Osmaniye Höjjetliride Sherqiy Türkistan Namliq Chong Hejimlik Arxiplar Toplimi Neshr Qilindi (1)

Osmaniye Höjjetliride Sherqiy Türkistan Namliq Chong Hejimlik Arxiplar Toplimi Neshr Qilindi (1)

Yaqup-beg-305.jpg

Qeshqeriye dölitining qurghuchisi yaqup begning süriti.

wikipedia.org

«Osmanli höjjetliride sherqiy türkistan» namliq 584 betlik arxiplar toplimigha 1790 – Yillardin 1914 – Yillargha qeder bolghan ariliqtiki osmanli – Uyghur munasiwitige alaqidar osmanli dölet arxipida saqlanghan nurghun höjjet tallap kirgüzülgen.

Uningdiki höjjetlerning zor bir qismi qeshqeriye dölitining emiri – Atiliq ghazi yaqupbeg bedewletning osmanli bilen bolghan munasiwitige chétilidu.

U höjjetler ikki el otturisidiki diplomatik yézishmilarni, qeshqeriye dölitining ehwali, qeshqerdiki osmanli herbiy we diplomatlirining istanbulgha yollighan doklati, osmanlining qeshqeriyige bergen herbiy yardimi, ikki terep bir – Birige yollighan sogha salamlar, osmanli diyari romdiki qeshqeriyeliklerge chiqarghan her xil yarliqlar, qeshqeriyelik hajilarni kütüwélishqa dair nurghun arxiplarni öz ichige alghan.

Höjjetlerdin qarighanda, osmanlilar 1873 – Yilidin bashlap bedölet hökümitige qarita aktip siyaset yürgüzüshke bashlighan. U özining tunji elchisi, osmanli herbiy ofitséri kazimbeyni 1865 – Yili qeshqeriyige ewetken bolsimu, emma u 1873 – Yildin bashlap yaqupbeg bedöletke qoral – Yaraq yardem qilip, qeshqeriye dölitini aktip qollashqa ötken.

Türkiyediki uyghur xewerler we tetqiqat merkizining bashliqi hamit köktürk ependining körsitishiche, yaqupbegning osmanligha beyet qilishi osmanlilarning gherbke qarshi ittipaqdash izdesh siyasitige uyghun kelgechke bu ularning qarshi élishigha érishken.

Hamit köktürk: «meselei sherqiye yeni sherq mesilisi, dep u zamanda yawropaliqlar osmanlini yiqitimiz, ularni asiyagha sürimiz, dep mushundaq bir pikirni otturigha qoyghan. Bu osmanlilarning özige ittipaqdash izdewatqan zamani idi. Kimni ittipaqdash qilalaydu, mesilen, shu ottura asiya, musulmanlardin hindonéziye.

U chaghda ereblerning pozitsiyesi yaxshi emes. Inglizlar bilen birliship isyan qilghan. Emma hindonéziye, türkistandiki xanliqlar, bizning sherqiy türkistan, emma bizning sherqiy türkistan ular özi telep qilghan. Ular osmanligha kélip biz beyet qilayli, bizni himaye qiling, dep özi telep qilghan.» Dédi.

Séyit aliy qehriman türkiye jumhuriyiti bash ministirliq arxip idarisining osmanli mutexessisi. Osmanli bilen türkistan xanliqlirining alaqisi qatarliq kitablarning aptori séyit aliy qehrimanning körsitishiche, 1876 – Yili sultan abdulezizning ornigha textke chiqqan sultan abdulhemit rusiye we gherbke qarshi «sherq» bilen birlishish siyasitini aktip yolgha qoyghan.

Séyit aliy qehriman: «) osmanli( sherqqe qolini uzartidu bolupmu) sultan( abdulhemit zamanida. Abdulhemitning sherq siyasiti nahayiti yaxshi idi. U yaqupxan törini) istanbulgha( teklip qilidu. Abdulhemit dunyawi impérator yaki padishah idi. U öz étiqadigha mensup qanchilik adem bolsa hemmisi bilen yéqin munasiwet qurushni oylighan. U hem türklerning xaqani hem islamning xelipisi süpitide hemme terepke diqqitini burighan. Uning dewride hindonéziyelikler elchi ewetken, hetta filippinliq moru musulmanlirimu yardem telep qilip xetlerni yazghan. U türkistan bilen yéqin munasiwet qurushni oylighan bolsimu, emma uning dewride osmanlining burunqi küchi qalmighan idi.» Dédi.

Qeshqeriye döliti sultan abdulhemit 1876 – Yili textke chiqip kéyinki munqerz boldi.

Bu höjjetler toplimigha yaqupbeg bedewletning osmanligha beyet qilip, sultan abdulezizning namigha xutbe oqutqanliqi, uning namida pul quydurup, osmanli paytexti istanbulgha elchi yollighanliqi we shuninggha dair arxiplar kirgüzülgen.

Mesilen: höjjetlerdiki 1873 – Yili 8 – Ay, dep chésla qoyulghan arxiplarning biride, osmanlining mehmet murat ependi isimlik bir herbiy ofitsérdin yaqupbeg bedöletke ewetken qoral – Yaraqlar heqqide melumat bérilip, «hediye qilinghan top we miltiqlarning qollinishi, u yerdiki eskerlerge telim – Terbiye bérishke baridighan ikki xadimning xirajet atchoti» tilgha élinghan.

Emma bu qorallar yaqupbeg atiliq ghazigha yétip baralmighan. 1875 – Yili 23 – Awghust, dep chésla qoyulghan höjjetlerning biride körsitishiche, hindistan arqiliq toshup mangghan bu qorallarni engliye ötküzmigen.

Hamit göktürük: «1875 – Yili osmanli döliti bir kémige qoral bésip qeshqerge ewetimen dep, süweysh qanili arqiliq mangidiken. Süweysh qaniligha barghanda u kéme buzulup qélip, u qorallarni bashqa bir kémige yötkep,) qeshqerge( barar waqti inglizlar ewetishke ruxset qilmaptu.

«Türkiye géziti» ning bügün élan qilghan maqaliside, qeshqerge ewetilgen qoral kémisi bilen ötkende ikki muxbir türk milliy istixbarat teshkilatining süriyediki türkmenlerge ewetken qorallirini ashkarilap qoyghanghu, shuni bügün qeshqergimu öz waqtida mushundaq bolghan, dep yazdi. Men buni bizning torgha qoyup qoydum.»

Höjjetlerde toplimida yene, osmanlining sant – Pétérburgdiki elchisining istanbulgha yollighan qeshqeriye mesilisige dair melumati kirgüzülgen. Bu melumattin qarighanda, osmanli döliti qeshqeriyining rusiye, engliye bilen bolghan munasiwetlirini diqqet bilen közitip turghan.

Osmanli elchisining melumatida, yaqupbegning wekilining sant – Pétérburg shehirige kelgenliki istanbulgha yetküzülgen. Shuning bilen birge, manju xanliqi elchisining sant pétirburg shehirige kelgenlikini, uning rusiye bilen qeshqeriyini ishghal qilishni sözlishidighanliqini bildürgen.

Osmaniye Höjjetliride Sherqiy Türkistan Namliq Chong Hejimlik Arxiplar Toplimi Neshr Qilindi (2)

Yaqup-beg-305.jpg

Qeshqeriye dölitining qurghuchisi yaqup begning süriti.

wikipedia.org

«Osmanli höjjetliride sherqiy türkistan» namliq arxiplar toplimida eng diqqet qozghaydighan höjjetlerning biri, londonda turushluq osmanli elchisining istanbulgha yollighan télégrammisi.

Elchi télégrammida istanbulgha eyni yili londonni ziyaret qiliwatqan bedölet yaqupbegning osmanlida turushluq elchisi séyit yaqupxan törining engliye padishahi we alaqidar emeldarlar bilen söhbet élip bériwatqanliqi heqqide melumat bergen.

«Jamadiyelaxirning 30, 1294-» Yeni miladi 1877‏-Yili 11‏-Iyul, dep chésla qoyulghan birinchi télégrammida, osmanli elchisi istanbulgha séyit yaqupxanning 2 aydin béri londonda turuwatqanliqini, uning 15 kün ichide istanbulgha qaytidighanliqini melum qilghan.

Ikkinchi télégrammida, séyit yaqupxan törining londondiki paaliyiti heqqide melumat bérilgen.

Télégrammida osmanli elchisi özining séyit yaqupxan töre bilen köp qétim körüshkenlikini bildürüp, yaqupxan törining özige engliyening otturigha chüshüp, qeshqeriye bilen xitayni yarashturup qoyushni, ikki döletning öz- Ara tajawuz qilishmasliq kélishimi imzalap, otturidiki ixtilapni muwapiq hel qilishqa yardemde bolushini telep qiliwatqanliqini bayan qilghan.

Séyit yaqupxan törining engliye ziyariti del qeshqeriye döliti manjularning hujumigha uchrap, nurghun zémini ishghal qilinghan. Yaqupbeg zeherlinip öltürülüp, uning chong oghli begqulibeg bilen kichik oghli heqqulibeg otturisida text talishish urushi partlighan, engliye bilen rusiyening yaqupbeg bedölet siyasitide tüp özgirish yüz bergen bir mezgil idi.

Osmanli elchisining télégrammisidin melum bolushiche, yaqupxan töre londonda inglizlarni manjular bilen qeshqeriyeni yarashturup qoyushqa qayil qilishqa köp tirishchanliq körsetken bolsimu, emma u bu nishanigha yételmeydu.

Osmanli elchisining télégrammisida, «men ismi zati melum u kishi bilen köp qétim körüshtüm. U dawamliq ingliz wekili bilen munasiwet qiliwatidu. Ötkende u ayal padishahning shotlandiyedin qaytishida «wendir qoruqi» da uning huzurigha chiqti» de körsetken.

Türkiye qoch uniwérsitétining siyasiy penler proféssori timur xojaoghlu, yaqupbeg elchisining engliye sepirining ongushsizliqini rusiye-Engiliyening yawro-Asiya «chong oyuni» gha baghlaydu.

Timur xojaoghlu: «shu peytte bu yawropa asiyada katta oyun, dégen bir siyaset bar idi. Bu katta oyunda birinchi amil rusiye bilen engliye. Chünki, engliye hindistan bilen afghanistanni bésiwalghan. Rusiye gherbiy türkistanni, manju-Xitaylar bolsa sherqiy türkistanni bésiwalghan idi.

Shu mezgilde xitaydin köprek rusiye bilen engliye otturisida chong istratégiyelik oyun élip bérilidu. Ular hem birining quduqini qézishqa heriket qilatti, hem özlirining kontrolluqidiki zéminlargha kirishining aldini alatti.

Bu yerde chong döletlerning öz istratégiyeliri rol oynidi. Netijide, bu oyundin hem sherqiy türkistan, hem gherbiy türkistan zerbe aldi.»

Télégrammidin qarighanda, séyit yaqupxan töre inglizlar bilen ötküzgen söhbetlirini rusiyedin mexpiy tutushqa alahide tirishqan. Osmanli elchisining istanbulgha yollighan télégrammisida, séyit yaqupxan törining özige inglizlar bilen bolghan söhbetni rusiye anglap, uninggha buzghunchiliq qilmasliqi üchün alahide mexpiy tutushni tapilighanliqini tekitligen.

Proféssor timur xojaoghluning ilgiri sürüshiche, eyni chaghda yaqupbeg, axirqi netijide rusiye bilen engliyening qollishini qolgha keltürelmigen bolsimu, emma u bu döletler otturisidiki munasiwetlerdin yaxshi paydilanghan.

Timur xojaoghlu: «yaqupbeg bedölet shuni bilettiki, bir yaqta manju-Xitaylar, yene bir yaqta rusiye bilen engliye bar, zeip bolsimu yene bir terepte osmanli. Elwette u siyasetchi bolup xitaygha qarshi u döletler bilen munasiwetlerni tüzitishke heriket qildi. Emma rusiye bilen engliyening niyiti manjular sherqiy türkistandin bashqa yaqqa ötmisila bolatti. Shunga, yaqupbeg bedölet bu munasiwetlerdin yaxshi paydilandi. U shuni bilettiki, héch bolmisa xitaygha qarshi hem rusiye, hem engliye, hem osmanli bilen munasiwetni yaxshi qilish, belki ulardin birer ümid, birer küch chiqip qalar, xitaygha qarshi uning qolini kücheytip qalar, dep. Bularning hemmisi bir siyaset idi, eyni dewrdiki shert-Sharaitlarda.»

Bu qétimqi arxiplar toplimida séyit yaqupxan törining istanbuldiki paaliyitige ait nurghun höjjetler bar. U höjjetler uning istanbulgha kélip, sultan abdulezizning qobul qilishigha érishishi, uning aile tawabiatini kütüwélish ehwali, ularning turmushini qandaq orunlashturush, ularning hej sepirige ait yolyoruqlarni öz ichige alghan.(Erkin)
2016-03-09

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: