Firansiyelik Muxbirning Xitaydin Qoghlinishigha Seweb Bolghan Maqale

28C77DB3-CD51-4F6A-89DB-C39F5E1F1863_mw1024_s_n

Ilawe: xitayning sherqiy türkistanda uyghurlar üstidin yürgüziwatqan basturush siyasetlirini pash qilip yazghan maqalisi seweblik, firansiyelik muxbir ursula goti’ér xitaydin ayrilishqa mejbur boldi. Xitay uning muxbirliq kénishkisi yéngilap bermeydighanliqini élan qildi.
Uning maqalisi xitay ikki ay yoshurup kelgen bay kömür kan hujumi weqesini ashkarilighandin kéyn élan qilin’ghan. Uning maqalisi 18- noyabér firansiyening «L’obs» zhornilida élan qilin’ghandin kéyin zor xelq’ara inkas qozghidi.

Töwende maqalining toluq terjimisi bérildi. 

 

 

Xitayning parizh hujumidin kéyinla firansiyege térorluqqa qarshi hemkarliq chaqiriqi qilishida yoshurun gherizi bar
Xitay térorluqqa qarshi turushta firansiyeni qollaydighanliqini bildürdi. Lékin xelq’ara jem’iyet xitayning burunqigha oxshashla «térorizmgha qarshi turush» sho’ari astida musulman uyghurlarni rehimsizlerche basturushini nezerge almaqta. Xitay da’iriliri bolsa, «térorluq»ni bahane qilip xelq’ara jem’iyettin uyghurlarni basturushini qollashni telep qiliwatidu.
13- noyabér (parizhda yüz bergen) weqelerning xitay xelqining yürek tarisini chekkendek bir körünüsh namayen boldi. Bu jem’iyette adem asanla yalghuz we méhri – muhebbet kemdek hés qilidu, dunyaning bashqa jayidikilerge yetküzgidek héchqanche hésdashliq yoq, hujum keltürüp chiqarghan inkasning küchlükliki közetküchilerni hayran qaldurdi. Diplomatiye sahesidiki zatlardin biri mundaq dédi: men héchqachan mundaq menzirini körüp baqmighan, hujum yüz bérip etisi yeni shenbe küni, her sahediki xitaylar, bashlan’ghuch mektep oqughuchiliri, ali mektep oqughuchiliri, firansiye dostliri shundaqla yoldin ötüp kétiwatqanlar arqa – arqidin firansiyening béyjingda turushluq elchixanisigha bérip gül teqdim qildi, teziye deptirige imza qoydi.
Kök, aq, qizil
Teziye deptirini waraqlighinimizda kishini te’ejjüblendüridighan muhebbet iz’harlirini anglaymiz. Bir kishi mundaq yazghan: parizh üchün iltija qilimen, parizhgha tinchliq, muhebbet menggü parizhgha mensub! yene bir kishi mundaq yazghan: bügün men parizhliqlar bilen birge, bizning qorqunchimiz yoq.üchinchi kishi: méning muhebbitim sanga mensub, parizh, firansiye yashisun, erkinlik yashisun! beziler: méning eng söyümlük ikki nersemning biri méning dölitim, biri parizh dep yazsa, yene beziler: parizhliqlar insaniyet medeniyiti, sen’iti we erkinlikining choqqisida, parizhliqlarning tarixtiki yekke – yégane ornini héchqandaq nerse tewritelmeydu…
Xitayning döletmenliki ammiwi éqimning arqisida qélishqa ten bermidi. Arilirida eli baba gorohining dangliq xojayini mayün, xitaydiki eng chong bay wang jyenlin bar bolghan xitaydiki aldinqi qatardiki 8 chong xojayin firansiye prézidénti ollandqa ewetilgen bir xetke ortaq imza qoyup, misli körülmigen bir ishni qildi. Shangxeyde, dangliq téléwiziye munarida 14- noyabér kech firansiyening bayraq renggi bolghan qizil, kök we aq üch xil renglik chiraqlar yéqildi. Ijtima’iy taratqularda minglighan tesirlik uchurlar peyda boldi.
Néme üchün xitayda bu xil hayajanliq keypiyat peyda bolidu ? Chünki parizh bizge nisbeten dunyadiki eng güzel sheher béyjingliq bir yash shundaq dédi. Parizhni bu dunyadiki jennet déyishkimu bolidu. Parizhni tonush pursiti bolghan her qandaq adem uninggha choqinidu. Purset bolmighan kishilerning hemmisi haman bir küni u yerge bérishni arzu qilidu.
Weqedin kéyinki qayta oylinish
Xitay da’irilirimu arqida qalmidi. Shi jinping ollandqa firansiyening térorluqqa qarshi turush körishide xitayning firansiye bilen bir terepte turidighanliqini bildürdi. Bu xil qollash nahayti chirayliq, lékin yoshurun meqsiti yoq emes. Bir nechche sa’ettin kéyin xitay jama’et xewpsizlik ministirliqimu yétishti, ikki ay burunqi bay hujumining yol körsetküchilirini yeni térorluq hujumining atamanliri depmu atalghan kishilerni tutqanliqini élan qildi. Eyni waqtta hujum 50 tek kishining ölüshini keltürüp chiqarghan.
Lékin, bay hujumi qanchilik ademning ölüp, yarilinishini keltürüp chiqarsun, uni 13-noyabérdiki parizh hujumi bilen bir künde tilgha élishqa bolmaydu. Baydiki hujum emeliyette uyghur rayonidiki yerlik kishilerning ghezep – nepritidin partlighan. Türkiy tilda sözlishidighan we islam dinigha étiqad qilidighan uyghurlar topliship olturaqlashqan bu chet rayonda, bundaq weqeler yéqinqi yillardin buyan köp yüz bermekte, chünki yerlik kishiler rehimsiz basturushqa uchrighan. Pichaq söngekke yetkende, bir türküm uyghur yashlar özliri uchrighan kemsitish, adaletsizlik we mehrumluqqa öch élish üchün, pichaq kötürüp bérip bir kömür kan we u yerdiki xitay ishchilargha hujum qilghan(töwende toxtilimiz).
Lékin béyjing az sanliq milletlerning barghansiri ümidsizlinishining özi bélen munasiwetlik ikenlikini ret qilidu, eksiche rayonida yéqindin buyan qanliq weqelerning köpiyishining menbesini peqetla xelq’aradiki jihad teshkilatlirining qutritishi dep dawang salidu. Parizh térorluq hujumi yüz bergendin kéyinki yekshenbe küni (15- dékabér) türkiyening antalye shehiride 20 dölet gorohi bashliqlar yighinigha qatnishiwatqan shi jinping ipade bildürüp, parizhdiki hujum shuni körsettiki, xelq’ara jem’iyet choqum birliship, hemkarliqni kücheytish asasida térorluqqa zerbe bérishi kérek. Dédi. U yene menilik halda qosh ölchem qollanmasliq lazim dep qoshup qoydi.
Mundaqche éytqanda, eger xitay islam dölitining tehditige uchrighan döletni qollaydighanliqini bildürse, buninggha jawaben, xitay da’iriliri özliri eng teshwishlinidighan az sanliq millet yeni uyghurlar bilen bolghan körishide xelq’ara jem’iyettin qollash telep qilidu.
Siler bilen oxshash mesilimiz bar
Ürümchi béyjnggha qarighanda kabulgha bekrek yéqin. Yéqindin buyan afghanistandiki zorawanliq toqunushi éqimi chégra halqip, xitaylar rayonidiki chong sheherlerge tutashti. Hujumchilar qollan’ghan qorallar her da’im nahayti addi(pichaq, özi yasiwalghan bomba), lékin bu hujumchilarning kolliktip sheklide barghansiri murekkep teshkilatlar körünüshke bashlidi. Gerche hujumlar belgilik ölüsh, yarilinishni keltürüp chiqarghan bolsimu, lékin uyghur hujumchilarning heriketliri xelq’ara jem’iyetning diqqtini tartalmidi.
Yene shu 20 dölet gorohi yighinida, xitay tashqi ishlar ministiri wang yi neq gepni otturigha chiqardi: térorluqqa qarshi turushta birleshken döletler teshkilatining yétekchilik rolini toluq jari qildurush kérek, térorluqqa qarshi birliksep qurush kérek. Xitaymu térorizmning ziyankeshlikige uchrighuchi, ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ wekillik qilghan ‘sherqiy türkistan’ térorchilirigha zerbe bérish xelq’ara térorluqqa qarshi turush herikitining muhim qismi bolushi kérek.
Sh t i h bolsa béyjing da’iriliri uyghur rayonidiki barliq awarichiliqlarni üstige artip qoyidighan chégra rayondiki jihad teshkilati. Lékin del eksche, nurghun mutexesisler sh t i h ning xitay éytqandaq sistémiliq programmisi bar bolghan xeterlik teshkilat ikenlikidin gumanlinidu. Hetta bir qisim mutexesisler uning mewjutliqidin gumanlinidu. 2001- yili térorchilar amérikida 11- sintebér hujumini qozghighandin kéyin, prézidént bush xitay bilen ittipaq tüzüshke aldirap sh t i h ni amérikining térorluq tizimlikige kirgüzgen, lékin bu teshkilat hazir u tizimlikte yoq.
Kishilik hoquq teshkilati bolghan xelq’ar kechürüm teshkilatining uyghur rayoni mesilisi mutexesisi nikolas békélin(Nicolas Becquelin) mundaq dédi: xelq’ara térorizm mesilisini qet’iy tilgha élishta, xitay da’iriliri xitay puqralirining jama’et pikirining étirap qilishigha érishmekchi hemde kishilerni uyghur rayonidiki toqunushning xelq’araliq mesilining bir qismi ikenlikige ishendürmekchi boluwatqandek qilidu. Xitay da’iriliri, ‘qaranglar, bizningmu silerge oxshash mesilimiz bar’ déyish arqiliq xelq’ara jem’iyettin azraq bolsimu qanuniyliqqa érishmekchi.
Rehimsiz basturush
Kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, uyghur rayonidiki toqunushlar asasliqi yerlik yashlarning radikallishishidin kélip chiqqan. Béyjing da’irilirining medeniyet, til, diniy étiqad, ma’arip, xizmet, hetta pasport béjirish qatarliq tereplerde uyghurlargha qaratqan rehimsiz basturushi ularni ümidsizlendürgen. Yéqindin buyan ehwal téximu yamanlashti.
Bir nechche misalgha qarap baqayli:
Bügün bir qisim en’eniwi musulmanche isimlar cheklendi, burun qoyulghan isimlar choqum özgertilishi kérek.
Uyghur ashxaniliri choqum xéridarlargha tamaka we haraq teminlishi kérek.
Musulman emeldarlar ramizan éyi mezgilide choqum ochuq – ashkare tamaq yéyishi kérek.
Saqal qoyghan kishilerning hemmisi diniy ashqunluq bilen gumanlinidu; Musulmanlarning hijabini taqighan barliq ayallarmu hem shundaq;
Bügün, tamaka tashlighan yaki haraq ichishni ret qilghan her qandaq yash diniy ashqunluq bar bolghan gumandargha aylinidu.
Hijabmu diniy radikalliqning simowoli dep qarilidu. Hijablan’ghan ayallarning sirtqa chiqishi imkansiz halgha kelgen we jem’iyette chetke qéqilidu.
Bügün xitayning 11- séntebér weqesidin kéyinkige oxshash amérika we yawrupaning qollishigha érishishi asasen mumkin bolmaydu. Xitayning jem’iyet we téritoriyege bolghan küchlük kontrolliqi seweblik, islam dölitiningmu uyghur rayonidiki küchler bilen alaqe baghlash mumkinchiliki yoq déyerlik. Lékin uyghurlar weziyitining dawamliq yamanlishishigha egiship, xitayning chong sheherlirining pichaqliq hujumgha uchrash xewpidin saqlanmiqi qiyin.
«dunya bülteni» toridiki türkche terjimisi asas qilindi

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: