Uyghur Ziyaliyliri: Merhum Tarixchi Toxti Muzat Uchrighan Heqsizliqlar Uning Hayatigha Zamin Boldi

 Muxbirimiz:Mehriban

2015-06-02
toxti-muzart-305.jpg

Tarixchi toxti muzat.

Photo: RFA

2015-Yili 29-May küni ijtihatliq tarixchi toxti muzatning yürek késili bilen tuyuqsiz wapat bolghanliq xewiri tarqaldi. 1998-Yili xitay dairiliri teripidin «dölet mexpiyetlikini oghrilash» jinayiti bilen tutqun qilinip 12 yilliq qamaqqa höküm qilinghan we kéyin qoyup bérilgendin kéyinmu, yaponiyege chiqip ailisi bilen jem bolushigha yol qoyulmighan uyghur tarixchisi toxti muzatning ölüm xewiri uni yéqindin bilidighan uyghurlarni échindurdi we qayghugha saldi.

Emdila 52 yashqa kirgen tarixchi toxti muzatning waqitsiz ölümi uyghurlarni qattiq échindurdi we qayghugha saldi. Nöwette féysbok, ündidar qatarliq ijtimaiy alaqe torliri we uyghur diyari we sirtidiki uyghurche tor béketliridiki munazirilerde merhumning uyghur tarixigha ait tetqiqat maqaliliri, kitabliri eslep ötülgendin bashqa, merhumning tuyuqsiz ölümi we uning yürek késili bilen wapat bolushigha qarita her xil pezerler otturigha chiqmaqta.

Chetellerdiki uyghur ziyaliyliridin shiwétsariyediki doktor abdushükür abduréshit ependi we amérika indiana uniwérsitétida tarix penliri doktorluq kespide oquwatqan qurban niyaz ependiler ziyaritimizni qobul qilip, merhum toxti muzatning yürek késili bilen waqitsiz ölüshige, uning 10 nechche yilliq türme hayati we qoyup bérilgendin kéyinmu, yaponiyediki ailisi bilen jem bolushigha yol qoyulmay, éghir teqib astida yashashqa mejbur bolushi seweb bolghanliqini ilgiri sürdi.

2012-Yili yaz peslide yurtigha tughqan yoqlashqa barghinida, merhum tarixchi toxti muzat bilen axirqi qétim körüshüsh pursitige érishken shiwétsariyediki doktor abdushükür abduréshit ependi, eyni chaghda merhum bilen bolghan söhbetni eslep, toxti muzatning uninggha, özining türmidin qoyup bérilgendin kéyin qaytidin tarixi tetqiqat pursitige érishken bolsimu, emma öz ehwalidin razi emeslikini bildürgenlikini bayan qilip, türmidin qoyup bérilgendin kéyinmu dawamliq bésim we teqib qilish ichide tetqiqat élip bérishqa mejbur bolghan merhumning ziyade qattiq ishlesh we éghir rohi bésim ichide yashishi, uning öz tetqiqat netijiliri we kitablirini tamamlashqa ülgürelmey yash turupla arimizdin kétishige seweb bolghanliqini tekitlidi.

Ilgiriki xewerlerdin melum bolushiche, toxti muzat ependi 1998-Yili 2-Ayning 6-Küni özining yaponiyediki tetqiqat témisini tamamlash üchün kéreklik matériyallarni élip qaytqanda, béyjing ayrodromida tutqun qilinghan. 1999-Yili 3-Ayda ürümchi sheherlik ottura xelq sot mehkimisi uninggha «dölet mexpiyetlikini oghrilash» jinayiti artip, 12 yilliq qamaq jazasi bergen.

Nöwette amérikining indiana uniwérsitétida tarix penliri doktorluq kespide oquwatqan qurban niyaz ependi, 1998-Yili toxti muzat ependi tutqun qilinghandin kéyin, «toxti muzatni matériyal bilen teminligen» dégen guman bilen 70 kün tutqun qilinip soraq qilinghan. Qoyup bérilgendin kéyinmu her xil bésim we tenqidlerge uchrighanliqi üchün axiri chetelge chiqip kétishke mejbur bolghan.

Qurban ependi eyni chaghdiki ehwallarni eslep, toxti muzat ependige bérilgen matériyalning emeliyette, 1944-Yilidiki sherqiy türkistan milliy inqilabigha dair matériyallarning tetqiqatchilar üchün ashkara körüshke bolidighan matériyallar ikenlikini, emma dairilerning toxti muzat ependini yenila naheq halda 12 yilliq qamaqqa höküm qilishi, xitayda uyghur ziyaliylirining her waqit xewp ichide yashaydighanliqini we ularning erkin tetqiqat élip bérish imkaniyitining yoqluqini, toxti muzat ependining yürek késilige giriptar bolup, waqitsiz ölüshi bu heqiqetni ispatlighanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin muxbirimiz méhribanning doktor abdushükür abduréshit ependi we tarix penliri doktor oqughuchisi qurban niyaz ependi bilen ötküzgen söhbitining tepsilatini anglaysiler.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: