Barin Quralliq Jihadiy Heriketning Aldi Keynide

Azatliq Üchün
04.04.2015
1990- yili 4- ayning 5- kuni barin yézisida 500 mujahid 22454 esker bilen 5 kéche – kündüz jeng qilghan. 19 ming nopusi bolghan barin xelqini 22454 xitay esker muhasirge alghan, yeni barinda bir kishige birdin artuq quralliq esker toghra kelgen.
Sherqiy türksitanning qisqiche tarixi
Sherqiy türksitan qedimdin bashlapla uyghur qatarliq türkiy xelqining ana wetini. Tarixqa qaraydighan bolsaq sherqiy türkistan xelqi bir qanche qétim musteqil dölet qurghan we öz aldigha hakimiyet yürgüzgen xelq. Xitay sherqiy türkistanni xitayning zémini dep jar sélip keldi. Emma tarixqa qaraydighan bolsaq, sherqiy türkistanda bir qanche qétim musteqil dölet we impiraturluq qurulghan. Misal aldighan bolsaq, hon impiratuluqi, orxun uyghur döliti 646 – 840 – yillar, qaraxaniylar döliti (840 – 1212) uyghur se’idiye xanliqi( 1514 –1679). Bedewlet yaqub beg qurghan qeshqeriye döliti ( 1860 – 1875 ). Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti (1933 – 1934 ). Sherqiy türkistan jumhuriyiti ( 1944 – 1949 ) qatarliq namlarda sherqiy türkistanda musteqil dölet qurulghan. U tupraqlarda bizning ejdadlirimiz musteqil hör yashap kelgen. Tarixta qurulghan bu döletler xitay we rus ishghalchiliri teripidin weyran qilin’ghan. Gerche xitay sherqiy türksitanni uzining zémini ikenlikini dawa qilghan bolsimu bu zémin xitayning emeslikining tarixi ispatliri mewjut. Misal alidighan bolsaq bu zémnda yuqirida dep ötülgen musteqil döletler qurulghan. Ikkinji misal bolsa xitayning esli chigirasi seddichin sépilining ichki qismi xitayning zémini bolup, seddichinning sirti xitaygha tewe emes. Üchünji ispat bolsa xitay sherqiy türkistanni eng axirida 1884 – yili ishghal qiliwalghanda sherqiy türkistanning namini yéngidin qolgha kelgen tupraq dégen menidiki shinjanggha özgertkenliki ispat bolidu. Buni xitaylar özlirimu yaxshi bilidu emma zumigerlik we hiliygerlik bilen sherqiy türksitanni bizning zémin dep jar sélip keldi.
1884 – yilidiki ishghaliyettin buyan sherqiy türksitan xelqi héch qachan ishghaliyetni qobul qilmidi we azadliq we musteqilliqini qolgha keltürüsh üchün küresh qilip keldi. Bezi menbelerde déyilishiche sherqiy türksitanda hazirghiche azadliq üchün 200 din artuq chong quralliq küresh bolghan.
Bezi menberlerde, xitay sherqiy türkistanni ishghal qiliwalghan 1949 – yildin 2009 – yilghiche bolghan 60 yil jeriyanida 420 qétim chong heriket bolghanliqi yézilghan.
Bügün biz xatirlep murasim qiliwatqan barin jihadi heriketmu ashu musteqilliq we azadliq heriketlerning birsi hésablinidu.
1990 – yili 4 – ayning 5 – küni aqtu nahiyisining barin yézisida qumandan zeydin yusupning bashchiliqida, wetenni ishghal astidin qutuldurush, xitay kommunist hakimiyitini aghdurup tashlap sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurush meqsitide keng kölemlik quralliq heriket qildi.
Zeydin yusupning bashchiliqida barin yézisida 200 din artuq yashlar jem bolup aldi bilen sherqiy türksitan islam partiyisi namda teshkilat qurghan we bu teshkilatning ghaye meqsetlirini beligilep qarar alghandin kéyin quralliq jihad qilidighanliqini, wetenni azad qilip sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushni meqset qilghan.
Barin inqilawining kélip chiqish sewebliri we basturulush jeriyani
1990 – yilining béshida sherqiy türkistan islam partiyisi jamal muhemmedning öyide 1 qétim «partiye yighini» échip xizmetlerni mexsus muhakime qilip orunlashturghan. 1990 – yil 2 – ayning béshida «say mesjid» te 2 – qétim yighin achqan. 3 – ayning 15 – küni mexte qushmaqning öyide 3 – qétim yighin échip qoral- yaraq, oq dora teyyarlash mesilisi bilen intizam mesilisini muzakire qilghan. «mexpiyetlikni qattiq saqlash kérek. Kim mexpiyetlikni ashkarilap qoysa uni pütün a’ilisidikiler bilen qoshup öltüriwétish kérek……» dep belgiligen. 3 – ayning 25 – küni «say mesjid» te 4 – qétim yighin échip qoralliq heriketning künkrét teshkili aparati we ish teqsimatini muhakime qilip, shexsler boyiche éniq wezipe teqsim qilin’ghan.
Zeydin yüsüp (yene bir ismi zeydin qari) shu chaghda 26 yash. Barin jihadi heriketning bash qumandani, u 1989 – yildin bashlap barin yézisida mexpiy halda sherqiy türksitan islam partiyisi namda teshkilat qurup, köp sanda yashlarni u teshkilatqa ezaliqqa alghan. Qural – yaraq toplap mujahidlarni herbiy meshiqlendürgen.
Abdughéni tursun, jihadi heriketning mu’awin bash qomandani qoshumche maliye mes’uli.
Jamal memet qoralliq heriketning mu’awin bashliqi.
Issaq hoshur qoralliq heriketning arqa sep qomandani.
Abduréhim tursun uchur – alaqe mes’uli.
Memet turdi qatnash qomandani.
Exet tiliwaldi, mujahidlarning 1 – topining qomandani.
Turghun issaq 2 – topining qomandani bolghan.
Teshkilatning pütün heriket mixanizimi sizilip wezipe teqsim qilin’ghan we teyyarliq pütkendin kéyin heriketni bashlighan.
1990 – yili4 – ayning 5 – küni 500 din artuq mujahid yashlar merhum zeydin yüsüpning qomandanliqida ishghalchi xitay kommunist hakimiyitige qarshi barin yézisida quralliq jihadi heriket qildi. Bu heriket sherqiy türksitan xelqining azadliqqa intilish iradisini téximu kücheytti we shuningdin buyan sherqiy türkistanda xitay ishghaliyitige qarshi her xil shekilde qarshiliq körsitish heriketler dawam qilip keldi. Bu heriket, sherqiy türkistan xelqining oyghanliqini, xitay ishghaliyitini hergiz qobul qilmaydighanliqini, hör musteqil yashash iradining mewjutluqini xitaygha we dunyagha körsetti.
Aldi bilen barin jihadi herikitining qandaq bashlan’ghanliqi toghrisida toxtilishitin ilgiri barin we sherqiy türkistanning shu chaghdiki weziyitige köz yügürütüshke toghra kélidu. Xitay kommunist ishghalchiliri sherqiy türksitanni bésiwalghan 1949 – yilidin bashlap sherqiy türkistan xelqining dinini, tili milliy medeniyitini asimlatisiye qilishqa bashlidi, milliy yadikarliqlirini weyran qildi. Gumandang qalduqlirini tazilap bolup chiqip kétimiz dep wede bergen aldamchi xitaylar, aq köngül xelqimizni aldap , héch qandaq qural küchige tayanmastinla hiyligerlik bilen sherqiy türkistanni ishghal qiliwaldi. Eger u dewrde qural küchi bilen ishghal qilishni meqset qilghan bolsa urushta choqum meghlup bolup kétishi éniq idi. Chünki u dewrde sherqiiy türksitanning pütün bir quralliq milliy armiyisi bar idi.
Bay dixan, pomshuk dégen nam asitida kishilerning mal- mülk, öy – makanlirini tartiwaldi. Kommunna dégen nam astida insanlarni heqsiz ishlitip aram bermidi, dini alimlirimiz we ziyaliylirimiz türmige qamidi yaki öltürüldi, insanlirimiz éghir emgeklerge sélinip haywandin better xorluqqa uchiridi, kemsitildi. Ishligen heqqini bérish uyaqta tursun ach – yalingach tashlap qoydi, nurghun insanlirimiz achliqtin ölüp ketti. Medeniyet zor inqilabi dégen nam astida nurghun tarixiy yadikarliqlarni, tarixi eserlerni köydürüp weyran qildi, alimlirimizni yoq qildi. Xitay sherqiy türkistanda, milliy, dini, medeniyet jehette asimlatisiye qilish siyasiti yürgüzüp sherqiy türksitan xelqige éghir derijide zulum qildi.
1980 – yillardin kéyin xitay kommunist ishghalchiliri ötmüshtiki xataliqlirini tonup yetti we insanlargha bir az kengichilik boldi. Sherqiy türkistan xelqimu bir az nepes aldi, bu jeriyanda, xitayning türmiliride yétiwatqan dini we penni alimlirimiz qoyup bérildi. Qaghliqta alemdin ötken meripetperwer dini alim merhum abdulhekim mexsum hajim qatarliq alimlar türmidin chiqqandin kéyin xelqimizge ilim – meripet ögitishke bashlidi, milliy aqartish heriketliri élip bardi. Nurghun yashlar dini, milliy ang chüshenchige ige boldi. Nurghunlighan yashlar wetenperwer, teqwa musulman bolup yétiship chiqti. Xelq arisida islami oyghunush peyda boldi, mushundaq bir weziyette yeni 1980 – yillarning axirlirida xitay toghut cheklesh siyasiti yürgüzüp, 2 din artuq perzent körüshni cheklidi. Bu siyasetke boy sunmighanlarning buwaqliri 8 yaki 9 ayliq bolghan bolsimu anining qursiqida mejburi chüshüriwitildi. Dunyagha köz achmighan nurghun buwaqlar anining qarnida turup ölüp ketti. Xitay köchmenlirini yötkep sherqiy türkistan’gha yerleshtürshke bashlidi. Xitay yene uyghurlargha bésim we zulum qilishqa bashlidi.
Bu naheqchilikke chidap turalmighan qelbi oyghaq bir türküm yashlar 1989 – yili merhum zeydin yüsüpning bashchiliqida sherqiy türkistan islam partiyisini qurup chiqti we xitay ishghaliyitige qarshi quralliq heriket qilish üchün teyyarliq qildi. Qeshqer we barinda jem’iy 5 qétimliq yighin échish netijiside hem teshkilat hem quralliq heriket pilanini muzakire qildi. Shuning bilen 1990 – yili 4 – ayning 5 – küni aqtuning barin yézisida xitay ishghalchilirigha qarshi resmi quralliq heriketni bashlidi. Bu jihadi heriket mundaqla tasadipi chiqip qalghan bir qozghilang bolup qalmastin belki shu dewrning shara’itigha xas qurallar bilen qurallan’ghan muntizim eskerliri bolghan bir heriket idi. Bu jihadiy heriketke qatnashqanlarning köp qismi barin xelqidin teshkil qilin’ghan bolsimu, qeshqer, xoten, qaghiliq, yeken, yéngisar, kucha we ghulja, aqsu qatarliq sheherlerdin kélip qatnashqan yashlarnimu öz ichige alghan. Bu heriket barin yézisighila emes belki pütkül sherqiy türksitan xelqige wekillik qilidighan bir muhim heriket idi. Bu quralliq heriketning asasi meqsiti, wetinimiz sherqiy türkistandin xitay ishghalchilirini qoghlap chiqirip, wetenni azad qilish we sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushtin ibaret.
Bu yerde tekitleshke tégishlik noqta shuki, barin mujahidlirining, sherqiy türkistan islam partiyisi namda teshkilat qurghanliqini we sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushni meqset qilip quralliq jihadiy heriket qilghanliqini qobul qilmaydighan köz qarashlar mewjut, emma bularning ishenchilik we toghra ikenlikini ispatlaydighan hayat shahitlar hazirmu yashawatidu. Bu heqte hetta düshminimiz xitay kommunist hakimiyitimu barin mujahidlirini eyblep yazghan maqalilirida, ularning shu namda teshkilat qurghanliqini we sherqiy türksitan islam jumhuriyiti qurushni meqset qilghanliqini tilgha alghan.
1990 – yillarda sherqiy türksitanda qan ichip yürgen jallat sung xenliyang barin inqilabigha alaqidar bir kitap neshir qildurup, kompartiye ezalirigha mexpi tartqan bolup. Bu höjjetlik mexpi kitabta barin jihadi herikiti toghrisida toxtilip, barin yézisida yüz bergen bu heriketning, teshkillik, pilanliq, meqsetlik halda élip bérilghanliqini meqsitining kompartiyini aghdurup ornigha sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurush ikenlikini yazghan.
Barin inqilabining bashlinish jeriyani
Barin yézisida sherqiy türkistan islam partisi rehbiri zeydin yusup qomandanliqida élip bérilghan quralliq heriketke qatnashqan uyghurlarning sanini toghrisida deslepte 200 kéyin 500 kéyin qatnashquchilarning sani köpiyip 700 din éship ketkenliki ilgiri sürüldi. Barin jihadiy herikitining qumandani zeydin yüsüp heriketni bashlashtin ilgiri xitay kommunist hakimiyitige xitab qilip mundaq xet yazghan: « her qandaq hökümet adem öltürgenlerni atidu. Yézimizda 250 ayalning balisi chüshürwétildi. (1989 – yili bir yilliq san) bundaq qilish qatilliq hésablinamdu? Hésablanmamdu? Néme üchün étilmaydu?…. Ichkiridin ürümchige her 15 minutta bir poyiz kélip turidiken, kelgenlerning hemmisi xitay , biz uyghurlargha pilanliq tughutni yolgha qoyushning ornigha xitaylarni keltürmise bolmamdu…? Biz küresh qilip xitaylarni sherqiy türkistandin qoghlap chiqirishimiz kérek…. Pilanliq tughut emeldin qaldurulsun. Sherqiy türkistan’gha xitay köchürüsh toxtitilsun. Xelqimiz üstidiki baj – séliq mejburiyet yenggillitilsun. Xitay milletchiliki tügitilsun, izishke, yutuwélishqa, xorluqqa qarshi turimiz», dégendek telepler sun’ghan kéyin yéziliq hökümetke bésip kirip resmi heriketni bashlighan.
4 – ayning 5 – küni ular yéziliq hökümet binasi we qorusini igilep, basturushqa kelgen xitay eskerliri bilen qattiq jeng qildi. Deslepki qedemde xitaylarning 500 qoralliq eskiri qarshiliqqa uchrap meghlub bolushqa az qalghanda, 4 – ayning 6 – küni seher sa’et 4:30 da 400 din artuq zamaniwi qorallan’ghan xitay eskerliri hujumgha qilghan. Arqidin yene 10 nechche ming muntizim xitay armiyisi keltürülgen. Hawa armiyisi, bingtüen topchi qisimliri, tank qatarliq éghir qurallar bilen qorallan’ghan herbi qisimlar bolup jemi 18 ming herbi we saqchi qismliri inqilapni basturushqa qatnashqan. Köp sanda xitay we milliy munapiqlar barin mujahidliri teripidin öltürüldi. Lékin düshmenning küchi nahayiti zor bolup, yardemsiz qalghan mujahidlar jengning ikkinji küni yeni 6 – april künila 48 kishini shehid berdi. 193 kishi yarilandi. 30 kishi tutqun qilindi. 10- april ettigen sa’et 3 yérimghiche bolghan qarshiliq jengliride yene 59 mujahid shéhid bolghan. 7 kishi éghir yarilinip esirge chüshüp qalghan. Chékiniwatqanlardin 200 nechchisi tutulup qalghan. Jemi 5 künlük qanliq jengde 107 kishi shéhidlik sharapitige érishken. Ularning arisida qomandan zeydun yusup, is’haq hoshur, muhemmet turdi, muhemmet tursun qatarliq rehberlermu bar.
Köchmen xitay sung xenliyang neshir qildurghan kitabta yézilishiche, barin inqilawigha qatnashqan uyghurlarning sani 500 déyilgen, buningdin 107 kishini étip tashlighanliqini toplam 289 kishini tutqun qilghanliqini bildürgen bolsimu xitay eskerliridin qanche kishining ölgenlikini yoshurghan. Közi bilen körgen shahidlarning bildürüshiche, barindin qeshqerge 10 din artuq mashina bir qanche kün xitay jesedlirini toshighanliqini közi bilen körgen.
500 kishilik barin mujahidlirigha qarshi xitay hakimiyiti bu urushqa toplam 22454 quralliq esker qatnashturup, urush 4 – ayning 5 – künidin 10 – küni sa’et 3:00 kiche qattiq dawam qilghan yeni u qétimqi urush 5 kéche – kündüz dawam qilghan. 500 mujahid xitayning 22 din artuq eskeliri bilen 5 kiche kündüz urush qilghan we axirida teslim bolmay shehid bolghan.
Allah ta’alaning qur’an kerimde heqiqiy möminning qandaq bolidighanliqini ipadilep mundaq deydu: «shübhisizki (heqiqiy) möminler allahgha we uning peyghembirige iman keltürgen andin imanida shek keltürmigen, malliri bilen janliri bilen allah yolida jihad qilghanlardur. Ene shular iman dewasida rastchillardur». Süre hujurat 15 – ayet.
Barinda shehid bolghan shu mujahidlirimiz mana bu ayette allah rastchilliq bilen süpetligen heqiqiy möminlerdur. Islam dini we musulmanlar ularni mushundaq süpetleydu. Ular heqiqiy mömin we heqiqiy shéhidlerdur. Insha’allah.
Barin jihadi heriketke qatnashqanlar sotqa tartildi
1990- yili 30- awghustta zalim xitay kommunist hakimiyitining sotchi emeldarliri, barin mujahidliridin sulayman sopi, qurban muhemmet, ghopur ewellerge ölüm jazasi berdi. Emet muhemmet, turghun xoja, exet hesenlerge ölüm jazasini 2 yil kéchiktürüshke, jamal muhemmet qatarliq 5 kishige muddetsiz qamaq jazasi berdi. Shu chaghda jemi’i 103 kishige jaza höküm qildi. Zalim xitay tajawuzchiliri, barin herkitige yardem bergen we hisdashliq qilghan dégen töhmetler bilen qeshqer wilayitidiki 10 nahiye- sheherdin 2000 uyghurni yolsiz qamaqqa aldi. Barin yézisini xarabiliqqa aylanduruwetti. Xitay jallatliri hetta büshüktiki bowaqqa oq yaghdurdi. Bu weqedin kéyin xitay ishghalchiliri herbi qisim, saqchi- zhandarma we bingtüenning 6 déwiziye eskerlirini heriketlendürüp qeshqer, atush, xoten we aqsu wilayetliri uzun muddet muhasirge alghan.
Düshmenning qural jehette küchlük ikenlikini , düshmen bilen herbiy jehette teng emeslikini bilip turup bashlan’ghan bu heriketning ikki sewebi bar idi. Birinchi sewebi, düshmen küchige taqabil turush üchün imani küch, zulumgha bash egmeslik, mustemlikni qobul qilmasliqtin ibaret rohi küchtin jasaret alghan. Yene bir tereptin bu heriket belgilen’gen muddettin burun bashlan’ghan. Yeni barin’gha toplan’ghan mujahidlar xitaygha qarshi jihadi heriketni bashlashtin ilgiri, qural – yaraq, iqtisad we at toplash teyyarliqi élip bérish jeriyanida pash bolup qélip heriketni belgilen’gen muddettin ilgiri bashlashqa mejbur bolghan. Barin yézisigha qoshna bolghan yéngisarning egüs yézisida danish isimlik bir kishining étini sétip bérishni telep qilghande mezkür kishi étini sétip bérishni ret qilghandin kéyin talash tartish bolghan kéyin, mezkür danish isimlik xa’in, ularning meqsitini bilip qélip xitay saqchilirigha pash qilghan, shuning bilen barin mujahidliri urush teyyarliqi toluq pütmigen bolsimu belgilen’gen muddettin burun qozghilip 1990 – yili 4 – ayning 5 – küni quralliq heriketni resmi bashlighan.
Barin herikitining ehmiyiti, alahidiliki we uning netijiliri
Barin jihadi herikiti teshkillik we muntizim üzül-késil élip bérilghan bu heriket sherqiy türkistan xelqining azatliqqa bolghan ümidwarliqini kücheytti. Barin mujahidliri sherqiy türkistan xelqining, ishghalchi xitayning ishghaliyitini qobul qilmaydighanliqini we zulumgha bash egmeydighanliqini körsetti. Bu inqilap xitayni qattiq sarasimgha saldi. Chünki bu qétimqi inqilap xitay sherqiy türkistanni ishghal qiliwalghandin biri xitaygha bérilgen ejellik zerbe boldi. Barin jihadi herikiti, sherqiy türkistan xelqining 200 yildin biri xitay ishghaliyitige qarshi élip bériwatqan azatliq heriketlerning dawami we eng muhimi idi.
Barin quralliq herikiti sherqiy türkistanning pütkül sheher- rayonlirigha tesir körsetti. Bu inqilap xitayning ishghaliti astidiki sherqiy türksitan xelqini gheplet uyqudin oyghatti. Kimning dost kimning düshmen ikenlikini tonutti. Azadliqqa hörlükke intilish, ishghalchigha qarshi turush iradisini kücheyitti. Ishghalchi zalimlargha qarshi ghezep – nepret oti lawildap yandi. Ishghalchi xitaylar bilen sherqiy türkistan xelqi arisida dost bilen düshmen, zalim bilen mezlumdin ibaret ikki sep ayrish weziyiti shekillendi.
Bu heriket yene xelq’aradimu zor tesir körsetti. Weten sirtidiki 1934- yildin taki 1980- yilighiche bolghan ariliqta chet’ellerge kétishke mejbur bolghan muhajirlar 1992-yili dékabirda türkiyening istanbul shehrige jem bolup, ”sherqiy türkistan milliy qurultiyi“ ni qurushqa türtke boldi we uningdin bashqa yene sherqiy türkistan islam partiyisining qaytidin qurulup weten ichi we sirtida küchiyishi, musulman sherqiy türkistan xelqining xitay tajawuzchigha qarshi jihadiy heriket sépining kéngiyishige, heqiqetning choqum ghelbe qilishigha bolghan ishenchning küchiyishige wesile boldi.
Sherqiy türkistan xelqining tajawuzchi xitaylarni jezmen qoghlap chiqirish, azadliqni qolgha keltürüsh, xelqimizning dunya we axirettiki bext-sa’aditini qolgha keltürüsh üchün adaqqiche küresh qilidighanliqini namayen qildi. Barin jihadiy xitay tajawuzchilirigha qattiq bir zerbe urdi! barin jihadiy axirlashqan bolsimu, sherqiy türkistanda xitaygha qarshliq körsitish heriketler toxtimay dawam qilmaqta. Barin jihadiy herikitidin ilham alghan jenggiwar uyghur pidayilar xitaygha qarshi emeliy heriketke ötti.
Xelqimiz ta hazirghiche barin herikitide pidakarliq körsetken mujahid qehrimanlirimizdin ilham élip xitay ishghalchilrigha qarshi oxshimighan usullar bilen qarshiliq heriketlirini dawam qiliwatidu. Ishghaliyet hergizmu qobul qilinmaydu, zulummu héch qachan dawam qilmaydu, qudretlik allah, tarixtin buyan dunyada zalimliq qilghanlarni bashqilargha ibret üchün mushu dunyadila jazalap kéliwatidu. Sherqiy türkistanda xitay zulumi, xitay ishghali choqum yoqaydu, zalimlar jazasini tartidu, kök bayraq sherqiy türkistan asmanlirida lepildeydighan künler kélidu, xelqimiz azadliqqa érishidu, bu arzu – isteklirim bilen sözimni axirlashturimen.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: