Uyghurlar we Türkiye

 

 

Yaqup beg zamanida uyghur déyarida osmanli sultani abdul’ezizxan namigha xutbe oqulghan. Uyghur tarixchisi molla musa sayrami «tarixiy hemidi» namliq kitabini osmanli xelipisi abdulhemidxan’gha armighan qilghan.
Türkiye awazi radiyosi: uyghurlarning anadolu tupraqlirigha seper qilghan qérindashliri heqqidiki melumatliri tarixtin béri asasen edebiy yollar bilen yéngilinip teriqetchiler, hajilar we soda karwanlirining hikayiliri bilen béyip kelgen. Uyghur on ikki muqamidiki «ghérip senem» dastanida diyarbakir shehirining zikir qilinishi buninggha bir mésal bolup yangrap turuptu. Yaqup beg zamanida diyarimizda osmanli sultani abdul’ezizxan namigha xutbe oqulghan.

Möhterem tarixchimiz molla musa sayrami özining ghéripxanisida munglunup olturup yézip chiqqan tarix kitabini musulmanlar dunyasining mehkum wetinidin tolimu uzaqtiki türk xelipisi abdulhemidxan’gha armighan qilip «tarixiy hemidi» dep atighan. Epsuski bu kitabning türkiye türkchisidiki neshiri bügün’giche yoruq körmeptu. Bu kitab eyni dewrde abdulhemidxanning qoligha yetmigini azdek, uning bügünki newriliriningmu quliqigha yetmeptu.
Uyghurlarning zamaniwi axbarat wastiliri bilen érishken anadolu türkliri heqqidiki melumati 1883- yili neshir qilinishqa bashlighan «terjiman» namliq gézitke tutishidu. Jeditchilik herikitining bashlamchisi isma’il ghaspirali teripidin neshir qilin’ghan bu gézit 35 yil chiqirilip uyghurlargha özi we türk baghirliri heqqide emeliy melumat bergen. Mushu melumatlar türtkiside uyghurlarda zamaniwi ma’aripning uli sélin’ghan. Jeditche (yéngiche) oqutush usulliri qanatlan’ghan.

Uyghurlarning özini we dunyani chüshinish da’irisi kéngeygen. Mushundaq axbaratlar netijisde türk topraqlirini ishghaldin azad qilish yolidiki «azadliq ‹qutulush› urushi» gha uyghurlar tarim wadisidin kélip janlirini atighan. Shu qétim qatnishalmighanliri yillarche shéhidlerni yad étip chanaqqel’e ziyaritige bérishni perz hejni ada qilghandin kéyinki burch bilip, ada qilip kelgen.
Axbarat wastiliridin bashqa, 20-esirning bashlirida diyarimizgha zamaniwi ma’aripni élip kelgen ehmed kamal we diyarimizdin türkiyege oqushqa barghan ziyaliylarmu uyghurlarning anadolu türkliri heqqidiki chüshenchilirini béyitqan. Ehmed kamalning oqughuchisi, istanbulda oqup milletni aqartish yolida jan bergen memtili ependimu türklük söygüsining perwishkarliridin bolghanidi.
20-esirning aldinqi ellik yilida uyghurlarning jahan yéngiliqliri heqqidiki chüshenchisi burunqi dewrdikidin perqliq halda axbarat wastilirigha tayinip dawam qildi. Uyghurlargha yéngi dunya heqqide melumat bergen axbarat wastiliri ikki menbelik bolup biri jeditchilik teshebbuschiliri chiqarghan «waqit», «shura» qatarliq gézitler we qeshqerdiki «ang», ürümchidiki «erk» qatarliq zamaniwi menidiki metbu’atlardur. Yene biri markisizm terghibatchilirining «sherq heqiqiti», «qazaq éli» qatarliq neshir epkarliri we uyghur élidiki «shinjang géziti» bolup, türlük namlarda ghuljida bésilghan gézitlerdur.

Jeditchilerning uyghur chüshenche dunyasidiki tesiri diyarimizda kommunistik hakimiyet tiklen’gendin kéyin emeliy küch süpitide ayaqlashqan. Ruschilashqan markisizm terghibatining tesiri bolsa, téximu omumlashqan. Mesilen, bügünki uyghurchida wén’giriye, girétsiye, gollandiye qatarliq döletlerning namliri rusche teleppuzi boyiche özleshken bolup, türkchidiki majaristan, yunanistan we hollanda dégen boyiche qobullanmighan. Tunji türkümdiki chet elde oqughan uyghur ziyaliylirining türkiye we sowét menbelik bolushimu uyghurlarda türkiye bilen rusiye tesirining tengla mewjudliqini delilleydu. Tebi’iki, sotsyalistik özgertishtin kéyin türkiye tesiri imkansizlashqan.
2000 – yillargha qeder uyghurlarning türkiye heqqidiki chüshenchiliri kommunistik metbu’atning teshwiqatidin, ma’ariptin we ziyaretchilerning melumatliridin ozuqlinip kelgen. Uyghurlargha eserliri eng burun yétip kelgen nazim hékmet shiddetlik kommunistik heriketliri seweblik puqraliqtin chiqiriwétilgen. Shunga eziz nesin, sabahettin eli, nazim hékmet qatarliqlarning kommunistik pikirdiki kishiler ikenliki, bularning eserlirining uyghurchigha xenchidin terjime qilin’ghanliqi ejeblinerlik emes.
Elwette, türkiye ré’alliqining edebiy qatliri siyasiy mewqelerdin mustesna shekilde uyghurning nezerige sunulmaymu qalmighan.

Mesilen, kerime nadir, reshat nuri güntekin, yashar kamal qatarliqlarning eserlirini terjime qilish bilen söyülgen merhum tursun’ay saqim xanim türklük muhebbiti chongqur qedirdanlirimizdin idi. 1993-yilliri bolsa kérek, béyjingda échilgha bir yighinda, tursun’ay saqim xanim bilen bashqa bir ustaz otturisida «uyghur tili ortaq turkchining bir parchisimu, emesmu?» dégen mezmunda munazire bolghanidi. Tursun’ay xanim ashu munazirede, türklerning ortaq tilgha ige ikenlikini, bu ortaqliqni küchlendürüsh we dawam qilishning texirsizlikini tekitligen idi.
Xenchidin terjime qilinip toluq we toluqsiz ottura mekteplerning dunya tarixi derslikide ötülidighan «osmanli xelipiliki», «mustapa kamal atatürk» heqqidiki melumatlarmu uyghurlarning türkiye heqqidiki chüshenchilirini béyitqan dep qarashqa bolidu. Xitayda yillardin béri künde yérim sa’et anglitilip kéliwatqan memliket xewerliri we xelq’ara xewerler pirogrammisidiki türkiyege a’it mezmunlar we bashqa gézit zhurnallardiki her xil meqsetler bilen yürgüzülgen teshwiqatlarmu uyghurlarning türkiye heqqidiki chüshenchilirining béyishigha xuruch bolghan.

Xulasiligende, taki 2000 – yillarning bashlirighiche uyghurlardiki türkiye heqqidiki chüshenche déginimizde asasen ziyaliylar qatlimidiki chüshenchini közde tutimiz.
2000 – yillardin kéyinki türkiye qizghinliqi uyghur tarixida misli körülmigen ammiwi hayajan bolup, tesiri chongqur, da’irisi keng we izchil dawamlishiwatqan éqim hésablinidu.

 

http://www.akademiye.org/ug/?p=5520

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: