20-Esir Uyghur Edebiyatidiki Muhim Namayende – Ehmet Ziyai we Uning Edebiy-Ilmiy Mirasliri (2)

 

Muxbirimiz Qutlan
2015-11-18
ahmed-ziyai-305.png

Ehmed Ziyai Ependi

Ehmet ziyai alemdin ötüp charek esir ötken bügünki künde uyghur xelqi uni chongqur séghinish we hörmet bilen eslimekte.

Uyghur éli we chetellerdiki bilim ademliri birdek uyghur klassik edebiyati bilen hazir zaman edebiyati otturisida «köwrük» lik rol oynighan edibning 1950-Yillardin kéyinki hayatining téxi chongqur derijide öginilmigenlikini qeyt qilidu.

Undaqta, «ladaq yolida karwan», «tozumas chéchekler», «wijdan we muhakime» qatarliq bir yürüsh eserliri bilen 1930-We 1940-Yillarda alliqachan elge tonulghan ehmet ziyaining 1949-Yilidin kéyinki hayati hemde ijadiyet yoli qandaq sinaqlargha duch kelgen?

Intayin epsus, merhum edibning eyni chaghda öz hayati heqqide ünalghu léntisigha élinghan eslimisining 1949-Yilighiche bolghan aldinqi qismi élan qilinghan bolsimu, emma kéyinki qismi metbuattin késip tashlanghan.

Muhajirettiki uyghur ziyaliyliridin shiwétsiyede turushluq abdushükür muhemmet ependi merhum ehmet ziyaining 1949-Yilidin kéyinki hayatining bashqa uyghur ediblirige oxshashla réjim astida ötkenlikini tekitleydu.

Melumki, ehmet ziyaining hayati we ijadiyet yoli 1950-Yillardin kéyin jiddiy sinaqqa duch kelgen. Edib gerche hayatining qiranliq mezgilige, ijadiyet küchining pishqan dewrige kirgen bolsimu, lékin dewr éqimigha maslishish bilen milliy wijdan otturisidiki kélishtürgili bolmaydighan tallash shairni uzunghiche sükütke chömdürgen.

Abdushükür muhemmet ependi ehmet ziyaining 1950-Yillardin kéyinki ijadiyet musapiside yoruqluqqa chiqarghan eng muhim emgikining «rabiye-Seidin» dastanini qayta yézip chiqqanliqi ikenlikini alahide tekitleydu.

Gérmaniyede turushluq uyghur bilim ademliridin doktor ablet semetmu bu heqte toxtilip, ehmet ziyaining qelimige mensup bolghan «rabiye-Seidin» opérasining 1940-Yillardila sehnilerde oynilip elge tonulghanliqini tilgha alidu.

U yene ehmet ziyaining pütün hayatida yazghan muhim eserliri heqqide toxtilip, köp qisim eserlirining 1950-Yillardin kéyinki siyasiy réjim tüpeyli qayta élan qilinmighanliqini ilgiri süridu.

Uning körsitishiche, yéqindin buyan uning pütün eserliri we qolyazmiliri qayta toplinip yéngiwashtin neshr qilinish aldida turmaqtiken.

Edebiyat tetqiqatchiliri ehmet ziyaining 1950-Yillardin kéyin, bolupmu hayatining eng axirqi mezgili bolghan 1980-Yillarda «türkiy tillar diwani» bilen «qutadghu bilig» ni neshrge teyyarlash jehette muhim rol oynighanliqini alahide tekitleydu.

Merhum edib ehmet ziyaining 20-Esir uyghur edebiyat tarixida tutqan ornigha qandaq baha bérish kérek?

Abdushükür muhemmet ependi bu heqte mundaq deydu: «ehmet ziyaining shéiriy ijadiyetliride hem uyghur klassik edebiyatining bediiy jehettiki ésil eneniliri hem hazirqi zaman uyghur edebiyatimizning ipadilesh jehettiki ammibab uslubi öz-Ara gireliship ketken. Mushu nuqtidin éytqanda, merhum edibni uyghur klassik shéiriyiti bilen uyghur hazirqi zaman shéiriyiti otturisida «köwrük» bolghan edib dep qarashqa bolidu.»

Doktor ablet semetmu «merhum ehmet ziyai bir shair, bir yazghuchi, bir axbarat xadimi bolupla qalmastin, öz nöwitide yene bir ilmiy tetqiqatchi hem ötkür tilchidur» dep qaraydu.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: