Ikki Jumhuriyitimizning Qurulushigha Sewepchi Bolghan Amillar ( 1 )

Musteqil tetqiqatchi we jornalist: Perhat yurungqash

hqdefault (1)
1933 – yili qurulghan tunji jumhuriyitimiz heqqide
11 – ayning 12 – küni bolsa sherqiy türkistan xelqi üchün tarixiy ehmiyetke ige muqeddes bir kün bolup,qehriman ejdatlirimiz 1933 – yili 11 – ayning 12 – küni qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyitini, yene 1944 – yili oxshash ay we oxshash künde ilida sherqiy türkistan jumhuriyitini qurup chiqish arqiliq, pütün sherqiy türkistan xelqining küresh iradisini we özige özi xoja bolup musteqil yashash arzusini dunyagha namayen qilghan idi.
Uzun yillardin buyan chetellerde pa’aliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatliri, bu ikki jumhuriyet qurulghan 11 – ayning 12 – künini, ” uyghur xelqining bayram küni ” dep jakarlap, bu künde türlük shekildiki xatirilesh pa’aliyetlirini uyushturup kelmekte.
Uyghur siyasi pa’aliyetchilirining qarishiche, uyghurlarning nöwette élip bériwatqan milliy herikiti bolsa del yuqiriqi ikki jumhuriyetni barliqqa keltürgen milliy inqilablarning dawami bolup, xaraktér, ghaye we meqset jehette birdeklikke ige.
Gerche bu ikki jumhuriyet eyni chaghdiki impéri’alist küchlerning siyasiy süyqesti netijiside özining mewjutluqini saqlap qalalmighan bolsimu, emma bu ikki jumhuriyettin uyghur xelqighe intayin qimmetlik enggüshtirler miras qalghan idi, bu enggüshterler – milliy musteqilliqning simwoli hésablan’ghan ay – yultuzluq kök bayraq, istiqlal marshi, dölet giribi we bu enggüshtirlerni kéyinki ewladlirigha miras qaldurush yolida qurban bolghan sansizlighan qehrimanlarning küresh iradisi idi.
Bügün chetellerde pa’aliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatlirining hemmisining 1933 – yili qurulghan tunji jumhuriyet teripidin qobul qilin’ghan ay – yultuzluq kök bayraqni sherqiy türkistanning dölet bayriqi süpitide jewlan qildurup kéliwatqanliqimu, bügünki uyghur milliy herikitining, eyni chaghdiki milliy inqilabning warisi ikenlikini körsitip turmaqta.
Bu nuqtini xitay hakimiyitimu inkar qilghini yoq, mesilen, aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi teripidin tüzüp chiqilghan we hazir sherqiy türkistandiki idare – jemiyetlerning eng asasliq siyasi öginish matériyali hésablan’ghan, ” wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq ” namliq kitabchida, 1933 – yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti bolsa, ” milliy bölgünchilik idiyisining bashlinish nuqtisi we sherqiy türkistan musteqilliqi nezeriyisidin ibaret bu eksiyetchil idé’ologiyining tüp menbiyi ” dep tonushturulghan we hazir sherqiy türkistanda yüz bériwatqan milliy heriketlerning eyni chaghda shekillengen bu xil idé’ologiye asasida jeryan qiliniwatqanliqi bayan qilin’ghan idi.
Chetellerdiki uyghur siyasi pa’aliyetchiliri bolsa, 33 – yili 11 – ayning 12 – künliri qurulghan tunji jumhuriyetning hergizmu tasadipiy otturigha chiqip qalmighanliqini, uning qurulushigha bir tereptin uyghur xelqining qoldin ketken heq – hoqoqlirini qayturup élish we milliy musteqilliqini eslige keltürüshtin ibaret küchlük iradisi, ghayisi we arzusi seweb bolghan bolsa, yene bir tereptin, shu dewirde ötken mustemlikichi we diktator küchlerning sherqiy türkistan xelqighe qaratqan chikidin ashqan bésim, zulum we qirghinchiliq siyasitining biwaste sewebchi bolghanliqini, chünki 30 – yillarda uyghurlarning siyasi, iqtisadi, dini we medeniy jehettiki heq – hoquqlirining insan chidighusiz derijide éghir depsendichilikke uchrighanliqini bayan qilishmaqta.
Emma kommunist xitay hakimiyiti, 1933 – yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushigha sewebchi bolghan amillar heqqide izahat bergende, héchbir waqit eyni chaghdiki yang zingshing we jin shurén qatarliq mustebit diktatorlarning uyghurlargha salghan zulumlirini tilgha élip baqqan emes, eksiche uning qurulushini tamamen tashqi küchlerning qutritishigha baghlap, bu ikki diktator zalimgha chapan yépish pozitsiyiside bolup kelmekte.
Mesilen, yuqirida tilgha élin’ghan, ” wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq ” namliq kitabchida bu heqte toxtilip, ” 30 – yillarda, shinjang chégrisi ichidiki milliy bölgünchi küchler engiliye jahangirlikining qollishi arqisida, eyni waqittiki shinjangning siyasiy weziyitidiki dawalghushtin paydilinip, sherqiy türkistan musteqilliqi dégen bayraqni kötürüp chiqip, 1933 – yili qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qepezdin chiqardi ” dep izahat bérilgen we bu jumhuriyetning qurulushigha engiliyining sewebchi bolghanliqi bayan qilin’ghan idi. Emma xitay hakimiyitining bu sepsetisi uyghur tarixchiliri teripidinla emes, hetta chetellik tarixchi we tetqiqatchilar teripidinmu qetiy türde ret qilinip kélinmekte.
Mesilen, engliyilik tarixchi doktur andriyu forbés ependi teripidin sherqiy türkistanning 1911 – yilidin 1949 – yilighiche bolghan siyasi tarixi heqqide yézilghan kitabta, 33 – yili qurulghan jumhuriyetning pütünley uyghur xelqining erkin iradisi bilen qurulghanliqi, héchbir döletning biwaste arilishishigha yaki tesirige uchrimighanliqi, engiliyining uyghurlarni emes, eksiche eyni chaghda özlirining yéqin ittipaqdishi bolghan gomindang hökümitini qollighanliqi bayan qilin’ghan idi.
Bu kitabta körsitilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti wekilliri engiliyining qeshqerde turushluq konsuli bilen körüshüp, jumhuriyetni étirap qilishni we uninggha yardem birishni telep qilghanda, engiliye hökümiti, ” ittipaqdishimiz bolghan junggoning bölünüshini xalimaymiz ” dep jawab bérip ret qilghan. Eksiche bu jeryanda, hindistandiki engiliye da’iriliri milliy inqilabni basturush üchün heriket qiliwatqan jing shurén hökümitige 4 ming tal miltiq we 4 milyon pay oq sétip bergen. Démek, eyni chaghdiki tarixiy ri’alliq, kommunist xitay hakimiyitining bügün dewatqinining del eksiche bolghan.
Tarixchi doktur andriyu forbés ependi öz kitabida, eyni chaghda uyghurlarning heq – hoquqlirining éghir derijide depsendichilikke uchrishining,1933 – yilidiki jumhuriyetning qurulushigha sewebchi bolghan asasliq amil ikenlikini bayan qilip, buni töwendiki mundaq bir qanche nuqtigha merkezleshtürgen: 1911 – yili manju impératorluqi yoqulup, jungxu’a mingo qurulghanda, merkizi hökümetning sherqiy türkistandiki bash walisi yang zingshing idi, 1928 – yili yang zingshing ürümchide qestke uchrap ölgendin kéyin, uning ichki ishlar ministiri jing shurén bash wali bolghan.
Jing shurénning hakimiyetke chiqip qilghan tunji ishi bolsa, xitay eskerlirining ma’ashini ikki hesse ashurush we mexpiy saqchilarning sanini köpeytish bolghan. Ikkinchi ishi bolsa, uyghur déhqanliridin alidighan yer béjini yang zingshing dewridikidin ikki hesse ashurghan. Arqidinla xotendiki qashtéshi kanlirini, kériyidiki altun kanlarni pütünley hökümetning bashqurushigha ötküzüwélip, uyghurlarni özliri ishlepchiqarghan kan mehsulatlirini bazarda héchbir qimmiti bolmighan qeghez pulgha sétip bérishke qistighan.
Uyghurlarning hejge bérishini cheklep, ularni her bir kesken qoy béshigha baj töleshke mejburlighan. Bazarda pul bolidighan yung we tére sodisini pütünley jing shurén we uning bir yurtluq heqem – sayiliri kontrol qiliwalghan. Uyghurlarning erkin heriket qilishini tosush we bir rayonda isyan chiqqanda bashqa rayondiki uyghurlarning birliship élishining aldini élish üchün,sherqiy türkistanni 4 rayon’gha bölüp, her rayonda ayrim 4 xil qeghez pul bésip tarqatqan we qaysi rayonda isyan chiqsa, shu rayondiki pulni inawetsiz dep élan qilip, köpligen uyghurlarning xaniweyran bolushigha sewebchi bolghan.
Ilgiriki yang zingshing bazargha héchbir qimmiti yoq 10 milyon som qeghez pul bésip tarqatqan bolsa, jing shurin 45 milyon som qeghez pul bésip tarqitip, uyghurlarning qolidiki mal – dunyani bu qeghez pulgha bikarning ornida sétiwélip, yene ulargha yandurup altun – kümüshke satqan. Bazardiki altun sodisining 78 pirsentini pütünley jin shurin we uning yurtluqliri igiliwalghan bolup, qaqti – soqti qilip tapqan altunlirini udulluq öz yurtlirigha we cheteldiki banka hésablirigha ewetip, sherqiy türkistandiki altun bazirida qehetchilik peyda qilghan.
Jing shurin dewride mexpiy saqchilarning uyghurlargha qaratqan nazaretchiliki shu derijide kücheygenki, hetta uyghurlar öyliridimu hökümet toghriliq ünlükrek gep qilalmaydighan, chayxanilargha kirishtinmu özini qachuridighan halgha chüshüp qalghan. Jing shurin dewride, ” hökümetke qarshi chiqqan ” dégen bednam bilen qolgha élin’ghan, put – qoli késilgen we öltürülgen uyghurlarning sani, zo zungtang, yu’en daxu’a we yang zéngshing dewirliridikidinmu nechche hesse köp bolghan.
Jing shurin yene baj kirimini ashurush we özining hoqoq da’irisini kéngeytish üchün, 1930 – yili 3 – ayda qumul wangi mexsut shah wapat bolghandin kéyin, ming sulalisidin buyan dawam qilip kelgen qumul wangliqini emeldin qaldurup, wangning oghli nasirbegni ürümchide nezerbent astigha alghan we sherqiy türkistanda uyghurlar öz – özini idare qilip kelgen birdin – bir rayon hésablan’ghan qumul wangliqini, hami, ayho we aywu dégendek 3 wilayetke bölüp, bu wilayetlerge xitay emeldarlarni teyinligen.
Mexsut shah dewride qumul wangliqi bolsa sherqiy türkistan buyiche uyghurlarning turmush sewiyisi eng yuqiri jay hésablinatti, chünki baj bashqa rayonlargha qarighanda yenggil bolup, bu yerdiki uyghurlar xitay hökümitige emes, belki qumul wangigha baj töleytti. Wangliq emeldin qaldurulghandin kéyin, bu rayondiki uyghurlarning hökümetke tapshuridighan béji biraqla nechche hesse éship ketken. Jing shurin yene qumul rayonini köchmen yötkesh nuqtisi qilip, öz yurtidin xitay köchmenlirini yötkep kélip qumulgha yerleshtürgen, uyghur déhqanlirining munbet yerliri tartip élinip bu xitay köchmenlirige bölüp bérilgen we ulardin 3 yil baj almasliq tüzümini yolgha qoyghan, emma qaqas jaylargha heydelgen qumulluq déhqanlardin élinidighan yer béjini özgertmigen.
Yene kélip jing shurin dewride, xitay emeldarlarning hoqoq we küchige tayinip uyghur ayallirini mejburiy xotun qiliwélish ehwallirimu ewj alghan bolup, mesilen, qumul inqilabining partlap chiqishida, 1931 – yili 4 – ayning 4 – küni qumuldiki chang pemililik bir xitay emeldarining bir uyghur qizni mejburiy xotunluqqa almaqchi bolghanliq weqesi muhim rol oynighan idi.
Qisqisi, yuqiriqi hadisilerdin, 1933 – yilidiki jumhuriyetning qurulushida mustemlikichi hakimiyetlerning yerlik xelqqe salghan zulum we külpetlirining muhim rol oynighanliqini körüwélish tes emes. Yene diqqet qilidighan bolsaq, eyni chaghda uyghurlarning béshigha kelgen külpetler bilen, bügün tartiwatqan külpetliri otturisida zor oxshashliqning barliqini tonup yételeymiz !( dawami bar )

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: