Elaxan sultanning ewladliri almataning sultanqorghan mehelliside yashaydu

almata-uyghur-yazghuchilar.JPG

Uyghur yazghuchiliri xatire sürette. 2008-Yili, almata.

RFA/Oyghan
Uzun yillar mabeynide qazaqistanning paytexti bolup kelgen almata uyghurlar zich olturaqlashqan chong sheherdur. Hazirqi almataning töwenki qismida orunlashqan uyghur mehellilirining biri sultanqorghan bolup, öz waqtida bu yerde ataqliq uyghur shexsliri yashighan. Buningdin tashqiri uyghurlar sheherning ichi we etrapidiki gorniy gigant, stalin, yeni hazirqi dostluq, zarya wostoka, chapay, qizil gheyret, qarisu we bashqimu mehellilerde köplep uchraydu. Uyghurlarda sultanqorghan, emdi resmiy höjjetlerde bolsa, birinchi almata dep nam alghan bu mehellide ikki meschit, shundaqla sowét – Gérman urushida sowét ittipaqi qehrimani unwanini alghan mesim yaqupof namidiki 101 – Uyghur gimnaziyisi orunlashqan.

Tarixtin melumki, 19 – Esirning ikkinchi yérimida uyghur élining ili wilayitide qed kötergen musteqil ili uyghur sultanliqi 1871 – Yili char rusiyesi teripidin yoqitilghandin kéyin, uning sultani elaxan almata shehirining hazirqi sultanqorghan mehellisige sürgün qilinghan idi. Mehellining mundaq dep atilishi shuningdin qalghan bolup, bu yerde elaxan sultanning bir nechche ewladliri yashap kelgen. Emdi uning qebrisining qeyerde orunlashqanliqi heqqide her xil melumatlar bar.

Almatada sultan begning uruq – Tughqanliri köp

2009 – Yili sultanqorghan mehellisining qisqiche tarixi, uning her xil mezgillerde yashighan turghunliri hem ularning hayati we turmush – Tirikchiliki heqqide shu mehellining turghuni imerjan qadirof «sultanqorghan. Shexsler tarixi» namliq kitabini neshr qilghan idi. 2013 – Yili uning ikkinchi qismi yoruq kördi. Aptor bu emgikide asasiy jehettin ötkenki esirning yigirminchi yilliridin ta bügünge qeder mushu mehellide tughulup ösken, emgek qilip, mehellining abroyini kötergen, uning iqtisadigha, medeniy tereqqiyatigha öz töhpisini qoshqan köpligen shexsler heqqide melumatlarni béridu. I. Qadirof hazir kitabning üchinchi qismi üstide ishlewatmaqta.

U radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ene shu elaxan sultanning bu yerdiki ewladliri heqqide toxtilip, mundaq dédi: «shimal tereptin sultanqorghan qurulghan. Kün chiqish tereptin qizil gheyret qurulghan. Jenub tereptin gorniy gigant bilen chapay kolxozi. Kün pétish terepte stalin kolxozi. Munu töwen terepte zarya wostoka bolghan. Uni tunggan qurghan, shuning üchün tunggan mehellisi deptiken u waqitta. Elaxan sultanning jepem beg, kéwir beg, nesem beg, osman xelpem dégen akiliri, iniliri bolghan. Bular besh. Elaxan bizning bowimiz bolidu. Akiliri, iniliri mushu yerde bille bolghan iken: döngmelidin, sayboyidin, laysudin, qarasudin. Apamning dadisi jepem boghaltir bolghan iken. Bu yerde kéwir begning muzepperxan dégen balisi turdi. Muzepperning abdullam dégen balisi soqushtin yaridar bolup kélip, ikki – Üch bala tapti. Kibiroflar yuqirimizda turidu. Abdullam akining ikki hedisi bolghan, shemshinur bilen hurqiz. Shularning baliliri, newriliri bar. Almatada sultan begning uruq – Tughqanliri köp.»

Elaxan sultanning sürgün qilinghandin kéyinki teqdiri

Kitab aptori i. Qadirof anisi jenemning hékayilirini eslep, bu heqte mundaq dédi:«elaxanning kéyinki teqdiri apamning éytqini boyiche, apam elaxan sultanning inisining qizi, elaxan sultanning inisi jepembeg deptiken, apamning éti jenem. Apam 1910 – Yilning, dadam 1903 – Yilning. Yash u waqitta, 1928 – Yilliri. Bir kéchidila apamning dadiliri yoqap kétidu. Biri deydu ghuljigha kétip qaptu. Ikki – Üch kün nan yéqip, harwularni maylighinini dadam körüptiken. Dadam bilettiken ularning kétidighinini. Dadamgha apamning dadisi jékip éytiptu: “biz kétimiz. Sen qara, méning qizimni renjitme. Men sanga ishinimen, balam”. Apamning singilliri, hediliri, yene bir tughqanliri bar idi. Etisi apam dadam bilen barsa, ular yette – Sekkiz harwa bilen yoq, shu yaqqa ketken oxshaydu. Apam tonurning chöriside yügrep, siler méni aldap, tashliwétip kettinglar dep yighlaptu. Dadam barghanda, bularning hemmisi nan yéqiwatqan iken. “Nanni némanche qilisiler” dep sorisa, ” qish kéliwatidughu. Nanni etken chaygha chilap yése héchnerse bolmaydughu” deptu. Apam manga éytip béretti: tonurni tutsa, tonur issiq. Hazirqi yazghanlar elaxan sultanning qebrisini birliri mushu yerde, birliri u yaqta deydu. Mumkin bu yerde kömdi dégen yalghan melumattur. U waqitta hemmini sir tutatti. Oruslardin qorqatti.»

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015-07-25

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/sultan-ewladi-07252015000033.html/story_main?encoding=latin

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: