Türkiye tarixidiki meshhur Uyghurlar

 

Mustafa Oghuz

 

Auro-Asiya

Ewladlar ejdadlirining shanliq tarixi arqiliq ghorurlinidu. Hem ulardin kelgen rohiy inirgiyeni bügüni we kelgüsi üchün aktip xizmet qilduridu. Ötmüshte iz qaldurghan sanaqliq meshhurlargha ige ewladlar ümid meshelini haman yutturidu. Belkim shu sewebtin bolsa kirek, tereqqiy qilghan eller öz meshhurlirini ezeldin xatirliridin chüshürüp qoymighan, hörmet heqqini birip kelgendur.

Ulughlirini ulughlaydighan enenige sahib bir medeniyetlik millet bolush süpitimiz bilen bizmu tarixtiki nurghun meshhur zatlirimizning heqqini berduq. Welikin, hertürlük sewebler tüpeyli bu jehettiki emgeklirimiz yiterlik bolalmidi. Tarixta weten ichi we sirtida izlar qaldurghan, emma untuluwatqan yene nurghun uyghur töhpikarlirimiz bardur. Bizdinmu u zatlarni izdinidighan, tetqiq qilidighan, hetta ular heqqide maqale,kitab yazidighan kishilirimiz köplep chéqishi kirek. Men özem türkiye istanbulda yashawatimen, bu yerde bezi bilimlik zatlirimizdin ötmüshte türkiyede yashap ötken meshhur uyghurlirimiz heqqide hikayilerni éshittim. Dimekki, bizning uyghurlirimiz weten sirtidimu bashqilarni tang qaldurup yashap kelgen iken. Kimlikimdin pexirlendim. Söyünush ilkide pepilendim. Likin bu tuyghular yetmidi, birnerse kemdek bilindi. Chünki tarixtiki u zatlar uyghurlar arisida untulup ketmesliki, eslinip turulushi kérek idi.

Uyghurlirimizning ularni tonush, bilish we ulardin pexirlinish heqqi bar idi. Shunga men gerche ya tetqiqatchi, ya yazghuchi bolmisammu, gal qelemlirim bilen bunche ötkür chong timigha qorqmastin tewekkul qilish niyitige keldim. Bu yerde men ghuljiliqning taranchilardin miras “popangliq” irsiyet xaraktirim esqatqan boldi. Türkiye tarixidiki meshhur uyghurlarni birqanche qisimgha bölüp ayrim-ayrim tonushturushni layiq taptim. Bügün birinji qisim süpitide tonushturmaqchi bolghan zat bolsa 17 we 18-esirlerde yashighan, abdulla (néday) qeshqeri ismi bilen osmaniye dewride tonulghan meshhur ölimadur. Shuni qisturup ötmey bolmayduki, bu maqalemning royapqa chéqishida uchur bilen temin etken, meslihet körsetken, righbet bergen girmaniyediki qedimiy uyghur tili tetqiqatchisi, unwirsit praffissuri abdulehed semet akimizgha alahide teshekkurumni bildurimen. Belkim izdinishim yitersiz bolghan bolushi mumkin, oqurmenlerning toghra teklip-pikirlerde bolushini ümid qilimen.

Abdulla néday qeshqeri – toluq ismi abdulla bin muhemmed el qeshqeri bolup, el arisida abdulla qeshqeri ismi bilen, yazghan kitabliri hem shé’irlirida “néday” texellusi bilen meshhur bu zat 1688-yili (peqet osmanzade huseyn wassap teripidin türkche yizilghan chong hejimlik tarixiy kitap ” Sefinet’ül-Evliya ” digen kitaptila toghulghan yili tilgha ilinghan, bu toghrisda ixtilap bar) ilim we medeniyet böshüklirining biri bolghan qeshqerde tewellut bolghan. (Türkiye Ayvansaray ning Hadikatü’l-Cevami digen kitabida) abdulla qeshqerining wapat bolghan yili 1760-yili 19-iyul, wapat bolghan yerining istanbul ikenliki tilgha ilinghan, hem tarixchilar teripidin toghra dep étirap qilinghan. Bu zat baliliqini qeshqerde kechürgen bolup, 17 yishigha kelgende öz dewirdiki qeshqerning dangliq ölimasi sheyx mewlana ezheri qeshqeridin tesewwup ilmi dersini alghan. Xili uzun yil ilim tehsil qilghandin kéyin, dunya körüsh éstiki qozghilip ata-anisi, ustazining raziliqi bilen öz zamanisidiki uyghur élining paytexti yerkent shehirige kilip dangliq sheyxlerdin ders alghan. Birnechche yildin kiyin qeshqerge yene qaytip kilip dangliq ölimalar molla imam behli we haji hidayitulla qeshqerini ustaz tutqan. Yillarche ilim tehsil qilghandin kiyin, yene ilim ilish we ilim ögitish niyitide dunya sayahitini resmiy bashlighan.

Öz qelimi bilen yazghan “risali heqqiye” digen kitabida taki istanbulgha kelginige qeder bisip ötken dölet we sheherler tepsiliy xatirilengen. Men peqet qisiqiche toxtilip ötimen. Bu zat yolgha chiqip nurghun sheherlerni bisip ötüp ilim böshüki bolghan xojend shehirige kilidu, bu yerde dangliq sheyx muslihuddin xojendi we baba kamal xojendining qebrilirini ziyaret qilidu. Bu sheher hazirqi tajikistanning bir shehiri bolup, 1992-yilidin burun ismi “lilinabad”qa özgertilgen. Andin semerqentke kilidu, bu yerde sheyx ebu mensur el meturidi, haji ubeydulla exrar qatarliq meshhur zatlarning qebrilirini ziyaret qilidu. Arqisidin islam dinining medeniyet we ilim böshüklirining eng meshhurliridin biri bolghan buxaragha kilidu, bu yerde eyni zamandiki ehli sünnette eng keng yiyilghan hem tonulghan tesewwup neqshibend teriqet yolining qurghuchisi shah neqshibend hezretlirining qebrisini ziyaret qilidu. Buxaradin kiyin belih we xorasangha kilidu, kiyin iraqqa kilidu, ispaxan, shiraz we baghdad sheherlirige baridu, baghdadta imam ezemning qebrisini ziyaret qilidu. Hemde istiqamet qilish meqsitide baghdadta bir muddet yashaydu. Yolini yene dawam qilip kerkuk, mosul we helep sheherliridin ötüp sham (süriye) gha kilidu. Shamda bir muddet öz zamanisidiki xelipe haji muhemmed belhining xizmitide bolup, andin quddus (pelestin) qa ziyaretke baridu. Arqisidin mekke mukerremge kilidu. Mekkide üch yil qilip istiqamet qilidu. Bu jeryanda üch qitim hej tawap qilidu, hemde üch qitim medinige birip peyghembirimizning qebrisini ziyaret qilidu. Abdulla qeshqeri “risali heqqiye” digen kitabida bularni bayan qilip bolup axirida shundaq dep yazidu:” 45 yil sheherdin sheherge, iqlimdin iqlimgha heq talipi bolushni niyet qilip kezdim. Bularni yizishtiki meqsitim qandaqtur maxtinish üchün emes. Heq talipliri bilsünki meqsetke asan irishkili bolmaydu, buning üchün mertlerche yürmek kirek.” eng axirida bu zat istanbulgha kilidu. Emma ” risali heqqiye” digen kitabida istanbulgha kelgendin kiynki hayati xatirilenmigen bolup, biz u zatning kiyinki hayatini türkiye Ayvansaray ning Hadikatü’l-Cevam digen kitaptin we Aysel Okan ning ” istanbul ewliyaliri” digen kitabidin we bashqa kitap, maqalilerdin biliwalalaymiz .

Sheyx abdulla qeshqeri uyghur élidin bolghanliqi üchün istanbulgha kelgende, oxshash yurtluq derwishler toplanghan istanbul eyyub rayunidiki abdulbaqiy ependining qurghan “qelenderxane” tekkisige 1743-yili sheyx bolidu. Tekke diginimiz, teriqet yolidiki derwish hem sheyxlerning istiqametgahi bolup, bu yerde hem ibadet hem ilim tehsil teng ilip birilidu. Bu tekke neqshibend teriqitige tewe idi. Bu yerge kelgende neqshibend teriqiti toghrisida qirindashlargha azraq chüshenche birip ötüsh kirek dep oylidim. Teriqet qandaqtur ayrim din yaki mezhep bolmastin, belki dinni chüshinish we yashash usulidur. Neqshibend teriqiti bolsa sünniy mezhepke tewe teriqet yolidur. “Neqish” parsche söz, “bend” türkche sözdur. Yeni allahqa bolghan zikirni qelbige hich chiqmaydighan shekilde neqish qilip, shuning bilen bend bolush, meshghul bolush digenliktur. Bu teriqet yoli qandaqtur dunyaliqtin pütünley kéchip taghqa chiqip yashash digenlik emes idi, belki diniy étiqadtin chéqiridighan emel we chüshenchilerdin uzaqliship ünsiz zikir bilen yürekni paklash asasiy meqset qilinghan yashash shekli idi. Bu teriqet buxaraliq muhemmed bahawuddin neqshibend (1318-1389) teripidin yingiche isimlendurulgen we islah qilinghan bolup, uningdin burun “siddiqiye” “tayfuriye” “hajiganiye” isimliri bilen atilip kelgen. Tereqqiy qilip kingiyip 18- esirde pütün ottura asya, hindistangha tarqaldi. Osman padishahlirimu bu teriqetni himaye qildi. Gipimizge kelsek, sheyx abdulla qeshqeri “qelenderxane” tekkiside üch yil sheyxliq wezipisini üstige aldi. Welikin bu tekkining bir sherti bar bolup, sheyxliq maqamisidiki kishi toy qilmasliqi kirek idi. Biraq sheyx abdulla qeshqeri buninggha qarshi pikirde bolup, turmush qurush éstiki bar idi. Shuning bilen bu tekkini terk etti. Biz bu yerge kelgende shu nuqtini his qilishimiz kirek, bu zat öz dewrige nisbeten qatmalliqtin yiraq, nahayiti ilghar pikirlik, mötidil yol tutqan köp bilimlik ölima idi.

Sheyx abdulla qeshqeri yuqarqi tekkidin ayrilghandin kiyin, 1747-yili istanbul eyyub rayunidiki (konistantiniye jéngide shehéd bolghan sahabe xalid ebu eyyub el ensarining namida silinghan, sahabining qebrisimu jame yinididur) sultan eyyub jamesi yinidiki qeshqerdin kelgen uyghur sheyx ehmed murteza ependim (bu kishining hayati toghrisida melumatlar bek yitersiz bolghanliqi üchün qelem tewritishke amalsiz qaldim.) qurghan “qeshqeri murteza ependim” tekkisige tunji bash sheyx bolup teyinlendi. Elwette, bash sheyxliq ornigha xalighan sheyx chiqalmaytti, chiqish sherti bek éghir bolup, alahide ilim sewiye telep qilishtin sirt, nepis we meniwiyet terbiyisi hemde ibadet emelliri jehettin yüksek maqamgha yetken bolushi telep qilinatti. Buningdin biz sheyx abdulla qeshqerining “ewliya” atilishining sewebini azdur köptur chüshineleymiz. Bu tekkige kirgendin kiyin bu zat melum ölimaning qizi bilen nikah quridu, hem perzentlik bolidu, kiyin oghli ubeydulla qeshqeri bu tekkige sheyxliq qilidu. Kiyinki dewirlerde taki 1925-yili teriqetchilik meni qilinghangha qeder sheyx abdulla qeshqerining oghulliri, newriliri bu tekkige ikki esirge yiqin ewladmu ewlad sheyxliq qilip kelgenliki sewebidin tekkining ismi “qeshqeri dergahi ” dep atilip kiliwatidu. Bu tekkining orni hazirmu bar bolup, sultan eyyub jamesining büyük eyyup mazarliqida orun almaqta. Dergahning ichide qurghuchisi qeshqeri murteza ependim, sheyx abdulla qeshqeri we oghli ubeydulla qeshqirining qebrisi bar, dergahning arqa teripide kiyinki ewladlirining qebrisi bar. Dergah ichide meschitmu bar bolup, hazirghiche ishlitiliwatidu. Dimekki, 270 yildin biri bu dergah mewjudtur.

Xulaslighanda, sheyx abdulla qeshqerining hayati bizge ilham bexsh etküchi bir ders. Awwal özi ilim söyer zat, ilim üchün dunya kezgen. Yashliqini ilim yoligha serp qilalighan. Hayatimizgha qeder ikki kitabi yitip kileligen bolup, türkiye kutupxanisida parsche nusxisi saqlanmaqta. Birsi ” risali heqqiye” namliq tesewwup kitabi, yene birsi ” diwani néday” namliq shi’iriy eser. Néday intayin köp musheqqetlerge qarimay, shu niyiti üchün bir ömür küresh qilghan, hem axiri netijisini köreligen ilim söyer, iradilik, nishani iniq, japadin qorqmas muweppiqiyet qazanghuchidur. 45 Yil hayatida öz dewrige nisbeten uyghur éli we köp qisim osman impériye tiritoriyisini aylanghan, emma bügünning siyasiy xeritisige nisbeten belkim 20-30 döletni kezgen dangliq seyyah. Nechche ming chaqirim musapini nechche sa’ette aylinip bolush imkaniyitige ige bügünning insanliri turuqluq, öz ömrimizde 5 döletke barghanliqni pexirlinishning chong bir kozuri qiliwalimiz. Welikin u dewirning shertliri astida, unche musapini piyade, atliq, tögilik kézish besiy müshkül bir ishtur. Elwette, 45 yilliq dunya kézish pa’aliyitining herkünini kézishke bermigen bolsimu, emma, bu uyghur seyyahtiki tewekkülchilik rohi men-men digen seyyahta yoqluqi köz yummas heqiqet. Bezi yashlirimizdiki melum ishlargha nisbeten qararsiz, pichiqi gal, boshang, közi qorqaq pozitsiyilirimiz nurghun pursetlerdin quruq qoymaqta. Sheher atlap biqishtinmu qorqaydighan bezi mishchan yigitlirimiz erkeklik dewasida bek meshhurdur. Bu mesilide, bezi ata-anilirimizning ziyade ensizlik pisxikisi seweb bolmaqta. Qizlirimizgha shu ensizlik pozitsiyimizni köprek ipade qilghan bolsaq, belkim jemiyitimizde mesuliyetchan erler we ayallar tiximu köpeygen bolar idi. Sheyx abdulla qeshqerining néday texellusida kona uyghurche tilida yizilghan ikki shi’iri meshhurdur. Biri peyghembirimizge yizilghan alte kublit shi’ir bolup men peqet bir kublitini siler bilen behirlinishni layiq taptim, esli sheklide köchürüshke tirishtim.

Jamaling jamidin bir jüre birgil intizaringgha,
Jahan heyrette qalmish bu sening hösni jamalinggha.
Kamali merhemettin bir nezer qil peymalunggha,
Bu jan ten ichreden hemd eylerim simay halunggha,
Jahan u jan feda bolsun senunki mim u dalinggha.

Ikki hepte burun bu ulugh zatlirimizning dergahigha ziyaret qilip barghinimda, bashqiche bir hayajan bilen yürüküm soqup ketken idi, chünki 250 yil burun nechche onming chaqirim yolni ayiqi bilen bisip mingip, bu ziminlargha shereplik iz qaldurghan bu ejdatlirimiz xuddi manga : ” yillap dunya kézip shunche köp ewliyalarning, sheyxlerning, alimlarning qebrisini ziyaret qilduq, biraq ziyaret qilghan zatlarning köpchiliki öz ana ziminida jan teslim qilghar idi. Biraq biz allahning iradisi bilen, wetendin uzaq wetenlerde jan teslim qilduq, dunyaning her yerliridin bizni ziyaretke insanlar keldi. Biraq wetinimiz kishilirini körmiduq, körmigenche séghinduq. Ularning qedimi uzundin buyan bizni ziyaretke hich kelmidi. Kilishinglarni shunche uzun saqliduq, belkim bizni unutti depmu oyliduq. Ewladim, sen axiri ayaq basting, xush kelding !” Dewatqandek, xuddi uzun mezgil körüshmigen qedinaslardek rohaniy salamliship, quchaqlishiwatqandek hayajanliq tuyghular ilkide idim. Qolum du’ada, közüm yighida idi. Du’alirimda shu iltijalar tekrar tekrar ixtiyarsiz ünlük chiqatti: ” allahim, shereplik ejdadlirimizning heqqi hörmitige, bizni hem ewladlirimizni shereplik qilghin ! Arimizda ümidni ozuq, iradini qozuq qilghin ! Nijatkar kélechek bilen bizni bextiyar qilghin ! ” Közümdin taramlighan yashlirim alqanlirim arisidin sirghip chüshüp zimingha quyulmaqta idi. Yat tupraqqa singgen tonush tamchilar könglümni teskin tapturup, yüzümni tebessum bilen jilwilendurdi.

Membe: Bagdax Tori

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: