himaye qilish teshkilatlirining sanimu 450 din ashidu.

Bu teshkilatlar Dalay Lama we Tibet sergerdan hökümitige masliship mesxusla Tibet milliy herikitini qollash paaliyiti bilen shughullinidu.

Bundin bashqa yene 40 tin artuq döwlet we rayonda chetellikler teripidin 900 din artuq Tibet mediniyet merkizi qurulghan bolup, bu merkezlermu Tibet dawasi üchün xizmet qilidu.

Undin bashqa yene Tibet mesilisi hazir BDT kishilik hoqoq kengishi, BDT musapirlar ali kengishi, xelqara kechürüm teshkilati, xelqara wakaletsiz milletler teshkilati, Dunya insan heqliri teshkilati … qatarliq xelqaraliq teshkilatlarning mohim küntertiplirining biri bolup, ular Xitay hakimiyitini Dalay lama bilen biwaste söhbet ötküzüsh arqiliq Tibet mesilisini tel – töküs hel qilishqa qistap kelmekte.

Hetta Türkiye, Liwiye qatarliq xeli köpligen mosulman döwletlermu Tibetni qollash sepidin yer alghan bolup, 1996 – yili 12 – ayda Dalay lama Türkiyeni ziyaret qilighanda, ununggha < Türkiye tenichliq ali medali > teghdim qilinghan idi.
Dalay Lama hazir ziyaret qilghanliki döwlette mexsus döwlet rehbiri qatarida qarshi elinishqa uchrap kelmekte.

Tibet milliy herikitini qollawatqan döwlet we rayonlar her yili digüdek Tibetke biwaste tekshürüsh ömeklirini iwetip, Xitayning Tibetke qarita yürgüziwatqan her bir siyasitini qattiq nazaret astigha elip, Xitayning püt – qolini küshep kelmekte.

Bügün Dalay Lama bashchiliqidiki Tibet milliy herikitining xelqaradiki tesirila emes, belki özlirining teshkili qurulmisimu intayin küchlük we zor bolup, Uyghur milliy herikitidin her jehettin mutleq üstünlükte turmaqta.

Bügün Tibet milliy herikiti xelqarada intayin zor siyasi tesirge we nopozgha ige bolup, Tibet teshkilatliri we chetellikler teripidin teshkil qilinghan Tibetni qollash guruppiliri xuddi ömüchükning toridek pütün dunyani orap alghan.

Tibetliklerning chetellerdiki eng yüksek rehberlik orgini bolsa dalay Lama yetekchilikidiki Tibet sergerdan hökümiti bolup, Hindistanning Darisalam rayonini merkez qilghan bu sergerdan hökümet bolsa 59 – yili 3 – ayning 10 – küni yüzbergen Tibet qozghilingidin burunqi Tibet yerlik hökümiting cheteldiki dawamidin ibaret.

Tibet yerlik hökümiti 1959 – yili 3 – ayning 28 – küni Xitay merkizi hökümiti teripidin bikar qilinghan, 1965 – yili 9 – ayda hazirqi < Tibet aptonom rayoni > qurulghan idi.
Dalay lama Hindistangha qechip chqishtin burun Xitay memliketlik xelq wekiller qurultiyining muawin reyisi idi, aridin 5 yil ötüp, 1964 – yiligha kelgende Xitay hökümiti dalay lamaning bu mensiwini emeldin qaldurghanliqini elan qildi.

Cheteldiki Tibetliklerning teshkili aparati 3 chong musteqil organdin teshkil tapqan bolup, biri, Tiber sergerdan hökümiti, biri, sürgündiki Tibet parlamenti, yene biri bolsa sürgündiki Tibet ali sotidin ibaret. Bu 3 organ bir – birining ichki ishlirigha arilashmaydu we biwaste Dalay lamaning rehberliki astida paaliye elip baridu.

Sergerdan hökümet bolsa Din we mediniyet ishliri ministirliki, ichki ishlar ministirliki, maarip minstirliki, maliye ministirliki, sehiye ministirliki, bixeterlik minstirliki, tashqi ishlar we teshwiqat ministirliki qatarliq 7 ministirlik we köpligen merkez we komutetlardin terkip tapqan bolup, bu ministirlik we organlar hergizmu simowul xarektirlik bolmastin, belki xuddi musteqil döwletlerning organliridek emiliy xizmet qilidu.

Mesilen, Tibet sergerdan hökümitining sanliq melumatlirida körsütülishiche, bu hökümetning biwaste bashqurushida hazir Hindistan, nepal, butan qatarliq ellerde Tibetlikler teripidin tesis qilinghan 200 din artuq budxana we 5000 din artuq rahip, yene shundaqla dunyaning herqaysi elliride Tibetlikler teripidin tesis qilinghan 1000 din artuq diniy jemiyet, 100 din artuq diniy mektep bar.

Yene sergerdan Tibet hökümitining bashqurushida 87 tibet ottura – bashlanghuch mektiwi we bir ali mektep, ikki minggha yeqin Tibetlik kespi oqutquchi, 27 ming oqughuchi bar, Tibet sergerdan hökümiti her yili Hindistandiki Tibet ottura mektepliridin 1000 din artuq oqughuchini bashqa ellerdiki nuxtuluq ali mekteplerge oqushqa iwetip turidu.

Hazir cheteldiki Tibetliklerning sani 128 ming neper bolup, her yili Tibettin Hindistan, Nepa arqiliq chetelge 4000 – 5000 neper musapir qechip chiqidu, hazirgha qeder cheteldiki 70 ming neperge yeqin Tibetlik mexsus sergerdan Tibet hökümiti maarip ministirliki teripidin uyushturulghan din, milliy mediniyet we til – yeziq kursliridin ötküzülgen.

Cheteldiki Tibet ösmürlirining Tibetche mekteplerge kirish nisbiti 99 pirsent bolup, wetendin yengi qechip chiqqanlarning perzentliridin oqush heqqi elinmaydu.

Tibet sergerdan hökümitining bunungdiki meqsidi bir tereptin cheteldiki Tibetliklerning til – mediniyitini qoghdap qelish bolsa, yeni biri Tibet dawasi üchün Xitayning we kommunistik idilogiyening tesirige uchrimighan kespi siyasi paaliyetchilerni terbiyilep chiqishtin ibaret.

Shunung üchünmu hazir cheteldiki Tibet milliy heriket qoshunida wetenperwer iqtisas igiliri intayin köp bolup, herqaysi teshkili organlarda maashliq xizmet qiliwatqan kespi xadimlarning sani 1000 din ashidu.

Iqtisadi jehettin elip eytqandimu hazir Tibet milliy herikitining iqtisadi küchi intayin zor bolup, chetel fonda jemiyetlirining yardimisizmu özining milliy dawasining iqtisadi yükini qamdashni emelge ashurghan.

Mesilen, Tibet sergerdan hökümitining maliye ministirliki 1969 – yili tesis qilinghan bolup, bu ministirlikning riyasetchilikide 1972 – yili 7 – ayning 30 – künidin etibaren cheteldiki barliq Tibetliklerge < Tibet erkinlik kenishkisi > tarqitilghan we shundin buyan her bir Tibetlik meyli qaysi döwlette yashisun, Tibet sergerdan hökümitige muqim halda bedel puli tölep kelmekte.

Mesilen, Hindistanda 6 – ayshtin 18 yashqiche bolghan Tibetlikning her biri yilda Tibet sergerdan hökümitige 36 rupiye, 18 din ashqanlar 46 rupiye tapshrushi lazim, ishchi – xizmetchiler ayliq maashining 2 – 4 pirsentini, sodigelermu ehwaligha qarap sap kirimining 15 pirsentige qeder erkinlik bedili öteydu.

Undin bashqa yene Tibet sergerdan hökümiti we Dalay lama ishxanisi teripidin tesis qilinghan gilemchilik, könxürüm, yüng, qol hünerwenchilik zawutliri we Tibetche ashxana – restoranlar we neshriyat organliri bolup, bularning alghan paydisimu yene Tibet sergerdan hökümiti maliye ministirlikige tapshurulidu.

Chetelde Tibetlikler yashawatqan ellerning hemmiside sergerdan hökümetning wakaletchiliri, maliye ministirlikining xadimliri turghuzulghan bolup, ular shu ellerdiki siyasi paaliyetlerge yetekchilik qilghandin sirt, yene Tibet erkinlik bedel puli yighishqimu kapaletlik qilidu.

Gerche hazir Tibetliklerge yardem qiliwatqan chetel fonda jemiyetliri köp bolsimu, emma yenila öz küchige tayinishni asas qilish pirinsipida ching turup kelmekte.

Bula emes, Tibet sergerdan hökümitining bashqa ministirliklirimu emiliy küchke we bashqurush hoqoqigha ige.

Mesilen, sehiye ministirlikining biwaste bashqurushida hazir 117 doxturxana, bir tibbi enistitot bar.

Bixeterlik ministirlikini alsaq, bu ministirlik Dalay lamaning amanliqigha kapaletlik qilish bilen birge, Tibet we Xitay heqqide axbarat toplash, wetendin qechip chiqqan tibetliklerni tekshürüsh, tiztimlash, orunlashturush xizmetlirige mesul bolup, wetendin yengi qechip chiqqan we 18 – 28 arisidiki yashlarning hemmisila bu ministirlikning orunlashturushi bilen mexsus 5 yilliq telim – terbiyege qatnishidu we bu jeryanda engiliz tilini, tiküchilik, yaghashchiliq, tokchiliq we kompiyotir qatarliq kesiplerni ögünüp, turmushta özini ozi qamdiyalaydighan derijige yetidu.

Tibet sürgünde hökümiti tashqi ishlar we teshwiqat ministirliki terkiwidimu köpligen emiliy küchke ige organlar, internet tor sehipiliri, türlük tillardiki gezit – jornallar mewjut bolup, bu ministirlikning xelqaradiki paaliyetlirimu intayin janliq.

Undin bashqa yene sürgündiki Tibet ali soti, 43 wekildin terkip tapqan sürgündiki Tibet parlamenti we Tibet yashlar qurultiyining emili küchi we Tibetlikler arisidiki noposimu intayin zor bolup, bu organlarning 50 – 60 döwlette mexsus wakaletchiliri we shöbiliri tesis qilinghan.

Nöwette chetelde yahsawatqan Tibetlikler intayin öm we ittipaq bolup, siyasi sezgürlüki we heriketchanliqi intayin küchlük.

( Tibet milliy herikiti heqqide ikki yildin artuq tekshürüsh elip berish netijiside mezkur analizni hazirlidim, dawami bar )

Gérmaniyediki Uyghurlar Ikki Jumhuriyitimizni Xatirlidi

Bügün, yeni 11 – ayning 16 – küni Germaniyediki Uyghurlar DUQ merkizi orgini bilen Yawopa sherqiy türkistan birliki teshkilatining München shehridiki ixshanisining yighin zaligha toplunup, 1933 – yili Qeshqerde qurulghan Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining 81 – yilliqini, shundaqla 1944 – yili Ghuljida qurulghan Sherqiy türkistan jumhuriyitining 70 – yilliqini xatirilidi.

DUQ merkizi orgini bilen Yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilati teripidin birlikte uyushturulghan bügünki xatirilesh paaliyitide aldi bilen DUQ diniy ishlar komitetining reyisi Turghunjan Hajim teripidin bu musteqil ikki jumhuriyitimizni barliqqa keltürgen qehriman ejdatlirimiz we bu shereplik yolgha qurban bolghan barliq shehidliriizning, shundaqla nöwette weten ichide xelqimizning hörlüki, azatliqi we erkinlikini qolgha keltürüsh üchün qimmetlik hayatini teqdim qilghan shehidlirimizning rohi üchün mexsus kurani – kerim oquldi.

Paaliyet jeryanida, DUQ ning merkezdiki rehberliridin Esqerjan, Dolqun Eysa, Enwerjan, Perhat Yorungqash we Abduweli Tursun qatarliqlar söz qilip, ikki jumhuriyitimizning barliqqa kelish jeryani we unung tarixiy ehmiyiti heqqide melumat berish bilen birge, Germaniyede yashawatqan barliq qerindashlirimizni bu ikki jumhuriyitimiz teripidin qaldurulghan qimmetlik eng’güshterlerge we uni barliqqa keltürgen qehriman ejdatlirimizning küresh iradisige sadiqliq bilen warisliq qilip, üchünchi bir musteqil jumhuriyitimizni barliqqa keltürüsh üchün pidakarliq we tirishchanliq körsütüshke chaqirdi.(P.Yrungqash)
Dunya Uyghur Qurultiyi Teshwiqat  Merkizi

16.11.2014

Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.
Perhat Yorungqash's photo.

China identifies ‘dozens’ of Uighurs in Thailand: report

BEIJING Fri Nov 14, 2014 3:52am ES

 Uyghur mehbus

(Reuters) – Chinese officials in Thailand have identified “dozens” of Uighurs from Uyghuristan who were rescued by Thai police from a human-smuggling camp and those confirmed from China will be sent home, a Chinese newspaper said on Friday.

Thai police previously told Reuters that the roughly 200 people rescued in March were believed to be Uighurs, a Muslim people from the western Chinese region who speak a Turkic language, many of whom chafe at government restrictions on their culture and religion.

The Global Times, a tabloid published by the Chinese Communist Party’s People’s Daily, said China’s consulate in the southern Thai city of Songkhla had identified some of the men and discovered “dozens” of them were Uighur.

But it did not know the nationality of women and children who are also with the group, the newspaper said.

“Once we confirm that they are Chinese, they would be sent back to China,” a Chinese diplomat surnamed Qin told the newspaper.

In 2009, 20 Uighurs were deported from Cambodia to China despite the objections of the United Nations and human rights groups, who said they faced lengthy jail terms upon their return.

New York-based Human Rights Watch also criticized Malaysia for deporting six Uighurs to China last December.

Chinese Foreign Ministry spokesman Hong Lei, however, told a daily news briefing in Beijing that he could not confirm that any of the people in southern Thailand were Uighur.

“China has maintained communication with the Thai side. Our attitude is that we are opposed to illegal immigration,” Hong said.

Hundreds of people have been killed in unrest in Xinjiang in the past two years, prompting a crackdown by Chinese authorities.

Small numbers of Uighur people have begun trickling out of China to Southeast Asia. They are believed to go overland into Laos or Myanmar, and then on to Thailand and elsewhere.

(Reporting by Ben Blanchard and Sui-Lee Wee; Editing by Robert Birsel)

Xitayning Quruqluq «Yéngi Yipek Yoli» Uyghurlargha Ghayet Zor Xiris Élip Kélidu

Muxbirimiz Erkin
2014-11-13
apec-Asiya-tinch-okyan-iqtisadiy-hemkarliq-beyjing.jpg

Asiya-Tinch okyan iqtisadiy hemkarliq munbiri yighini mezgilidiki béyjingning kechlik menzirisi. 2014-Yili 10-Noyabir.

AFP

Xitayning quruqluqtiki «yéngi yipek yoli» pilani chongching shehirini bashlinish nuqtisi qilip, ürümchi, almaata, tashkent, semerqent, téhran we istanbul arqiliq gérmaniyening désburg, gollaniyening antéwérpin we bu yerdin italiyening ottura déngizdiki qedimiy soda shehri-Wénityesige qeder yétip baridu.

Xitay reisi shi jinping béyjingda ötküzülgen bu qétimqi asiya-Tinch okyan iqtisadiy munbiri yighini mezgilide, xitayning ‏déngiz‏-Quruqluq ikki liniyediki «yéngi yipek yoli» qurulushigha mexsus fondi qurup, 40 nechche milyard dollar ajritidighanliqini élan qilghan.

Shi jinping, yéngi yipek yoli fondi yipek yoli boyidiki döletlerni öz-Ara tutashturidighan asasi qurulush, bayliq, sanaet, pul-Muamile we bashqa sahediki qurulush türlirini meblegh bilen teminleydighanliqini bildürüp, biraq bu pilan bir yaki bir qanche döletning tirishchanliqi bilen emelge ashmaydighanliqi, uning köp tereplimilik hemkarliqqa mohtaj ikenlikini tekitligen.

Bezi analizchilarning körsitishiche, xitay mezkur pilanni emelge ashurushqa nahayiti qizghin bolsimu, biraq u nurghun xirislargha duch kélishi mumkin.

U duch kélidighan xirislarning biri‏-Bixeterlik mesilisi. Béyjing hökümiti afghanistan-Pakistan chégrasini baza qilghan sherqiy türkistan islam herikiti qoralliq küchlirini xitaygha kéliwatqan asasliq térrorluq tehdit, dep kelgen.

Amérikida turushluq weziyet analizchisi, «béyjing bahari» zhurnilining bang muherriri xu ping ependining qarishiche, xitay hökümiti uyghurlarning ehwalini yaxshilimisa, uning «yéngi yipek yoli» pilani bixeterlik tehditige uchraydu.

U: eger u shinjangdiki milliy mesilini hel qilmisa, bolupmu uyghurlarning hazirqi ehwalida özgirish bolmisa, uning qurmaqchi bolghan «yéngi yipek yoli» da bixeterlik jehette yenila nurghun mesile kélip chiqidu, dédi.

Biraq xu ping ependining eskertishiche, xitay hökümitining yéngi yipek yolining bixeterlikini, dep uyghurlarning ehwalini özgertish niyiti yoq bolushi mumkin.

U mundaq dédi: junggo dairilirige nisbeten éytqanda ular yipek yolining bixeterlikini dep, shinjangdiki uyghurlarning mesilisini hel qilish kérek, dep qarishi natayin. Méningche uning niyiti buning eksiche bolushi mumkin. U yéngi yipek yoli qurulushi, shinjanggha qoshna bezi döletler bilen soda munasiwitini rawajlandurush qatarliq wasitiler arqiliq shinjangdiki uyghurlarning paaliyitini ilgirilep kontrol qilishqa urunushi éhtimal. Shuning bilen birge, bu xil wasitiler arqiliq qoshna döletlerni sétiwélip, uyghurlarning heqqaniy qarshiliq heriketlirige hésdashliq qilmasliqqa qayil qilishi mumkin. Mana bu, ularning niyiti we buning üchün ular nahayiti köp küch serp qiliwatidu.

Xitay hökümiti sherqiy türkistan islam herikiti qoralliq küchliridin ensirep, shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerni we pakistan bilen afghanistanni ulargha qarshi junggo bilen hemkarlishishqa qistap kelgen. U, sherqiy türkistan küchlirige ortaq qarshi turushni bu döletlerge iqtisadiy yardem bérish, meblegh sélish we bashqa sahelerde hemkarliq élip bérishtiki aldinqi shert qilip qoyup keldi.

U yéqinda amérika bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq élip bérishni teklip qilip, sh. T. I h ni qayta térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüshni telep qilghan.

Bezi amérikiliq mutexessislerning ashkarilishiche, amérikining xitay otturigha qoyghan teklipni qobul qilip, sh. T. I. H ni qayta térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüsh éhtimalliqi yoq emes. Amérika 2001‏- Yili «11‏- Séntebir weqesi» din sh. T. I. H ni bir mehel mezkur tizimlikige kirgüzüp, kéyinrek chiqiriwetken idi.

Xitayning pilanida uyghur ili tarixiy yipek yoligha oxshashla «yéngi yipek yoli» ning halqiliq qatnash tügüni.

Analizchilarning körsitishiche, béyjing hökümitining uyghur élide tashyol, tömüryol, ayrodrom öy-Mülk baziri we bashqa asasi eslihelerge dawamliq meblegh sélishi, pul muamile baziri we toqumichiliq karxanilirini köchürüp kélishke bashlishi, xelqara yighin, xelqara körgezmilerni ürümchige orunlashturushi, uning yéngi yipek yoli tereqqiyat pilani bilen munasiwetlik.

Bu yil 12‏-Ayda, 2‏-Nöwetlik «yipek yoli medeniyet keshpiyati buyumliri körgezmisi» ning ürümchide échilidighanliqi buning tipik bir misali. Uyghur aptonom rayonluq medeniyet nazariti peyshenbe küni ürümchi döng köwrük chong baziridiki bir zalda axbarat élan qilip, 5‏-Dékabir ürümchi xelqara körgezme merkizide échilidighan mezkur paaliyetni tonushturghan.

Lékin analizchilarning qarishiche, yéngi yipek yoli qurulushida xenzular yétekchilik rol oynighachqa, u yenila asasliq xenzularni menpeetdar qilidu.

Xu ping ependi, zor miqdardiki sélinma qismen uyghurlargha wasitilik purset yaritip béridighanliqini chetke qaqmisimu, biraq uning xenzular bilen uyghur otturisidiki iqtisadi‏-Ijtimaiy perqni dawamliq kéngeytidighanliqini agahlandurdi.

U mundaq dédi: elwette, junggo hökümitining nuqtini neziridin alghanda, u 40 nechche milyard dollarliq bu meblegh shinjang rayonidiki xenzular bilen uyghurlar otturisida menpeet bölünüshi peyda qilishini xalimaydu. U subyéktip jehettin, téximu köp meblegh uyghurlarning turmush sewiyisini östürüshini ümid qilidu. Chünki, uning hésabi boyiche uyghurlarning maddiy turmushi yaxshilansa, uning shinjangdiki kishilik hoquq mesilisini bésiqturushi asan bolidu. Bu u oylashqan bir amil. Biraq emeliyette u qanche milyard dollar meblegh salmisun, uningdin asasliq yenila xenzular behrimen bolidu. Uningdin behrimen bolidighan uyghurlarning sani yenila intayin cheklik bolup, u yenila burunqi aqiwetni keltürüp chiqiridu.

Bezi mutexessis we paaliyetchiler, xitayning yéqinqi 20 yildin buyan yolgha qoyup kelgen «gherbni échish siyasiti» xitaylarni kötürüp, xenzu-Uyghur otturisida zor siyasiy, iqtisadiy, ijtimaiy perq peyda qilghanliqi, bu uyghurlarning naraziliqi we hazirqi qanliq toqunushlarning kélip chiqishigha yol échip bergenlikini eskertip keldi.

Biraq xu ping ependi, xitay hökümitining peqet iqtisadni tereqqiy qildursaq, bashqa mesililer hel bolidu, dep qaraydighanliqini eskertip, lékin uyghur mesilisining peqet iqtisadi tereqqiyat bilen hel bolmaydighanliqi, medeniyet, til, din, siyasiy we bashqa mesililerge chétishliq murekkep mesile ikenlikini bildürdi.

U: junggo kompartiye dairilirining tepekkur usuli nahayiti addiy. Ular peqet iqtisadiy tereqqiyat usuli arqiliq kishilik hoquq jehettiki mesililerni basturuwetmekchi bolidu. Bundaq qilishning netijiside, uning iqtisadiy tereqqiyati bir tereplimilikni, shinjang xelqi héch qandaq nep alalmasliq mesilisini keltürüp chiqiripla qalmay, eng muhimi u bu xil usul arqiliq shinjangning kishilik hoquqni mesilisini basturup keldi.

«Yéngi yipek yili» qurush pilanini eng burun 2011‏-Yili sabiq amérika dölet ishlar ministiri hélari klinton otturigha qoyghan. U, mezkur pilanning afghanistangha iqtisadiy yölenchük bolushini meqset qilghan idi.

Biraq shi jinping 2013‏- Yili qazaqistangha qilghan ziyaritide astana uniwérsitétida nutuq sözlep, xitayning özige xas «yéngi yipek yoli» pilanini élan qilghan. Xitayning yipek yoli pilanida afghanistan hélariy klintonning pilanidin perqliq halda yipek yoli tömür yol torining sirtida qalghan idi.

Doktor erkin ekrem sherqiy türkistan jumhuriyetining axirlishish sewebliri heqqide

Muxbirimiz erkin tarim
2014-11-12
erkin-ekrem-doklat-bermekte.jpg

Türkiye istratégiyelik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi sözde. 2014-Yili yanwar, türkiye.

RFA/Erkin Tarim

20 – Esirde uyghur élide élan qilinghan ikki jumhuriyetning qurulghanliqi dunyaning herqaysi jaylirida xatirilinish aldida turghan bügünki künde, ikki jumhuriyet toghrisida tarixchi dr. Erkin ekrem ependi bilen söhbet élip barduq. U, 1944 – Yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining qandaq bir tarixiy shert – Sharaitta qurulghanliqi, sabiq sowét ittipaqi bilen xitayning bu jumhuriyetni qandaq qilip yoq qiliwetkenliki, küchlük milliy armiyesi bar bundaq bir jumhuriyetning qisqa waqit ichide yoq bolup kétishidiki sewebler toghrisida yéngi melumatlarni berdi.

Töwende uning bilen élip barghan söhbitimizni anglitimiz.

Obama Xitayni Kishilik Hoquqqa We Tibetning Diniy, Milliy Xasliqigha Hörmet Qilishqa Chaqirdi

Muxbirimiz Erkin
2014-11-12
obama-beijing-apec-yighin.jpg

Obama asiya – Tinch okyan aliy yighinida söz qilmaqta

AFP

Prézidént obama a t i h m ning yighini we xitayni resmiy ziyaret qilish munasiwiti bilen béyjinggha qilghan bu sepiride, xitay bilen nurghun mesililerde kélishim hasil qilip, bezi netijilerni qazanghan bolsimu, biraq bu, ikki terepning kishilik hoquq, tibet, xongkong qatarliq nazuk mesililerdiki ixtilapini yoshurup qalalmidi.

Ikki terep charshenbe küni xelq sariyida ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida prézidént obama kishilik hoquq, tibet we ortaq qimmet qarishini tekitligen.

U, «men reis shi jinpinggha burun tekitlep kelgendek bu qétimmu amérika barliq xelqlerning asasi kishilik hoquqini tewrenmey qollaydighanliqini tekitlidim. Biz kishilik hoquqni dunyadiki bashqa barliq döletler bilen bolghan munasiwetlerde muhim orungha qoyghandek xitay bilen bolghan munasiwitimizde oxshashla dawamliq muhim amil hésablaymiz» dep körsitip, «biz kishilik hoquq barliq kishilerge uning er, ayal, nyu – Yorkliq, parizhliq we yaki xongkongluq bolushidin qetiy nezer hemmige ortaq, hemme adem ortaq behrimen bolushi kérek, dep qaraymiz. Tarix barliq kishiler bu hoquqtin behrimen bolghanda téximu zor ghelibe we güllinish bolidighanliqini we kishiler öz arzusini emelge ashuralaydighanliqini ispatlidi» dégen.

U tibet heqqide toxtilip, «biz tibetning junggoning bir parchisi ikenlikini étirap qilimiz. Elwette, biz musteqilliqqa righbetlendürmeymiz. Biraq biz xitay dairilirining tedbir qollinip, tibetning xas medeniyiti, diniy we milliy alahidilikige hörmet qilishini ümid qilimiz» dégen.

Prézidént obama axbarat yighinida uyghur mesilisini ashkara tilgha almighan bolsimu, biraq u xitaygha qarap yolgha chiqishtin awwal shinxua agéntliqigha yazma söhbet élan qilip, uyghur mesilisini tilgha alghan idi. Fransiye agéntliqining ashkarilishiche, obama uyghur mesilisini xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq élip bérish heqqide toxtalghanda tilgha élip, biraq xitay bilen bu jehettiki hemkarliq uning dölet ichidiki herikitige baghliq ikenlikini tekitligen.

U, «bir dölet bolush süpitide, biz zorawan radikalliq bilen tinchliq bilen otturigha qoyulghan öktichi pikirlerni arilashturup qoymasliqimiz kérek.» «Kishilerge teng – Barawersiz muamile qilish yaki qanun bilen bashqurush we omumi hoquqqa hörmet qilmasliq bezide kishilerni térrorluq teshkilatlarning sépigha mejburlaydu.» «Hoquqqa emel qilish, qanun tertip bilen ish qilish térrorluqqa uzun muddetlik taqabil turushning eng ünümlük qorali» dégen.

Biraq xitay axbarati obamaning yuqiriqi sözlirini késip chiriwétip, uning xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliqni kücheytish toghrisidiki sözlirinila xewer qilghan. Shinxua agéntliqi yene, uning künming weqesi we ürümchidiki partlash weqeliride ölgenlerge bildürgen teziye we hésdashliqi, «sh. T. I h ge oxshash térrorluq teshkilatlarning xitay etrapidiki bezi qalaymiqan rayonlarda panahliq makan qurushigha yol qoymasliq» toghrisidiki sözlirige orun bergen.

Halbuki, kishilik hoquq paaliyetchilirining agahlandurushiche, amérika xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq élip barsa, xitay hökümiti buni suyiistémal qilip, tinch yollar bilen qanunluq siyasiy, ijtimaiy teleplerni otturigha qoyghan uyghurlarni dawamliq basturushi mumkin.

Ilshat hesen: xitay amérikining térrorluqqa qarshi hemkarliq éhtiyajidin paydilinip, uyghurlarni basturushni téximu ochuq – Ashkara we yalingach élip bérishi éniqla gep. Hazir u yerdiki weziyet nahayiti keskin. Amérikining éhtiyaj seweblik közni yumuwélip, körmeske séliwélishi xitayni téximu janlandurup, bu yerdiki qattiq basturush siyasitini izchil dawamlashturushigha türtke bolup qélish éhtimali chong.

Amérika uyghur jemiyitining muawin reisi, weziyet analizchisi ilshat hesen ependi yene, hazirqi bu weziyet uyghurlargha paydiliq, dep qarimaydighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: iraqtiki térrorluqqa qarshi urush hemde yene bir muhim amil amérika bu yil afghanistandin pütünley chékinip chiqidu. Afghanistanning muqimliqi amérika üchün intayin muhim. U yerdiki bu boshluqqa xitayning kirishini qarshi alimiz, dep boldi. Xitay afghan hökümiti bilen birliship, talibanlarning qayta hakimiyetni tartiwalmasliqigha masliship bérishi, amérika éhtiyajliq bir nerse. Uningdin bashqa hazirqi iraq – Süriyediki ISIS largha qarshi turush bularning hemmiside obama hökümiti xitaygha éhtiyajliq. Shunga, hazirqi bu weziyet uyghurlargha dégendek paydiliq emes.»

Xitayning xelq sariyidiki axbarat yighinida ikki terepning yene, xongkong mesilisidiki pikir ixtilapi otturigha chiqti. Xitay axbarati xongkongdiki namayishqa amérikining qutratquluq qiliwatqanliqini ilgiri sürüp kelgen. Biraq obama «nyu – York waqti géziti» muxbirining bu heqqidiki soaligha jawab bérip, amérikining xongkong weziyitige arilashmighanliqini, biraq xongkong xelqining erkinlik telipini qollaydighanliqini tekitligen.

U, «xongkong mesilisi heqiqeten bizning söhbitimizde otturigha qoyuldi. Men reis shi jinpinggha amérikining bu weqege qol tiqmaydighanliqini éyttim. Chünki, bu axiri yenila xongkong xelqi we junggo xelqi hel qilidighan mesile. Biraq amérika tashqi siyasitining négizlik halqisi we bizning qimmet qarishimizning bir parchisi bolush süpitide, biz xelqning öz pikrini ipadilesh hoquqini qollaymiz hem xongkong saylimining ochuq – Ashkara, adil élip bérilishigha, xongkong xelqining arzu – Isteklirini toluq ipadilishige righbetlendürimiz» dégen.

Shi jinping bolsa, xongkongdiki namayishni qanunsizliq, dep körsitip, chetelning xongkong mesilisige arilashmasliqini telep qilghan. U, «xongkongda yüz bergen merkezni igilesh herikiti qanunsiz weqe. Biz alahide memuri rayon hökümitining buni qanun boyiche bir terep qilip, xongkongning ijtimaiy muqimliqi, xongkong xelqining kishilik bixeterliki hem mal – Mülkini qoghdishini qetiy qollaymiz. Xongkong mesilisi junggoning ichki ishi, chetel buninggha herqandaq shekilde arilashmasliqi kérek» dep tekitligen.

Ikki terepning yuqiri mesililerde keskin ixtilapi bolsimu, biraq obama bu sepiride xitay puqralirigha wiza waqtini uzartish, xitay oqughuchilirigha 5yilliq, sayahetchi we tijaretchilerge 10 yilliq wiza bérish, hawagha qoyup bérilidighan zeherlik karbonni kontrol qilish, herbiy hemkarliq, soda we bezi nazuk téxnikiliq eswablarni xitaygha éksport qilishni qoyuwétish qatarliq nurghun sahelerde xitay bilen pikir birliki hasil qilghan yaki kélishimlerni imzalighan.

Kanadada Ikki Qétimliq Sherqiy Türkistan Jumhuriyetliri Xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz Ruqiye
2014-11-13
qahar-barat-kanada.JPG

Amérikidin teklip bilen kélip bu qétimqi xatirilesh murasimigha qatnashqan doktor qahar barat, ikkinchi qétimliq jumhuriyet wekillirining sirliq ayropilan weqeside öltürülüshi toghrisidiki guman we pakitlar toghrisida izdinishlirini otturigha qoydi. 2014-Yili 12-Noyabir, kanada.

RFA/Ruqiye

12-Noyabir kanadada 1933- We 1944-Yilliri qurulghan ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetliri xatirilendi.

Uyghurlar 1933-Yili qeshqerde «sherqiy türkistan islam jumhuriyiti» ni qurghan bolsa, 1944-Yili ghuljida «sherqiy türkistan jumhuriyiti» ni qurghan.

Gerche, her ikkila jumhuriyet eyni yillardiki siyasiy weziyet tüpeyli uzun dewr sürelmigen bolsimu, közetküchiler bu jumhuriyetlerning uyghur yéqinqi zaman tarixigha shanliq tamghisini basqanliqini ilgiri süridu.

Xatirilesh murasimini kanadada turushluq sherqiy türkistan medeniyet merkizi teshkillishi bilen sürgündiki sherqiy türkistan hökümiti uyushturghan bolup, murasimda sherqiy türkistan jumhuriyetlirining ehmiyiti we ularning meghlubiyitige alaqidar ilmiy maqaliler oqup ötüldi.

Xatirilesh murasimi sherqiy türkistan jumhuriyiti dölet marshi bilen bashlandi. Murasimgha qatnashquchilar, sherqiy türkistanning hörlüki üchün qurban bergen shéhitlargha, hayatini uyghur heq-Hoquqlirigha, erkinlikige, musteqilliqigha béghishlap xitay türmiliride yétiwatqan qehrimanlargha atap dua-Tilawet ötküzdi.

Murasimda sürgündiki sherqiy türkistan hökümitining nöwettiki reisi exmet igemberdi ependimning tebrik sözi oqup ötüldi we sherqiy türkistan medeniyet merkizining reisi hajimamut ependim sherqiy türkistan jumhuriyet bayrimini qarshi élish sözi qildi.

Sürgündiki sherqiy türkistan hökümiti bash ministir meslihetchisi ghulam osman ependining birinchi qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyitining ehmiyiti toghrisidiki maqalisi, millet wekili adil abbas teripidin oqup ötüldi.

Amérikidin teklip bilen kélip bu qétimqi xatirilesh murasimigha qatnashqan doktor qahar barat, ikkinchi qétimliq jumhuriyet wekillirining sirliq ayropilan weqeside öltürülüshi toghrisidiki guman we pakitlar toghrisida izdinishlirini otturigha qoydi.

Engliyedin kélip bu qétimqi paaliyetke qatnashqan doktor enwer toxti ikki qétimliq jumhuriyetning qurulush tarixiy arqa körünüshi, xelqaraliq küchlerning siyasiy oyunliri we üchinchi qétimliq jumhuriyetni qurush üchün chüshinishke tégishlik xelqaraliq shertler toghrisida özining tetqiqat maqalisini sundi.

Bu qétimqi xatirilesh murasimida yene engliyedin kelgen london uyghur muzika ansambilining naxshichisi rehime mexmut murasim qatnashquchilirigha wetenperwer xelq naxshilirini teqdim qildi.

Murasim yéngidin uyghurchigha terjime qilinip neshrdin chiqqan shotlandiyelik nik holdstokning uyghurlar heqqidiki «qan tamchiwatqan derex» namliq kitabini murasim qatnashquchilirigha tarqitip bérish bilen ayaghlashti.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANI Prof.GÖRMEZ : TÜRK HALKININ UYGUR BÖLGESİNDEKİ MÜSLÜMANLARA OLAN İLGİSİNİ DOĞRU ANLAMAK LAZIM..!

Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Mehmet Görmez, “Türk halkının Sincan Özerk Bölgesinde yaşayan Müslümanlar’a olan ilgisini doğru anlamak lazım” dedi. Çin Halk Cumhuriyeti Yurtdışı Dostluk Federasyonu Başkanı Zhang Yijiong ve beraberindeki heyeti makamında kabul eden Görmez, Çin Din İşleri Bakanlığı ve Çin İslam Cemiyetiyle, Diyanet İşleri Başkanlığı arasında imzalanan protokoller sonrasında Çin ile Türkiye arasındaki gelişen iktisadi, sosyal ve kültürel ilişkilerin dünya barışı açısından önemli olduğunu vurguladı. Çin, kültürel tarihimiz açısından önemli Türk halkının Sincan Özerk Bölgesi’nde yaşayan Müslümanlara olan ilgisinin de doğru anlamak gerektiğini kaydeden Görmez, “Türk halkının kullandığı dilin babası, Divan- ü Lugati’t Türk’ün yazarı, ilk Türkçe sözlüğü yazan Kaşgarlı Mahmut orada yatıyor. Türk-İslam tarihi ve kültürü açısından önemli olan Kutadgu Bilig Siyasetnamesi’ni yazan Yusuf Has Hacip orada yatıyor. Türk halkı oradaki Müslümanları kendi ataları olarak görüyor. 25 Milyon ortak akrabamız var demektir. Bu iki ülke arasındaki zenginliği daha büyük zenginliğe dönüştürmek için büyük fırsattır” dedi. Müslüman halkın talepleri dikkate alınmalı Çin toplumunun, birlikte yaşama kültürü konusunda kendi tarihiyle övünebileceğini anlatan Görmez, “Tarihte yaşanan acıları da biliyoruz. Buna rağmen Müslüman halkın, taleplerini dikkate alarak bir çalışma yapmak lazım. Polisiye müdahaleler ve inanç özgürlükleri konusunu birbirinden ayırmak gerekir. Türk halkının, Sincan Özerk Bölgesi’nde yaşayan Müslümanlara olan ilgisini doğru anlamak gerekir” dedi. Dini eğitim konusunda yardımcı olmaya hazır olduklarını belirten Görmez, “Biz bu konuda her türlü desteği vermeye hazırız. Bu konuda hiçbir önyargımız yoktur. Çin, Din İşleri Bakanlığı ve İslam Cemiyeti ile imzaladığımız protokollerde bunun önünü açmıştır.” dedi. Görmez, Müslümanlar kültür ve geleneklerini ne kadar güçlü tutarsa, aşırı fikir ve düşüncelerin oraya girmesinin mümkün olmayacağını kaydetti. Araştırma Merkezi önerisi Yaklaşık 100 yıl önce Çin Hanedanı’nın talebi üzerine Sultan Abdulhamit’in Hamidiyye Üniversitesi’ni kurduğunu hatırlatan Görmez, “Burada birlikte bir araştırma merkezi kurabiliriz. Çin’in sahip olduğu birlikte yaşama kültürünü, hukukunu çağdaş bir eğitim metoduyla verebiliriz. Çinliler İslam’ı kendi topraklarına ait yerli bir din olarak görüyorlar, İslam buraya savaşlarla değil barışla geldi. İnanıyorum ki kültürel ilişkilerimiz daha iyi boyutlara varacak. Sizin bu ziyaretiniz bunu daha da pekiştirecektir” dedi. 31 eyalette 23 Milyon Müslüman Çin Halk Cumhuriyeti Yurtdışı Dostluk Federasyonu Başkanı Zhang Yijiong ise Türkiye’ye ilk kez geldiğini belirterek, Çin ile Türkiye arasında uzun yıllara varan bir iletişim tarihi olduğunu kaydetti. Zhang Yijiong, “Aramızda bulunan bu dostane ilişkinin, iktisattan başlayarak siyaset ve kültürel anlamda gelişmesini istiyoruz. Sincan hakkında yayınlanan olumsuz yaklaşımlar hakkındaki yorumunuz için teşekkürler. Çin’de 31 eyalette 23 milyon Müslüman var. Bütün dinlere mensup insanlar orada uyum içinde yaşıyor. Çin’in kültürel zenginliği Müslüman halkın kattığı kültürle daha da zenginleşiyor” dedi. Başkan Görmez, Zhang Yijiong’e ziyaret anısına hediye takdim etti. KAYNAK : http://www.diyanet.gov.tr/tr/icerik/%E2%80%9Cturk-halkinin-sincan-ozerk-bolgesinde-yasayan-muslumanlar%E2%80%99a-olan-ilgisini-dogru-anla

Shiwitsiyidki Uyghurgha Ayit Asare-etiqilerdin Medeniyitimizge Bir Nezer

Uyghurqiyapetliri
Yazari: Zulhayat ötkür
1890-yilliridin bashlap shiwét ékispiditsiyichilirining qedimi ziminimizgha tekken bolup, swén hédin (1865-1952) tunji qétim himalaya téghidin ötüp ottura asiyagha ékispiditsiye sepiride bolghan tunji shiwétisiyilik ékispiditsiyichi. U tunji qétim 1893-,1897 yilliri tarim oymanliqi, pamir igizliki tekliman chöllikide qédirip tekshürüshte bolghan bolup, shundin kéyin u ottura asiyagha töt qétim ékispiditsiyede bolghan, jümlidin 1927-yilidin 1935-yilghiche yene bir qétim shiwétsiye-junggo ékispiditsiye ömiki bilen birlikte yene bir qétim tekshürüshte bolghan.U ziminimizda kiroran qedimiy xarabisini bayqashqa oxshash töhpilerni yaratqandin bashqa yene nurghunlighan tarixiy, arxélogiyilik we étnografik matériyallarni gherp ellirige élip kelgen. Uning élip kelgen yurtimizgha a’it kündilik xatire, xerite, foto resim, haywanat we ösümlük ewrishkisi qatarliqlar hazir shiwétsiye étnografiye muziyi we tebi’et tarix muziyida saqlanmaqta.
1892-1938-yilghiche shiwét mssiyonirlar jemiyitining teshkillishi bilen shiwit missiyonirliri qeshqer, yarkent we yéngisarlarda missiyonirliq pa’aliyetliride bolghan. Eyni waqitta eqidisi küchlük bolghan bu musulmanlarni xiristiyan’gha aylandurush anche asan ish emesidi. Shuning bilen missiyonérlar dawalash, dariltam- mektep échish,qol hünerwen terbiyilesh qatarliq téxnikiliq yardem ishliri bilen shughullinidu we 1912-yili qeshqerde basma zawuti qurup chiqidu. Shiwétsiyilik meshhur diplomat, tilshunas alim gunnar yarring (1907-2002) til öginish meqsdide qeshqerge kélidu. U qeshqerde missiyonirlar bazisida turidu we shu jeryanda yerlik xelqtin we missiyonérlarning i’ane qilghan nughun kündilik xatire, xet-chek, tartqan resim , shundaqla qeshqerdiki missiyon basma zawutida bésilghan türlük edebiy eserler, kaléndar, ziyaret léntisi, négatip, derslik kitap, gézit, jurnal qatarliq matiriyallarni shiwétsiyige élip kélip, bir qismini lund uniwétsitéti kütüpxanisgha i’ana qilidu. Bu saqlanmilar dunya boyiche hazirghiche saqlan’ghan üchinchi chong uyghurlargha a’it qol yazma toplimi bolup 1100 témidiki 560 parche qol yazmidin terkip tapidu. Bu xil bayliqlar bizning 150 yilliq tarixiy, medeniy miraslirimizni tetqiq qilish, izdinishte nahayiti qimmetlik matériyal bolup saqlanmaqta. Qol yazmilar peqet filologiyilik, tarixiy tetqiqat qimmitige ige bolupla qalmay yene öz dewridiki Uyghuristan jem’iyitining diniy weziyiti, tibbiy dawalash, qanun tüzüm, qol hünerwenchilik, mistisizim qatarliq weziyitini chüshinish, tetqiq qilishtimu zor qimmetke ige.
Men özümning shiwitsiye xanliq kütüpxanisi, shiwitsiye döletlik arxipi, missiyonirlar chérkawi arxibxanisi, étnografiye muziyi qatarliq orunlargha bérip yuqiriqi qol yazma, resimlerni körüshke, ün alghu léntilirini anglash pursitige ige boldum. Qol yazmilarning beziliri xoten qeghizige, beziliri ros we shiwit qeghezlirige yézip qaldurulghan iken. Ularning 75%i chaghatay dewrining aldi keynidiki uyghur tilida yézilghan .
Men shiwétsiyede saqlan’ghan bir qisim matiriyallargha asasen uyghur yéqinqi zaman kiyim kéchekliri toghriisida azraq izdendim.
Uyghurlarning yürüsh turushi, kiyinishke étibarbérishi, we qol hünerwenchilik, déhqanchiliq, ishlepchiqirish usulliridiki özgichilikler missiyonirlar we arxéloglarning diqqitini tartqan we bu heqte xatire qaldurghan. Matériyallargha asaslan’ghanda uyghurlarning ejdadliri miladi 2-esirdin bashlapla yung, yipek we ösümlük talaliridin kiyim kiyishni bashlighan. Bu shu zamandila uyghurlarning toqumichiliq, boyaqchiliq, charwichiliq we qol hünerwenchilikining tereqqiy qilghanliqini, tarixta özgiche xas uslub yaratqanliqidin dérek béridu.
Uyghur kiyim kécheklirining jinsiy ayrimiliq, yash-qoram, pesil we sorun’gha qarap ayrilishi nahayiti éniq bolup, reng, matériyal, we pason jehettin roshen perqqe ige.
Ayallar igenliri eyni waqittiki missiyonérlardin biri bolghan sigrid. Högbérg (Sigrid Högberg) ning qaldurghan kündilik xatirisige asaslan’ghanda, uyghur ayalliri kiyim-kéchek we zibu zinnetke hérismen bolup, ularni hetta ijtima’iy orunni belgileshning ölchimi dep qarighan. Peqet kiyim kéchek, yasinishtinla ayallarning qaysisining xojayin we qaysisining mulazim ikenlikige höküm qilghili bolidighan bolup, meyli xojayin ayal yaki mulazimlar bolsun hemmisining aghzidin oxshashla qopal tillarni anglash we bolmighur ish heriketlerni uchritish mumkin emes. Shunga uyghur jemiyitide xojayin bilen malaylar otturisida gherp elliridikige oxshimaydighan bir xil yéqin, qoyuq munasiwet bolup, malaylar shu a’ilning barliq pinhan sirlirini saqliyalaydu we a’ilide yüz bergen barliq qutluq ishlardin shundaqla jengge jidellerdin xewer tépip turidu
«kiyimlerning bayani» dégen qol yazmigha asasen bay ayallarning yürüsh- turushi mundaq teswirlinidu: uyghur ayalliri altun halqa, altun taj we etles köynekni eng yaqturidu. Ular yene tawar, duxawa wechekmenlerdimu oshuqigha kélidighan köynek tiktürüp kiyishni we türlük matériyallardin tikilgen shalwar kiyishni yaxshi köridu. Andin ular yene kiyimning töpige aq renglik perije yéngi uzun perije we kiyidu, lékin uning yéngini sapmaydu. Béshigha bolsa lichek salidu. Lékin xoten we yerkennte bolsa perije orimaydu, ular töt chasa kélidighan hindistan dakisidin taki tapinigha kelgüdek lichek artishidighan bolup, bu xil lichek behri dep atilidu. Gerdish dep atilidighan yene bir xil lichek bolup, pütünley keshte bilen tikilgen. Uyghur ayalliri yaz peslide tolisi nepis meshüt libaslardin kiyim kiyse, qish peslide yénik körpilerdin tikilgen juwilarni tikküzüp, izme tügmilirige üch misqalliq tengigini tügme qilip kiyidu.
Burunqi zamanda uyghur ayallliri peqet qizil rengnila wekil xaraktérige ige dep oylaytti. Lékin hazir ular renggareng renglerde kiyinidighan bolup reng cheklimisi yoq.
Uyghur ayal kiyim kéchekliride yaqa közge tashlinip turidighan bolup, adette chongraq yaqini yaqturishidu. Ayallar kengrek shalwar kiyidighan bolup, paxtiliq shimni tar qilip kiyidu, we qur (belwagh)bilen bélidin baghliwalidu. Ular yene tizigha yaki oshuqigha kélidighan türlük rengidiki rextlerdin özara ulap tikilgen quraq ishtanlarnimu kiyishidu.
Uyghur ayalliri yene burunqi zamanlarda baftu dep atilidighan bir xil chapan kiyidighan bolup, tamamen yingnide ilmidozluq bilen meshüt yipta gül tikip teyyarlinatti. Ular hetta ötüklirige we sapma keshlirigimu kalatun yipta gül chékip kiyishetti.
Ular yene kiyimlirining yaqa we peshlirige kök paxta rexttin esterlik qilip kiyim kiyishidu, bu kiyimni téximu qélipqa kirgüzüp, sipta we julaliq körsitidu.
Uyghur ayallar kiyim kéchekliri ichide yash qizlar bilen toy qilghan juwanlarning kiyinish adetlirimu roshen perqlinidu. Juwan bolush üchün alahide méhman chaqirip, qoy öltürüp, yéngi igenlerni teyyarlap, juwan toyi bérilidu we juwanche könglek yeni iraqiy kiyip uning üstidin üch chi uzunluqtiki pota bilen baghliwalidu. Juwanche kiyimler adetta yandin tügmilinidighan bolup, neshpüt shekillik yoghan tügmiler békitilgen. Tügmiler altun’gha besh dane qizil yaqut olturghuzup, chörisige yéshil yaquttin zinnet bérilgen shekilde yasalghan.
Yuqiriqi bayanlardin köriwélishqa boliduki, uyghur ayalliri ezeldin kiyimlikning matériyaligha we turmushqa qolayliq, sorun’gha mas kélishke ehmiyet bérip kelgen.
Yene bir missyonir mariya lowisaning 1912-yili 14-aprilda a’ilisige yazghan bir parche xétide öz waqtidiki qeshqerdiki missionérlar doxturxanisigha kélip dawalan’ghan uyghur ayalirining paxta, qélin yipek we duxawilardin uzun köynek kiyidighanliqi, ularning merwayit, zire, yaqutlardin zibu- zinnet taqaydighanliqini bayan qilidu.
Undin bashqa ayallar kiyimliridin yene nimche, xentaze (xenzutilidin kirgen), jiletke qatarliq kiyimlermu bar.
Erler igenliri
Uyghur erliri tolisi xesidin tikilgen köynek we tamballarni kiyishni yaqturidu. Asasliqi külreng, qara we aq renglik kiyimlerni kiyishidu. Yaz künliri köynekning sirtigha yektek yaki kenzur dep atilidighan ton kiyishidu we belwaq bilen tonini baghliwalidu. Bu xil belwaghlar qizil, yéshil, sériq, qara we aq renglerde bolidu. Yashlar qizil we béghirrengge oxshash ochuq renglerde, yashan’ghanlar tutuqraq renglerde pota baghlaydu.Eng üstige paxtisiz yolluq yipek beqesem chapan kiyidu. Erlerning kiyimliride peqetla birla izma we birla tügme bolidu. Balilar we yashlar bolsa, kenzur tonni köprek kiyidu,shuninggha munasip saqal buruti bar kishiler yektek kiyidu. Peqet yektek we kenzurningla yanchuqi bolidu, qalghan kiyimlerge yanchuq sélinmaydu.
Uyghurlarning belwaq baghlash örp aditi arxélogiyilik tarixiy matériyallardimu xatirilen’gen bolup, dangliq toqulma mutexesisi wiwi silwan (1870- 1961Vivi Sylwan) siwén hédin we bérymanlarkiroran xarabiliqidin tépilghan. Shiwétsiyige élip kelgen toqulma buyumlargha asasen, yézip chiqqan «kiroran yung toqulmiliri» namliq kitabida, yung yip, shoyna, boquch digen sözlerni köp qétim tilgha alghan.
Wiwi silwan kirorandin tépilghan momyalarning kiyim kéchekliri üstide toxtilip, eyni waqitta er we ayallar téridin tikilgen, tizigha kélidighan aldi ochuq kiyimlerni kiyip, yung yiptin éshilgen belwaqlar bilen baghliwalidighanliqini , ayallarning tonining erlerge qarighanda kengrek bolighighanliqini bayan qilidu. Yawropada bolsa, bu xil aldi ochuq tonni peqet baliliq ayallarla kiyidighan bolup, chünki bu ularning bala émitishige qolayliq idi.
Shiwitsiyilik arxélog Folke Bergman (1902-1946) qum derya déltisidin tépilghan qewrilerdiki kiyim kécheklerni mundq teswirleydu: aldida ikki péshi bar, aldi ochuq kiyim boyalmghan aq yung yiptin toqulghan bolup, yipning kengliki 2m m ,belwagh qizil renglik yiptin bosh qilip toqulghan bolup, yipning kengliki 4 m m kélidu. Kiyimlerning toqulush sen’itimu uni heyran qaldurghan. U yene kiyimlerning nahayiti siliq toqulishigha we süpitining yuqiriliqigha qarap, töge yaki bashqa haywanlarning yungidin emes, qoy yungidin toqulghinini ispatlap chiqqan shundaqla shu xil qoylarning irqinng kawkaz-paris irqidiki qoylar ikienlikini qiyas qilip, shu tupraqta yashighan kishilerning déhqanchiliq bilen shughullinidighanliqinni, we töge, at, ishek qatarliq haywanlarni baqidighanliqini, derya boyida béliqchiliq qilidighanliqini, we köp qisim kishilerning qomushluqta yaki tüzlenglikte owchiliq qiliidighanliqnimu otturigha qoyghan.Diqqet qilishqa tégishlik yene bir pakit shuki, yungchiliq ularning asasliq soda obékti bolup, ichkiri ölkilerde eyni dewrde téxi undaq téxnika yoq bolghachqa, asasliqi shularni yung toqumichiliq buyumliri bilen teminlep kelgen.
Bash kiyimler
Uyghurlarning bash kiyimliridin tumaq, kula, doppa, posma, telpek qatarliqlar bolup, uyghurlarning yashash muhiti we milliy terkiplirining özgirip turishgha egiship qalpaq, selle, qulaqcha qatarliqlarmu uchraydu.
Mötiwer kishiler hindistan dakisidin béshigha selle yögeydu, yashlar bolsa söser, tülke, körpe we bulghun tériliridin tumaq kiyishidu.
Erlerning tumaqliri kök renglik yipek yaki paxta rextte tikilidu we shekli gümbez shekilde bolidu.
Ayallar kemchet tumaq kiyishni yaqturidu, ularning tumaqliri gümbez shekilde bolup, nisbeten éghir bolidu.Uyghur ayallirining doppilirimu shundaq gümbez shekilde bolup,adette tawar we kimxap dep atilidighan bir xil paxta arilash yipek rextte tikilidu. Kéyinche ular semerqent doppilirinimu yaqturup kiyidighan bolushup, doppilirini altun ilghuch bilen chachqa qisishiwalatti.
Uyghur ayallirining zibu-zinnetke amraqliqi we ehmiyet béridighanliqimu missyonirlarning xatiriside xatirlen’gen bolup, eger uyghur ayalliri birersi yéngi bir xil zibu zinnet taqisa qalghanlirimu derhal shundaq zibu zinnetni izlep tapmighuche köngli aram tapmaydu, bu xil hérismenlik shu derijide küchlük ikenki bezide a’ilide ziddiyet peyda qilip, ajrishshqa élip baridu dep teswirligen.
Uyghur ayalliri qulaqlirigha altun halqa, bashlirigha altun taj, bileklirige altun we kümüsh bileyzük hemde barmaqlirigha qizil we yéshil yaquttin, zumret tashlardin üzük taqashni yaxshi köridu.
Lopnur tewesidin tépilghan qewre toghriliq matiriyallardimu er jesetning bilikide yung yipqa ötküzülgen tash monchaq bileyzük, ayal jesetning bilikide bolsa, renglik yipqa ötküzülgen ushshaq peyler we tashlardin yaslghan bileyzük tépilghan.
Buningdin eyni zamanlardila xelqimizning éstétik qarishigha ige bolup, öz güzelliklirini namayen qilishni we jelpkar bolushni közligenlikini köriwalalaymiz.
Uyghur ayalliri ichide yene chach örüsh örp aditi bolup, kichik qizlar üch tal yaki besh tal örüme örüydu. Bezide ular özlirining chachlirini we qotazning quyruqidin örüme yasap chachlirigha chachliq qilip séliwalidu. Ular besh tal örüme chachni özara chétish üchün qehriwa we kümüshlerdin chétiq yasap chachlirigha taqiwalidu. Bu besh tal chachning tomluqi choqum bilektek bolushi kérek idi, shu chaghdila ularning güzelliki namayen bolidu dep qarilatti. Netijide ular nahayiti éghir bolup ketken chachlirini kötürüshelmey sel keynige dajipmu méngishatti.
Wiwi silwan (Vivi Sylwan) yene shu qum derya wadisidin tépilghan 36-nomurluq qewridiki ayal jesetning bash kiyimliri toghriliq munularni bayan qilidu: bu jeset béshigha ich bashliq we tash bashliqtin ibaret ikki bash kiyim kiygen, ich bashliq saghuchqa mayil yungdin toqulghan bolup, yumilaq shekilde bashqa chapliship turidighan hem qulaqni yépip turidighan bolup, igizliki texminen cm27 kélidu.
Tash bashliqmu nahayiti isil kigiz doppa bolup, toqulishi dégendek siliq bolmisimu lékin ching we mezmut idi. Üstide qizil renglik chuchisi, bulghun térisi we uzun peyler qatarliq zinnetliri baridi.
Wén’giriyilik arxélog awrél stéyin( Aurel Stein(1862-1943 we swén hédinlarning tetqiqatitigha qarighandimu xoten we chaqiliq rayonlirida mushu xil kigiz toqush téxnikisi mewjüt iken.
Méningche uyghur doppilirining gümbez sheklini élishi kéyinki waqitta qaraxanilar dewrige kelgende islamning qobul qilinishigha’egiship mimarchiliq, ressamliq, neqqashliq sen’etlirige gümbez eqidisi singip kirishi bilen teng, kishilerning turmushigha we éstétik qarishigha biwaste tesir körsütüp tedriji gümbez sheklini alghan bolushi mumkin.Men bu qiyasimni töwendiki yene bir tarixy pakit arqiliq kücheytmekchimen.
Yuqirida bayan qilin’ghan tarixiy pakitlardin yene 500 yil qedimiy bolghan yeni miladining 1-esirliride mewjüt bolghan turpan su béshidin tépilghan qewrige qarighanda, ayal jeset nahayiti keng bolghan qizil, sériq, qongur renglik, toghrisigha yolluq yung kiyim kiygen bolup, béshigha qara renglik, uchluq xuddi qizil muchqa oxshash shekillik bashliq kiygen.Bu xuddi xiristiyanlarning erwahlar bayrimidiki riwayitidiki süpürgige minip kélidighan séhirlik jadugerning béshidiki doppisigha oxshaytti. Én’gilis tilidiki séhir digen menidiki magic digen söz parischidiki pop digen menini bildüridighan magus digen sözdin kélip chiqqan. Séhrigerlerdigende biz adette astronomiiye, astrologiye yeni yultuzlar tetqiqati, tibbiy bilimlerge ige, rohiy dunya bilen alaqe qilalaydighan, we shamal qatarliq tebi’et hadisilirini kontrol qilalaydighan, béshigha igiz doppa kiyiwalidighan kishilerni köz aldimizgha keltürimiz.
Undaqta turpandi tépilghan jesetler bilen parislarning öz ara bir, munasiwiti barmu qandaq? Digen su’al tughulidu.
Ottura asiya we hazirqi Uyghuristan qedimdin tartip bir ériqqa tewe her xil xeliqler olturaqlashqan zémin idi. Türkiy til séstimisidiki milletlerdin sirt yene ulargbha qandash bashqa milletlermu bu zéminda uzaq muddet yashap, büyük türkistanning iqtisadiy, medeniy hayatida muhim rol oynighan.
Tarim oymanliqidin tépilghan yazma we arxilogiylik yadikarliqlirdin qedimki Ariyanlarning bir tarmiqi bolghan toxar we soghdilar yéziqida yézilghan budda, maniy, néstoriyan yadikarliqliri tépilghan. Bulardin qarighanda eyni waqitta bostanliqning jenubi teripde pütünley toxar, yawchi we soghdixeliqlirining tesiri küchlük bolghan. Asta- asta bu xil milletler türkliship , uyghurliship ketken, shuning bilen ularning medeniyitimu uyghur medeniyitining bir terkibiy qismiy bolup qalghan.
Shundaq, tarixiy shara’it we jughrapiyilik muhittin bashqa, milliy terkipning murekkeplikimu uyghur medeniyitining köp menbelek bolushini belgiligen.
Tilshuna s proféssor Victor H.Mair. Ning tetqiqatigha asaslan’ghanda gensu bilen ottura asiyaning chégrisidiki dunxuang digen sözmu qedimqi ariyan tilidin kélip chiqqanken. Xenzu tilidiki «dun» xéti «ot» terkibini öz ichige alidiken. Bu qedimqi ejdatlirimizning otni xewer yetküzüsh üchün qollinishidek aditidin kélip chiqqanliqini delilligen.
Yuqiriqi pakitlargha asasen turpandin tépilghan jesetning béshidiki konus shekillik doppining soghdi dinining tesiridin kélip chiqqanliqigha höküm qilishqa bolidu.
Ayaq kiyimliri
Uyghur ayaq kiyimliri ichide ötük, kalach, mese, sapma kesh qatarliqlar bolup, ular qoy, öchke, yaki kala tériliride tikilidu.
Erlerning ayaq kiyimliri erenche dep atilidu, ayallarning ayaq kiyimliri zipane dep atilidu, bu belki ayalllarning nazakitini ipadileydighan teswiriy söz “ziba“ digendin kélip chiqqan bolushi mümkin. Balilarning ayaq kiyimliri bolsa bachkine dep atilidu.
“mozdozluq risalisi“ de bayan qilinishiche, mozdozlar özliiri ishlitidighan xurumlarni töwendikidek atap kelgen: qirim (öchke térisi), buze (ashlan’ghan öchke térisi), kön (xurumning omumiy atilishi), sayra (qasraq tére), bisho (bir xil ayaqning ichige élinidighan xurum), chighirin (inek térisi), ufuki (bir xil alahide xurum), bulyari (qizil qongur renglik xurum), bu risalide yene bir ayaqning pütüp chiqish jeryani mundaq bayan qilin’ghan:
Mozduz mese tikken chaqitta rextni endizning töpiside qoyup tikidu, yingnini saqdoz dep atilidighan bigizchining yardimide sanchip turup, yipni tartidu. Andin gülching dep atilidighan renglik xurumni tikidu, andin bésho dep atilidighan r ext bilen ichi teripige ester qilip, belchide esterning igiz pes yerlirini tüzleydu. Andin qélipke tartip,chem késip mixlap, chemdoz dep atilidighan deresh (bigiz) bilen tilip pashnisigha yetkende, pashnidoz dep etilidighan yene bir xil bigiz bilen tikidu. Rextni tikidighan waqitta dezgir dep atilidighan tasma bilen tartip qoyidu, andin ayaqning qonchigha sang (bir xil yaghach) chéchip, muadérdon deydighan yaghach eswap bilen siliqlap, uni yene palpushtek bilen pedazlap teyyar qilidu.
Ayaq kiyimler toghrisida tarixiy matiriyallardimu ejdatlirimizning eqil parasetlik ikenliki namayen qilin’ghan bolup, yene shu qum derya wadisidin tépilghan qewriler toghrisidiki tetqiqatlargha murajet qilidighan bolsaq, qewridiki er we ayallarning ayaqliri kala térisidin chem qoyulup, métal yingne ishlitip ustiliq tikilgenliki bayan qilinidu. Erenche ayaq kiyimining ong we sol payliri oxshash qilip tikilgen, ayalchisining ong we sol payliri perqliq idi. Ayaqlarning ichige qoy térisidin ester sélin’ghan.
Rextlerning ishlepchiqirilishi heqqide
Ejdatlirimiz türlük nepis, julaliq, sipta rextlerni ishlepchiqarghan bolup, bapkarliq, sergezchilik we boyaqchiliq téxnikisi yüksek rawajlan’ghan. Ayrim ayrim halda “bapkarchi, sergezchi we boyaqchiining bayani“ gha qaraydighan bolsaq, bir qisim hazir özimiz yoqutup qoyghan shundaqla bashqa milletlerning ölge élishigha ilham bolup kelgen bir qisim téxnikilarni bayqaymiz.
Rext toqush mashinisi tegwa dep atilidu. Qomushtili yiplarni qatar tizip, her qomushning yipining uchini bir taldin élip kanare digen ushshaq qozuqlarni qatar sanchip yiplarning uchini tajlap (ongshap), qozuqlargha ilip bolghanda yoghan bir kallek yip qilip uni patlap tartidu we un bilen patlaydu. Münggüzdin yasalüan bu nerse moka dep atilidu. Yipni qoyidighan bir neyche bar, bu deftin dep atilidu. Yene bir yip rextni basidighan neyche pika dep atildu. Teyyar bolghan xamni yögydighan yaghach türge dep atilidu. Yipni kérip béridighan yene bir xil eswap tiy dep atilidu, deftini kötirip turidighan jayi göle dep atilidu. Yipning qétini ajritip béridighan üch parche yaghach oynaghuch dep atilidu.
Andin rextler sergezchige apirip bérilidu. Ularning ishlitidighan eswabi kup we jamdur. Xamni yene rextni zemchige chilap alghandin kéyin kaltekte xamni yögep chiqip xamning süyini chiqirish üchün lazim qilidu. Ular tamgha bésip aq bilen qizil rengni, kök bilen aq taki yéshil bilen aq renglerni hasil qilidu. Ular bu xil téxnika bilen shahtawa, chekmen lerni bésip chiqiridu. Ular sergezchilikke zemche, buzghun (piste yaghichi), urédan (robiye boyiqi), beqem (braziliye yaghichi), sap kislata we surme qatarliq xemiyiwiy, méniral we tebi’iy eshyalarni qollan’ghan.
Axirida boyaqchilar ishlitidighan eswaplar sergezchiler ishlitidighan eswaplargha asasen oxshaydighan bolup kup, jam, lékchap we shikechap qatarliqlar bar. Lékin boyaqichlar bir xil alahide tum sösün rengni ishlitidu, sergezchiler bolsa yéshil, qizil, zembeqiy (gül samsaq rengigi), kök, sériq, qara, shaptul reng , qongur rep qatarliq kö p xil renglerni ishlitidu.
Wiwi silwan kiroran xarabilridiki toqulma buyumlar toghrisida yazghan kitabida yene kiroran toqumichiliq usulining nahayiti özgiche bolup, bu xil téxnika eyni waqitta junggoda tang dewridin burun qollinilmighanliqi, bu xil téxnikining melum xil wastiler bilen ottura asiyadin ottura déngizning sherqidiki döletlerge kelgenlikii ikki rayonda qollanghan ussullarning shu zamanda qollan’ghan téxnikilar bilen öz-ara ortaqliq barliqini qiyas qilghan. Boyaqchiliq téxnikisidimu tuz, kislata we ösümlükler, tupraqtin élin’ghan bezi maddilarni qollan’ghanliqini ispatlighan.7
Démek alahide tarixiy shara’it, jughrapiyilik muhit we milliy terkip qatarliq shertler uyghur medeniyitining köp menbelek bolushini belgiligen. Bu xil köp menbelek xaraktér diniy étiqad, exlaqiy chüshenche, til yéziq, edebiyat sen’et, örp adet, turmush usuli qatarliq jehetlerde roshen ipadilen’gen. Jümlidin kiyim kéchek medeniyitimizmu ichki tashqi jehette keng qobul qilish, özlüksiz yéngiliq yaritishtin ibaret xususiyetke ige bolup kelmekte.
Axirida, men shiwétsiyide saqlan’ghan yurtimiz toghriliq tarixiy, medeniy miraslarning uyghur medeniyitini, tarixini tetqiq qilghuchi, izden’güchi we qiziqquchilargha bu xil matériyallarni ulargha yetküzüsh pursitige ige bolghinimdin özümni cheksiz bextlik his qilidighanliqimni bildürimen.

Möminning Momigha Chiqishi

Uyghur, Bayraq we At

(Hikaye)

Yazari: Nur Rozi

Beqesem ton kiygen ottuz yashlar chamisidiki aq pishmaq adem kök sirlan’ghan keng derwazidin aq boz atni yorghiltip kirip keldi . U , mektep sehnisining uduligha kelgende , tizginini yenggil tartti . At toxtap , sozup – sozup ikki qétim kishnidi- de , aldi putliri bilen yerni chapchishqa bashlidi , del shu chaghda mektep ishxanisining aldini süpürwatqan yashqina xizmetchi chöchüp arqisigha qaridi we yügürüp kilip atning tizginini qoligha aldi :
– tinich-aman kepla mudir ? – dédi u igilip turup .
U mektep mudirining ilik élishini kütmeyla , uni qoltoghidin yölep attin chüshürdi .
– xosh , bügün nime boldi ? Mektep chölderep qaptighu ?
– mu’ellimler oqughuchilarning hemmisini sélining ‹‹tögedöng›› diki qonaqlirining béshini üzdürüshke élip ketti .
Mudirning chong közliri qisilip , chirayi sel échildi . Simiz qolliri bilen shab burutini ikki yan’gha tarap qoydi . Xizmetchi alla yolluq belwighigha qisturulwalghan kichikkine mis chilim bilen qizil pöpüklük tamaka xaltisini chiqardi . Tamakini ügdep , seyxanigha toldurup qoydi we uni choghlap mudirgha tutti . Özi bolsa atni sowutushqa tutundi . Mudir turghan yiridila zongziyip olturdi – de , xizmetchining atni sowutushigha nezer salghach , chilimni xorolditip chikishke bashlidi . Xizmetchi atni yitlep uning aldigha kelgende , chilimni uninggha yandurup berdi – de , tuyuqsiz soridi :
– tertip mudirichu ?
– adem uqushqili ketti .
– adem uqushqili ? Nime ish qilmaqchiken ?
Xizmetchining renggi sarghiyip ketti – de , duduqlap jawap berdi .
– bayraqning tanisi ghaltektin chiqip ketken iken , – dédi u ingiki bilen mektep meydanining ottursidiki moma yaghachini körsitip , – momigha chiqip tanini ghaltekke yögiyeleydighan adem tépilip qalarmikin dep etigenla chiqip ketken idi .
– he ?!
Mudir béshigha kaltek tekkendek chöchüp ketti . U sériq tamakisining tesiridin siqirap turghan bedinini ongshap , ikki qoligha tayinip ornidin turup arqisigha qarighan idi , momining ottursida ésilip turghan gomindang bayriqigha közi chüshti . Her künlüki 20 ghulachliq momining uchida heywet bilen lepildep turidighan 12 bürjeklik , aq kün nuri chüshürülgen hawareng bayraq uning közige xuddi ala – pasaq üklinip qorulup qalghan téridek körünüp ketti . Yüriki birdinla pizhzhide échishti – de , yüzi pokandek ésilip , sémiz göshliri lip – lip titiridi , buruti likildap , burnining üstide ter tamchiliri peyda boldi . U , bayraqtin közini almayla arqisida qol baghlap turghan xizmetchisidin soridi :
– nechche kün boldi ?
– tönügün shundaq bolghan iken .
Mudir xuddi bir kishi chörglitwetkendek pirride arqisigha örüldi – de , yotisigha birni shapilaqlap , ishxanisigha kirip ketti . Xizmetchimu atni atxanigha élip kirip ketti , andin mis chilimni derhal choghlap , uning arqisidinla ishxanigha kirdi we qolliri titirgen halda ikki qollap chilimni uninggha uzatti . Mudir chilimni qattiq – qattiq ikkini shoridi – de , warqiridi :
– atqa minip tiz mang ! bérip tertip mudirini tépip kel !
– xop .
Xizmetchi chiqip ketti , mudir qollirini arqisigha tutup ishxanining ichide uyan – buyan mangghili turdi . Aridin bir chay qaynighidek waqit ötkende tertip mudiri kirip keldi – de , putlirini jüplep , uning aldida tik turdi .
– xosh , nusret ependi . – mektep mudiri qapiqini türüp uninggha tikildi , – men uyushmigha yighin’gha ketkili nechche kün boldi ?
– bir hepte .
– undaq bolsa , bir heptidin béri nime ishlarni qildingiz ?
– körsetmiliri boyiche , birichidin , beglikimiz tewesidiki barliq pirqe(partiye) ezalirini yighip , jahanning döng – chongqurlirini ting tinglashtin doklat aldim . Ular anglighan bilgenlirining hemmisni doklat qilishti . Ikkinchidin . 50 a’ilige birdin pirqe ezasini nazaretchige qoysaq , yene 4 pirqe ezasi kemleydiken , biz nishanlighan onbéshilargha ankitni toshturup bersemmu ular qol quyushni arqigha sozuwatidu , nechche kündin béri ularni tapalmidim , yene 10 ankitqa téxi adem yoq .
– xosh , undaq bolsa , ete etigen’giche mushu kem 4 ademni qet’iy toldurush kérek ! ete mushu ishlarni tekshürgili zungbudin adem kelmekchi . Ölgenning üstige tepmek digendek téxi bayraqnimu chiqiralmapsiler , adem uqushtuqmu ? Qéni u adem ?
– uqushtum , derwaza aldida saqlap qaldi .
– qandaq adem iken u ?
– 13 yashliq bir bala .
– 13 yashliq bala ? Kichik bala 20 ghulachliq momigha qandaq chiqalaydu ?
– chong adem esla chiqalmaydu . Moma yaghichi inichke , yérimigha chiqip bolghighche sunup kétidu ,- tertip mudiri duduqlidi , – na… nawada chiqalmisa , momini ö….Örüp , qayta tikleshke toghra kélidu .
– qapaqwash ! – mudir shirege daqqide mushtlidi – de , chachirap ornidin turup bigiz qolini tertip mudirining burnigha shiltidi , – ete zungbudin tekshürgili adem kélidu dewatsam , sizze yene momini örüp qayta tikleyli dewatisiz . Nime digen dötlük bu ? Supini chuwup , momini qayta tiklep bolghiche bir hepte ötmemdu ?!téxi momining kömülgen béshi sésip ketken bolsichu ?! silerning gherizinglar manga melum ! méning éshimgha topa salmaqchi ! inawitimni tökmekchi !
Tertip mudiri titirep ketti ; U , pishanisidin chiqqan ter közlirige chipildap éqip kirip échishturwetken bolsimu , surutwétishke jür’et qilalmay , közini chimilditatti .
– kechürsile mudir , men xata sözlep saldim .
– him ! xata sözlep salghanmish ! sizning kallingizda shundaq oy bar ! qalghan gepni kiyin sözlisheyli ! momigha qandaqla bolmisun birsini chiqirish kirek ! zörür tépilghanda ulugh pirqimiz bayrighining hemishe kökte lepildep turushi üchün birer ademning xunidin kechsekmu meyli !
– uqtum .
– u bala momigha chiqalamdiken ?
– chiqalaydighandek qilidu . U derexke yamishishta mehelle boyiche dang chiqarghan bala iken . Özimu ‹‹chiqalaymen›› dep hödde qildi . Lékin u haramzade bizge bir shert quyuwatidu , yalghandin maqul bolup ekeldim .
– shert ?! qandaq shertken u ?
– dadisini qamaqtin quyup bérishni shert qilip turuwaldi .
– dadisi kimken ? Nime üchün qamiliptiken ?
– sopaxun bayning öyide nimkar bolup ishleydighan besh tügmenlik bir könchi . Esilde u ililiq oghirlargha qushulup , hökümetke qarshi bir nechche yil urush qilghan qizil pachaq iken . Bétimdin kiyin qolgha chüshüptu .
– he , uning balisigha nime dep wede berdingiz ?
– dadangni boshitip bérimiz dep .
– obdan depsiz , ishni kichktürmey tizraq herket qiling ! qarang ! men bir rayonning pirqe shüjisi , siz bolsingiz bir hey’et . Her ikkimiz ‹‹chaqirsa éti bar , tutsa sépi bar›› ademler , qérishqandek biz turghan mekteptiki pirqe bayrighi chiqirilmay momining yérimida eski palazdek sanggilap tursa . Buninggha qandaqmu chidap turghili bolsun ?! bu bayraq – pirqimizning jéni . Yene shuni estin chiqarmasliq kirekki , bu bayraq chiqirilmay mushundaq salpiyip turuwerse , kallimizgha segek bolsaq bolidu . Shuning üchün , bu bayraqni jénimizni tikip qoghdishimiz kérek . Men pirqimizni qizil pachaqlardin qoghdaymen dep téxi tönügünki yighinda yene bir qétim qesemyat qildim . Mana bu mining qesimimning guwasi , – u shayi köynikining tügimisini yiship , yungluq meydisini körsetti . Tertip mudiri chöchüp ketti . Uning kökrikige pichaq bilen ‹‹X›› belgisi sizilghan bolup , uningdin hazirmu qan chiqip turatti . Mudir aldirmay , xuddi qedimini sanawatqandek chong qedem bilen uyandin buyan’gha bir nechche qétim mangdi , andin tertip mudirining aldigha kélip , uning quliqigha pichirlidi :
– mundaq ademni yamulgha kirgüzüp bersekmu bolidu , bügünki mushu bayraq chiqirish yolida nezir qiliwetsekmu bolidu … ay – hay … ! bu pirqimiz üchün zor sadaqet … tilimiz téximu uzun bolidu .
– xosh , siz chiqip , u balini kirgüzwéting . Ehwalni dawutbekke melum qilip quyung .
* * *
Matadin tikilgen köynek tamballiri yirtilip , ala – yéshil yamaqlar chüshken , aq doppisi öngüp , qizghuch topa renggide bolup qalghan , közliri chongqur , uruq igizgine bala bosughida köründi . Mudir likkide ornidin turdi .
– he , kel , kel oghlum , meyerge kilip oltur .
Bala olturmidi , mudirgha tikilip qarap , ishikning yan yaghichigha yölinip turuwerdi . Mudir uning aldigha keldi – de , qolidin boshqina tartip , uni urunduqqa olturghuzdi . Yüziee yalghandin külke yügürtüp , baligha bir aq nanni tutquzdi . “ ye oghlum“ dédi u tumshughida imlap nanni körsitip . Bala nanni chong – chong chishlep yewatqanda , mudir uning putigha köz tashlidi . Uning putlirining dümbiliri yérilip , xuddi qomachtek étilip ketken idi . Mudir köyün’gen qiyapette uning putlirini kötirip tapanlirigha qaridi . Tiken , shoxa kirip shor pétip ketken tapanliri be’eyni tükche salghan töshük idi . Qiriwalghudek göshi yoq qolliri bolsa , tarshidek qattiq idi . Mudir ichide ”momigha chiqalaydu“ dep höküm qildi . U goya özini baligha échin’ghandek qilip körsitip :
– isming nime ? – dep soridi .
– mömin .
– dadangningchu ?
– musa .
– özeng nime ish qilisen ? Xet bilemsen ?
– sopaxun bayning uy – kalilirini baqimen , xet bilmeymen .
– nechche kala baqisen ?
– yigirme .
– yigirme ? Hey isit , kichikkine balighimu shunche jiq kala baqturamdu !tüzükrek kiyim – kichekmu bermeptu . Hey bichare , putliring yérilip aqtamiliqning chalmisidek bolup kétiptu . Sanga bek uwal boptu . Bundaq insapsizlaring jajisini bérish kérek !
U karwatning tigidin nimkesh bolghan tasmiliq bir jüp keshni élip balining aldigha tashlidi :
– me , munu kesh putunggha chong kelsimu kiyiwalghin .
Bala keshke közining qiri bilen qarapla qoydi – de , salmaqliq bilen soridi :
– bayraqni chiqirip bersem , dadamni quyup biremsiler ?
– quyup bérimiz , xosh bolamsen ? Ata – bala ikkinglar yene bille bolisiler .
– rastma ?
– rast bolmaychu , allah aldida qesem qilip bérimen , – mudirning közliri baligha tikildi .
– undaq bolsa tilxet bersile .
– mundaq digin , tilxet yézip bérish tesmidi . Qarap tur .
Mudir qoligha qeghez , qelem élip shitirlitip xet yézishqa bashlidi :

”Tilxet
Menki beshtügmen kentidiki sopaxun bayning nimkiri musa qoychining oghli mömin shul toghirisida höjjet birimenki , mekteptiki pirqe bayrighining tanisini ghaltekke élish üchün öz ixtiyarim bilen jénimni pida qilip keldim . Pirqimizning bayriqini chiqirish yolida kütülmigen birer hadisige uchirsam pirqe üchün shehit bolghaymen . Buninggha hich kishining dewa qilishigha heqqi yoqtur .
Tilxet bergüchi : Mömin Musa .
Shahitlar :
Mektep mudiri Osman Es’hedulla .
Tertip mudiri Nusret Exmidi .
Jungxua min’goning 37 – yili 9 – ay .“
Mudir tilxetni mömin’ge uzatti . Bala béshini chayqidi .
– xet bilmeymen , özliri oqup bersile .
– xop oqup bérey ,- mudir sel oylan’ghandin kiyin yuqurqi xetni mundaq ‹‹oqush›› qa bashlidi :

”Tilxet
Menki mektep mudiri osman es’hedulla shul toghrisida höjjet bérimenki , sopaxun bayning yilliqchisi mömin digen bala mektep bayrighining tanisini ghaltekke ilip béridighan boldi . Buning üchün gunahkar dadisi musani qamaqtin boshitip béridighan bolduq .
Tilxet bergüchi : Osman Es’hedulla.“
– qandaq boptumu ? – soridi mudir .
Sadda Möminning chirayigha shatliq külkisi yamridi .
– boptu , – dédi u xoshalliqini basalmay .
– bolghan bolsa ikkimiz teng qol qoyayli .
Mudir suruqni balining aldigha ittirip qoydi we uning barmighini tutup ismining üstige basturdi . Andin özining ismigha tamghisini basti . Bala xetni qoligha aldi . U bundaq egri – bügri xetlerni tonumisimu , xetke sinchilap qaridi . Uning közliri imir – chimir bolup , bu ‹‹ilmek – toqinaq›› siziqlar arisidin dadisi quchiqini keng échip , uning aldigha chiqiwatqandek köründi – de , közliri parqirap ketti . U shaqqide arqisigha burulup , xoshal halda moma supisigha qarap mangdi . U moma supisining qéshidik pelempeylerdin sekrep – sekrep , supining üstige chiqti we mudirgha qarap dédi :
– qéni emise , dadamni keltürüp bersile .
– maqul , bayraqni qanche téz chiqarsang , dadang bilen shunche téz körüshisen , dadngni hazirla aldinggha ündürimiz , – mudir yénida turghan xizmetchige ünlük buyrudi , – tertip mudirigha éytqin ! dadisini tézdin mushu yerge keltürsun ! yene éytip qoy : men éytqan körsetmige diqqet qilsun !
Xizmetchi yügürüp chiqip keti . Bala xatirjem boldi – de , momigha qaridi . Kök sirlan’ghan 20 ghulachliq bu moma ikki yerdin ulaqliq bolup , her bir ulighi üchtin chember bilen mehkemlen’gen édi . U , momigha birdem köz tikip turdi – de , shippide olturup qollirini supining pishshiq xishlirigha sürkidi . Andin béshini kötirip mudirdin yene soridi :
– dadam nimishqa kelmeydu ?
– sen chiqiwer , dadang hazirla kélidu .
Moma möminning quchiqigha patmidi . Lékin umu bosh kelmidi . U momini putliri bilen yögep chirmaq sélip qolliri bilen quchaqlap tutup , momini chörgilep yürüp yalmantaqtek yamishishqa bashlidi . Hayt – huyt digüche , yette ghulachiliq töwenki ulaqining chembirige chiqiwaldi . Mudir töwende turup warqiridi :- yigit ! gheyret qil ! az qaldi !
Mömin bir ilik qélinliqtiki chemberge dessep bir pes démini éliwaldi – de , yene yuqirigha yamishishqa bashlidi .
Ikkinchi ulaqqa yene ikki ghulachla qalghan idi . Tuyuqsizla uning put – qolliri siqirap ketti . Öpkisi aghzigha tiqilip tinalmay qaldi . Aran dégende ikkinchi ularqning töwenki chembirige chiqiwaldi – de , momigha mehkem chaplashti . U sel démini éliwélip töwen’ge qaridi . Dadisi körünmeytti , aghzilirini kakkuktek échiship özige qarap turushqan kishlerning ichide mudirning purquritip chilim chékiwatqanliqini körüp warqiridi :
– mudir , dadam téxiche kelmeptighu ?
– kélidighan waqti boldi , gheyret qil , yigit ! dadisining béshigha kün chüshkende esqatmighan oghulni oghul dep nime qilidu ? Momining uchigha chiqsangla , dadangning qutulghini shu …
”momining uchigha chiqsamla dadamni qutulduralaymen “ digen xiyal uninggha yéngi küch béghishlighandek boldi .
U yene momigha yamishishqa bashlidi . Yuqirlighansiri moma inchikilep uning quchiqigha bimalal patqudek boldi . Likin ighanglishi küchiyip , téximu siyliqlashti , shunche küchisimu chirmaqliri tutmay , bir nechche qétim töwen’g sérilip kétishke qil qaldi . U hasirap démi tutulup qalghanda , momini ching quchaqlap , ingikini momigha ching tirep , boyni bilen qisip turup sel toxtaytti – de , azraq démini éliwalatti . Mushu momidek igiz bolghan qapaq tireklerge chiqip , qagha changgilirini chuwushliri , aniliri qanatliri bilen shapilaqlap tursimu qorqmay kökünek ballirini élip chüshüshliri … ghil – palla qilip uning könglidin ötti . Tireklerge chiqish bu momigha chiqishqa elwette oxshimaydu . Bu moma igiz we bek siyliq idi …
U ter kirip échiship ketken közlirini momigha sürkidi . ”meyli , qandaqla bolsun chiqish kérek , momigha chiqsamla dadamning qutulghini shu . “ dada!…dada!…“ u her qétim ”dada“ digende dadisi uni yölep , yuqurgha ittirwatqandek bilinetti – de , küchlinip qalghandek yene bir qétim yuqurigha örleytti . U yuqurigha örligensiri moma xuddi qara boran soqqan zilwa suwadan tirektek ighanglaytti . Töwendin mudirning ”gheyret qil ! tiz bol ! az qaldi ! dadangni qutquz !“ dep warqirashlirini , jama’etning “ özengge pexes bol ! silkinme ! yénip chüsh !“ dégen chuqanliri bésip chüshti . Mömin yene hasirap – hömidep yuqurigha örlidi . Ene ! yene 3 ghulach … 2 ghulach … bir ghulach … moma ighanglaytti … sunup ketse möminning ishi tügeydu …
Mana , uning qoli moma töshükidin ikki terepke bir ghérich chiqip turghan ghaltekning chülükige tegdi – de , uni ching tutuwaldi . U , ong qoltuqigha chülük bilen momini ching qisip turup , chülükning ikkinchi uchini ching tutti . Sol qoli bilen tanini tartip putigha üzengge qilip dessep sel démini aldi . U , ghaltekke qaridi tana ghaltekning ériqchisidin chiqip kétip , chülükke yögiship qalghan iken . U , bir qoli bilen tanini silkip tartip , ghaltekni arqisigha yandurdi . Moma hedep leppengship uning béshini qaydurup tursimu , u tanini ghaltekning ériqchisigha saldi . Shu andila u etrapqa qaridi : way – wuy ! nime digen igiz , jahanning hemme yérini körgili boldiken . Ene , künpétish tereptiki qariyip körün’gen tagh bizning beshtügmen’ge peqet bir künlükla kélidu , jahan ejep kengri iken . Shunche keng jahan bizge nimanche tar ! hey ! kün almaqning tesligi ! shundaq aqköngül dadamni ”qoy oghirsi“ qilip solitip qoydi téxi ! yaq ! birdemmu hangwéqip turmasliq kérek . Dadamni qutuldurush kérek ! u töwen’ge qarap towlidi :
– mudir , bayraqni chiqarsila !
Mudir tanining bir qétini tartti . Bayraq kötirildi . Uning chirayigha külke yügürdi – de , tanini siyrip tartishqa bashlidi . . Bayraq momining uchigha chiqti – de , bayraqning kaltigi taqqide ghaltekke taqashti . Mudir xoshalliqidin towliwetti :
– bizning bayraq yene momining uchida lepildidi ! hey bala , sel texir qilghin ! yene bir sinap baqay !
Del shu chaghda , üch adem putigha kishen sélin’ghan , yüz – közliri sarghiyip ketken , uruq wijikkine , keke saqal bir bowayni aldigha sélip meydan’gha élip keldi . Boway toplinip turghan jama’etke ingship salam qildi – de , yoghan közlirini neshterdek tikip mudirgha qadaldi . Mudir bir qedem dajidi . Kishler momining uchigha köz üzmey qarap turushatti , bowaymu béshini kötirip momining uchida turghan oghlini kördi – de , chöchüp kétip warqirdi :
– möminjan ! nimishqa momigha chiqiwalding ?
– mömin dadasining awazini anglap peske qaridi – de , xoshalliqidin towliwetti .
– dada ! séni qutuldurush üchün bayraqni chiqirip berdim .
Boway ehwalni tézla chüshendi . U balining momidin siyrilip chushuwatqanliqini kördi – de , qattiq warqirdi :
– toxta ! chüshme deymen !
Mömin bu chaghda siyrilip üstünki ulaqqa chüshüp bolghan idi . U chöchüp chemberge dessiwaldi – de , momini ching quchaqlap turup dadisigha qaridi . Dadisi yene warqiridi :
– oghlum ! anangni öltürüshkende , sen üstide bar éding , uni nime dep urghan ?!
– qizil pachaq éringini tépip ber , dep !
– qandaq öltürgen ?
– ot toghraydighan jadugha bésip öltürgen .
– anangni öltürgenlerning shepkiside qandaq belge bar édi ?
Bala béshi bilen momidiki bayraqni körsetti :
– mawu bayraqning otturisidikige oxshaytti .
– beshtügmende on toqquz ademni meydiliridin tömür mix bilen üjmige mixlap öltürgenlerning qandaq belgisi bar idi ?
– mushuninggha oxshash .
– bétimdin kiyin tashqorghandin yénip kelgen qiriq ademni tirikla xumdan’gha salghanlarningchu ?
– ularningmu mushuninggha oxshaytti .
– oghlum ! sen chiqarghan ashu bayraqni yoqitimiz dep nechche minglighan ademler qurban boldi . Biz yoqitimiz dep küresh qilghan bayraqni sen chiqiripsen , qurban bolghan shehitlarning rohigha nime dep jawap bérisen ? Dadangning yüzige qandaq qaraysen ?
Bala shükkide bolup qaldi . Mudir yügürüp kélip bowayning aghzigha musht bilen urdi . Uning aghzidin oqtek qan kétip , öngüp ketken köynigining aldi pishini qipqizil boyiwetti .
Bala birdinla nahayiti tézlik bilen yuqurigha yamashti – de , hayt – huyt digüche momining uchigha yene chiqip boldi . Mudir warqiri :
– yénip chüsh ! yénip chüsh ! dadangni élip ket !
Lékin bala momidin chüshmidi … uning peske qarap towlighini anglandi :
– dada ! méni béqip chong qilghininggha razi bol ! mendin razi bol …!- u momining uchini ching quchaqlap , putlirini momigha qattiq tirep turup , momini shundaq qattiq lingshittiki , moma ighanglap tüwi teripi ghirislap ketti . Töwende qarap turghanlar ichide ala-choqan kötirildi . Mudir pokandek ésilip , ghezep bilen tapanchisini chiqardi – de , baligha qaritip arqa – arqidin oq üzdi . Del shu chaghda , musa boway uninggha qattiq kalla quyup , tapanchisini chüshürwetti – de , uning boynini chishlep silkidi . Mudir jan achchiqida ”wayjan!“ dep choshqidek chiqirap ketti . Yalaqchilar Musani silkishlep , mudirni qutquzwaldi . Mudir aranla közini échip , musagha alaymaqchi boluwédi , boway uning yüzige shalaqqide tükürdi . Uning aghzidin mudirning bir chishlem göshi yerge shalaqqide chüshti . Mudirning üzülgen boyun tomurliridin qapqara qan jighap éqiwatatti . U lighildap titirep turghan qolliri bilen yerdiki tapanchisini aldi – de , töt adem yerge bésip turghan bowaygha qaritip ikki pay oq üzdi …del shu chaghda , qaras – qurus qilip moma sundi – de , mömin momining uchini quchaqlap bayraq bilen gürsüldep yerge chüshti . Chüshti – yu , béshini likkide kötirip yene yerge qoydi … uning aghzidin bulduqlap qan éqiwatatti . Bir-birige sighdap yiqilghan ata balidin bulduqlap aqqan qan öz- ara qushuldi . Bu chaghda gherpke pétiwatqan kechki quyash nuri shu qandin reng alghandek asmanning gherbi étigini qipqiziliqqa pürkigenidi ….

(Tügidi)
Menbe:Uyghuristan

Pablo Neruda’s Extraordinary Life, in an Illustrated Love Letter to Language

by

A swirling celebration of one of the greatest creative icons of the twentieth century.

Nobel laureate Pablo Neruda was not only one of the greatest poets in human history, but also a man of extraordinary insight into the human spirit — take, for instance, his remarkable reflection on what a childhood encounter taught him about why we make art, quite possibly the most beautiful metaphor for the creative impulse ever committed to paper.

As a lover both of Neruda’s enduring genius and of intelligent children’s books, especially ones — such as the wonderful illustrated life-stories of Albert Einstein and Julia Child — I was instantly smitten with Pablo Neruda: Poet of the People (public library) by Monica Brown, with absolutely stunning illustrations and hand-lettering by artist Julie Paschkis.

The story begins with the poet’s birth in Chile in 1904 with the given name of Ricardo Eliecer Neftalí Reyes Basoalto — to evade his father’s disapproval of his poetry, he came up with the pen name “Pablo Neruda” at the age of sixteen when he first began publishing his work — and traces his evolution as a writer, his political awakening as an activist, his deep love of people and language and the luminosity of life.

Neftalí wasn’t very good at soccer or at throwing acorns like his friends, but he loved to read and discovered magic between the pages.

Embedded in the story is a sweet reminder of what books do for the soul and a heartening assurance that creative genius isn’t the product of conforming to common standards of excellence but of finding one’s element.

In fact, the book is as much a celebration of Neruda as it is a love letter to language itself — swirling through Paschkis’s vibrant illustrations are words both English and Spanish, beautiful words like “fathom” and “plummet” and “flicker” and “sigh” and “azul.”

Pablo Neruda: Poet of the People is exuberant and enchanting in its entirety. Complement it with Bon Appetit! The Delicious Life of Julia Child, written and illustrated by Jessie Hartland, and On a Beam of Light: A Story of Albert Einstein, written by Jennifer Berne and illustrated by Vladimir Radunsky, then treat yourself to this bewitching reading of Neruda’s “Ode to the Book.”

 

http://www.brainpickings.org/2014/11/04/pablo-neruda-poet-of-the-people-book/

 

«Ismail Ghaspirali Zhurnalist we Kishilik Hoquq Mukapatliri» Ilham Toxti Qatarliq Üch Uyghurghimu Bérildi

Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
2014-11-03
ismail-gaspirali-xelqara-insan-heqliri-erkinlik-mukapati-yighini.jpg

«Ismail gaspirali xelqara insan heqliri erkinlik mukapati» tarqitish murasimidin körünüsh. 2014-Yili öktebir, türkiye.

RFA/Arslan

B d t ilim-Pen, maarip we medeniyet orgini (UNESCO) teripidin 2014-Yilining ismail gaspirali yili élan qilinghanliqi munasiwiti bilen bartin zhurnalistlar jemiyiti we türk tilida sözlishidighan döletler zhurnalistlar birliki uyushturghan «ismail gaspirali zhurnalist we kishilik hoquq mukapatliri», 45 sahe boyiche 50 din artuq idare-Organ we shexislerge tarqitilip bérildi. Mukapat alghuchilar qatarida axbaratchiliq, kishilik hoquq erkinliki we türk dunyasi shéir oqush sahesi boyiche ilham toxti, mujahid qeshqerli qatarliq 3 uyghurghimu mukapat bérildi.

Mukapat murasimigha bartin waliysi seyfiddin ezizoghli, bartin sheher bashliqi jamal aqin, bartin uniwérsitétining réktori ramzan qaplan, qirim tatar milliy mejlis reisi rifat chubaruf, ezerbeyjan parlamént ezasi ganira pashayiwa, iraq türkmen fronti reisi we kerkük parlamént ezasi érshat salili, süriye türkmen parlamént reisi abduraxman mustafa, türkiyening sabiq tebiiy gaz we énérgiye ministiri zéki chakan, sabiq sehiye ministiri xélil shiwgin, yawroasiya türk jemiyet fédératsiyesining reisi ismail chingiz, türk döletlirining wekilliri, qirim, ezerbeyjan, qirghizistan qatarliq türkiy jumhuriyetlerning wekilliri we zhurnalistliri bolup köp sanda kishi qatnashti.

Yéqin jughrapiyemizde kerkükning, süriyening qan yighlawatqanliqini, lékin türk we islam dunyasining birlikini, janliqliqini, küchini, imanini birleshtürelmigenlikini bildürgen azizoghlu munularni qeyt qildi: «shuning üchün dawamliq öz aldimizgha ish qilimiz. Öz aldimizgha ish qilghanliqimiz üchün, hemme bashqa pedige chalidu we bu saz tengkesh bolmaydu. Tengkesh bolmighanliqi üchün birlirining oyunliri dawam qilidu. Birlirimiz bu oyunlarning gumashtisi bolushni, bu oyunlarning astida qélishni, qénimizni éqitishni dawamlashturidu. Inshaalla, bügün bu yerde bashlanghan güzellik pütün islam jughrapiyeside, türk dunyasida destur bolghusi we tökülgen köz yashliri, ézilgüchilerning peryadi axirlashqusi, buning bilen allah bu milletke, bu ümmetke rehmet qilghusi. Allaning rehmet qilishi bilen bu millet shanliq tarixigha qaytqusi. Bizmu bir küni bu dunyada, zéminimizning üstide külüshke bashlighaymiz. Bizning külkimiz pütün insaniyetning külkisi dégenlik bolidu. Inshaalla, bu millet dunyaning xatirjemliki we tinchliqini kapaletke ige qilidu.»

Mukapat murasimida, türkiy tilda sözlishidighan eller médiya munbirining nöwetchi bashliqi proféssor doktor ata atun söz qilip metbuatning ehmiyiti toghrisida toxtaldi, türk dunyasidiki meydangha kéliwatqan özgirishler körsitilidighan bir merkezge éhtiyaji barliqini ipadilidi we bu munasiwet bilen metbuatqa muhim wezipe yüklinidighanliqini bildürdi.

Proféssor ata atun mundaq dédi: «meqsitimiz bir tor béket qurush, xewer sehipisi échish, bügün sherqiy türkistanda, shimaliy iraqta yüz bergen weqelerni u yerde yashawatqan diniy qérindashlirimizning aghzidin anglap türk metbuatlirigha yetküzüshte türk dunyasi axbaratchilar merkizi bek muhim.

Mukapat murasimida yene ezerbeyjan parlamént ezasi ganira pashayiwa söz qilip, türk dunyasidiki bashqa qérindash xelqlerge oxshash uyghurlarningmu zulum tartiwatqanliqini, ulargha köngül bölüsh kéreklikini tekitlendi, parlamént ezasi ganira pashayiwa xanim kishilik hoquq erkinlik mukapati alghanda söz qilip mundaq dédi: «bu mukapatni, pütün dunyada éziliwatqan xelqning namida alimen, kishilik hoquq we erkinlikliridin mehrum qéliwatqan xelqler namida alimen, xojaélide qirghinchiliqqa uchrighanlar üchün alimen, bu mukapatni mujahid shéir oqughan sherqiy türkistanliq qérindashlirim namida alimen. Türkiye, ezerbeyjan, sherqiy türkistan, qirim, qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, türkmenistan we pütün türk dunyasi namida alimen.»

Kishilik hoquq paaliyetchisi ilham toxtigha «ismail gaspirali türk dunyasi erkinlik mukapati» bérildi. Biraq ilham toxti xitayda muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghanliqi tüpeyli mukapat murasimigha qatnishalmidi. Mukapatni élan qilghan türkche sözleydighan eller xelqaraliq zhurnalistlar birlikining reisi güngör yawuzarslan ependi, ilham toxtining mukapatini élan qildi, zaldiki chong ékranda ilham toxtining saqchilarning közetchilikide olturghan chong resimini körsetti we ilham toxtining hazir xitay türmiside ikenlikini, mukapatni élishqa kélelmeydighanliqidin qattiq epsuslinidighanliqini bildürdi. Biraq ilham toxtining amérikida oquwatqan qizi jewher toxtining téléfon arqiliq yollighan teshekkür mektupi oqup bérildi. Jewher toxtining teshekkür mektupi zaldikilerni qattiq tesirlendürdi. Bezi qatnashquchilar köz yashlirini tutuwalalmay qaldi.

Jewher ilham teshekkür mektupida: «türk dunyasining ulugh mutepekkuri we katta idéalist rehbiri «ismail gaspirali zhurnalist we türk dunyasi erkinlik mukapati»ning türmidiki dadamgha bérilgenliki méni qattiq tesirlendürdi. Intayin xushal boldum. Shunga chongqur rehmitimni éytishni xalaymen. Dadamgha bu mukapatning bérilgenliki, uning neqeder heqqaniy we toghra ish qilghanliqining polattek pakitidur. Xelqara jamaetchilikte adalet we heqqaniyet uqumining hazirmu mewjut ikenlikining roshen delilidur. Men xitay hökümitining dadamni muddetsiz qamaqqa höküm qilishtek bu xataliqini qaytidin közdin kechürüshini ümid qilimen. Dadamning tézdin qoyup bérilishini telep qilimen. Söyümlük dadam bilen baldurraq dédar körüshüshni arzu qilimen» dédi.

Kishilik hoquq paaliyetchisi we uyghur zhurnalist ilham toxti 2014-Yili 23-Séntebirde bölgünchilik bilen eyiblinip, töhmet bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghan idi.

Ilham toxtigha mukapat bérilidighanliqi élan qilinghandin kéyin, xitayning enqerede turushluq elchisi, bu mukapatni tesis qilghan türkche sözlishidighan eller xelqaraliq zhurnalistlar birlikining reisi göngür yawuzarslan ependige téléfon qilip, ilham toxtigha mukapat bermeslikni telep qilghan, yawuz ependi buninggha jawab bérip, bizning jemiyet türkiye qanunigha asasen qurulghan qanunluq bir jemiyet, bizning héchqandaq bir qanunsizliq ishimiz yoq, türkiye bir qanun döliti, siz eger bu toghrida sözleshmekchi bolsingiz, siz körüshidighan orun türkiye tashqi ishlar ministirliqi, siz men bilen emes, tashqi ishlar ministirliqi bilen sözlishing, dep jawab bergen.

Bartin sheherlik hökümetning bashliqi jemal aqin, garnizon qomandani déngiz armiyisi péshqedem polkowniki mehmet erdemir, bartin uniwérsitéti mudiri, proféssor doktor ramazan kaplan bilen dölet idare-Organlirining mudirliri we zhurnalistlar ishtirak qilghan murasim axirida «ismail gaspirali zhurnalistliq we kishilik hoquq» mukapatlirini tarqitip berdi.

Türkiy tilda sözlishidighan eller médiya munbirining nöwetchi bashliqi proféssor doktor ata atun bahalighuchilar heyiti bashliqliqi wezipisini üstige alghan 2014-Yilliq «ismail gaspirali zhurnalistliq we kishilik hoquq» mukapatliri türi boyiche:
Munewwer agéntliq muxbiri: aliy mükerrem qasapoghlu-Anadolu agéntliqi-Kerkük. Munewwer zhurnalist: bünyamin aygün-Milliyet géziti. Eng yaxshi ana xewer programmisi: foks ana xewer. Eng yaxshi er diktor: weyis atesh. Eng yaxshi xewer tori: intérnét xewer. Eng yaxshi xewer qanili: xabertürk. Eng munewwer xewer diktori: ahmet rifat albuz. Munewwer gézit: yéngi esir. Türk dunyasi radio mukapati: abdulehed er. Munewwer xewer agéntliqi: doghan xewer agéntliqi. Munewwer yazghuchi: kürshat zorlu-Yéngi chagh géziti. Türk dunyasi tenterbiye qanili: sitar spor. Xelqara zhurnalistliq mukapati: chégrasi muxbirlar teshkilati türkiye wekili erol önderoghlu, türk dunyasi shéir oqush mukapati mujahid qeshqerli qatarliq 46 kishi we organlargha bérildi.

Mujahid qeshqerli her zamandikige oxshash özining yangraq awazi bilen u yerde «bir weten-Bir sherqiy türkistan» dégen shéirni jarangliq déklamatsiye qilip yighin ehlini hayajangha saldi.

Almatada Uyghurlarning Tarixi We Medeniyitige Dair Tetqiqat Maqaliliri Kitabi Neshr Qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz Oyghan
2014-10-31
uyghurshunasliq-tetqiqatliri-kitabining-muqawisi.jpg

«Uyghurlarning tarixi we medeniyiti boyiche tetqiqatlar» namliq kitab

RFA/Oyghan

Yéqinda almata shehiridiki «mir» neshriyat öyi teripidin «uyghurlarning tarixi we medeniyiti boyiche tetqiqatlar» namliq kitab yoruqqa chiqti. Mezkur kitab qazaqistan jumhuriyiti bilim we pen ministirliqi r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti yénidiki uyghurshunasliq merkizining xadimliri teripidin teyyarlandi.

Merkez xadimliri mushu yili üch kitab neshr qilghan bolup, ularning ikkisi, yeni «merkiziy asiyadiki milletler we medeniyet» hem «mahmut qeshqerining dunya medeniyet mirasigha qoshqan töhpisi» dep atilip, bu kitablar shu namlar bilen ötküzülgen ilmiy muhakime yighinlirida oqulghan doklatlardin tüzülgen. Emdi «uyghurlarning tarixi we medeniyiti boyiche tetqiqatlar» namliq kitab mexsus uyghurshunasliq tetqiqatlar yönilishidiki emgek bolup, uning deslepkisi ötken yili merkez xadimliri teripidin neshr qilindi. Buning aptori tarixchi alim, qazaqistanda az uchraydighan hind tili mutexessisi, tarix penlirining namzati merhum ekrem enwerof idi.

Tarix penlirining doktorliri shayzada toxtabayéwa we enwer ghaliyéflarning bergen ijabiy pikirliri asasida we sherqshunasliq institutining ilmiy kéngishi teripidin tewsiye qilinghan «uyghurlarning tarixi we medeniyiti boyiche tetqiqatlar» kitabida orun alghan maqaliler rus we qazaq tillirida bérilip, tarixchi, tilshunas, edebiyatshunas we ixtisatshunas alimlarning mexsus memliketlik ilmiy layihiler programmisi boyiche élip barghan tetqiqatlirini öz ichige alidu.

Kitab 19 basma tawaq hejimidin ibaret bolup, ilmiy xadimlargha, aliy oqush orunliri oqughuchiliri we sherqshunasliq, jümlidin uyghurshunasliq mesililirige qiziqquchilargha béghishlanghan.

Toplamning deslepki sehipiliride tarix penlirining doktorliri risalet kerimowaning «qedimiy we deslepki ottura esirlerdiki sherqiy türkistan memliketliri we sheherliri» we ablet kamalofning «xitayning deslepki tang sulalisidiki türkiyler, uyghurlar we soghdilar» dégen maqaliliri orun alghan. Tetqiqatchilar dunyaning ataqliq alimlirining emgeklirige yandashqan halda qiziqarliq melumatlarni keltüridu. Toplamgha shundaqla xitayning uyghur diyaridiki iqtisadiy siyasiti boyiche mutexessis güljahan hajiyéwaning «shinjang uyghur aptonom rayoni, xitay xelq jumhuriytining gherbiy diyarni keng kölemde özleshtürüsh istratégiyiside» namliq maqalisimu kirgüzülgen. Alim kéyinki waqitlarda uyghur diyarining bolupmu ottura asiya jumhuriyetliri bilen chégradash bolghan shimaliy rayonliridiki iqtisadiy mesililirini yorutidu.

Kitabning asasiy qismini edebiyatshunasliq, tilshunasliq we menbeshunasliq mesililiri teshkil qilidu. Atap éytqanda, filologiye penlirining namzatliri gülbehrem molotowaning «éghiz we yazma edebiyatning alaqisi (qedimiy we ottura esir yazma yadikarliqliri misalida), rexmetjan yüsüpofning «xirqeti mirasi: uning ijadiyitining zhanirliq we bediiy özgichiliki», gülnare awutowaning «shair lutfining ijadiy mirasi», xalminem mesimowaning «tawarixiy musiqiun tetqiqatining tawushluq we léksika – Simantikiliq alahidiliki», shairem baratowaning «muhim qurulumlarning ölchimi we ritimi» hem yash mutexessis élwira molotowaning «tezkireiy bughraxan boyiche qaraxaniylar memlikitining tarixi» namliq maqaliliride uyghur xelq éghiz ijadiyiti, ottura we yéqinqi dewrdiki edebiy we tarixiy yadikarliqlarning muhim mesililiri qarashturulidu.

Égilishimizche, uyghurshunasliq merkizi xadimliri kélechektimu uyghur tarixi we medeniyitige, uyghurlarning tarixiy diyaridiki siyasiy we iqtisadiy mesililerge dair tetqiqatlarni neshr qilip turushni meqset qilmaqta.

Jenubiy Awstraliyide 500 Kishilik Chong Kölemlik Qarshiliq Namayishi Élip Bérildi

Ixtiyariy muxbirimiz Abide
2014-08-18
awazni köchürüsh
awstraliye-namayish-2014-1.jpg

Jenubiy awstraliyidiki uyghurlarning xitay hökümitige qarshi namayishidin bir körünüsh

RFA/Abide

Namayish etigen saet 11.30 Da bashlanghan bolup, namayishigha qatnashquchilar uyghurlargha «erkinlik, xitaylar sherqiy türkistandin chiqip ket, térrorchi xitay, shi jingping térrorchi» dégendek shoarlarni towlap xitaygha bolghan naraziliqini bildürdi hem teshwiqat waraqlirini tarqatti.

Sherqiy türkistan awstraliye jemiyitining reisi abdulghopur mömin ependi, jemiyet katipi nurmuhemmet türkistani ependi neq meydanda sherqiy türkistandiki qirghinchiliqlardin xewer bérip yekentiki qirghinchiliqta nurghun uyghurlarning öltürülgenlikini, hazirmu öltürülüwatqanliqini hem xelqning qattiq qamalda ikenlikini, dunya teshkilatlirining bu heqte héchqandaq ipade bildürmigenlikini, sherqiy türkistandiki uyghurlarning béshigha kéliwatqan zulumning milliy qirghinchiliq ikenlikini éytti. Yene bashqa wekiller söz qilip, awstraliye hökümitining heriket ilip bérishini, xitay hökümitining uyghurlargha yürgüzüwatqan qanliq basturush we tutqun qilish heriketlirini toxtitishni telep qildi. Yoldin ötken awstraliye xelqlirimu özlirining qollighanliqini bildürüp namayishchilargha medetler berdi.

Bu namayishqa sherqiy türkistanliqlar we jenubiy awstraliye shtatliq hökümitining wekilliri, parlamént ezaliri, qarshi partiye wekilliri, adilaydiki meschitlerning imamliri qatnashti hem sherqiy türkistanda boluwatqan qirghinchiliqlar heqqide söz qildi.

Paaliyetke qatnashqan parlamént ezaliridin biri, uyghurlarning dewasigha bashtin – Axiri köngül bölüp kéliwatqan maykil etkinsn ependi namayish jeryanida ziyaritimizni qobul qildi.
Jenubiy awstraliyide 500 kishilik chong kölemlik qarshiliq namayishi ilip bérildi