Türkiye tayland dairiliridin uyghurlarni özlirige ötküzüp bérishni resmiy telep qilghan

Muxbirimiz erkin
2014-11-27
tayland-uyghur-musapir.jpg

Taylandiki uyghur musapirlar turuwatqan lagérdin körünüsh. 2014-Yili iyun.

gokbayrak.com

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu charshenbe küni türkiye tashqi ishlar ministirliqining tayland dairiliridin bu eldiki musapirlar lagérlirida tutup turuluwatqan uyghur türk musapirlirini türkiyege ötküzüp bérishni resmiy telep qilghanliqini bildürgen.

U türkiyede hökümet béshidiki adalet-Tereqqiyat partiyesining shanliurfa shehiride chaqirilghan partiye yighinida söz qilghanda eynen shundaq dégen, «biz taylandqa uyghur türklirini türkiyege élish istikimizni yetküzduq. Ularni ular xalimaydighan bir döletke qayturmasliq heqqidiki pikirlirimizni bildürduq. Tayland dairiliri otturida adem bédichilik mesilisi bolghachqa tekshürüsh élip bériwatimiz, dédi.»

Bu yil 3‏- Ayda ayallar we ushshaq balilar köp sanliqni igiligen 300 dek musapir tayland köchmenler dairilirige tutulup qalghan. Musapirlar özlirini türk, dep élan qilip, türkiyege kétish arzusini bildürgen bolsimu, biraq tayland köchmenler dairiliri ularning türk ikenlikidin guman qilghan idi.

Türkiye hökümitining musapirlargha igidarchiliq qilish qarari kishilik hoquq teshkilatlirining alqishigha érishti. Xelqara kechürüm teshkilatining xitay ishlirigha mesul xongkongda turushluq aliy derijilik tetqiqatchisi wilyam néy, peyshenbe küni chawushoghluning sözi munasiwiti bilen radiomizgha söhbet élan qilip, uyghur musapirlirini türkiyege orunlashturush «eng yaxshi hel qilish charisi» ikenlikini bildürdi.

Willyam néy mundaq deydu: biz bu xewerni tunji qétim anglishimiz. Biraq méningche eng yaxshi tallash yoli we eng yaxshi hel qilish charisi shu. Biz her qandaq bir panahliq tiligüchi uyghurning xitaygha mejburi qayturulsa, ularning ten jazasi we bashqa jazalargha uchrash éhtimaldin izchil endishe qilip kelduq. Taylandtiki bu musapirlarning mesilisini eng yaxshi hel qilish charisining biri, ularni türkiyege orunlashturush idi.

Türkiye hökümitining qararini yene xelqara kishilik hoquq közitish teshkilati medhiyilidi. Mezkur organning asiya bölümining muawin bashliqi fil robértson türkiye anadolu axbarat agéntliqigha qilghan sözide tekitlep, « pakitlar shuki, ularning hazirghiche yötkep kételmeslikidiki xataliq türkiyening emes» dégen.

Taylandtiki musapirlar özlirini «türk» dep élan qilghan bolsimu, biraq xelqara kishilik hoquq organliri, d u q we bashqa alaqidar teshkilatlar ularning uyghur ikenlikini ilgiri sürüp, ularni xitaygha qayturmasliqqa, xitaygha qayturulsa ziyankeshlikke uchraydighanliqini agahlandurup keldi.

Nöwette, kishilik hoquq teshkilatlirini endishige séliwatqan yene bir ehwal, türkiye hökümiti musapirlarni telep qilghan bolsimu, biraq tayland hökümitining néme üchün hazirgha qeder jawab bermeywatqanliqidur. Xelqara kishilik hoquq közitish teshkilatidiki fil robértson, «biz tayland dairilirining némishqa bundaq qiliwatqanliqini chüshenmeywatimiz» dégen.

Tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghluning charshenbe küni ashkarilishiche, türkiye hökümiti taylandtiki musapirlarni türkiyege qayturup kélish arzusini oxshashla xitay hökümitige uqturghan. Biraq xitayning türk hökümitige qandaq inkas qayturghanliqi melum emes.

Lékin xitayning musapirlar mesilisidiki pozitsiyisi hemmige melum. Xitay hökümiti yéqinda adem ewetip «türk» musapirlar qamalghan lagérlarda tekshürüp élip barghan hem ularning uyghur ikenlikini élan qilghan. Eger ularning dölet tewelikini éniqlap chiqip, «junggoluq» ikenliki resmiyleshse, xitaygha qayturup kétidighanliqini bildürgen. Bu sözlerni xitayning tayland sangla shehiride turushluq konsulxanisining bir diplomati xitay we xitay axbarat wasitilirige qilghan.

Biraq musapirlar özlirining «junggoluq» ikenlikini ret qilip, «türk» dégen pikirde izchil ching turup keldi. Musapirlar yéqinda mezkur lagérni ziyaret qilghan bir chetel téléwiziye qanilining muxbirigha «bizge kishilik hoquq lazim» dégen. Özlirining türk ikenliki we türkiyede yashaydighanliqini tekitligen.

U musapir: bizge kishilik hoquq lazim, kishilik hoquq üchün shu yerge barimiz. Bizning tughqanlirimiz bar u yerde. Türkiyede tughqanlirimiz bar, shu yerde yashaymiz biz, deydu.

Lékin tashqi ishlar ministiri chawushoghlu, tayland hökümitining hazirgha qeder özlirige ijabiy-Selbiy héchqandaq jawab bermigenlikini bildürdi. U, shanliurfadiki yighinda qilghan sözide tekitlep, tayland «bizge héchqandaq ijabiy yaki selbiy jawab bermidi. Biz taylandtiki bu ehwalni yéqindin teqib qiliwatimiz» dégen.

Xelqara kechürüm teshkilati, uyghur musapirlar xitaygha qayturup bérilse, xitayning ulargha adil muamile qilidighanliqi endishe qilarliq mesile bolup qalghanliqini izchil agahlandurup, tayland we bashqa alaqidar döletlerni b d t musapirlar mehkimisi bilen hemkarliship, uyghurlarning b d t gha panahliq iltimasi sunushigha yol qoyushni telep qilip kelgen.

Xelqara kechürüm teshkilatidiki wilyam néy, chetelde panahliq tiligen her qandaq uyghurning xitaygha qayturup bermeslikke chaqirip, «hazir biz uyghur aptonom rayonida ularning adil muamile uchraydighanliqidin jiddiy endishe qilimiz. Shu seweblik biz her qandaq bir uyghurning mejburi qayturulushini xalimaymiz» dédi.

Wilyam néyning körsitishiche, uyghur ilining weziyiti xitay hökümiti 2013‏-Yili «qattiq zerbe bérish» herikiti qozghighandin buyan tereqqiy qilip, endishe qilarliq ehwalgha bérip qalghan. U, «méningche ötken yili yüz bergen weqeler kishini endishige salidu. Elwette, zorawanliq hujumliri yüz berdi. Lékin hökümet buninggha qattiq zerbe bérishni kücheytish arqiliq inkas qayturup, endishe qilarliq weziyet shekillendi. U yene bir jehette délolarni téz bir terep qilip, bezi délolarda sot bilen teptish hemkarlishishtek ehwal peyda boldi» dep körsetti.

Taylandtiki musapirlar bu yil 3‏-Ayda tayland köchmenler dairilirining qoligha chüshüp qélip, özlirini «türk musapirliri» dep élan qilghandin kéyin, türkiyening taylandtiki elchixanisi derhal adem ewetip, musapirlar bilen alaqileshken. Türk elchixanisining diplomati exmet akay, sangla shehirige bérip, musapirlarning kimliki heqqide tekshürüsh élip barghan.

Türkiye ichki urushning eng qattiq tesirige uchrighan döletlerning biri. Nöwette, türkiye zéminida bir yérim milyondin artuq süriyelik musapir yashaydu. Biraq analizchilarning ilgiri sürüshiche, bu ehwal türk milletchi partiye guruhlarning naraziliqini qozghighan. Ular «süriye musapirlirigha keng quchaq achqan» erdoghan-Dawutoghlu hökümitini oxshashla sherqiy -Jenubiy asiyadiki uyghur musapirlirigha «quchaq échishqa» chaqirip, küchlük jamaet pikri peyda qilghan.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: