2014-Yili Uyghuristanda Yüz Bergen Qarshiliq Heriketliri

10177915_693626910695623_3662735313305750077_n

 

Muxbirimiz Méhriban

 

2014-Yili uyghur élida xitay hökümitige qarshi naraziliq heriketliri eng köp yüz bergen bir yil boldi. Hazirghiche xitay dairiliri metbuatlarda ashkarilighan weqelerning özila 30 din ashqan:

Her xil qarshiliq weqeliri sewebidin tutqun qilinip jazagha höküm qilinghanlar sani nechche yüz, hetta nechche minggha yetken. Weziyet analizchilirining qarishiche, uyghurlarning qarshiliq heriketlirining zor qismi jenubiy uyghur élida yüz bergen. Analizchilarning qarishiche, bu rayonlarda yerlik hökümet dairilirining uyghurlargha qaratqan diniy étiqad jehettiki cheklime we basturushni xitay hökümiti belgiligen ölchemdinmu ashurup orunlishi, uyghurlarning her jehettin zerbe bérilish obyékti qilinishi qatarliq amillar rayondiki naraziliq we qarshiliq heriketlirige seweb bolghan.

2014-Yil 4-5 Ay mezgilide uyghur élida yüz bergen naraziliq heriketliri we qarshiliq hujum weqeliridin, oqughuchi abdulbasitning qizil chiraqta étiwétilishi seweblik yüz bergen «13-Aprél kelpin naraziliq namayishi», «30-Aprél ürümchi poyiz istansisi partlitish we pichaqliq hujum weqesi» we «22-May ürümchi etigenlik bazar partlitish hujumi» qatarliqlar xelqara metpuatlarda munazirilerge seweb bolghan birqeder zor weqeler hésablinidu. Undin bashqa bu ikki ay ichide yene xitay hökümet xewerliride we erkin asiya radiosi teripidin ashkarilanghan bashqa qarshiliq weqelirimu nechche ongha yetken. Bulardin tesiri birqeder chong bolghanliri töwendikiche.

1. 12-Aprél 17 yashliq oqughuchi abdulbasitning qizil chiraqta étiwétilish weqesi we 13-Aprél kelpin namayishi

12-Aprél kéchide aqsuning kelpin nahiyiside motsiklit mingen17 yashliq uyghur oqughuchi abdulbasit qizil chiraqta toxtimidi dégen bahanide saqchilar teripidin étiwétildi.

Xitay hökümet xewerliride abdulbasitning ölüm sewebini, uning dostlirining saqchilarning qoraligha ésilghanliqi sewebidin boldi dep izahlandi. Emma weqe heqqide ziyaritimizni qobul qilghan uyghurlar abdulbasitning alahide saqchilar teripidin qesten étiwétilgenlikini bildürdi.

Radiomiz ziyaritini qobul qilghan abdulbasitning anisi abdulbasit yiqilghan azgaldin saqchilar atqan 18 pay oq mishiki tépilghanliqini bildürdi. 13-Aprél seher saet 5:00 etrapida kelpin saqchi idarisi abdulbasitning jesitini ailisige élip kelgen we uni jamaetni chaqirmayla derhal depn qiliwétishni buyrughan. Netijide bu ishtin xewer tapqan abdulbasitning uruq-Tughqan, qolum‏- Qoshniliri we jamaettin 400 kishi méyitni kötürüp namayish qilghan.Namayish jeryanida saqchilar méyitni tartiwélip, yoshurun depn qiliwetken. Weqedin kéyin abdulbasitning uruq-Tughqanliri we jamaettin 70 tin artuq kishini tutqun qilghan.

Igilishimizche, weqedin kéyin kelpin nahiyiside 17 neper uyghur tutqungha yépiq sot échilip, ulargha 6 aydin 7 yilghiche muddetlik qamaq jazasi höküm qilinghan. Emma xitay metbuatlirida, tutqunlarning teqdiri heqqide bashqa xewer xewer bérilmigen.

2. 14-Aprél xoten laskuy yézisida ikki kent kadirini pichaqlap öltürüsh weqesi

14-Aprél küni xotenning laskuy yéza arghol kentide perenjilik bir ayalni öyigiche qoghlap barghan kent sékrétari mettudaxun we ikki yardemchi saqchi ayalning tughqanliri teripidin pichaq tiqip öltürülgen. Weqedin kéyin xoten dairiliri 19 yashliq gumandar yarmemet abdullani tutush buyruqi chiqirip, 100 ming somdin 200ming somghiche mukapat béridighanliqini uqturghan. Emma jinayet gumandarliri tépilmighan.

3. 30-Aprél ürümchi poyiz istansisidiki pichaqliq hujum we partlitish weqesi

30-Aprél küni ürümchi poyiz istansisi jenubiy wogzalida partlitish weqesi yüz bergen. Tengritagh torining bu heqtiki xewiride weqede 3 kishi ölüp, 79 kishi yarilandi déyilgen. Weqeni bir qétimliq chong térrorluq hujumi dep bayan qilghan xewerde, hujumchilarning wogzaldin chiqiwatqan kishilerge pichaq we partlatquch bilen hujum qilghanliqi yézilghan.

8-Dékabir düshenbe küni xitayning ürümchi ottura sot mehkimisi 30-Aprél ürümchi poyiz istansisi pichaqliq hujumi we 22-May etigenlik bazar partlitish hujumida tutqun qilinghan uyghurlar üstidin höküm élan qilip, 13 kishini ölüm jazasigha buyrughan.

4. 20-May kuchar aliqagha namayishi

20-May kucha nahiyisining aliqagha bazirida yüz bergen qalaymiqan adem tutushqa qarshi élip bérilghan namayishta 5 kishige oq tekken, ikki kishi neq meydanda ölgen.

Xitay tereptin bazar bashliqi we mektep mudiri bolup jemiy 8 kishi yarilanghan.

Neq meydandin igilishimizche, dairiler 5-Ay mezgilide kucha nahiye baziri we uninggha tewe herqaysi yézilarda yüzini yapqan, uzun yaghliq salghan yaki saqal qoyghan kishilerni tekshürüsh herikiti élip barghan.

Dairiler teripidin tutqun qilinghan ayallar bazarliq hökümet qorusigha solap qoyulghan. Bu sewebtin 20-May seherde qamap qoyulghan qiz-Ayallarning aile-Tawabiatliri we bir qisim ghezeplengen amma bazarliq hökümet aldigha topliship, qarshiliq namayishi ötküzgen. Namayish kéyin toqunushqa aylanghan. Hökümet terep namayishchilargha oq chiqirip bésiqturghan. Ilgiri-Kéyin bolup 200 ge yéqin adem tutqun qilinghan.

5. 22-May ürümchi etigenlik bazar partlitish hujumi

22-May ürümchide «shimaliy baghche yoli etigenlik bazar hujumi» yüz bergen. Xitay terep partlashta 31 adem ölgenlikini, 90 din artuq adem yarilanghanliqini xewer qildi. Melum bolushiche, weqe 5 kishi teripidin élip bérilghan we ularning 4 i neq meydanda hayatidin ayrilghan, qalghan bir nepiri tirik tutulghan. Dairiler nurexmet isimlik hujumchining bortalada qolgha élinghanliqini bildürgen. Dairiler weqeni«térrorluq hujumi» dep élan qildi. Xelqara metbuatlarda bu weqe uyghurlarning xitay hökümitige qarshi herikiti tarixidiki eng zor kölemlik we eng ejellik hujum dep teriplendi.

Xitay axbarat wasitilirining ashkarilishiche, xitay amanliq küchliri uyghur élida 25- May tang seherdin bashlap keng kölemlik tutqun qilish herikiti élip barghan. 200 Din artuq uyghurni térrorluq, diniy radikalliqqa chétishliq, dep qolgha alghan. Qolgha élish herikiti aqsu, qeshqer, xoten qatarliq wilayetlerde élip bérilghan. Dairiler kéyin bu weqe sewebidin tutqun qilinghanlarni atalmish 23 térrorluq we diniy radikal guruhigha mensup kishiler dep xewer berdi.

6. 28-May qeshqer pichaqliq hujumi

28-May qeshqerde ikki uyghur xitay köchmenlirige pichaq bilen hujum qilip ikki nepirini yarilandurghan, kéyin özlirimu xitay saqchiliri teripidin éytiwétilgen. Weqe qeshqer wilayetlik öpke késellikler doxturxanisining aldida yeni poyiz istansigha mangidighan yolda yüz bergen.

Saqchi xadimlirining bayan qilishiche, hujumchilar 18 yashliq balilar bolup, ular doxturxana yénidiki bir bazarda soda qilidighan xitay köchmenlirige hujum qilghan. Etrapta wezipe ötewatqan xitay saqchilar neq meydangha kélip, bu ikki neper hujumchigha oq chiqarghan. Hujumchilardin biri neq meydanda, yene biri doxturxanida jan üzgen.

7. 29-May toqsu ichériq yézisi qaritash weqesi

29-May toqsu nahiyisining ichériq yézisida toqunush yüz bérip, shi ili isimlik xitay saqchisi öltürülgen, töt saqchi yarilanghan. Toqunushta imin tömür, raxman tömür isimlik aka-Ukilar xitay saqchilirigha hujum qilish jeryanida jan üzgen, yasin osman yarilanghan.

Radiomiz uyghur bölümining igilishiche, xitay saqchiliri toqsu nahiyiside dorisi éliwélinip östengge tashliwétilgen ikki taghar serengge yaghichi bayqighan. Xitay saqchiliri bu yip uchigha asasen 29-May gumandar imin tömürning öyige bésip kirgende, öydikilerdin imin tömür, raxman tömür we yasin osman qatarliqlar xitay saqchilirigha hujum qilghan. Xitay terep hujumchilargha oq chiqarghan. Toqunushta xitay tereptin shi ili isimlik razwédchik neq meydanda ölgen, qalghan 4 nepiri yarilanghan. Hujumchilardin imin tömür we raxman tömür aka-Ukilar oqta ölgen, yasin osman yarilanghan.

8. 29-May peyziwat misha yézisida saqchi bashliqini öltürüp su ambirigha tashliwétish weqesi

Xitay metbuatlirida weqe 9-Iyul küni xewer qilindi. Dairiler peyziwatning misha yézisida «29‏-May weqesi» ni sadir qilghan 4 neper gumandarning tutulghanliqini xewer qildi. Xewerde weqe sadir qilghuchilarning bir «térrorluq shaykisi» ikenliki we weqede bir saqchining ölgenliki tilgha élinghan, emma weqege alaqidar tepsilatlar tilgha élinmighan. Radioyimizning igilishiche, weqede ölgüchi qeshqer wilayetlik qatnash bash saqchi etritining bashliqi ili xungjang bolup, u «qattiq zerbe bérish guruppisi» gha bashliq bolup peyziwatning misha yézisigha ewetilgen. Ashkarilinishiche, 4 neper uyghur hujumchi ili xungjangni pichaq tiqip öltürgendin kéyin jesitini mishaning töwen tarisha kentidiki orpa su ambirigha tashliwetken.

2014-Yili uyghur élida yüz bergen bir qatar qarshiliq weqeliri xitay dairiliri teripidin «térrorluq hujumi» dep békitildi. Emma chetellerdiki uyghur teshkilatliri, kishilik hoquq komitétliri we gherb démokratik döletliri bu xil qarshiliq weqelirining yüz bérishige xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan diniy we milliy basturush siyasiti seweb bolghanliqini ilgiri sürgen. Mesilen amérika xelqara diniy erkinlik komitéti 2014-Yil 30-Aprél élan qilghan 2014‏-Yilliq doklatta, dunyadiki 33 döletning diniy erkinlik weziyiti heqqide toxtalghan. Doklatta 2013-2014-Yilliri xitay hökümitining diniy erkinlikke dawamliq buzghunchiliq qiliwatqanliqini tekitlep, tibet buddistlirining we uyghur musulmanlirining nöwettiki ehwali ötken 10 yildin buyanqi eng yaman halette ikenliki we bu sewebtin uyghur rayonida 2014-Yil kirgendin buyan qarshiliq heriketlirining köpeygenliki tekitlengen.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: