Dreaming of Uighuristan

  • 16 April 2015
  • From the sectionMagazine
Malika and children
Malika and her children in Kazakhstan

The Uighurs of north-western China have long fled to neighbouring countries of Central Asia to escape restrictions on their freedom at home. But now – as China’s influence grows across the region – campaigning for Uighur independence has become impossible in Central Asia too.

The outside world knows a lot about the Tibetans’ historic struggle for independence, but much less about the Uighurs’ dream of a state in Xinjiang, to the north of Tibet – Uighuristan, as they call it, or just Watan, meaning “homeland”.

The last attempt to create such a state was crushed by the Chinese in 1949, prompting more than 60,000 Uighurs to cross the Soviet border into Central Asia in the years that followed.

Now about 350,000 live in the region, mostly in Kazakhstan, and until recently they were free to voice support for Uighur self-rule in Xinjiang.

But things have been changing, as China has poured investment into Central Asia, building oil and gas pipelines, railways, roads and cross-border trading zones.

Railway
White line 10 pixels
Khargos cross-border trade zone

“The Chinese influence in Central Asia is growing,” says Kakharman Khozhamberdi, the Central Asian representative of the World Uighur Congress.

“They almost control Uighur society in Kazakhstan.

“Now talking of the Uighurs’ problems in Xinjiang has become impossible. Whoever talks of them will be punished.”

Kakharman Khozhamberdi, the Central Asian representative of the World Uighur Congress

Khozhamberdi used to head a political party, but he says Kazakh officials have refused to register it for years. He can no longer travel to Uzbekistan or Kyrgyzstan – when he attempts to enter, he is turned back at the border.

But Uighurs in Kazakhstan still enjoy freedoms they are denied in China, where even their Muslim religion is viewed with suspicion.

Young Uighur men in Xingjiang are banned from having long beards, and under-18s may not attend prayers in the mosque – while women face restrictions on wearing the Islamic veil.

Even traditional cultural gatherings for men involving discussion, music and feasting are rarely allowed in China.

Uighurs making noodles in Kazakhstan
Making noodles in Kazakhstan

One Uighur immigrant to Kazakhstan, 43-year-old Malika, says she has noticed another change in the political climate – an increasing risk of extradition.

There have been a handful of examples, she says, of Uighurs visiting Central Asian countries who have been sent back, and she now fears for her own safety.

Malika (not her real name) fled to Kazakhstan in 2005 after her father and brother were jailed for attending anti-government demonstrations – and she was ordered to stop wearing a headscarf or face jail herself.

Initially she was given documents confirming her status as a refugee, but these, she says, have now been taken away. And despite her marriage to a Kazakh man, she feels uneasy.

“I’m too scared to go outside… I don’t feel safe any more, because China is next door.”

Equally, China itself feeling unsafe on account of a minority of Uighurs who are resorting to violence.

In the last few years there have been a number of bloody attacks including, in 2014, a mass stabbing at a railway station in south-west China, which left 29 dead and 130 injured, and an attack on a market in Xinjiang, which claimed 31 lives.

China says the perpetrators are linked to global jihadi networks. Whether this is true or not, some young Uighurs are indeed turning to radical Islam.

Sadriddin Ayupov

“Now radicalisation is present in every society and it stems from the fact that many people don’t know or understand real Islam. They got the religion by the wrong end,” says Sadriddin Ayupov, an imam dressed in Western clothes in the Uighur quarter of Almaty, the former Kazakh capital.

Asked for his views on the Uighurs resorting to violence in Xinjiang, he pauses.

“What cannot say why some Uighurs are resorting to terrorism,” he says. “We haven’t been to Xinjiang. Maybe they endured repressions. Maybe they lost their fathers or children?”

One of his methods of keeping young people on the right path is to get them to play sport – tennis and basketball courts are under construction in the courtyard of the mosque.

The way many Uighurs see it, the activities of a minority of militants are jeopardising their vision of an independent homeland, because it gives China a pretext to clamp down.

But the dream of a Uighur state remains very much alive, even if it’s now become a taboo in Kazakhstan, Uzbekistan and Kyrgyzstan as well as at home in Xinjiang.

Watch Rustam Qobil’s Our World television documentary on the BBC News Channel at 04:30 or 21:30 on Saturday 18 April and 03:30 on Sunday 19 April – orclick here to find out when to see it on BBC World News.

Subscribe to the BBC News Magazine’s email newsletter to get articles sent to your inbox.

http://www.bbc.com/news/magazine-32337643

S.T.S.H. Medeniyet Ménistirlikining Jiddiy Agahlandurushi!

the-amblem-of-uyghuristan-republice1

Xelqara qanunlarda, dewlet we rayonlar ottursidiki sürkülüsh we urushlarda tüzülgen shertname, kélishim, toxtam we ehdinamilerning mudditi 100 yil ikenliki melum bolmaqta.
Biz Uyghurlarni we ata miras wetinimiz Uyghuristanni öz ichige alghan, tarixtin öz aldigha musteqil yashap kelgen, qedimiy etnik we kultural topluqlar heqqidiki qarar, kelishim, toxtam, ehdiname we shertnamelerningmu waqti ötüp kétey dep qaldi.
Hazir xelqara jemiyet bu meselilerge qaytidin qarap chiqiwatidu.Dunya bir qetim buzulup yene qurashturiliwatidu.Uyghurlardek uwal qilinghanlarning dawagiri tadan, adwukati eqilliq bolsa uzaqqa qalmay yiqilghan dewlitimiz bashqidin tiklinip qalatti.
Millitimizde aztula oyghunush bolup,biz üchün yéngi istiqbal külüp baqay dewatqanda, Xitay qatarliq düshmenlirimiz yene sheytandek herketlinip boldi. Düshmenler weten ichi we téshida eqil, maliye we istixbarat küchini ishqa sélip millitimizge bir qolda hesel yene bir qolida zeher tutup qistap kelmekte.
Dunya allaburun özgirep ketti.Biz bolsaq boliwatqan özgürüshlerdin bixewer yüriwatimiz.Ilgirki sistem hazir hergiz yoq.Bazar chaqqanning boliwatidu.Uzaqqa qalmay dunyada bezi dewletler parchilinidu, bezi dewletler yéngidin qurulidu.Chigirilar qan, medeniyet, til, tarix we diniy itiqat qatarliqlargha qarap bashqidin sizilidu.
Dunyawiy yéngi tertipni turghuzushta ishtirak qilghuchi bolamduq yaki höküm qilinghuchi bolamduq özimizni pikir, dunya qarash we pelesepe tereptin mukemmelleshtürishimizge baghliq bolup turiwatidu.
Uyghurlar awal öz-ara andin xoshnilliri bilen ittipaq öteleydighan, bashqa din we medeniyetlerni hürmetleydighan, yer shari bayliqlirini échish we paydilinishta xelqara nizamlargha boy sunidighan, herqandaq bir dewlet, din we medeniyetke tehdit peyda qilmaydighan bolsa andin, milliy meselisi xelqara kün-tertipke kiletti.
Düshmenler millitimizning pikir jehette oyghunup qélishidin qattiq ensirep, milliy terkiwimizdin, milliy musteqilliq herkitimizge qarshi turidighan bizni muqeddes kök bayraqimiz bilen, dinimiz islam bilen, sadda milliy hisiyatimiz bilen qaymuqturalaydighan bir qoshunni terbiyelep chiqiwatidu. Milliy inqilap sépige kiriwalghan bu eqilsiz azghine menpeetke sétilghan milliy munapiqlar bilip-bilmey asan periq etkili bolmaydighan qanallar arqiliq xitay we gumashtilliri(Menpeti xitaygha baghlanghan dewlet, xelqara teshkilat we yer shari xaraktirliq chong firmalar)gha xizmet qilip, axirqi hésapta milliy herkitimizni halak qilidighan, milliy istiqbalimizni nabut qilidighan derijige yétip keldi.
Ishning yaman teripi ular milliy heriket terkiwige jümlidin teshkilatlargha soqunup kirip,xelqimizge we dunyagha xuddi bizning (siyasiy, diniy we milliy) wekilimizdek tesir bermekte, we düshmenning yéqin, ottura we uzaq tiptiki istiratigiyisige pilanliq shekilde masliship heriket qilmaqta.
Eger bundaq kétiwerse qarangghu perde arqisida biz heqqide tüzülgen shertnamilerning mexpiy shifresi yéshilip, milliy istiqbalimizda biz kütken ijabiy hadisiler yüz bérish u yaqta tursun, halimiz bügünkidinmu betterliship kétidu.
Millitimiz jasaret we dadilliq bilen ichimizdiki düshmenni periq étishi, eng yoquri mumkinchilik bilen ularni siyasiy küreshlirimizning merkizidin uzaq tutup(Ular milliy dawada alla burun wetenperwer we milletperwer kishilerni tazilash herkitini bashliwetti) özige-özi ige chiqmaydiken uchimizdin tayaq, közimizdin qan-yash qurumaydu.
Uyghurlar we Uyghuristan qachan (1-dunya urushi dewridemu yaki ikkinchi dunya urushi mezgilidimu) kimler teripidin, qandaq shertler bilen Xitaygha qoshuwétilgenlikini éniqlap chiqishimiz kérek. Bu ishta Russiyening, Büyük Britaniyening, Türkiye we Xitayning oynighan oyunlirini iz qoghlap tekshürüshimiz kérek.Közimizni échip, etrapliq izdinip, milliy dawaning qatimalliship ketken kona métodini islaha qilip, teshkilatlinishimizni shekildin mezmunghiche zamaniwiylashturush kérek.
Düshmenning milliy dawayimizda kéyinki birqanche yilda otturgha chiqqan meghlubiyetlerni keltürüp chiqirishta biwaste emes wastiliq halda dawayimizgha singip kirgen milliy munapiqlar arqiliq emelge ashurghanliqini xelqimizge ochuq-ashkare agahlandurush, jiddiyetni telep qiliwatqan her zaman xatirletmekte payda bolghan meselidur!

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Höhümiti Medeniyet Ménistirliki

15.April 2015 Germaniye

Shahkichik Mujahit Qeshqiri Uyghurlargha Yene Sherep Keltürdi

3894869773110874076969567404269455788390594416157230o

Türkiye awazi radiyosi xewiri: sherqiy jenubiy anadolu (GAP) zhurnalistlar birliki teripidin ötküzülgen 12 -nöwetlik «(GAP) oskar mukapati» alahide murasim bilen tarqitip bérildi.
Adiyaman unéwérsitéti konférans zalida ötküzügen murasimda bir qanche on sahe boyiche mukapat tarqitildi. Uyghur perzenti 7 yashliq mujahit qeshqiri «(GAP) oskar mukapati»gha layiq körüldi.
«2015 – yilining eng ilghar waliysi» mukapatigha layiq körülgen adiyaman waliysi mehmut demirtash échilish nutiqida, 12 yildin buyan en’eniwiy shekilde, türkiye we türkiye etrapidiki shundaqla balqan rayoni we türk dunyasidiki her sahe ilghar shexslirige tarqitilip kéliwatqan «(GAP) oskar mukapati»ning türkiyediki eng nopuzluq xelq’araliq mukapatlar qatarida orun alghanliqini we axbarat sahesidiki démokratik qimmet qarashlarning tereqqiy qilishigha, bolupmu adiyamanning xelq’aragha tonulishigha zor töhpe qoshuwatqanliqini éytti.
Murasimda hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént guruppa bashliqi wekili ehmet aydin ependi «2015 – yilining eng ilghar siyasetchisi» mukapatigha érishti.
Türkiyede uyghur mesilisi tilgha élin’ghan haman sehnilerdiki söyümlük yangraq sadasi derhal eske élinidighan uyghur perzenti 7 yashliq mujahit qeshqiri, yéshining kéchilikige qarimay qisqighine waqit ichide onlighan téléwiziye qanilida, shundaqla xelq’araliq we döletlik qanche onlighan murasimlarda shé’ir oqup, uyghurlarning türkiyede, bolupmu türk dunyasida tonulishigha zor töhpilerni qoshüsh arqiliq simwollashqan bir isimgha aylan’ghanliqi yüzisidin «2015 – yilining eng ilghar pa’aliyetchisi» mukapatigha érishti.

1445397177oscar
Mujahit qeshqiri buningdin ilgirimu 2 chong xelq’araliq mukapatqa érishken idi. U 2014 – yili b d t medeniyet, ilim – pen we ma’arip teshkilati teripidin «isma’il gaspirali yili» bolup élan qilin’ghanliqi munasiwiti bilen türk dunyasi zhurnalistlar jem’iyiti uyushturghan «isma’il gaspirali xelq’araliq insan heqliri we zhurnalistlar mukapati» murasimida, « isma’il gaspirali türk dunyasi shé’ir mukapati»gha, andin 2015 – yili mart éyida ustanbulda «türk dunyasi xelq’araliq xizmet mukapati»gha érishken idi.
Mujahit qeshqirining dadisi mirkamil qeshqiri bu mukapatni zulum astidiki uyghurlar namidin alidighanliqini we chongqur rexmet éytidighanliqini bildürüsh bilen birge (GAP) zhurnalistlar birliki bashliqi zeynel abidin qiymaz ependige kök bayraq we mehmud qeshqirining resimini teqdim qildi.
Murasimda ezerbeyjan parlamént ezasi ganira pashayéwa xanim türkiye we ezerbeyjan otturisidiki munasiwetlerning tereqqiyatigha zor töhpilerni qoshqanliqi yüzisidin «2015 – yilining eng ilghar siyasetchisi» mukapatigha layiq körüldi.
U sözide, türk dunyasidiki ishghaliyet astida éziliwatqan qérindash xelqler üstide alahide toxtaldi we: «qirim mana hazir eng éghir siyasiy yétimlikni bashtin kechürmekte. Qarabagh téxiche ermen ishghaliyitidin qutulghini yoq. Sherqiy turkistan déyilgende, kichik mujahit qeshqirining shé’iriliridiki yarqin nale – pighanlar yürek -baghrimizni puchilimaqta. Qisqisi birlik we barawerlikimizni puxtilap, bu rayonlarda murini – murige tériginimizdila andin bu köz yashlirini toxtitalaymiz. Biz choqum bu rayonlardiki tesir küchimizni ashurup, zulum we naheqchiliqlargha qarshi küresh qilishimiz kérek. Rayonimizdiki oyunlarni bozup tashliyalishimiz üchünmu birlikte küchlinishimiz shert. Chünki bu oyunlargha qorban qiliniwatqan kishiler yene shu bizning qérindashlirimizdur. Biz ezerbeyjan xelqimu bu xil zulumlarning azabini yetküche tarttuq. Shunga bashqa qérindashlirimizning azab chekmesliki üchün küresh qilishimiz, birlik we barawerlikimizni téximu mustehkemlesh pikri etrapida birlikke kélishimiz lazim» dédi.

Kichik Mujayid-3
Marakeshning türkiyede turushluq bash elchisi lotfi ud ependi bilen albaniyening türkiyede türüshlüq bash elchisi genji mujazh «2015 – yilining eng ilghar déplomatiye xadimliri» mukapatigha layiq körüldi.
Murasimda süriye türkmenliri mejlisi bashliqi abdurrehman mustapa, iraq türkmen fironti bashliqi irshat salihi, shimaliy qibris türk jumhuriyiti xelq partiyesi bashliqi huseyn öz gürgün, roméniye bükresh wilayiti waliysi pa’ul nikolay pitrowran, kosowa borjaliy ijtima’iy birliki partiyesi bashliqi doktor zelimxan mehmedli qatarliq ilghar shexshlerningmu mukapatqa layiq körülgenliki élan qilindi.
Murasimda yene ataqliq naxshichi mine chayir’oghli «2015 – yilining eng ilghar sen’etchisi» mukapatigha, seljuq bayraqtar bolsa, 24 sa’et hawada uchalaydighan uchquchisiz ayropilan ishlepchiqarghanliqi üchün «2015 – yilining eng ilghar mebleghchisi» mukapatigha irishti.
Murasimda yene 3 téléwiziye qanili, oxshash bolmighan sahaler boyiche nam chiqarghan 10 gha yéqin zhornalist mukapatqa érishti. Eng ilghar idare – organ sahesi boyiche «yépek yoli istratégiyelik tetqiqat idarisi» bashliqi ataqliq zhornalést seyfullah türksoy mukapatqa layiq körüldi.

Barin Inqilawini Xatirleymiz!

Barin Inqilawini Xatirleymiz!Barin Shehitliri Nur Ichide Yatsun! Janabiy Alla Ularning Ghayisini Qutsallashturghay!

 

 

Barin Quralliq Jihadiy Heriketning Aldi Keynide

Azatliq Üchün
04.04.2015
1990- yili 4- ayning 5- kuni barin yézisida 500 mujahid 22454 esker bilen 5 kéche – kündüz jeng qilghan. 19 ming nopusi bolghan barin xelqini 22454 xitay esker muhasirge alghan, yeni barinda bir kishige birdin artuq quralliq esker toghra kelgen.
Sherqiy türksitanning qisqiche tarixi
Sherqiy türksitan qedimdin bashlapla uyghur qatarliq türkiy xelqining ana wetini. Tarixqa qaraydighan bolsaq sherqiy türkistan xelqi bir qanche qétim musteqil dölet qurghan we öz aldigha hakimiyet yürgüzgen xelq. Xitay sherqiy türkistanni xitayning zémini dep jar sélip keldi. Emma tarixqa qaraydighan bolsaq, sherqiy türkistanda bir qanche qétim musteqil dölet we impiraturluq qurulghan. Misal aldighan bolsaq, hon impiratuluqi, orxun uyghur döliti 646 – 840 – yillar, qaraxaniylar döliti (840 – 1212) uyghur se’idiye xanliqi( 1514 –1679). Bedewlet yaqub beg qurghan qeshqeriye döliti ( 1860 – 1875 ). Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti (1933 – 1934 ). Sherqiy türkistan jumhuriyiti ( 1944 – 1949 ) qatarliq namlarda sherqiy türkistanda musteqil dölet qurulghan. U tupraqlarda bizning ejdadlirimiz musteqil hör yashap kelgen. Tarixta qurulghan bu döletler xitay we rus ishghalchiliri teripidin weyran qilin’ghan. Gerche xitay sherqiy türksitanni uzining zémini ikenlikini dawa qilghan bolsimu bu zémin xitayning emeslikining tarixi ispatliri mewjut. Misal alidighan bolsaq bu zémnda yuqirida dep ötülgen musteqil döletler qurulghan. Ikkinji misal bolsa xitayning esli chigirasi seddichin sépilining ichki qismi xitayning zémini bolup, seddichinning sirti xitaygha tewe emes. Üchünji ispat bolsa xitay sherqiy türkistanni eng axirida 1884 – yili ishghal qiliwalghanda sherqiy türkistanning namini yéngidin qolgha kelgen tupraq dégen menidiki shinjanggha özgertkenliki ispat bolidu. Buni xitaylar özlirimu yaxshi bilidu emma zumigerlik we hiliygerlik bilen sherqiy türksitanni bizning zémin dep jar sélip keldi.
1884 – yilidiki ishghaliyettin buyan sherqiy türksitan xelqi héch qachan ishghaliyetni qobul qilmidi we azadliq we musteqilliqini qolgha keltürüsh üchün küresh qilip keldi. Bezi menbelerde déyilishiche sherqiy türksitanda hazirghiche azadliq üchün 200 din artuq chong quralliq küresh bolghan.
Bezi menberlerde, xitay sherqiy türkistanni ishghal qiliwalghan 1949 – yildin 2009 – yilghiche bolghan 60 yil jeriyanida 420 qétim chong heriket bolghanliqi yézilghan.
Bügün biz xatirlep murasim qiliwatqan barin jihadi heriketmu ashu musteqilliq we azadliq heriketlerning birsi hésablinidu.
1990 – yili 4 – ayning 5 – küni aqtu nahiyisining barin yézisida qumandan zeydin yusupning bashchiliqida, wetenni ishghal astidin qutuldurush, xitay kommunist hakimiyitini aghdurup tashlap sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurush meqsitide keng kölemlik quralliq heriket qildi.
Zeydin yusupning bashchiliqida barin yézisida 200 din artuq yashlar jem bolup aldi bilen sherqiy türksitan islam partiyisi namda teshkilat qurghan we bu teshkilatning ghaye meqsetlirini beligilep qarar alghandin kéyin quralliq jihad qilidighanliqini, wetenni azad qilip sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushni meqset qilghan.
Barin inqilawining kélip chiqish sewebliri we basturulush jeriyani
1990 – yilining béshida sherqiy türkistan islam partiyisi jamal muhemmedning öyide 1 qétim «partiye yighini» échip xizmetlerni mexsus muhakime qilip orunlashturghan. 1990 – yil 2 – ayning béshida «say mesjid» te 2 – qétim yighin achqan. 3 – ayning 15 – küni mexte qushmaqning öyide 3 – qétim yighin échip qoral- yaraq, oq dora teyyarlash mesilisi bilen intizam mesilisini muzakire qilghan. «mexpiyetlikni qattiq saqlash kérek. Kim mexpiyetlikni ashkarilap qoysa uni pütün a’ilisidikiler bilen qoshup öltüriwétish kérek……» dep belgiligen. 3 – ayning 25 – küni «say mesjid» te 4 – qétim yighin échip qoralliq heriketning künkrét teshkili aparati we ish teqsimatini muhakime qilip, shexsler boyiche éniq wezipe teqsim qilin’ghan.
Zeydin yüsüp (yene bir ismi zeydin qari) shu chaghda 26 yash. Barin jihadi heriketning bash qumandani, u 1989 – yildin bashlap barin yézisida mexpiy halda sherqiy türksitan islam partiyisi namda teshkilat qurup, köp sanda yashlarni u teshkilatqa ezaliqqa alghan. Qural – yaraq toplap mujahidlarni herbiy meshiqlendürgen.
Abdughéni tursun, jihadi heriketning mu’awin bash qomandani qoshumche maliye mes’uli.
Jamal memet qoralliq heriketning mu’awin bashliqi.
Issaq hoshur qoralliq heriketning arqa sep qomandani.
Abduréhim tursun uchur – alaqe mes’uli.
Memet turdi qatnash qomandani.
Exet tiliwaldi, mujahidlarning 1 – topining qomandani.
Turghun issaq 2 – topining qomandani bolghan.
Teshkilatning pütün heriket mixanizimi sizilip wezipe teqsim qilin’ghan we teyyarliq pütkendin kéyin heriketni bashlighan.
1990 – yili4 – ayning 5 – küni 500 din artuq mujahid yashlar merhum zeydin yüsüpning qomandanliqida ishghalchi xitay kommunist hakimiyitige qarshi barin yézisida quralliq jihadi heriket qildi. Bu heriket sherqiy türksitan xelqining azadliqqa intilish iradisini téximu kücheytti we shuningdin buyan sherqiy türkistanda xitay ishghaliyitige qarshi her xil shekilde qarshiliq körsitish heriketler dawam qilip keldi. Bu heriket, sherqiy türkistan xelqining oyghanliqini, xitay ishghaliyitini hergiz qobul qilmaydighanliqini, hör musteqil yashash iradining mewjutluqini xitaygha we dunyagha körsetti.
Aldi bilen barin jihadi herikitining qandaq bashlan’ghanliqi toghrisida toxtilishitin ilgiri barin we sherqiy türkistanning shu chaghdiki weziyitige köz yügürütüshke toghra kélidu. Xitay kommunist ishghalchiliri sherqiy türksitanni bésiwalghan 1949 – yilidin bashlap sherqiy türkistan xelqining dinini, tili milliy medeniyitini asimlatisiye qilishqa bashlidi, milliy yadikarliqlirini weyran qildi. Gumandang qalduqlirini tazilap bolup chiqip kétimiz dep wede bergen aldamchi xitaylar, aq köngül xelqimizni aldap , héch qandaq qural küchige tayanmastinla hiyligerlik bilen sherqiy türkistanni ishghal qiliwaldi. Eger u dewrde qural küchi bilen ishghal qilishni meqset qilghan bolsa urushta choqum meghlup bolup kétishi éniq idi. Chünki u dewrde sherqiiy türksitanning pütün bir quralliq milliy armiyisi bar idi.
Bay dixan, pomshuk dégen nam asitida kishilerning mal- mülk, öy – makanlirini tartiwaldi. Kommunna dégen nam astida insanlarni heqsiz ishlitip aram bermidi, dini alimlirimiz we ziyaliylirimiz türmige qamidi yaki öltürüldi, insanlirimiz éghir emgeklerge sélinip haywandin better xorluqqa uchiridi, kemsitildi. Ishligen heqqini bérish uyaqta tursun ach – yalingach tashlap qoydi, nurghun insanlirimiz achliqtin ölüp ketti. Medeniyet zor inqilabi dégen nam astida nurghun tarixiy yadikarliqlarni, tarixi eserlerni köydürüp weyran qildi, alimlirimizni yoq qildi. Xitay sherqiy türkistanda, milliy, dini, medeniyet jehette asimlatisiye qilish siyasiti yürgüzüp sherqiy türksitan xelqige éghir derijide zulum qildi.
1980 – yillardin kéyin xitay kommunist ishghalchiliri ötmüshtiki xataliqlirini tonup yetti we insanlargha bir az kengichilik boldi. Sherqiy türkistan xelqimu bir az nepes aldi, bu jeriyanda, xitayning türmiliride yétiwatqan dini we penni alimlirimiz qoyup bérildi. Qaghliqta alemdin ötken meripetperwer dini alim merhum abdulhekim mexsum hajim qatarliq alimlar türmidin chiqqandin kéyin xelqimizge ilim – meripet ögitishke bashlidi, milliy aqartish heriketliri élip bardi. Nurghun yashlar dini, milliy ang chüshenchige ige boldi. Nurghunlighan yashlar wetenperwer, teqwa musulman bolup yétiship chiqti. Xelq arisida islami oyghunush peyda boldi, mushundaq bir weziyette yeni 1980 – yillarning axirlirida xitay toghut cheklesh siyasiti yürgüzüp, 2 din artuq perzent körüshni cheklidi. Bu siyasetke boy sunmighanlarning buwaqliri 8 yaki 9 ayliq bolghan bolsimu anining qursiqida mejburi chüshüriwitildi. Dunyagha köz achmighan nurghun buwaqlar anining qarnida turup ölüp ketti. Xitay köchmenlirini yötkep sherqiy türkistan’gha yerleshtürshke bashlidi. Xitay yene uyghurlargha bésim we zulum qilishqa bashlidi.
Bu naheqchilikke chidap turalmighan qelbi oyghaq bir türküm yashlar 1989 – yili merhum zeydin yüsüpning bashchiliqida sherqiy türkistan islam partiyisini qurup chiqti we xitay ishghaliyitige qarshi quralliq heriket qilish üchün teyyarliq qildi. Qeshqer we barinda jem’iy 5 qétimliq yighin échish netijiside hem teshkilat hem quralliq heriket pilanini muzakire qildi. Shuning bilen 1990 – yili 4 – ayning 5 – küni aqtuning barin yézisida xitay ishghalchilirigha qarshi resmi quralliq heriketni bashlidi. Bu jihadi heriket mundaqla tasadipi chiqip qalghan bir qozghilang bolup qalmastin belki shu dewrning shara’itigha xas qurallar bilen qurallan’ghan muntizim eskerliri bolghan bir heriket idi. Bu jihadiy heriketke qatnashqanlarning köp qismi barin xelqidin teshkil qilin’ghan bolsimu, qeshqer, xoten, qaghiliq, yeken, yéngisar, kucha we ghulja, aqsu qatarliq sheherlerdin kélip qatnashqan yashlarnimu öz ichige alghan. Bu heriket barin yézisighila emes belki pütkül sherqiy türksitan xelqige wekillik qilidighan bir muhim heriket idi. Bu quralliq heriketning asasi meqsiti, wetinimiz sherqiy türkistandin xitay ishghalchilirini qoghlap chiqirip, wetenni azad qilish we sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushtin ibaret.
Bu yerde tekitleshke tégishlik noqta shuki, barin mujahidlirining, sherqiy türkistan islam partiyisi namda teshkilat qurghanliqini we sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushni meqset qilip quralliq jihadiy heriket qilghanliqini qobul qilmaydighan köz qarashlar mewjut, emma bularning ishenchilik we toghra ikenlikini ispatlaydighan hayat shahitlar hazirmu yashawatidu. Bu heqte hetta düshminimiz xitay kommunist hakimiyitimu barin mujahidlirini eyblep yazghan maqalilirida, ularning shu namda teshkilat qurghanliqini we sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushni meqset qilghanliqini tilgha alghan.
1990 – yillarda sherqiy türksitanda qan ichip yürgen jallat sung xenliyang barin inqilabigha alaqidar bir kitap neshir qildurup, kompartiye ezalirigha mexpi tartqan bolup. Bu höjjetlik mexpi kitabta barin jihadi herikiti toghrisida toxtilip, barin yézisida yüz bergen bu heriketning, teshkillik, pilanliq, meqsetlik halda élip bérilghanliqini meqsitining kompartiyini aghdurup ornigha sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurush ikenlikini yazghan.
Barin inqilabining bashlinish jeriyani
Barin yézisida sherqiy türkistan islam partisi rehbiri zeydin yusup qomandanliqida élip bérilghan quralliq heriketke qatnashqan uyghurlarning sanini toghrisida deslepte 200 kéyin 500 kéyin qatnashquchilarning sani köpiyip 700 din éship ketkenliki ilgiri sürüldi. Barin jihadiy herikitining qumandani zeydin yüsüp heriketni bashlashtin ilgiri xitay kommunist hakimiyitige xitab qilip mundaq xet yazghan: « her qandaq hökümet adem öltürgenlerni atidu. Yézimizda 250 ayalning balisi chüshürwétildi. (1989 – yili bir yilliq san) bundaq qilish qatilliq hésablinamdu? Hésablanmamdu? Néme üchün étilmaydu?…. Ichkiridin ürümchige her 15 minutta bir poyiz kélip turidiken, kelgenlerning hemmisi xitay , biz uyghurlargha pilanliq tughutni yolgha qoyushning ornigha xitaylarni keltürmise bolmamdu…? Biz küresh qilip xitaylarni sherqiy türkistandin qoghlap chiqirishimiz kérek…. Pilanliq tughut emeldin qaldurulsun. Sherqiy türkistan’gha xitay köchürüsh toxtitilsun. Xelqimiz üstidiki baj – séliq mejburiyet yenggillitilsun. Xitay milletchiliki tügitilsun, izishke, yutuwélishqa, xorluqqa qarshi turimiz», dégendek telepler sun’ghan kéyin yéziliq hökümetke bésip kirip resmi heriketni bashlighan.
4 – ayning 5 – küni ular yéziliq hökümet binasi we qorusini igilep, basturushqa kelgen xitay eskerliri bilen qattiq jeng qildi. Deslepki qedemde xitaylarning 500 qoralliq eskiri qarshiliqqa uchrap meghlub bolushqa az qalghanda, 4 – ayning 6 – küni seher sa’et 4:30 da 400 din artuq zamaniwi qorallan’ghan xitay eskerliri hujumgha qilghan. Arqidin yene 10 nechche ming muntizim xitay armiyisi keltürülgen. Hawa armiyisi, bingtüen topchi qisimliri, tank qatarliq éghir qurallar bilen qorallan’ghan herbi qisimlar bolup jemi 18 ming herbi we saqchi qismliri inqilapni basturushqa qatnashqan. Köp sanda xitay we milliy munapiqlar barin mujahidliri teripidin öltürüldi. Lékin düshmenning küchi nahayiti zor bolup, yardemsiz qalghan mujahidlar jengning ikkinji küni yeni 6 – april künila 48 kishini shehid berdi. 193 kishi yarilandi. 30 kishi tutqun qilindi. 10- april ettigen sa’et 3 yérimghiche bolghan qarshiliq jengliride yene 59 mujahid shéhid bolghan. 7 kishi éghir yarilinip esirge chüshüp qalghan. Chékiniwatqanlardin 200 nechchisi tutulup qalghan. Jemi 5 künlük qanliq jengde 107 kishi shéhidlik sharapitige érishken. Ularning arisida qomandan zeydun yusup, is’haq hoshur, muhemmet turdi, muhemmet tursun qatarliq rehberlermu bar.
Köchmen xitay sung xenliyang neshir qildurghan kitabta yézilishiche, barin inqilawigha qatnashqan uyghurlarning sani 500 déyilgen, buningdin 107 kishini étip tashlighanliqini toplam 289 kishini tutqun qilghanliqini bildürgen bolsimu xitay eskerliridin qanche kishining ölgenlikini yoshurghan. Közi bilen körgen shahidlarning bildürüshiche, barindin qeshqerge 10 din artuq mashina bir qanche kün xitay jesedlirini toshighanliqini közi bilen körgen.
500 kishilik barin mujahidlirigha qarshi xitay hakimiyiti bu urushqa toplam 22454 quralliq esker qatnashturup, urush 4 – ayning 5 – künidin 10 – küni sa’et 3:00 kiche qattiq dawam qilghan yeni u qétimqi urush 5 kéche – kündüz dawam qilghan. 500 mujahid xitayning 22 din artuq eskeliri bilen 5 kiche kündüz urush qilghan we axirida teslim bolmay shehid bolghan.
Allah ta’alaning qur’an kerimde heqiqiy möminning qandaq bolidighanliqini ipadilep mundaq deydu: «shübhisizki (heqiqiy) möminler allahgha we uning peyghembirige iman keltürgen andin imanida shek keltürmigen, malliri bilen janliri bilen allah yolida jihad qilghanlardur. Ene shular iman dewasida rastchillardur». Süre hujurat 15 – ayet.
Barinda shehid bolghan shu mujahidlirimiz mana bu ayette allah rastchilliq bilen süpetligen heqiqiy möminlerdur. Islam dini we musulmanlar ularni mushundaq süpetleydu. Ular heqiqiy mömin we heqiqiy shéhidlerdur. Insha’allah.
Barin jihadi heriketke qatnashqanlar sotqa tartildi
1990- yili 30- awghustta zalim xitay kommunist hakimiyitining sotchi emeldarliri, barin mujahidliridin sulayman sopi, qurban muhemmet, ghopur ewellerge ölüm jazasi berdi. Emet muhemmet, turghun xoja, exet hesenlerge ölüm jazasini 2 yil kéchiktürüshke, jamal muhemmet qatarliq 5 kishige muddetsiz qamaq jazasi berdi. Shu chaghda jemi’i 103 kishige jaza höküm qildi. Zalim xitay tajawuzchiliri, barin herkitige yardem bergen we hisdashliq qilghan dégen töhmetler bilen qeshqer wilayitidiki 10 nahiye- sheherdin 2000 uyghurni yolsiz qamaqqa aldi. Barin yézisini xarabiliqqa aylanduruwetti. Xitay jallatliri hetta büshüktiki bowaqqa oq yaghdurdi. Bu weqedin kéyin xitay ishghalchiliri herbi qisim, saqchi- zhandarma we bingtüenning 6 déwiziye eskerlirini heriketlendürüp qeshqer, atush, xoten we aqsu wilayetliri uzun muddet muhasirge alghan.
Düshmenning qural jehette küchlük ikenlikini , düshmen bilen herbiy jehette teng emeslikini bilip turup bashlan’ghan bu heriketning ikki sewebi bar idi. Birinchi sewebi, düshmen küchige taqabil turush üchün imani küch, zulumgha bash egmeslik, mustemlikni qobul qilmasliqtin ibaret rohi küchtin jasaret alghan. Yene bir tereptin bu heriket belgilen’gen muddettin burun bashlan’ghan. Yeni barin’gha toplan’ghan mujahidlar xitaygha qarshi jihadi heriketni bashlashtin ilgiri, qural – yaraq, iqtisad we at toplash teyyarliqi élip bérish jeriyanida pash bolup qélip heriketni belgilen’gen muddettin ilgiri bashlashqa mejbur bolghan. Barin yézisigha qoshna bolghan yéngisarning egüs yézisida danish isimlik bir kishining étini sétip bérishni telep qilghande mezkür kishi étini sétip bérishni ret qilghandin kéyin talash tartish bolghan kéyin, mezkür danish isimlik xa’in, ularning meqsitini bilip qélip xitay saqchilirigha pash qilghan, shuning bilen barin mujahidliri urush teyyarliqi toluq pütmigen bolsimu belgilen’gen muddettin burun qozghilip 1990 – yili 4 – ayning 5 – küni quralliq heriketni resmi bashlighan.
Barin herikitining ehmiyiti, alahidiliki we uning netijiliri
Barin jihadi herikiti teshkillik we muntizim üzül-késil élip bérilghan bu heriket sherqiy türkistan xelqining azatliqqa bolghan ümidwarliqini kücheytti. Barin mujahidliri sherqiy türkistan xelqining, ishghalchi xitayning ishghaliyitini qobul qilmaydighanliqini we zulumgha bash egmeydighanliqini körsetti. Bu inqilap xitayni qattiq sarasimgha saldi. Chünki bu qétimqi inqilap xitay sherqiy türkistanni ishghal qiliwalghandin biri xitaygha bérilgen ejellik zerbe boldi. Barin jihadi herikiti, sherqiy türkistan xelqining 200 yildin biri xitay ishghaliyitige qarshi élip bériwatqan azatliq heriketlerning dawami we eng muhimi idi.
Barin quralliq herikiti sherqiy türkistanning pütkül sheher- rayonlirigha tesir körsetti. Bu inqilap xitayning ishghaliti astidiki sherqiy türksitan xelqini gheplet uyqudin oyghatti. Kimning dost kimning düshmen ikenlikini tonutti. Azadliqqa hörlükke intilish, ishghalchigha qarshi turush iradisini kücheyitti. Ishghalchi zalimlargha qarshi ghezep – nepret oti lawildap yandi. Ishghalchi xitaylar bilen sherqiy türkistan xelqi arisida dost bilen düshmen, zalim bilen mezlumdin ibaret ikki sep ayrish weziyiti shekillendi.
Bu heriket yene xelq’aradimu zor tesir körsetti. Weten sirtidiki 1934- yildin taki 1980- yilighiche bolghan ariliqta chet’ellerge kétishke mejbur bolghan muhajirlar 1992-yili dékabirda türkiyening istanbul shehrige jem bolup, ”sherqiy türkistan milliy qurultiyi“ ni qurushqa türtke boldi we uningdin bashqa yene sherqiy türkistan islam partiyisining qaytidin qurulup weten ichi we sirtida küchiyishi, musulman sherqiy türkistan xelqining xitay tajawuzchigha qarshi jihadiy heriket sépining kéngiyishige, heqiqetning choqum ghelbe qilishigha bolghan ishenchning küchiyishige wesile boldi.
Sherqiy türkistan xelqining tajawuzchi xitaylarni jezmen qoghlap chiqirish, azadliqni qolgha keltürüsh, xelqimizning dunya we axirettiki bext-sa’aditini qolgha keltürüsh üchün adaqqiche küresh qilidighanliqini namayen qildi. Barin jihadiy xitay tajawuzchilirigha qattiq bir zerbe urdi! barin jihadiy axirlashqan bolsimu, sherqiy türkistanda xitaygha qarshliq körsitish heriketler toxtimay dawam qilmaqta. Barin jihadiy herikitidin ilham alghan jenggiwar uyghur pidayilar xitaygha qarshi emeliy heriketke ötti.
Xelqimiz ta hazirghiche barin herikitide pidakarliq körsetken mujahid qehrimanlirimizdin ilham élip xitay ishghalchilrigha qarshi oxshimighan usullar bilen qarshiliq heriketlirini dawam qiliwatidu. Ishghaliyet hergizmu qobul qilinmaydu, zulummu héch qachan dawam qilmaydu, qudretlik allah, tarixtin buyan dunyada zalimliq qilghanlarni bashqilargha ibret üchün mushu dunyadila jazalap kéliwatidu. Sherqiy türkistanda xitay zulumi, xitay ishghali choqum yoqaydu, zalimlar jazasini tartidu, kök bayraq sherqiy türkistan asmanlirida lepildeydighan künler kélidu, xelqimiz azadliqqa érishidu, bu arzu – isteklirim bilen sözimni axirlashturimen.

Sherqiy Türkistan Jumhurriyitining 70 yillighini hatirleymen!

11060296_10153137854449730_2117424921486667007_n

(  IZ )

Kelgusini körush üchün zörur bolghan nur peqet ötmushni toluq we toghra bilishtin ibaret.

(Xatire deptirimdin)

Sherqi Türkistan Jumhuryiti bundin 70 yil muqedem, muqedes sejdigahimiz Uyghuristanning shimalidiki güzel makan Ilida, minglighan –onminglighan yigit –qizlirimizning issiq qanlirining bedelige meydangha kelgen.

Sherqi Türkistan Jumhuryeti bolsa Uyghur yiqinqi zaman tarixidiki, Uyghur xelqi söyunup, pexirlinip suningdek chongqur azap ingimiz bilen esleydighan, Musteqqil bir döwlet aparatigha ige bolghan, döwlet ustqurulmiliri toluq bolghan, shu zamanighan layiq herbi esliheler bilen qorallanghan , jenggiwar Armiyesi bolghan birdin-bir musteqqil Jumhuryettur.

Sherqi Türkistan Jumhuryitining qurulushigha sewep bolghan asasliq amil yenila Xitay mustemlikichilirining yeni shu chaghdiki hakimyet yurgiziwatqan Gomindang hökumitining wetimiz Uyghuristandiki éghir milli zulum chidimay qarshiliq inqilawi yolgha mangghan, Ili wadisidiki Olastay taghlirida partizanliq herket qiliwatqan  merdane, batur oghlanlirimizdin Ghini batur, Fatiq batur(Tatar millitidin), Ekper batur(Qazaq millitidin) qatarliqlarning qozghilaghi sewep bolghan.

1944-yili 10-ayning bashlirida Nilqa nahiyesining Gomindang saqchi bashlighi 50 yiqin toluq qorallanghan chirikliri  bilen Ulastaygha kilip „At sélighi, Chöp silighi“ dep qanchilighan biguna ademlerni urup, bir nechchisni baghlap, kembeghel Dixan-charwuchilarning At-ulaqlirini bulang-talang qilidu. Shu chaghalrda Jalinqul, Jattoghan, Köktay digen yerlerde adem toplap yurgen Ghini baturlar bu pajieden xewerdar bolidu.  Partizanlar derhal atlinip, Ghini baturning „Hurra“ dep, Tapanchisidin itilghan bir pay oq bilen bir chirik yer chishleydu. Tuyuqsiz qilinghan bu wujumdin chirikler tire-pireng bolup,10 öluk tashlap beder qachidu. Mana bu erkinlik üchün, milliy Roh üchün, musteqqilliq üchün itilghan 1-pay oq idi. Bu Qozghilang ghelbisidin  kiyin Ghini baturlarning sipige qoshulghan yigitlerning sani tézdin köpiyip 500 ge yitidu. qozghilangchilar derhal seplirini muntizimlashturup, 3 etretke bölinidu.

1-etretke qomandan Ekper bolidu.

2-etretke qomandan Fatiq batur bolidu.

3-etretke qomandan Ghini batur bolidu.

Buning bilen  qozghilangchilar derhal Nilqa nahiyesige wujum qilip, qattiq jenglerdin kiyin 10-ayning 12-küni Nilqini azat qilidu. Partizanlar sani 800 ge yitidu. 10-ayning 19-küni partizanlar seplirini qaytidin tertipke silip, Düshmenning Mazar digen yerdiki istikamlirigha wujum bashlaydu. Mazar 21-chisla azat bolidu. Partizanlar arqa-arqidin qilinghan birnechche qitimliq jenglerdin kiyin Ghulja sheherde aktip paaliyet qiliwatqan “Azatliq teshkilat” -ning orunlashturushi boyiche 11-ayning 6-küni ,3 yölunish boyiche Ghulja sheherrni muasirgha alidu. Pilan boyiche Ghini batur qomandanliq qilghan etret Ghuljining sherqi jenubi teripidin, Seyit batur(Ekper baturning inisi, Ekber batur urushta Qurban bolidu) Sherqi shimaldin, Fatiq batur gherip tereptin wujum qilip, düshmen chiriklirini tézlik bilen meghlup qilidu. Abdukirem Abasof  Ili wilayetlik saqchi idarisige wujum qilip, düshmenning qattiq qarshiliq qilishi bilen qattiq jeng bolidu,  Saqchi idarining bashlighi Gaw Wiying menglup bolishining aldida qanxurluq bilen insan qilipidin chiqqan wehshi usullar bilen Saqchi idarisige biguna solangha 280 Uyghur ölturup, hajetxanigha tashlaydu, patmighanlirini Saqchi idarisi ichidiki Quduqqa usti-ustige qistap tiqidu. Düshmen meghlup bolup saqchi idarisi ilinghandin kiyin Partizanlar nurghun qoral, oq-dorilarni ulja alghan bolsimu likin nahayiti ichinishliq bir paajihe bilen uchrishidu. Düshmen teripidin ölturulgengenlerning közliri oyulghan, put-qolliri kisilgen bolup, bu ichinishliq körunush Partizanlarning düshmenge bolghan ghezep-nepritini hessilep ashuridu.

Ghulja azat bolghandin kiyin  Azatliq teshkilatining heyet ezaliri derhal yighin ichip “Sherqi Türkistan Jumhuriyitining”  siyasi programmisini tuzup chiqishni qarar qilinidu bu wezipe shu chaghda tesis qilinghan  “Sherqi Türkistan Géziti“ ning bashlighi Hebibulla (Hebib) ependige tapshurulidu. Hebib ependi nahayiti bilimlik kishi bolsimu bu wezipini nahayiti mes´hulyetchanlighi küchluk bolghan wezipe ikenligini közde tutup, Sherqi Türkistan Gézitige kündilik maqalarni, xewerlerni yézish bilen meshhul bolup yurgen Exmetjan Qasimini

birge tuzushke teklip qilidu . Exmetjan qasimi bolsa 1914-yili 4-ayning 14-küni Ghuljida qol-hunerwen ailiside dunyagha kelgen, Exmetjan Qasimi kichik chighidila Dadisidin waqitsiz ayrilghan bolup, turmushning qiyinchilighidin Anisi bilen birge Taghisi Qasim ependining yinigha yeni hazirqi Qazaghistangha tewe bolghan Yerkenke köchop ketken . Yerkette 7 yil  bashlanghuch we ottura mektepni oqughandin kiyin 1937-yildin 1940-yilghiche Tashkent ottura asiye döwlet Uniwersitida oquydu we Moskovagha birip, Bilim ashurup Tarixi penler boyiche unwan alghan. Roschini nahayiti yashi bilidu.

1940-yili etiyazda Chöchek arqiliq wetinimizge qaytip kelgen we Shing Shiseyning zorawanlighi hökum surgen chaghlarda Urumchi türmisige qamalghan. Gomondang hökumiti kelgende türmidim chiqip, Ghuljigha qaytip kelgen. Mana bu exwallardin birqatar xewerdar bolghan  Hebib ependi, Exmetjan ependining bilimlik , weten, millet söyer yigit  ikenligini tonup yetken. Exmetjan ependi bu teklip qobul qilip shu chaghdiki bezi Ros´che qollanmilardin, Yawropa elliridiki Démmugratik döwletlerning Programmiliridin we Türkiye Jumhuryitininhg Programmilirini körup chiqip,  Uyghuristanning shuchaghdiki emeliy ehwalini chongqur teklil qilish arqiliq siyasi we ijdimaiy mezmuni mol bolghan we shu chaghdiki Dunya weziyitini we Uyghuristanning emeliyitige uyghun 9 maddiliq Programma layhesini Hebib ependige sunidu we bu 9 maddiliq Programma Sherqi Türkistanning Siyasi programmisi qilip bikitilidu. Bushundaq bir qatar muhim mesiller hel bolgahndin kiyin Sherqi Türkistan Jumhuryitini qurush teyarliq xizmiti tammamlinidu. 11-ayning 8-küni “Azatliq teshkilatining” yétekchiligide heyhetler yighini ichilip,  muhim mesiller muakime qilinip, qararlar ilindi. Qurulmaqchi bolghan Jumhuryetning döwlet aparatliri turghuzuldi. Ichki ishlar nazariti, Sehiye nazariti, Dinni ishlar nazariti, Ediliye nazariti, Maliye nazariti, Maarip nazariti, Herbi teminat idarisi, Transport idarisi qatarliq muhim organlar turghuzilidu  we ularning rexperliri bikitildi. Hökumet reisi Ilixan Töre, muawin reis Hekimbeg Hoja, idara heyet ezaliri Reximjan Sabirhaji, Abdukirem Abbasof, Muhemetjan Mesum, Hebibulla(Hebib) Yunichi, Enwer Musabayup, Obulheyri Töre, Maskalow qatarliqlar teyinlendi, bash katipliqqa Abdurup Mexsum teyinlinidu.

Döwlet bayriqimiz 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde quyrulghan Sherqi Türkistan Islam Jumhuryitining  döwlet  bayriqi bolghan Ay yultuzluq kök bayraq yeni Uyghur millitining simholi bolghan kök reng bilen muqedes Islam itiqatimizning simholi bolghan Ay yultuzdin birleshturlgen  Bayraq bolsa  döwlet bayriqimiz qilip bikitildu.

1944-yili 11-ayning 12-küni Ghulja sheherning köpkök asmidida Quyash bashqiche parlighan bolup, özining illiq nüri bilen bash Qish mevsimidiki qalduq yapraqlar  yuzini julalandurwetken idi. Ili xelqi bilen mungdash, zamandash, ezeldin uyghur xelqining dilawer, mert oghlanlirigha hem nepes, hem sirdash bolup kelgen, nechche waqittin biri biaram bolup, ghem-qayghu, dert-elemlirini ichige yutup, uzaqtin-uzaqqa tolghunup aqqan Ili deyyasi, öz wujudigha singdurgen jenggiwar , merdane qiyapitini ashkarlap, jush urup, shawqun chiqirip, örkesh yasap,  özini qiyan tashlargha urup, merwayit danchilirini etrapqa sixélik bilen chachritip, öz hisyatini ipadilimekte idi. mana shu tapta  Sherqi Türkistan Jumhuryitining reisi Ilihan Töremmu öz hemraliri bilen hökumet binasi ichide qisghin keypiyat ichide tentenige chömgen idi.

Ilixan Töre Shakirxan Töre oghli 1885-yili 3-ayning 21-küni hazirqi Qirghiztanning Toqmaq(Balasaghun) digen yiride halliq Özbek ailiside dunyagha kelgen. Edibiy tahellusi Saghuni, uning Atisi Shakirxan Töre chong oghli Ilimxan töre bilen Ilixan töreni Medinige oqushqa ewetken. Medinide oqughandin kiyin Buxara medirisliridimu ilim tesis qilghan. 1916-yili Toqmaq teweside Char Rossiyege qarshi qozghilang basturulghanda bu qozghilangning aktip ishktirachiliridin biri bolghan Ilixan Töre qichip yurgen . 1920-yili Qeshqerge kelgen, kiyin qaytishqa mejbur qalghan.1922-yili Sovet hökumiti teripidin qolgha ilinip bir mezgildin kiyin qoyup birilgen . 1930-yili qayta qolgha ilinip, 10 yilliq qamaqqa hökum qilinghan likin doslirining yardimi bilen Türmidin qichip chiqip, Ghuljigha kélip olturaqlashqan. Ghulja xelqi Ilixan Törige  nahayiti hörmet körsetken hetta u olturghan mehelini Ilixan Törening nami bilen “Törem mehelisi” dep atighan, hilihemmu bu mehele  shu nam bilen atilip kelmekte. 1937-yili jallat Shing Shisey teripidin Türmige tashlanghan. 1941-yili türmidin chiqqan. Ilixan töre türmidin chiqqandin kiyin Ghulja sheride bir tereptin Tiwiplik qilip, xeliqning jismani jehettiki axriqlirini dawalisa yene bir tereptin Chong medirislerde Dinni tebliq qilip, Xelqning meniwi jehettiki kisilini dawalap, Ghulja xelqini erkinlikke, Ilim- meripetke, heqqiqi islam eqidisige dewet qilghan we Ghuljida mexpi qurulghan Azatliq teshkilatining asasliq xadimi bolup qalghan.  Ghulja azat bolghanda Sherqi Türkistan Jumhuryitining reisi bolghan. Mana bu bidakar ustaz bugun Jumhuryetni Ghulja xelqi bilen birge ten-tene qilmaqta. To-top bolghan Yégit- Qizlar, ushaq balilar, aq saqal Bowalar, mukcheygen Momaylar qeddini ruslap, hökumet binasi terepke qarap seldek aqmaqta. Pütün memuri idarilerge isilghan Gomindangning bayrighi yulup, ilip tashlinip, ornigha kök Ay-yultuzluq bayriqimiz jewlan qilip lepildimekte. Mana bu Uyghur millitining erkinligining, musteqillighining simholi idi.  Mana bu uyghur millitining milliy iradisining mehjutlughining, adaletsizlikke, mustemlikichilikke bolghan qarshiliq küchidin mehrum qalmighanlighini roshen ipadisi idi. Kök bayraqtin jiwalighan nürlar esirlerdin biri zulmet qaranghuluq ichide qalghan Millitmizning rohiyet dunyasini yorutup, Oghuzxan rohini yene bir qitip oyghutup, Insanning qimmitini, erkinlikning qimmitini, Azatliq söygisini, Hayatning cheksiz qedir-qimmitini Millitimizge his qildurghan idi. Hökumet binasi aldigha yighilghan xelq “yashisun sherqi Türkistan !”,  “ yashisun Ay Yultuzluq kök bayraq” dep, töwlighan awazliri Ghulja sherini zil-zilge saldi. Bu chin yurektin itilip chiqqan yangraq awazlarning  Tengri téghidiki  eksi sadaliri ta Tarim wadisigiche tarqilidu.

Ilixan Töre hayajan ichide Hökumet binasi aldiki Gomindangchilar teripidin oruntilghan Shirning geyjgisige dessep turup, Xelqqe mundaq nada qildu:

“Essalamu eleykum, eziz qirindashlar! Men bugün Sherqi Türkistan Jumhuryiti namidin esirlerdin biri mustemlikichilerning qatmu-qat zulumi chekken Uyghur xelqi öz azatlighini qolgha kelturgen bu künni barlighim bilen chin könglumdin tebrikleymen. Eziz qandash- qirindash, tuqqanlar ! biz nechche esirlep hökum surup kelgen zulum zalalet, qarangghu jahaliyet qaplighan zamanlarda az zahmet, az horluq, kulpet chekmiduq? Zalimler tögmen tishi, biz bolsaq Sukendiki bughday bolduq, zorawanlar neyze-qilich, biz bolsaq qol-ayaqlirimiz zenjir bilen baghalnghan mexbus bolduq,  ular ach köz yilpiz-yolwas biz bolsaq qotandiki Qoy bolduq. Bayashat Turmush nime? Erk-azatliq nime? qet`i rewishte körmidung. Yoruq tanggha, parlaq Quyashqa zarlinip öttuq.  Ezeldin Uyghur xelqqi kim? Shuni unutmaslighimiz lazimki , Ol batur Tengriqut ewladi! Ol nami, dangqi dunyagha taralghan jesur, merdane Xelq, dunya medeniyetdiki zor töhpilerni qoshqan Xelq! Uyghurlarning peqetqine ming yil ilgerki Orhun Uyghur döwliti, Qaranhanilar döwliti, Turpan idiqut döwliti we Gensu Uyghur döwliti bolghan, shuni éytishqa heqliqmenki Türuk, Qipchaq, Özbek, Qazaq qatarliq Türky xeliqlerning atesi uyghurdur. Hosh axirqi esirlerde omumen bizning bishimizgha yetken mudhish kulpetlerning türluk sewebi nime? Uni asasen tajawuschi mustebit, qanxor hakimyetning qulluq, jahaliyet zenjiri bilen chirmap, pen-maaripni cheklesh Tupeylidin rohiyetimizge chüshken merez keseldindur. Qedirlik tuqqanlar! Mana emdi esirlerdin biri  telmurup, arzu qilip kutken Quyash bizge baqmaqta. Waqitni ghenimet bilip, emdi toluq oyghanmisaq, emdi qolimizgha Qoral almisaq Allamu rawa körmeydu? Eksiyetchi Gomindang bizni hertereptin Ejdihadek chirmap ilip, öz dimigha tartip keldi, ular wehshilerche Ana tupraghimizgha bisip kirip, bizlerni qanliq Tigh-Qilichlardin ötkuzdi, Ana aq sutuge temshelgen bowaqlirimizni böshugide boghup, taaret xanilargha tashlidi. „ Atang erdur, Erdek qiliq qil“ digen iken Sadir pelwan Bahadir. Men silerni qutluq wetinimiz, janijan xelqimizning hörligi üchün qanliq Jenggahqa chaqirimen! kimki Jenggahta  köksige oq tigip yiqilsa Alla yolida shihittur! Siz eziz qirindashlar yawuz, qanxor tajawuschilardin jan´gha jan, qan´gha qan  alishke teyarmusizler! „

Xelq topidin “teyyar!” Digen sadalar yangridi, bu yangraq sadalar  Tagh-tawanlar iship ta Tarim boyighiche yetti. Bu yangraq sadalar türkiside Milletning teghdiri, Wetenning istiqbali ustide yene bir qitim oylunishning muqedimisi bashlandi………nechche esirlerdin béri  jahaliyet tutekliri qaplap kelgen Tarim wadisining asminida nürane yultuzlar charlashqa, Tengritagh Atining giganit gewdisi biliner-bilinmes midirlashqa, un-tunsiz éqip kiliwatqan Ili deryasi shawqunlashqa, neche esirdin biri pushshuldap yatqan bu qedimi tupraq asta-asta silkinishke bashlidi.

Azatliq kürishi tézdin ulghuyup arqa –arqidin ghelbiler qolgha keldi. Partizanlar sanimu kündin-künge köpeydi. Her kündiki ghelbiler, bahardirlirimizning qeqrimanliq ish-izlirmu Sherqi Türkista Gézita ilan qilinip turdi, mana  bu chaghda Exmetjan ependi Gézitning bash texriri bolup ishlidi. Shu yili 12-ayda Sherqi Türkistan Jumhuryitining nizamnamisi yene toluqlunup, 1945-yili 5-yanwarda Gézitta ilan qilindi. Asasliq qoshulghan mezmunlar Sherqi Türkistanni uzul-kisil azat qilish, buning üchün milliy Armiyeni qurush idi. Exmetjan qasimi mana mushundaq  nahayiti ni´gizlik pikirlerni otturgha qoyup, nizamnamigha kirguzdi.Exmetjan ependi bir qatar xizmetliridin kiyin kündin-künge közge körunushke bashlidi. 1945-yili 1-ayda hökumet ezalighigha qobul qilinip Herbi bölumning bashlighi bolup ishlidi we Milliy armiyening nizamnamisimu tuzup chiqip , 1945-yili 8-apirilda Milliy armiyening resmi qurulghanlighi jakalandi. Milliy armiyening bayriqigha „Sherqi Türkistanning azatlighi üchün algha !“ dep yézilghgan idi. Milliy armiye pütün Sherqi Türkistanning azatlighi üchün 3 yönulush boyiche herbi yurush ilip bardi, mana bu chaghda Exmetjan ependi Ros herbi mutexesliri bilen birge Uyghuristanning Jughrapiyelik arqa körunushi we herqaysi rayonlarning siyasi we ijdimai emeliyitini toluq teklil qilip, herbi yurush pilani tuzup chiqqan.

Mana bu tarixi ehmiyetlik bolghan herbi yurushlerde Milli Armiye nahayiti qeqrimanliq bilen jeng qilip,  Azatliq, hörluk üchün Shijazet we jasaret meydanining chewendazliri mingen Arghimaqliri bilen Düshmen stikamlirigha shiddet bilen itildi. Urush meydanida herqanche mushaqetlerge duch kelsimu, pisent qilmiydi. Zimistan soghaqlarda, Deshit chollerde yurgende, Bahadirlirimiz At ustide yolwastek mustekkem olturup, dushmen seplirini yirip tashlidi. Düshmenning top zembirekliri  Milliy armiyening jasariti aldida hich nimige erzimidi. 1945-yili 5-aydin 9-ayghiche bolghan qisqighine 4 ay ichide 1milyon ahalisi bar bolghan 300 ming km² zimin azat qildi. Özidin nechche hesse köp bolghan hemde küchluk éghir qorallar bilen qorallanghan Düshmen armiyesini yer bilen yeksan qildi.

Mana mushundaq shijaset bilen shiddetlik ilgirlewatqan Milliy armiye Manas derya boyigha kelgende, algha ilgirleshke yol qoyulmidi yeni shu chaghdiki Xeliq ara weziyette 2-dunya urushi ayaqliship, Yalta shernamisigha imza qoyghan, ghelbe qilghan döwletler qatarida Gomondang hökumitimu bar idi. Dunya urush ghelbisidin kiyin uljigha Sherqi Türkistanning istiqpali tutup birilip, Gomindang bilen téchliq bitimge mejburlandi. Gerche shu chaghda uzul kisil musteqilliq idiyesi ige bolghan, mol  siyasi tejirbilerge ige bolghan Ilihan Töre muressechilkke uzul-kizil qarshi turghan bolsimu  küchi kargha kelmide hemde 1946-yili 6-ay 12-küni Sovetning jasusliri teripidin nezertben qilinip, Sovet itipaqigha ilip kitildi, shuning bilen ta 30 yilgha yiqin nezertben hayat kechurup, 1976-yili 2-ayning 28-küni 91 yishida alemdin ötti. Ilixan Töre nezertbent hayatida ilmi ijadiyet bilen shughullunup, özining nidametlik qismetke tolghan bu tarixlarni eks etturidighan meshhur “ Sherqi Türkistan qayghusi” digen bibaha ilmi qimmetke ige  eserni biz ewlatlargha yézip qaldurdi. Ulugh Alla yatqan yérini jennet qilsun!

Ilixan Töre dewridin kiyin Exmetjan ependi dewri bashlandi bu dewir asasen siyasi küresh dewri bolup, bu küreshte Exmetjan ependining weten we millet qoshqan pidarkarlighi xelqimizning tilida dastandur. Mining shexsi nezirimde Exmetjan ependi öz waxtida muressechi terepdarliri bolush  supiti bilen öz hayatidiki 1- we axirqi xataliqni sadir qilghan. U 11- bitim tuzush jeryanidiki Gomindang hökumitining rezil oyunlirini öz közi bilen köridu we bitimdin kiyin birleshme hökumet qurulghanda, Gomindang  Exmetjan ependini ölturush üchün suyqes pilanlaydu likin Exmetjan Ependining qeyser iradisi we eqil-parasiti aldida kargha kelmeydu. Nenjingdiki Gomindang qurultiyida Exmetjan ependi Uyghur xelqining heqiqi erkinligini telep qilip, Gomindang hükumitining közige miqtek taqilidu.  Shu chaghdiki murekkep tarixi sharaitta Exmetjan ependi bilen periq itish tuyghusi ajiz, cholaq tepekkurgha ige, yéraqtiki upuqni körushke Köz nürliri ajizliq qilghan  Uyghurning ichindin chiqqan Gomindang terepdarliri bilenmu zidiyet ötkurlishidu. Mana munshundaq qatmu-qat bisimla astida Exmetjan ependim özining ghayisidin qet´i yanmaydu we musteqqilliq idiyesi kündin-künge küchiyidu.

Musteqqilliqqa irishmigen bir memlikette ölum we zawalliqqa yüzlunishning muqerer ikenligini. Bu her ikkilisidin qutulushning birdin-bir yoli Musteqqilliq ikenligini ,  uzul- kisil musteqqilliq yolini tutmighiche Xelqimizning hörligige kapaletli qilghini bolmaydighanlighini heqiqi türde tonup yitidu.

Bitim boyiche Uyghuristanning herqaysi wilayet , Sheher we Nahiyeliride Démugratik usulda ilip birilidighan saylamda Gomindang özining hakimyet tutalmaydighanlighigha közi yitip, saylamgha öz qol-chomachiliri bilen buzghunchiliq herketlerni ilip baridu, buning bilen  1947-yilgha kelgende 11 bitip buzulidu. Exmetjan ependi Uyghuristanning tup mempeti üchün, heqqi weten perwer ziyalilarni toplap, Urumchidin  Ghuljigha qaytip kilip, Ghuljida milliy Armiyeni kücheytish, Maaripni küpcheytish we Xelqimizning iqtisadi exwalini yaxshilash üchün ilghar siyasetlerni tuzup chiqip, emilleshturidu. Uyghuristan herqaysi rayonlirigha öz ademlirini ewetip xelqimizni heqqi türde erkinlik, azatliqqa chaqiridu we  heqiqi musteqqilliq idiyeside ching turup 1949-yili 8-ayning 27-küni Atalmish sunhi yasalghan Ayropilan weqesi bilen qurban bolidu.

Exmetjan ependi qet´i qilip, özining   Musteqqilliq idiyesi mundaq ipadileydu:”Bizning Xelqqimizge  200 yildin biri erkinlikke  irishish purseti emdi keldi, biz bu pursetni qoldin bersek bundin kiyin bundaq bir pursetning kilishi bekmu tes!”.

Exmetjan ependi Xitay we Sovet terepning layhesini qet`i  ret qilghan, buning bilen özining hayatini qurban qilish bilen öz musteqqilliq idiyesini Pütün Uyghuristan Xelqige ölmes abide qilip, qaldurup ketken.

Exmetjan ependi hergizmu Xitay teshwiqatidiki we Xitay teripidin  neshir qilinghan matiryallargha asaslinip hökum chiqarghan, öz millitimiz ichidiki kemtuk tepekkurchilarning iytqinidek  Zhongguo Démmugratik inqilawigha töxpe qoshqan bir shexsi emestur.

Zeliliy:”Xalayiqning közide perde-gheplet,Nür ayan bolmas” dep éytqinidek, xamushlarche, hamaqetlerche yuriwemeyli, musteqqil pikir qilish aditini yétildureyli. Periq itish tuyghusi xunuk millet köp hallarda Meshhel kötergen oghlanlirining boynigha sirtmaq sélishtek xataliqni tola tekralaydu. Dimekki Exmetjan Qasimi Ularning Neziridiki Exmetjan bolmastin belki Uyghuristan azatlighi üchün öz haytini teghdim qilghan, Uyghur xelqi  iptixarliq bilen esleydighan söyumluk Dahiyimizdur,  Shuningdek  kirizis tuyghusi eng küchluk, Milletke bolghan muhebbiti eng chongqur , réyalliq heqqidiki chüshenchisi eng téren, étiqad we eqidisi chongqur,  milliy mejburiyet tuyghusi eng küchluk,  tenqidiy rohqa bay, yéraqni körer ,chongqur tepekkur qilish additige ige bolghan Uyghur xelqining bahadir Oghlanidur .

Bizning milliy qimmet tuyghumizni ashurup, iptihar éngimizni kucheytidighan Sherqi Türkistan Jumhuryiti bolsa bizni yene bir jehettin  ökunush, hesret, pushayman tuyghusigha gheriq qilidighan yéqinqi zaman  tariximizning  omumi mezmunidin ibarettur.

Gerche tarixtiki ishlar zaman jehettin qaytillanmas bolsimu, lékin Rohi tinim tapmastur. Bugun ötmushning dawami, kelgusining bashlinishi. “bugün” bolsa hikmet tolghan “jahanname” ikenligini bilishimiz lazim. Yeni “bugün”ni tuqqan ötmushning zadiy qandaq kechmishler bilen tolghanlighini bilgendila , kelgusimizge qandaq jawaplarning yoshurun´ghanlighini éniq kureleymiz. Eger ötmushtiki Tarixi weqelerge ötup ketken nerse dep, Tarixqa biperwaliq bilen qaraydighan bolsaq,  parlaq yingi Tarixni yaritishimiz mumkin emes! Biz Tarixtin biri bishimizda egip yurgen bu ejdahaning kölenggusini körmey turup “bugün” ning Tarixning köz yishi ikenligini bilelmeymiz. Uzaq tarixning cheksiz upuqida qitip qalghan qan dighéni körmey turup, qelbimizning pinhan bulungliridiki ökunushni his qilalmaymiz.

Shuning bilen birge yene Millitimizge azap ingini singdurushimiz lazim. Yiqinqi bir nechche yillardiki key-keynidin yuz bergen  tragidiyelik weqeler  tupeylidin  millitimizge azap ingi birqeder singgen bolsimu likin yenila yiterlik emes. Azap éngi ademning qinida iqip yurgen bir hil hayati kuch , bir hil meniwi supet, bir hil qozghatquchi énergiye , u bir xil menewi qoraldur. Herqandaq Ademde öz-özide oylinish tuyghusi, ensiresh we azap  tuyghusi bolghandila,  öz hayatida ezeldin hés qilip baqmighan boshluqlargha qayta nezer sélishqa bashlaydu. Shuning bilen  adem öz-özidin halqip, meniwi jehettin takammullishidu. Bu tereqqi qilip, insanning erkinlikke intilishi, musteqqilliq idiyening törelmisini peyda qilidu. Musteqqil idiye bolsa bizning nusret yolimizdur.

Hemmige ayanki her bir wijdan igisining öz millitige bolghan muhebbiti tosuwalghili bolmaydighan derijidiki qudretlik Roh. Meningche millet qelbining tartish küchi yersharining tartish küchidin qudretlik. Likin shu nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur. Bizning musteqqilliq yolimiz heqiqi menidiki heqqani, ebidi toghra Yoldur.

Hörmet bilen,

Iz

  • 2014 Germany

Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining 81 yillighini Hatirleymen!

11062822_1409388519374280_4427098026362997404_n

Autor: Iz

Hayat men üchün qimmet,

Hayattinmu qimmettur muhebet.

We likin kechimen her ikkilisidin,

Erkinlik azatliq üchün men peqet.

(Sandur Petofiy 1823-1849)

Sherqiy Türkiatan Islam Jumhurriyiti mundin 80 yil muqedem , Merhum ustaz , Uyghur millitining söyumluk oghlani, döwlet erbabi, mutepekkur Alim Sabit Damollam (1883-1941)  rexperligide , Hoten dixanlar qozghilangining ghelbisi bilen 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde qurulup, Könchi mehellisining aldidiki meydanda  Bayraq chiqirilidu.

Bu bayraq Ay-Yultuzluq kök bayraq idi. Bayraq chiqirilip, jumhuriyet qurulghanliqini jakarlash chong yighinida, hökümet teshkiliy apparati, asasiy qanun we dölet marshi élan qilindu.

Döwlet  Bayriqimizning renggining kök reng bolushi bolsa uyghur millitining Iptidai itiqatti (Tutum) bolghan Kök asman Ilahi bilen munasiwetlik bolup, uyghur helqi qedimqi zamanlarda Kök asmanning renggini Tengri ilahining supitini bildurdighan rengge aylanghan. Shunga uyghurlarda kök reng muqedesligi kilip chiqqan. Oghuzxan dastanlirida bolsa  Oghuzxan tughulghanda yuz-közining köp-kök bolushi, Oghuzxan eskerlirini bir kök yayliq, kök tukluk, erkek börining yol bashlap mangidighanlighi riwayet qilinidu. Shunga bizning adetlirimizde kök reng bek muhim bolup, ta hazirghgiche Qumul rayonida saqlinip qilinghan qedimlighi küchluk bolghan “Kök meshrep”  bar bolup , meshrepte mundaq Nezmiler éytilidu:

Ul Xudaning qudriti bilen,

Birla kökerdi shu kököm.

Shahi renglik, ghunche menglik,

Dermehel östi kökum.

Kök öchkini ölturup,

Cherwisini otqa qaqlisilla.

Kökni tutqan biz iduq,

Bizni untup qalmisla.

Bu del shu kök reng muqedesligige baghlinidu. Uning üchünmu mutepekkur ustaz Sabit Dammolla Bayriqimizni millitimizning simholli  kök reng , muqeddes Islam éytiqatimizning simholi  Ay-yultuzni birleshturup , Bayriqimizni  Ay-yultuzluq kök  bayraq qilip bikitken.

Epsuski bu Jumhuryitimizning ömri anche uzungha barmay, böshigidila ichki we tashqi mustebit küchlerning zorawanlighi bilen ujuqturwitilidu. Shundaq minglighan , on minglighan shehitlarning qan bedilige kelgen bu Jumhurriyetting qurulushidiki tarixi dewrilerge nezer közimizni artturidighan bolsaq , u chaghdiki Uyghuristanning weziyiti intayin murekkep idi.

Xelqimiz bolsa Yang Zengshin (1863-1928 ) ning 17 yilliq mustebit hakimyiti dewriliridin bashlap yeni 1912-yili  Yang Zengshin textige chiqip , wetinimizning pütun memuri, herbi , siyasi hoquqini öz qoligha ilip , intayin hiligerlik bilen siyaset yurguzup, ilghar pikirlik ziyali we alimlirimizni ölturup, milletni nadan qaldurush siyasiti bilen döwlet bashqurdi. Mana bu chaghda Qumulda  Tömur Xelpe  yitekchiligidiki Dixanlar qozghilangi partlaydu , likin siyasi séhirger, mekkar tülke Yang Zengshin  “Yolwasni Tangdin chüshurup, Qepezge Solash” hilisini ishlitip , qol astidiki Tunggan herbi Siling hem dindin omdan xewiri bar , Li Shifuni 12 taghni igenlep yatqan Tömur Xelpining yinigha sulhi qilishqa ewetidu.  Lishifu Tömur xelpini Urumchige ekitish üchün mundaq yalghan qesem ichidu:” Jamaet men hazir Allaning öyi bolghan bu Meschiti mubarekte herqaysilirigha nahayiti muhim bir gepni éytimen. Men Alla ta alani bir, Muhemmet Mustapa sellahu eleyhisalamni Allaning bizge ewetken heq rosuli dep, dilim bilen testiq  we tilim bilen iqrar qilip, mehsher kuni jawap berguchi bendilikim bilen shuni eytimenki : Yang Jangjun janabiliri Tömur xelpini Urumchige chillishida qilche yaman niyiti yoq .Hemmisi el-yurtning amanlighi üchün. Bu gipim yalghan bolsa , mana qolumda turghan mushu ulugh Qur´an kerim mini ursun. Qiyamet kuni hemminglarning qizil tirnighi péqirning yaqisida bolsun! “  .    wahalenki ming epsus Tömur xelpe Urumchige aldinip kilip, 1913-yili 9-ayning 6-kuni  Yang Zengshinning jallatliri teripidin   wehshilerche qetle qilinidu. Mana mushu qozghilanggha ishtirak qilghan Hoja Niyaz haji u chaghda Tömur xelpe bilen Urumchige barmay Taghning ichige kirip kitip, owchiliq bilen shughullanghan bolup , Tömur xelpe ölturulgendin kiyin, Qumul wangi Shah Mexsut teripidin tutush buyrughi chiqirilidu.  Shuning bilen Hoja Niyaz Qumul tangliri arqiliq Altay, chöchek tereplerde  yurup , ahiri Sovet itipaqigha ötup kitidu.  U Yarkenttiki Welibay digen kishining qolida ishlep yurup, nurghun ilghar pikirlik Uyghur ziyalliri we sodigerler bilen tonishidu. U chaghalarda Almatada 1878 –yilliri char Rossiyening ilini bisiwilip, ilidin mejburi yette su rayonigha köchurgen Uygurlarning ewlatliridin biri bolgha Abdulla Rozibaquyup digen bala bolup, u uyghurlarni oyghutush, ilim –meripet bilen közini ichip, axiri wetinimizni munqerzliktin qutuldurush mexsitide  1916- yili “Jongghar taranchilar ittipaqini “ qurghan hem Bolshiviklar partiyesige mexpi eza bolghan  bolup, kiyin öktebir inqilawi ghelbe qilghanda Yarkent rayon inqilawi kumititning bashlighi bolghan , kiyin  Almata Inqilawi kummitining ezasi bolup, muhim hizmetlerde bolghan bu yigit 1919-yili Almatata “Jongghar Taranchilar itipaqi”  ning chong qurultiyini chaqirlip , bu yighinda  “Jongghar Taranchilar itipaqi” ni “ Uyghuristan inqilawi itipaqi” qilip özgertidu. Mana mushu chaghda Hoja Neyaz Haji Abdullaning tonushturishi bilen bu teshkilattaqa eza bolidu. Bu teshkilat 1921-yili shu chaghdiki Türkistanning merkizi bolghan Tashkentte 111 wekilning qattishi bilen chong bir yighi ichip , muhim qararlarni alidu. Yeni Ili rayoni we Qeshqeryede Uyghurlarni oyghutup, Jeddichili mekteplerni ichish we axiri Uyghuristanni qurup chiqish . we shu yéli özining arzu , umutliri putulgen nizam-namilarni ilip, Abdulla Rozabaqiyup bashchilighidiki üch kishlik ömek Moskowagha birip, Lenin bilen körushidu we özlirining Sovet itipaqining hamilisidiki  Uyghuristan qurush pilanini tapshuridu. likin Lenin uch kündin kiyin jawap biridighanlighini éytip, ularni yatiqigha qayturidu. Epsus üch kündin kiyin bulargha mes`hul hadim ularning Almatagha qaytishini , Almatada jawapni kutushni éytidu.  Abdullam Almatagha kilip 9 aydin kiyin jawap tapshurup alidu, epsus ming epsus shunche waqittin biri kutken arzu-armanliri yoqqa chiqip,”Uyghuristan” qurush tekliwi ret qilinip, hemde bu “Uyghuristan inqilawi itipaqi” qanunsiz teshkilat dep bikitilip, pütün ezalar tarqitilidu . Dimek bu teshkilatqa eza bolghan we Sovetta herbi telim-terbiye körgen Hoja Neyaz haji 1923-yili Rossiyede ichki urush bashlanghanda Welibay bilen bille Ghuljigha qaytip kilidu. Kiyin Urumchige kilip olturaqlishidu.

1928-yili 5-ayning 16-küni Shah Mexsut wang ölup, ornigha oghli Nezer wang bolidu. Shu yili yeni 1928-yili 7-ayning 7-küni Yang Zengshing Urumchi qanun mektiwining 1-qarar oqughuchilarning mektep puttush murasimida , özining qol astidiki Goming dangchi (Xelq inqilawi partiyesining ezasi)  Fen Yawnen teripidin itip ölturilidu. Ornigha purset perez, epyunkesh Jin Shurén (1979-1941)  eskiri küchige tayinip, Fen Yawneni ölturup, hakimyetni qolgha ilip ,  pütün Uyghuristanning Dubini dep ataydu. Jin Shurén hakimyet bishigha chiqqandin kiyin xeliqning küni téximu nacharlishidu, pul paxallighi éghirlap, alwang-siliq köpiydu.  Buning bilen 1931-yili 2-ayning 20-küni Jin Shuréning bir tuqqan qirindishi , Qumul Aratürk nahiyesining walisi Zhang Gohua  bir Uyghur qizigha mejbur toy qilmaqchi bolup, 33 neper chiriki bilen kilip, daqqa-dumbaqlar bilen murasim ötkuzidu, bu pursttin paydilanghan xelq chiriklerge sharap ishkizup, mes qilip, qolliridiki qorallarni tartiwilip, hemmsini ölturidu. Buning bilen yene bir qitim Qumul diyari we pütun Ana zimin oyghunup kitidide, inqilapning yalqunluq oti pütün Uyghuristan ziminni qaplaydu. Hoja Neyaz haji aldin pilanlighan inqilapning peyti yitip.keldi dep bilip, Salih dorgha, Abduniyaz miraplar bilen qozghilangchilar qoshunini  teshkillep chiqidu. Birneche qitimliq jenglerdin kiyin Hoja Neyaz haji qoshunliri Qumulni tel-tukus azat qilidu.  1932-yili 6-ayda qozghilangchilar Hoja Neyaz hajini bash qomandan qilip teyinleydu. Bu qozghilangning zerbiside Jin shurén hakimyiti tewrinip qalidu. 1933-yili 6-ayda Yaponoyede oqup kelgen herbi emeldar Shéng shisey atalmish “12-april” özgirishini qilip, Jin Shurénning ornigha chiqidu.

Shéng shiseyning qoshunliri bolsa Hoja Neyaz qoshunliri bilen urushup köp chiqim tartidu, jeng bilen yéngishqa közi yetmigen  mekkar, qiltaqchi Shéng shisey chong hélilerdin ajiz qilip, dosluq zenjirini qimirlitip, dosloq surti bilen qolida “Dosluq qongghiriqini “ jiringlitip, Chitay xan emeldarlirining öz reqibini yoqutushtiki eng unmluk eneniwi kilassik usuli “Emelge teyinlesh hilisi” ni ishlitishke bashlaydu.

1933-yili 4-ayning 4-küni Hoja Neyaz hajining turushluq orni Fukanggha Shéng Shiseyning wekilliridin Ching Dili, Huseyinbeg, Tursun Baba, Mensurjanbay, Exmethan Darin we Sovet konsolining wekili qatarliq 7 kishi kilp, Hoja Neyaz hajigha Sovet kipil bolidu dep, 10 maddiliq  urush toxtitush bitimi tuzulidu. Buning asasi mezmuni: Xinjiang ölkisini Simal we Jenup dep ikki qisimgha ayrip, bitimge imza qoyushqan her ikki terep, yeni urush mezgiligiki Urumchi waqitliq hökumiti bilen Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti barawer idare qilinidu. Qumul, Turpan, Pichan,  Toxsun qatarliq rayonlar Jenubi Xinjianggha, Bariköl bolsa Shimali Xinjianggha tewe qilinidu. Jenubi Xinjiangning herbi, memuri, jumlidin maliye hoquqi Jenubi Xinjiang amanliq qoghdash bash qomandani Hoja Neyaz haji bashchilighidiki Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti qolida bolidu. Emeldarlarni teyinlesh we qaldurush ishlirini shu hökumetning özi bashqurup, peqet ularning tézimligini Urumchi waqitliq hökumetke melum qilip turidu.  Jenubu Xinjiang hökumiti 5000 din köp esker saqlimaydu. Xinjiangda urush tuggenge qeder, mezkur qoshunning qoral-yaraqi bilen oq-doraliri Urumchi terep teminleydu we ewal ikki ayliq maashi derhal tarqitilidu. Zörur tipilghanda bir terepning iltimasi bilen ikkinchi terep uninggha shertsiz herbi yardem biridu we yardem zöriyiti tuggen haman öz tewesige qaytidu. Bu bitim Xitayche,  Uyghurche  3 nusxa qilip yizilip, bir nusxisi merkizi hökumetke yollandi, jenubu we Ximali Xinjiang hökumiti bir nusxidin ilip qilindi. Bu bitimgha Shéng doben bilen Hoja Neyaz haji imza qoydi, tamghiliri basidu we Urumchidikin Sovet  bash konsoli shayit bolup qol qoydi.  Shuning bilen Hoja Neyaz haji jenup terpke yurup kettidu . Likin yolda dawamliq Ma Juying qoshunliri bilen urushup mangdi.

Emdi gimimizge qaytip kelsek Sabit Damolla “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitini” qurup mertlik bilen Reislikke Hoja Neyaz hajini bikitken bolsimu, bu qopal , surluk, qaram, tersa, sadda, aq köngul, nadan , merdane dixanlar qozghilangining bu dahisi düsminining hilisige we Sovet itipaqining atalmish wedilirige ishinip, öz qini, öz millitining qeqrimanliri qurghan bu Jumhur Reislikni qobul qilmay, yatlarningki yardemchi Reislikini qobul qildu.   Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining bash ministiri bolghan Sabit Damollamni Urumchige yalap apirip, jallat Shéng Shiseyge tapshurup beridu, buning bedilige , özi ölkilik hökumetning muawin reisi bolghan Hoja Neyaz hajimgha Séng Shisey .özi Orus yéridin ekeldurgen Arghimaqlar bilen Hadik  sogha qildu hem ustilep bir Sovetning qara pikawinimu béridu.Shuning bilen Hoja Neyaz haji chong ayali Qemberhanimni özi turghan mihmanxanigha orunlashturdi.  Kucha xénimi Xan ayimni Urumchi Shixabadiki Rozi hajimning baghchisigha, Qumuldiki Ayimini Turpangha köchurup, qora-jay qilip, orunlashturdi. Özi bolsa Xénimlar arisida barkanning Mokkisidek qatrap, birde qara pikapta, birde orus arghimiqi qoshulghan Hadikte héchnimidin ghimi yoq behirman kün ötkuzup yuriwirip, 1937-yili 12-ayning 10-küni Yapon jahangirligining jasusi Shüytiyen bilen til birikturup, Xinjiangda Islam döwliti qurmaqchi boldung digen betnam bilen qolgha alidu.  1938-yili kuzde Hoja Neyaz haji bashliq Qumul dexanlar qozghilangining rexperliridin Salih dorgha, Gusul, Baqi Neyaz haji we bashqa Kamal ependi, Abbas ependi, Boqan Xélil qatarliq ilghar pikirlik uyghur oghlarliridin 108 kishini boghup ölturup, Jang Guangchen bashchilighidiki jallatlar, Sayupuning gherbidki Taqqa kömuwitidu.

Shundaq qilip dihanlar ghozghilangining dahisi , “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining”  Jumhur Reisi we shundaqla meghlup bolushning sewepchilirining biri , shunche zor qozghilanglargha tutush qilghan turuqluq, qiliwatqan ishining nishaninimu iniq bilmey, hetta bayraq layihileshni oylapmu yitelmigen , izilgen xeliqning béshi turuqluq, düshminige qol bergen bu sadda bashchimizning hayati bolsa tarixta Uyghur milliti könup qalghan , ichinishliq téragidiye bilen axirlishidu.

Gerche “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyiti” ning ömri uzun bolmisimu ,bizge Pexirlengidek ejdatlar rohidin bir dasatan miras qalduridu.

Ejdatlirimizning bizge qaldurghan rohi jewherlirini unutmaslighimiz, eslep, yad itishmiz bizning meniwi azawibimizgha meghlem bolidu.

Tarix bolsa hayatning eyniki, Tarix ewlatlarning ustazi.

Tarixtiki qeqrimanlarning ish-izlirini eslep turush bolsa  dawamliq qilinghan ibadetke oxshaydu. Chünki  Insanning rohimu jennet we dozaqtek qatmu-qat bolup, siz jennet qismigha nezer salsingiz güzel Baghlar, hushpuraq Güller , sup-suzuk aqqan Iriqlarni körusizde, özingiz meghrur his qilisiz. Siz özingizning rohini dawamliq bu tarixi eslimilerni  eslep , ulardin ülge ilip, yaxshi ish yaxshi herket bilen shughulnup , Rohingizni paklap tursingiz elwette siz dawamliq Rohi dunyaringizning jennet qismida yashaysiz.

Eger siz eksi halda Rohi dunyaringizning Dozaq qismigha mensup bolup qalsingiz, uhalda özingizning qilghan eskiligingiz, rezilligingiz bilen dawamliq yuzlushup, hayatingizda qilghan pütün shermendilikler sizge öz sayingidek egishidu. Hayatingizda qilghan eskiligingiz, qilghan yalghanchilighiz, Kishilerge bergen azarliringiz, Hesetxorliqingiz, eski Niyetliringiz, Xainliqingiz, bir waqitlarda chin yurektin qilghan qesemliringiz kiyin u qesemni shermendilerche buzghanliqingiz ….. mana bular  mengguluk köz aldingizda namayen bolidu. Del shuchaghda bilsizki öz Rohingizning neqeder kirleshkinini!

Hazir millitimiz nahayiti bir zor tiragidiyelik sinaqqa duch keldi.  Bu tiragidiye her bir uyghurni öz ustidin oylinishqa mejbur qilishi kirek.

Bundaq özi bilen oylinishqa mejbur bolush bir qitimliq medeniyet güllinish we musteqqiliq tuyghusining piltisi bolidu.

Hazirqi  milletning ustige kelgen tiragidiyelik halaket yene öz nöwitide insanning qimmitini, hayatning cheksiz qedirligini his qilduridu. Millet mundaq  halaketning zerbiside rohi jehettin yene bir qitim chöchup oyghunup, özidin yoshurun küchning cheksiz nürini qézip chiqidu. Özining bizip ötken  seltenetlik izlirini eslep, Tarixtiki ghayet zor meniwi ététiqati we ishenchilirining sirliq qesirlirini özining toxtawsiz qedemliri bilen yene bir bisishqa umutlenduridu.

Ötmush bolsa bir kölenggu, bugun bolsa realliq, kelgusi bir mewhum tesewur, nihayet kelgusi   biz Uyghurlarning musteqqilliqqe bolghan umudi.

Ötmush bir kölenngu bolsimu, bir tup Alma derixi üchün tupraqqa kömulgen yiltizi qanche muhim bolghinidek , biz üchpnmu bizning eslimiz, neslimiz, etqadimiz we umutlirimiz kömulgen yeraq ötmush shunchilik muhimdur.

Sherqi Türkistan Islam Jumhuryitidin bizge miras qalghan kök bayraqning chüshurgen ghuwa sholisi, Rohi térilishimizni yeni maddi bayliq chushep qoyghan insani rohinimizni tirildurwatidu. Térilish , Oyghunush bolsa insan Rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi Ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha, hayatimizning mewjutlughidur, millitimizning ghoruridur. Wujudimizni illitiwatqan sirliq soqushlarning, polat simlardin elekter iqimi emes belki Kök Ay-yultuzluq bayraqning kökush nurliridiki jushquniwatqan issiq qan ikenligini eskertidu

Sherqi Türkistan Jumhuryitining 81 yillighini eslep, tézghan bu Satirlirimni ustaz Sayramining munu Nezmiliri bilen axirlashturimen:

Musherrep bildiy, ewlattiki Ana qerzide ölmekni,

Weten tupriqida oqya tutup, jengde  kömulmekni.

Sanaqsiz merd qénidin boldi hazilki qizil derya,

Sewep erkin numus bolghach wetensiz yashimaq tenha!

Hörmet bilen ,

Iz

2014 Germany-München

http://tengritagh.org/page/3/