Hotende 27- May Qaraqashta Yüz Bergen Qarshiliq Körsütüsh Heriketide 40qa Yéqin Kishi Ölgen

Weqe sadir qilghan 6 neper uyghur pida’iylardin 4 nepiri weqede shéhit bolghan we ikki neper pida’iy qéchip ketken bolup, xitay da’irliri qéchip ketken

0a1d179f-0e35-4df8-8838-54b136a17e35

27- may küni sherqiy türkistanning xoten wilayiti qaraqash shehirining zawa yézisida xitay hakimiyitige qarshiliq herikiti élip barghanliqi toghrisida xewer bergen iduq.

Aldinqi qétimqi xewirimizde, sherqiy türkistanning xoten wilayitining qaraqash nahiyisi zawa yézisi aq östeng kentide 6 neper uyghur pida’iy xitay tajawuzchilirining charlash élip bériwatqan saqchilirigha qarita özliri yasighan partlatquch bomba bilen hujum qilip ikki neper uyghur pida’iy xitay saqchiliri teripidin shéhit qilin’ghanliqi, qalghan 4 neper uyghur pida’iy bixeter jaygha chékin’genliki toghrisida xewer bergen iduq.

Bügün weqe heqqide ichkirilep éniqlishimizda, weqede uyghur pida’iylar teripidin xitay saqchiliri we xitay ghalchiliridin bulup texminen 30 bilen 40 ariliqida kishining öltürülgenliki, nurghun kishilerning yarilan’ghanliqi we pidakarlardin 4 nepiri shéhit bulup ikkisi qéchip ketkenliki melum boldi.

Igilinishche: weqe yüz bergendin kéyin kéyin xitay tajawuzchilar, weqe yüz bergen yézigha yéqin 3 yézidiki pütün déhqanlarni pida’iylarni tutush üchün charlashqa mejburlighan.

Weqe sadir qilghan 6 neper uyghur pida’iylardin 4 nepiri weqede shéhit bolghan we ikki neper pida’iy qéchip ketken bolup, xitay da’irliri qéchip ketken ikki neper pida’iylarni tutush üchün qaraqash shehirini qattiq kontrol qilghanliqi éniqlandi.

Teyyarlighuchi: pidakar

http://uyhewer.biz/ug/news/1137-27-+

Wetenning Shereplik Oghlani Tohti Mozartqa Elwida!

Tohtı-Muzart

Uyghur xelqining munewer perzenti, milliy musteqilliq kürishining aktip ishtirakchisi, wetenperwer, milletperwer ziyali Tohti Muzart ependi bügün yeni 2015-yili 5-ayning 29-küni (atalmish yürek késili bilen ushtumtut Xitay payitexti Pekinda bexitke qarshi) wapat boldi. Merhum Tohti Muzart ependi Uyghuristan tarixida kem körülidighan ziyalilirimizning biiri bolup, Uyghur  tarixigha da’ir ” Uyghur tarix medeniyet tetqiqati”, “Ottura esir Uyghur jem’iyiti heqqide tetqiqat” , “Ottura esir Uyghur tarixi heqqide tetqiqat” qatarliq yirik eserliri bilen tonulghan alim idi.

Tohti Muzart ependi 1959-yili 10-ayda Uyghuristanning Aksu wilayiti Bay naheside dunyagha kelgen. Tohti Muzart ependi bashlanghuch we ottura mektepni Bayda oqughandin kéyin, 1978-1982 yilliri Pekin Merkizi Milletler Uniwersiti tarix fakultitida oqughan.Uniwersititni püttürgendin kéyin xitay dewletlik xeliq qurultiyigha memur süpitide texsim qilinghan.

1990-yili Tohti Muzart ependi  Pekindiki Uyghur ziyalilirining qollishi we yardem qilishi bilen Yaponiye Tokiyo Unwérsititigha oqushqa kirip, 1995-yili tarix penliri boyinche Dokturluq ünwanigha érishken. Shu yili Xitaygha yeni Pekinge qayitqan we dokturluq disirtasiyesidiki Xitay Hökümitining Xitaydiki Uyghur qatarliq azsanliq étnik goruppilargha tutqan siyasiy, iqtisadiy we kultural pozitsiyisidin ibaret nazuk tema sewebidin hökümetning mexpiy nazaret qilidighan obyéktigha aylanghan.

Tohti Muzart ependi dokturluq désirtassiyesini yaqilash jeryanida xitayning Uyghuristanni bésiwalghandin kéyinki Uyghur qatarliq Türkiy xeliqlerge ayit mexpiy arxiplarni körgenliki üchün qolgha élinghan.Uni dewlet Uyghur we bashqa étnik milletlerni hökümetke qarshi isyan we musteqilliq yoligha küshkürtti, dewletni parchilash herkitige ishtirak qildi, Xitay dewlet mexpiyetlikini düshmen küchlerge ashkarilidi, dep eyipligen.

Shu seweptin 1999-yili 3-ayda Ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi teripidin, eyiplinip 11 yilliq muddet bilen siysiy hoquqidin mehrum qilinip türmige tashlanghan.

Tohti Muzart ependi türmige tashlanghandin kéyin Yaponiye hökümiti we Tokiyo Uniwérsititi uning erkinlikke chiqishi üchün talay qétim siyasiy we diplomatik charilerge bash urghan bolsimu, bu xizmet ijabiy netije bermigen. Tohti Muzart ependining Uniwérsitittiki muellimi uni izdep Ürümchige qeder kélip, dewlet ruxset qilmighanliqi sewebidin uning bilen körüshelmigen. Bu arida Engiliyediki xelqara Insan heqliri teshkilati xitay hökümitining Tohti Muzart ependini türmige tashlishining éghir insan heqliri depsendichiliki ikenlikini bildürüp dunyagha rafor ilan qilghan bolsimu, xitaylar uni serbest qoyup berish uyaqata tursun pozitsiyesini téxiu qattiqlashturiwetken.

Tohti Muzart ependi 2009-yili jaza mudditi pütüshke bir yil qalghanda türmidin qoyup bérilgen we qilghan jinayetlirini üstige élip, xeliq aldida töwe qilishqa  we Uyghuristan tarixini Xitaylarning menpetige uyghun qilip yézip chiqish we ilgirki heqiqiy tarixni  xitay tarixigha maslashturup özgertip yézishqa mejburlanghan.Bu ish alim Tohti Mozartqa intayin éghir kelgen we ömrining axirghiche xitaylarning bu zeherxendilikige qarshiliq körsetken.

Tohti Muzart ependi uning hayati we istiqbalini özgertiwetken Xitay Türmisidiki chéghida qiyin-qistaq, hiylemékir, aldamchiliq we pissixologiylik  iskenje qatarliqlargha bash egmey “Qedimki uyghur qanun wesiqiliri heqqide tetqiqat”,”Qedimki uyghur medeniyiti heqqide tetqiqat”,”Tarixiy rashididin kéyinki 300 yil” qatarliq eserlirini bashlighanidi. Xitaylar 2014-yili saqmu-saq 9 yildin kéyin türmidin uni türmidin azat qilghanda uning salametliki éghir buzulghanidi. Xitaylar körünishte uni mudditi pütüp türmidin azat bolghandek körsetkini bilen jasus we paylaqchilliri arqiliq ailisige qeder bésip kirip, xatirjem ilmiy tetqiqat bilen shughullinishigha we adettiki ademlerdek yashishigha yol qoymighachqa, tolimu epsus  ushu eserlerni  axirlashturup xelqimizge teqdim qilalmidi.

Tohti Muzart ependi türmide tirniqi yulunup, alqinigha mix qéqilip qiynap iqrar qilduruldi, yalghandin imza étishqa mejburlandi, siyasiy we ilmiy küreshlirini siyasiy xataliq dep étirap qildurup millitimiz aldida  uning shexsiy iradisige qarshi sazayi we tewbe qildurulghanidi we shu wejidin qattiq yüzi tökülgenidi. Shundaq turuqluq Xitay tajawuzchilliri yene uning erkin jemiyette yashishigha yol qoymidi, gélini siqip turghan zeherlik tömür tirnaqlirini qoyiwetmidi.Tohti Muzart ependini ailisi we jemiyette közige kiriwélip, bir minutmu yalghuz qaldurmidi, qerindashliri, dostliri, ustazliri we kesipdashliri bilen xalighanche alaqe qilghili qoymidi.Milliy munapiqlar, xitay jallatliri we düshmen üchün ishleydighan yallanma jasuslar uni kemsitip, kemsundurup, chetke qéqip, kichik chüshürüp, uning uh dégüdekmu halini qoymighanidi.Tohti Muzart ependi 10 yillap sozulghan jismaniy we rohiy jehetlerdiki bésimgha bedashliq bérelmey, ulugh alladin asanliq tilep qollirini keng échip dua qilghanidi.Tohti Muzart ependining ölümi belkim uni menggülük aram élishqa muyesser qildi.Alla uninggha yardem qildi we perishtilliri arqiliq uni bu dunyadiki xitay duziqidin qutqazdi.

Hürmetlik Tohti Muzart ependi peqet bir ziyali, peqet bir ilim ademila emes eksinche milliy musteqilliqimiz üchün Idiologiye saheside baturluq bilen qelem kürishi qilghan quramigha yetken alim we anisining sütini halallap emgen shereplik bir inqilapchi, milliy qehriman we weten üchün ölgen shehidtur.Hürmetlik Tohti Muzart ependi bir qisim lakat, nan küchiki  we namert yallnma ziyalilargha oxshash Xitaylarning Uyghur xelqige, bolupmu Aqsu xelqige qilghan milliy zulimigha chidap yoquri mertiwe, aliy hoquq we saxta shan-sherepni qobul qilip yashashni özige rawa körmidi.

Biz weten ichi we siritidiki ziyalilar shu wejidin uninggha peqet:

Hey Millitimizning ot yürek oghlani Toxti Muzart!
Hey ejdatlirimiz, dewirdashliri we kelichek ewlatlar aldida yüzi yoruq ketken qerindishim.
Sen bizni dep ömürwayet éghir bedel töliding, séni hürmet bilen yad étimiz!Unutmaymiz!
Sen bizge menggülük ustazliq ünwanini heq etting, sen ebidiy bizning ülgimiz bolup ketting!
Sening söyümlük naming tariximizning sehipilirige altun bilen yezilghay inshaalla!
Hürmetlik Tohti Muzart sen peqet bir ziyali, peqet bir ilimigisila emes eksinche milliy musteqilliqimiz üchün Idiologiye saheside baturluq bilen qelem kürishi qilghan shereplik birjengkchi, qehriman we shehidsen.
Sening mertiweng üstün bolup Abduqadir dewmulla, Abduhaliq Uyghuri, Memeteli efendi (Tewpiq) we Küresh Küsen qatarliqlar bilen bir qatardiki ezmetsen….
Sen shiryürek Zeydin Yüsüp, hürmetlik dostlurum Abduhelil Abdumejit we Édirishan Mehsumlerge u dunyadimu muellim bolghaysen…!
Chünki ular sen we bizdek ilim saheside telim körgen sebdashlargha bashqiche muhtajliqini yoshurmay ochuq-ashkare éyitqan özini, dostlirini we özgilerni bilgen OYGHAQ ewlatlaridi!
Shereplik ölümingdin heset qilduq, janabiy Alla biznimu shu shereplik ölüm bilen riziqlandursun inshaalla!
Texir qil, bizmu izingdin bésip, mushu yol bilen arqangdin haman barimiz!-deleleymiz!

Janabiy Alla uning yéqin-yoruqliri we ailisidikilerge sebir ata qilsun! Janabiy Alla Tohti Muzat ependining yatqan yerini ebediy firdevis jennetlerde qilsun!Amin!

Tengritagh Akademiyesi 

29.05.2015 Gérmaniye

http://tengritagh.org/2015/05/29/shereplik-ewladimiz-tohti-muzart-epedige-elwida/

Qarqash Nahiyside Xitay Qarshi Pida’iliq Hujum Élip Bérildi

Sherqiy türkistanning xoten wilayitning qarqash nahiysi zawa yézisi aq osteng kentide 6neper uyghur pida’iy xitay tajawuzchilarning charlash élip bériwatqan saqchilirigha qarita özliri yasighan partilatquch bomba bilen hujum qilghan.
Qarqash nahiyside xitay qarshi pida’iliq hujum élip bérildi
Qarqash nahiyside xitay tajawuzchilirigha qarshi pida’iliq hujum élip bérildi

Xitayteroru

Sherqiy türkistan teshwiqat merkizi xewiri:

Sherqiy türkistanning xoten wilayitning qarqash nahiysi zawa yézisi aq osteng kentide 6neper uyghur pida’iy xitay tajawuzchilarning charlash élip bériwatqan saqchilirigha qarita özliri yasighan partilatquch bomba bilen hujum qilghan.

Hujum jeryanida ikki neper uyghur pida’iy xitay saqchiliri terpidin shéhit qilin’ghan,qalghan 4neper uyghur pida’iy bixeter jaygha chikin’gen.shu meydanidiki jengde xitay tajawuzchilardin qanchisining ölgenliki melüm emes.

Weqedin kéyin xitay tajawuzchilar teweliktiki putun déhqanlarni mejburiy pida’ilarni tutqun qilish charlashqa salghan.

27-mart küni xitay tajawuzchilar uyghur pida’ilar yoshurun’ghan aq östeng kentidiki orunni qorshawgha alghan,4neper pida’iy xitay tajawuzchilargha qarshi turushluq etrapigha mina kömup teyyarliq qilghan.

Xitay saqchilirining minagha dessep köpinchilirining ölgenliki melüm boldi,xitay saqchiliri pida’ilarni qorshap yoqitish jeryanida ular etrapidiki bir a’ile kishlirini hemmisini öltürüp tashlighan,ularning ichide kichik osmulerning barliqi otturgha chiqti.

27-mart künidiki jeng 17sa’et dawamlashqan bolup uyghur pida’ilar özliri yasighan qol bombilar arqiliq xitay saqchilargha qattiq zerbe bergen.yarlan’ghan ,ölgen xitay saqchilarni tot dane qutquzush mashinisida toshighan.xitay tajawuzchi saqchilardin ölgen sani éniq emes,uyghur pida’ilardin 3nepiri shéhit bolghan.

http://uyhewer.biz/ug/news/1135

Ejdatlar Yolida Ötken Shanliq Hayat

 -Uyghur Alimi, Edip  Sultan Mahmut Qeshqirining Hayati we Ijadiyetliri

Sultan Mahmut Qeshqiri

Sultan Mahmut Qeshqiri Ependining Terjimhali

Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1937-yili Qeshqer sheheride, Artushluq meripetperwer tijaretchi Dawut Mahmut ailiside dunyagha kelgen. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi bashlanghuch mektepni qeshqerde we ottura mekteplerni ghuljida tamamlighan. Kichigidinla ilimxumar bolup yitilgen Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1952-yili Sherqiy Türkistan Uniwérsititining til-edebiyat fakultitigha qobul qilinip, 1956-yili uniwérsititni ghelbilik tamamlap, özining dewirdashliridin alahiyde üstün turidighan qabiliyiti we netjilliri sewebi bilen mezkur uniwérsititqa muellim qilip texsim qilinip 1982-yili wetendin ayrilghiche bolghan ariliqta oqutquchiliq we Azsanliq milletler edebiyati tetqiqat jemiyitining heyyet ezasiliqi qatarliq wezipiler bilen meshghul bolghan.
Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1982-yili 17-Awghustta ailisi bilen birlikte Uyghuristandin köchüp, Türükiyening Istanbul sheherige kélip yérleshken. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1983-yili Türükiyede Istanbul Uniwérsititi edebiyat fakultitigha oqutquchiliqqa teklip qilinghan. U japaliq ilmiy izdinish we ishlesh netijiside 1990-yili Dotsent we Dokturluq unwanigha érishken. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi bu jeryanda yazghan eserlirining we xizmettiki pidakarliqining netijiside 1996-yili Proféssorluq inwanigha layiq körülgen.
Doktor, Frofessor Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1994-yili Trakiye Uniwérsititi qedimki Türük edebiyati kafidirasining mesuli, 1997-yili qedimki Türük Tili kafidirasining riktori, 2000-yili 4-ayda pen-edebiat fakultiti Türük tili we edebiyati bölümining bashliqliqigha teyinlengen. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi oxshash waqitta yene 1994-yilidin 2004-yilighiche yene Istanbul we Trakiye Uniwérsititilirida Aliy Ustaz (doktur we asperant yetekchisi)liqqa teklip qilinghan.
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri tonulghan bir alim bolush süpiti bilen wetenning azatliqi we milletning hürlikini her zaman birinchi orunda qoyup keldi.Uninggha beziler Sherqiy Türkistanning siyasiy ishlarigha arlashmang, Türkiyediki xalighan bir Uniwérsititqa Rektor qilip östüreyli, Sherqiy Türkistan wexpisige bashliq qilayli, Türkiye hökümitige parlament ezasi qilip ekireyli dégendek muhim tekliplerni bergende, siyasiy küresh yolum manga ejdatlardin miras qalghan.Eger kimde-kim méni bu yoldin tosidiken, undaqta méni özining qarshisida köridu…Men herqandaq nersidin waz kechsem kéchimenki ata watan Sherqitürkistanning musteqilliq kürishidin waz kechmeymen, dep eýitqan we axirda 2004-yili Séntebirde Amerika qoshma shitatlirida qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti sürgündiki hökümiti Parlamentining reyisi bolup saylandi.
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining Milliy dawayimizda siyasiy we idiologiye jehettin yumshaq yol tutqan Dunya Uyghur qurultiyidinmu wezipe almay biwaste hökümettin yer élishi uninggha bolghan her tereptin kélidighan zerbilerni qattiq kücheytiwetken. Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri weziyet herqanche yaman bolsimu perwayi pelek halda, Sherqiy Türkistanliq alimlar, edipler we siysiyonlarni bir septe tutup, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti we Parlaméntigha bolghan éghir tehditlerge qarshi küresh qilip, Sürgündiki Hökümetning hür dunyada jümlidin türükiyede mewjut bolup turishigha sayiwen bolup keldi.
Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 13 yéshida ijadiyet sépihe kirip kelgen bolup, hazirghiche 13 parche kitabi, 300 din artuq ilmiy maqalisi we 1000 parchige yéqin her xil janirda yézilghan edebiy eserliri élan qilinghan.
Alim Sultan Mahmut Qeshqiri ependi hazirghiche Uyghuristan, Xitay, Türükiye, Amerika, Gérmaniye, Bilgiye, Russiye we Ukrayiniye qatarliq dewletlerde ötküzülgen xelqaraliq ilmiy muhakime yighini, Sémpoziyom we konfransilargha qatniship, Türüklerning jümlidin Uyghuristanning tarixi, til-edebiyati, medeniyiti we hazirqi siyasiy weziyitini tonushturup, Türkiye we Uyghuristanning dunyagha tonulishigha öchmes töhpilerni qoshti.
Doktor, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependining kitabliri

uygur-turkleri-kulturu-ve-turk-dunyasi-3_b

 

  • Yürek sadasi-Uyghuristan yashlar neshriyati 1959-yil neshri-Ürümchi.
  • Hazirqi zaman Uyghur tili grammatikisi-Uyghuristan Uniwérsititi neshriyati-1962-yil neshri-Ürümchi.
  • Yéziqchiliq bilimliri-Uyghuristan Uniwérsititi neshriyati-1965-yili neshri-Ürümchi.
  • Jeng Naxshilliri(Shiér we dastanlar)-Uyghuristan xeliq neshriyati-1977-yil neshri-Ürümchi
  • Qumul xeliq Qushaqliri- Uyghuristan xeliq neshriyati-1981-yil neshri –Ürümchi
  • Uyghur edebiyatidin tallanmalar (Xitayche)- Xitay Shangxey edebiyat-sennet neshriyati-1981-yil neshri-Ürümchi
  • Tolun Ay(Shiér, ballada we dastanlar)-Xitay milletler neshriyati-1982-yili neshri-Pekin.
  • Moderin Uyghur Türükchisi Girammatikisi(Türükche)-Urxun neshriyati-1992-yil neshri-Istanbul.
  • Moderin Uyghur Edebiyati(Türükche)-Türükiye Jumhuriyiti Medeniyet ménistirliki neshriyati-1998-yil neshri-Anqara.
  • Arman(Shiér, ballada we dastanlar)-Bayraq neshriyati-1999-yil neshri-Istanbul.
  • Uyghurlarning Kültüri we Türük dunyasi(Türükche)-Chaqriq neshriyati-2004-yil neshri-Istanbul.
  • Sherqiytürkistan xelqining musteqilliq kürshi we kélichigi-Sherqitürkistan wexpi neshriyati-2005-yil neshri-Istanbul.
  • Seley chaqqan letipilliri(Türükche)-Chaqriq neshriyati-2006-yil neshri-Istanbul.
  • Sultan Mahmut Qeshqiri Shierliridin Tallanmilar(Türükche) Türkiyede neshir qilinghan-Istanbul.
  • Tengritagh Sadasi -2008-yili Teklimakan Uyghur neshriyati neshiri-Istanbul.
  • Sherqiy Türkistan Xelqining Hüriyet We Istiqlal Kürishi-Türkiyede neshir qilinghan-Istandul.

Doktor, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependining Bir Qisim Maqaliliri

IMG_2709
 Wetinimiz Sherqitürkistan we uning bügünki weziyiti
 Sherqitürkistangha qarshi ishlengen süyqestlik pilanlar
 Heqiqet we yalghan
 Millitimizning arzusi teqdirini özi belgülep insandek yashash
 Sherqitürkistangha Xitay Aqqunlirini Yerleshtürüsh we Uning Yaman aqiwetliri
 Uyghur Alimi Mahmut Qeshqiriyning kishiligi we türükchilik iptixari
 Büyük Alim Mahmut Qeshqirining maziri we uning qebrisige ziyaret
 Musteqilliq kürishimizni téximu kücheyteyli
 Xitay asariti astidiki Sherqitürkistan
 Sherqitürkistan özining musteqilliqigha choqum érishidu
 Sherqitürkistan xelqining munewer perzenti Abduleziz Mahsum Ezizi
 Abduleziz Mahsum Heqqide xatiriler
 Jamaet Erbabi, milletperwer inqilawiy shaiér Ibrahim Turdi
 Xitaylarning atalmish medeniyet inqilawining wetinimizdki balayi-apiti
 Turpandin tépilghan Mumyalar we tarixiy heqiqetler
 Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti we uning aqiwiti
 Uyghurlarning Türük Kulturi tarixidiki orni we roli
 Türük dewlet we xeliqliri arisidki siyasiy, ijdimayi we medeniy munasiwetlerni kücheytish kérek
 Xitaylarning Uyghurlarni Térorist qilip körsetmekchi bolghan süyqestlirige redeye
 Qarahaniye edebiyatining meshhur wekili Yüsüp Xas Hajip we uning “Qutatqu bilig” namliq shah esiri
 Xelqara Türükologiye ilmiy muhakime yighini we tarixiy Türük wetini Qirim sayahiti
 Inqilawiy Rehbirimiz Ahmatjan Qasimini menggü unutmaymiz
 Amérikida qurulghan Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti we Parlaminti heqqide
 Sherqiy Türkistan xelqining munewer qehrimani géniral Mahmut Muhidi
 Sherqiy Türkistan dawasining asasiy meqsidi Milliy Musteqilliq
 Weten azatliqi yolida küresh qilghanlar menggü ölmeydu
 Sherqiy Türkistan xelqini qul qilish üchün yoshurun oynalghan oyunlar
 Sherqiy Türkistan milliy musteqilliq kürishining kélichigi
 Musteqilliq kürishimizni téximu kücheyteyli
 Trakiye Uniwérsititi:1-Edirne kultur tereqqiyatliri muhakime yighinining échilish nutiqi….
(Yoqarqi maqalilar Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining 2005-yili Sherqiy Türkistan wexpi teripidin Türkiye-Istanbulda neshir qilinghan, Sherqiy Türkistan Xelqining Musteqilliq Kürshi we Uning Kélichigi”namliq kitabigha kirgüzülgen.)

Doktor, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependining Edebiy Ijadiyetliri Heqqide

IMG_2707

Mustemlike Sherqiy Türkistanda yétishken edip Sultan Mahmut Qeshqiri zulum astida ingirawatqan eziz wetinidin ayrilghan 30 yildin artuq waqittin béri bayliq, hoquq, bilim we mertiwede qeyerge kélishidin qettiy nezer Sherqiy Türkistan we Sherqiy Türkistanda qan yighlawatqan mezlum xeliqni bir minutmu unutmidi.Uning bilen bir dewirde we uningdin kéyin bilim we iqtisadiy jehettin qeddini tikligen yüzligen kishiler pul, mertiwe we saxta shan-shöhret qoghlushup wetenge asiyliq qilghan bolsimu, uning yürigi her waqit wetenning azatliqi we milletning hüriyiti üchün soqti.
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri bir tereptin oqutush we ilmiy izdinishlerde bolsa, yene bir tereptin aldinqi qatardiki pishqedem inqilapchillirimiz hésaplanghan Memet Riza Bekin, Isa Alip Tekin, Yüsüpbeg Muhlisof, Hashir Wahidi, Mesum Zulfiqarof, Dolqun yasin  we Xizirbeg Gheyretulla aka qatarliqlar bilen bes-beste Sherqiy Türkistan milliy herkitige qatniship, mol netijilerni qazinip xelqimizning bergen aq sütini halallap yashidi.
U dehshetlik xitay zulmi astidiki Sherqiy Türkistanda tughulup, 13 yéshida qoligha qelem alghan wetenperwer, milletperwer shaiér bolup, uning yazghan eserliridin milliy edebiyat we sennitimizning Xitay tajawuzchillirining qattiq ziyankeshlikige uchrighanliqi bilinip turidu.Xitaylar milliy edebiyatning öz éqinini boylap erkin tereqqiy qilishigha tosqunluq qilsimu, uni tématika, janir we ipadilesh ussulliri tereptin béyitish üchün hayati boyi igilmey-sunmay küresh qildi.

Jumhuriyetning Qurghuchilliri.Sabit Dewmullam

19-esirning axirlishishi 20-esirning bashlinishi dunya edebiyatida mislisiz yéngiliqlar barliqqa keldi.Qanche yüz yillap hetta ming yilgha yéqin hüküm sürgen seltenetler yiqilip, ornigha rayon we jughrapiyeni merkez qilghan din we tilni pasil qilghan milliy medeniyetler bix sürüshke bashlidi. Uning rushen tesiri süpitide medeniyitimizde peyda bolghan jeditchilik maaripi we yéngi démokrattik edebiyat-sennetni misalgha élishqa bolidu.Yéngi démokrattik Uyghur edebiyati mistitik we pantizimliq tuyghulargha bay halsirighan sofistik edebiyattin ayrilip chiqip Abduqadir Dammullam, Qutluq Shewqi, Abduxaliq Uyghur we Memtili ependige oxshaydighan bir qatar milliy edebiyatning wekillirini barliqqa keltürdi.Bir milletning edebiyat sennet we maarip sahesidiki oyghinishi rushen halda yéngiche we milliy bolghan siyasiy, iqtisadiy, medeniy we ijtimai hadisilerning kélip chiqishini tizlitidu.

Uyghuristanda 19-esirning axiri we 20-esirning bashlirida peyda bolghan yéngiche éqimlar millitimizning xitay yaki erep emeslikini we yaki qanche yüz yillap adetlinip kelgendek alla burun Türüklükning dash qazinida emes, eksinche dunya xeliqlirining jümlidin Türükiylikning murekkep siyasiy, iqtisadiy we kultural kontékisidiki bir xeliq ikenlikini ispatlidi.Shu seweptin ejdatlirimiz diniy étiqat, milliy medeniyet, til-yéziq, maarip we edebiyat sennet meseliliride tereqqiyati milliy dewlet yeni jumhuriyetke élip baridighan idiologiylik qurulushqa teshkillik we istixiyilik halda ishtirak qildi.

Millitimiz Uyghuristanning siyasiy, iqtisadi we ijdimayi meselisining Pan Turanchiliq, Pan islamchiliq, Pan Türükchilik patqiqidin qutulmay turup hel bolmaydighanliqini hés qilip, dunyaning siyasiy atmospurasigha uyghun bir métod bilen diniy, etnik, iqtisadiy we siyasiy meselilirimizni hel qilmisaq bolmaydighanliqini tonup yetti. Wetinimiz Uyghuristandiki xeliqler medeniyet saheside Qutluq Shewqi, Abduqadir damullam, Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi qatarliqlarning yitekchilikide pütkül Uyghuristanni qaplighan medeniyet oyghunishi herkitini bashliwetti.

Mahmut Muhitiwb4

Medeniyet we maarip saheside dunya miqyasida yüz bergen milletchilik éqimi Uyghuristanda Uyghurizimning bash kötürishige sewep boldi we Qumul-Turfan, Hotan- Qeshqer, Ili-Altaylarda arqa-arqidin inqilap partilap ata wetinimizde bir qanche qétim milliy hakimiyetler qurulup, millitimizning ejdatliridin miras qalghan dewletchilik éngining yoqalmighanliqini dunyagha jakarlidi.
Weziyettin xewer tépip chöchüp ketken Engiliye, Russiye we Xitaydin ibaret qéri jahangirlar jiddiy herketke kélip, jush urup rawajliniwatqan milliy medeniyet we milliy inqilapni ojuqturiwétishni pilanlidi. Ular Abduqar Damullam, Sabit Damullam, Xuja Niyaz Hajim, Abliz Maxsum, Memtili ependi, Abduxaliq Uyghuri, Ahmetjan Qasimi… qatarliqlarni qirip tashlap we Memtimin Bughra, Mehmut Muhidi, Ziya Semidi, Hashir Wahidi, Sabit Abdurahman we Abdureuf mexsum qatarliqlargha oxshaydighan bir türküm ziyalilarni sürgün bolushqa mejburlighandin kéyin Uyghur medeniyet sahesi éghir qansirap ziyalilar qoshunining üni ichige chüshüp ketti.Düshmen teswirligüsiz derijide jiq we küchlük idi.

Uyghurqiyapetliri
Uzaqqa sozulghan timtasliq, buruxtumluq we ümitsizlik qaplighan qara chüshtin kéyin milliy medeniyetni qoghdap qélishning nazuk we éghir jawapkarliqi Qasimjan Qembiri, Ibrahim Turdi, Memtimin Iminof, Ötkür ependi, Turghun Almas, Zunun Qadiri we Tiyipjan Iliyof qatarliqlarning zimmisige chüshti. Ular yol yoq we ümit ölgen yerdin ömilep qopup, milliy medeniyetni jümlidin milliy edebiyatni bashqa Qazaq, Qirghiz we Mungghullarning ilghar pikirlik ziyaliliri bilen hissiy hemkarliq ichide xitaylaning tükining yétishi we tomurining soqushigha qarap bügünki küngiche élip keldi.Xitaylarning qarisang közüngni oyimen, sözliseng tilingni késimen, dégen dunyada örnikini tapqili bolmaydighan zulumi astida, nahayiti köp sanliq ziyalilirimiz yolidin azghan, bezilliri ganggirighan bolsimu, bezi milliy rohqa bay, milletning siyasiy, ijtimayi, medeniy enenisige sadiq baghlanghan Milliy edebiyatimizdiki janirlar, tilimiz, bedéiy ipadilesh usullirimiz, pelesepiwiy qarashlirimiz, istitik adetlirimiz shundaqla kilassik we folklorimizda ming yildin béri dawamliship kéliwatqan medeniyettiki erisiyetchanliq baturluq we aqilanilik bilen qoghdap qélindi.

IMG_2706
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining ösüp yitilip ijadiyitini bashlighan dewir, wetinimiz Sherqiy Türkistanda medeniyet saheside bolupmu edebiyat-sennet saheside azghan, weyran bolghan we ganggirighan bir ewlat yitiship chiqqan dewir bolup, sotsiyal imperiyalist küchler xleqimizni qaymuqturup, millitimizni aldap milliy medeniyet we milliy pissixikimizni qattiq yarilandurdi.Shu dewirde ötken Nim Shehit, L-Mutellip, Tiyipjan Iliyof, Xojayop, Ablet Ömer, Abliz Naziri, Qeyum Turdi qatarliq edip we shairlarning eserliri milliy medeniyet tariximizdiki bir tragédiye bolup, uningdin kultural qirghingha duch kelgen bir medeniyet we qan éqip turghan yüreklerdin jaranglap turghan meniwiy hissiyat we kélichekke bolghan ajizane telpünüsh rushen ipadilinip turidu.
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri shu dewirning ediplirining biri bolsimu, hür dunyagha chiqqandin kéyin dadilliq bilen, pikir we ipadilesh ussuli we ilmiy izdinish qatarliq jehetlerdin keskin islahat élip bérip özining wetende shekillendürgen uslubini téximu tereqqiy qildurup, wetendiki ediplerge ming yildimu nesip bolmaydighan hür dunyada zoq-shoq bilen ijadiyet élip bardi we eserliride Türük dunyasini, jümlidin Sherqitürkistanliqlarni ilim-pen we istiqlal yoligha dewet qildi.
Töwende biz uning 50-yillardiki ganggirighan bir ewlat edipler shekillendürgen uslupta, wetenni, azatliqni, milliy inqilapni medihiyledighan bir parche esirini körüp ötimiz…
Üstüngde Lepilder Istiqlal Tughi
Janijan wetinim Sherqiy Türkistan,
Ejdadim mirasi bulbulistanim.
Sen bizni östürgen ana méhriban,
Dunyaning jenniti gül-gülistanim.
Tarixta qurghanti pida qilip jan,
Qutluqxan, Bayanchur, jessur böküxan.
Teqdiring qolungda tutulghan zaman,
Güllending, yükselding, tapting sherep-shan.
Bir chaghlar rodipay eylep istila,
Üstüngge yaghdurdi külpet we bela.
Zalimning zulmidin aylandi chölge,
Sheherler, yézilar, orman, tagh-dala.
Sanaqsiz külpetler ötti béshingdin,
Deryalar töreldi qanliq yéshingdin.
Yangridi ghezeplik choqan-sadalar,
Wadilar, chöl-deshtler, taghu-téshingdin.
Chiqti hürlikingge eylep jan pida,
Qehriman Nuzigum, Sadir pehliwan.
Tengri taghlirida yangratti sada,
Géniral Mahmut we Ghénidek Oghlan.
Shu batur ewlatlar küreshliridin
Xelqimiz hürlükni qoligha aldi.
Ejdirha, éyiqning süyqestliridin,
Tekrar asaretke boghulup qaldi.
Tüzdi wehshiy düshmen, süyqestlik pilan,
baghringgha aqqunlarni kötürmek üchün.
Qilip til, diningni bir yoli gumran,
Namingni bir yoli öchürmek üchün.
Tiningge chirmiship rodipay chayan,
Qéningni sümürüp ichti her zaman.
Perishan halingni körüp chidimay,
Qozghalduq ghezepler bolup sel-qiyan.
Séni qutquzushqa meydangha chiqtuq,
Ölüm ya körüm dep jasaretlinip.
Bu yoldin qayitmasqa qesemler ichtuq,
Goyaki wolqandek hararetlinip.
Muqeddes küreshtin tangle ertige,
Tügeydu sen chekken zulmet we azap.
Qilimiz shatliqtin bayram tentene,
istiqlal tajini béshinggha taqap.
Külisen qaqaqlap senmu bir küni,
Munasip yéringni élip jahanda.
Tügeydu qarangghu zulmetning tüni,
Yashaysen hürlükte, azat zamanda!
Bu künler bek uzaq emes, bek yéqin,
Hoqushlar shepengni qilalmas qamal!
Üstüngde lepilder istitlal tughi,
Zeperning dilbiri échip nur jamal!
2001-yili 5-Ay/ Türkiye-Anqara
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining yoqarqidek shiérliridin bashqa yene uning dewirdashlirigha oxshashla ilgiri wetende zulum astida mejburiy yazghan, kommenist sistem we sotsiyalizim medihiylengen bir qisim eserlernimu yoq dégili bolmaydu.Buni elbette zaman we makanning cheklimisidin dep qarashqa bolidu. Xataliq ötküzmeydighan kishi yoq, emma tüzütüshke jasaret qilish qilalmasliq eqil, exlaq we bilim telep qilidighan zor ish.Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri hür dunyagha qedem basqandin kéyin barliq meniwiy boyunturuqlardin qutulup, insandek oylash, insandek tepekkur qilish, insandek yézish pursitige ige boldi we idiywiy jehettin barghanche takammulliship, millitimizning ussighan yérige baridighan nadir ishlarni qildi we eserlerni yazdi.Uning bezi kitap we edebiy eserliri rushen xasliq we xelqaraliq sewiyege yetken bolup, wetendiki dewirdashlirining ijadiyitidin her tereplime tereqqiy qilip ketken.
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri dunyaning qedimqi we hazirqi zaman Uyghur medeniyitining dunyagha tonushturulishidin ibaret qiyinliq derijisi yoquri, chétilish dairisi keng wezipini deslepki qedemde ghelbilik orunlap, kélichektiki Uyghur we Türük ziyalilirining bu sahediki yolini daghdam échip berdi. Uyghuristandin chiqqan herqandaq bir alim hazirghiche Uyghur medeniyitini dunyagha uningdek keng dairilik we yüksek sewiyede tonutalighan emes.Bizni, tariximizni, medeniyitimizni we tilimizni chetellerde xelqaragha jümlidin türük dunyasigha akadémik bir sewiyede ghelbilik tonutqan bu kishining namini büyük ustaz Muhemmed Emin Bughradin kéyin altun xetler bilen yézip menggüleshtürüshke erziydu.

IMG_2708
Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining kechürmishliri xitay mustemlikisige uchrighan mezlum Uyghuristanliqlarning tarixiy kechmishing kichiklitilgen körünishi bolup, uning oxshimighan dewirliridin xelqimizning oxshimighan dewirlerdiki meniwiy, siyasiy we iqtisadiy hayatini tapqili bolidu. Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri hazir Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Parlaméntining reyisi bolupla qalmay belki Türük dunyasigha tonulghan alim bolup qaldi.
Biz professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining hayati, ijadiyiti we siyasiy küreshlirige qarap chiqidighan bolsaq, uning her tereptin Xitay mustemlikiside yashawatqan herqandaq bir Uyghuristanliqqa yitishken meniwiy rehber shundaqla kam uchraydighan bir üginish ülgisi bolup qalghanliqini köriwalalaymiz.Biz uning axirqi hayatini xatirjemlik, saq-salametlik, hozur we mol ijadiy méwiler ichide yashishigha tilekdashliq bildürümiz.(K.Atahan)
 Gérmaniye/Frankfurt
20.05.2015

DTSH Başbakan Yardımcısı Hızırbek Gayretullah Konferans Verdi

Hizir Beg Aka-1

DTSH (ETGE) Başbakan Yardımcısı Hızırbek Gayretullah 12 Mayıs 2015 Saat 15:00 ‘de Konya Selçuk Üniversitesi’nde, ertesi günü 13 Mayıs 2015 Saat 15:00 de ise Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi’nde DOĞU TÜRKİSTAN konulu konferans verdi.
Konferansa Konyalı vatandaşlarımız, Doğu Türkistan dostları katildi.

DOĞU Türkistan Sürgün Hükümeti

Sürgündiki Hökümet M.bash Ménistiri Yardemchisi Hizirbeg Aka

 Hizir Beg Aka

DTSH (ETGE) Başbakan Yardımcısı Hızırbek Gayretullah bugün 13 Mayıs 2015 Saat 15:00 de Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi’nde DOĞU TÜRKİSTAN konulu konferans verecektir. DTSH Basın Danışmanı Yavuz Güngör Arslan da sn. Gayretullah’a eşlik etmektedir.
Konya’daki Doğu Türkistan dostları davetlidir.

DOĞU Türkistan Sürgün Hükümeti

Xitay Pasporti Bar Ahalilerning Pasportini Saqchixanigha Tapshurush Toghruluq Uqturush Chüshürgen

Uyghur-Passfort
Xitay ilida pasporti bar ahalilerning pasportini belgilen’gen waqit ichide tewelik saqchixanigha tapshurushi kéreklikini, tapshurmighanlarning pasportining emeldin qalduridighanliqi toghrisida uqturush chüshürgen.
Uqturush mezmuni :
Ili oblastliq siyasiy – qanun ishxanisi, ghulja sheherlik siyasiy – qanun ishxanisining ahalilerning pasportini tewelik saqchixaniining saqlishigha tapshurup bérish uqturushi: teweyimizdiki barliq pasporti bar ahaliler 2015- yili 5- ayning 15- künidin burun pasportini tewelik saqchixanigha tapshurup bérishi kérek. Belgilen’gen waqit ichide tapshurmighanlarning pasporti j x organlirining alaqidar belgilimisi boyiche emeldin qaldurilidu.
Uqturushiqa ghulja sheherlik j x idarisining tamghisi bésilghan.
Pasportni yighip saqlap bérish dégini peqet xitayning bahanisi bolup, bundin burun uyghurlaning pasportini yighiwéilip bikar qiliwetken ehwalla köp körülgen.
Ishghalchi xitay uyghurlarni sirtqi dunyadin xewersiz nadan halda qaldurush üchün uyghurlarning chet’eller bilen bolghan bérish- kélish we alaqisige qattiq cheklimilerni qoyup kelgen bolup, pasport bijirish intayin az sandiki kishilerge nurghun resmiyetlerdin ötüsh, hetta arqa yollardin xitay emeldarlirigha zor sommida para bérish arqiliq andin nisip bolidu.
Shundaq turuqluq, oghrining yüriki pok- pok dégendek xitay chet’elge chiqip kirgen uyghurlardin xatirjem bolalmay, ulargha nurghun awarichiliqlarni keltürmekte. Xitayning adettiki saqchixanilirimu uyghurlarning pasportlirini tartiwélip bikar qiliwételeydu.xitayning pasportni saqlap bérimiz dégini peqet yalghan bahane. Bundin burun xitay chet’elde olturaqlishish izni bolghanlarning, chet’elde xitayning resmiyetliridin ötüp turup oquwatqanlarning, hetta chet’elde nupusi barlaning pasportlirinimu yighiwalghan ehwallar körülgen.
Yiqinqi yillardin buyan xitay sherqi türkistanda zulum we basturushni chektin ashurup, pütün tor we bashqa aleqe wastilirini qattiq qamal qilip, bir tereptin sherqi türkistandiki ehwallarni sirtqi dunyadin yoshurushqa tirishsa, yene bir tereptin uyghurlani sirtqi dunyadin ayrishqa orunup keldi. Emdilikte bolsa, xitayning qatmu- qat tekshürüshliridin ötüp, xitaygha kapalet puli tapshurup andin chet’elge chiqip kéreleydighan sanaqliqla uyghurladinmu endishe qilip ularning pasortlirini yighiwalmaqta.
Istiqlal xewer tori