Xitay Uyghur Ilining Jenubidiki Nahiyelerde Pilanliq Tughut Kontrolluqini Kücheytken

Muxbirimiz Erkin

2015-11-09
Xitayda köp uchraydighan pilanliq tughut teshwiqatliri

AFP
 image

Uyghur aptonom rayoni yéqinda qarar chiqirip, rayonda yolgha qoyulup kelgen az sanliq milletler pilanliq tughut siyasitining rayondiki barliq milletlerge oxshash birdek ijra qilinidighanliqini élan qildi.

Mezkur qarar uyghur aptonom rayonluq partkom 4‏-Noyabir küni qeshqerde chaqirghan «jenubiy shinjang xizmet yighini» da otturigha qoyulghan. Xitay axbaratining qeyt qilishiche, mezkur yighinda uyghur ilining bolupmu uyghur ilining jenubidiki rayonlarning kelgüsige munasiwetlik bezi halqiliq qararlar chiqirilghan.

Uyghurlargha yürgüzülgen pilanliq tughutni uyghur ilining jenubida barliq milletlerge birdek ijra qilish qarari xitay kompartiyesi pütün xitaylargha birdek ikki perzentlik pilanliq tughut siyasiti yürgüzüshni qarar qilghan bir mezgilde otturigha qoyuldi.

Rayondiki uyghurlar aptonom rayonluq partkomning mezkur qararigha baha bérishni ret qilghan bolsimu, biraq bu siyaset rayondiki bezi xitaylarning qollishigha érishken. Xotende olturushluq bir xitay bu siyasetni eqilge muwapiq, dep körsetti.

U mundaq dédi, «méningche, biz hemmimiz barawer bolushimiz kérek. Hemmimiz xitay puqrasi, shunga hemmimizning barawer bolghini yaxshiraq. Eger yézida bolsa aililer erkek emgek küchige éhtiyajliq. Bir adem choqum ishlishi kérek. Shunga men pilanliq tughutni birdek oxshash yürgüzüsh eqilge muwapiq, dep qaraymen.»

U ayalning körsitishiche, xotendek parawanliq nachar yerlerde ata-Anilar bir perzent bilen cheklinip qalsa, bu kelgüside u balining yükini éghirlashturuwétidiken.

U mundaq dédi, «hazir pütün memliket 2 perzentlikni yolgha qoyup, emdi normal boldi. Chünki, eger bir ailining birla perzenti bolsa u kelgüside 4 ademni béqishqa, bezi aililerde 6 ademni béqishqa mejbur bolidu. Emdi bizning bu yerde parawanliq toluq emes. Bu ehwalda ademlerning yölinidighan bir nersisi yoq. Yölinidighan yölenchük bolmisa, undaq kishiler sirtqa chiqip ishleshke toghra kélidu. Bu ehwalda u adem hem balini, hem ata-Anisini qandaq baqidu? bu bekla chataq ehwal.»

Xitay hökümitidiki bezi emeldarlar uyghur ilining jenubidiki nahiye, wilayetlerde tughut nisbiti «endishe qilarliq» derijide yuqiri ikenlikini eskertip kelgen. Dairiler bu yil jenubtiki bezi rayonlarda az perzentlik ata-Anilargha bérilidighan tughut mukapat puli we tughut yardem pulini östürgen.

Xotendiki yerlik uyghurlar pilanliq tughut siyasitining mezkur rayonda qattiq ijra qilinidighanliqini bildürüp, özining 4‏-Perzentige jerimane tölep qutulghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: «méning kichik balam bar, bu yil 17 yashqa kirgen. Shuninggha jerimane töligen. Bizning bu yerde pilanliq tughut nahayiti qattiq. Ular qattiq tekshürüsh qilidu. Oghriliqche tughqanlargha hazirgha qeder jerimane qoyidu.»

Xitay hökümiti uyghurlargha pilanliq tughut siyasiti ulardiki namratliqni tügüp, salametlik we maarip sapasini yuqiri kötürüsh, yerlik iqtisadning tereqqiyatini algha sürüsh üchün zörür, dep eskertip keldi.

Lékin iqtisadshunaslarning qarishiche, pilanliq tughut bilen iqtisadi tereqqiyat hergiz bir-Birige zit emes, u öz-Ara ong tanasip. Amérika jiorji washington uniwérsitétining iqtisadi penler doktor kandidati perhat bilgin ependi, xitayning uyghurlar merkezlik olturaqlashqan rayonlardiki nopus kontroli pütünley siyasiy, dédi.

Perhat bilgin:, «bu, iqtisadta muhim bir nerse bar, nopusning ösüshi iqtisadning tereqqiy qilishi bilen tetür tanasip emes, ong tanasip. Chünki nopus ishlepchiqirishtiki asasliq bir amil. Bu köpeygende buning ichide inzhénér köp bolidu, ishlepchiqirishning tennerxi erzan bolidu. Emeliyette iqtisadqa paydisi bar buningki. Lékin bu yerde mundaq bir nerse bar, iqtisad téz köpeyse nopus azlaydu. Xitay hazir buning del qarshisini dewatidu. Bu yerdiki mesile iqtisad emes, siyasiy. Shunga, bu xitayning otturigha qoyghan iqtisad bilen munasiwiti bar, namratliqtin qutulimiz, dégenning héchqandaq iqtisadi nezeriye asasi yoq.»

Perhat bilgin, eger nopus muwapiq köpiyip mangmisa, bu kelgüside nopus turghunluqini keltürüp chiqirip, jemiyetning iqtisadigha éghir tesir körsitidighanliqini agahlandurdi.

Perhat bilgin: «tereqqiy qilghan döletlerde, mesilen, amérika, yaponiyedek döletlerde bir ayalning ottura hésab bilen tughqan balisi 1.2, shundaq bolghanda bu nopus ya ösmeydu, ya chüshmeydu. Bir xil haletni saqlap turidu. Emdi tereqqiy qiliwatqan döletlerde, mesilen türkiye, irandek yerlerde nopusning ösüshi 3.2 Bolushi mumkin. Lékin bu san uyghur élining jenubida 5.2 Bolushi mumkin bu san. Her bir ayal ottura hésab bilen 5.2 Bala tughsa, bu milletning uzaq kelgüside nopusi ya ösmeydu, ya chüshmeydu. Eger uyghurgha ikkila bala tughisen, dep békitip berse, démek kelgüside uyghurning nopusi azlaydu, dégen gep.

Perhat bilginining eskertishiche, memuriy xaraktérlik cheklesh tedbirlirini qollinip tughutqa mejburiy cheklime qoyushning esli héchqandaq zörüriyiti yoq. U, sheherlishish, xizmet, ishqa orunlishish qatarliq amillarning nopusni aptomatik tormuzlaydighanliqini bildürüp, «pilanliq tughut eslidinla kishilik hoquqqa xilap xata siyaset» dep körsetti.

Uyghur apotonom rayonluq partkom sékrétari jang chünshyen uyghur ilida xitaylargha uyghurlar bilen oxshash pilanliq tughut siyasiti yürgüzüsh mesilisini 2014‏- Yili otturigha qoyghan bolsimu, biraq bu siyaset uningdin 2-3 Yil awwal yolgha qoyulup, jenubiy uyghur ilida ijra qilinishqa bashlighan.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: