USTAZ WE REHBER ERKIN ALIPTEKIN EPENDI BILEN YÉNGI SÖHBET

 

 

 

erkin-alptekin-dogu-turkistanlilar-olarak-asla-umitsizlige-kapilmamaliyiz57604d99a240a43583b8 (1)

Soal:
– Möhterem Erkin aliptekin ependi, Uzun boldi siz bilen söhbet ötküzelmiduq. Salametlikingiz qandaqraq? Bosh waqitlarda nimeler bilen shughulliniwatisiz?
Jawap:
– Yash 80 ge yétip qaldi. Yaman emes turiwatimen. Xudayimgha ming shükri, salametlikim yaman emes. Pat-pat doxturlargha körünüp, dawanilip, buyrighan dorilarni yep kétip barimen. Öyde bolsam, her küni bir saat méngip kélimen. Méning pütün ömrüm spor bilen ötken. Hindistanda kriket oynidum, boks qilishqa térishtim, Türkiyede putpol we chélish bilen shughullandim. Gérmaniyege kélip jaylashqandin kéyin putpol oynashni dawamlashturdum. Bezi waqitlarda tetqiqat ishliri bilen shughullinimen. Pat-pat tuqqan yoqlash üchün Türkiyege barimen. Türkiyede köp aghinilirim bar. Yighilip söhbet ötküzimiz. Bezi bir yighinlargha qatniship qoyimen. Ikki yil burun Ankara’de „Türk Dünyasi Lobi Platformi“ning qurulushi üchün biraz yar – yölekte bolushqa térishtim. Mana künler, aylar we yillar mushundaq ötiwatidu.
Soal:
– Yeqinda DUQ Ijra Heyetining Reisi Dolqun Isa „Truman and Reagan Freedom Medal“ mukafatigha layiq körüldi. Siz bununggha qandaq baha berisiz?
Jawap:
– Bu xewerni anglap bek xursende boldum. Özige bir ochuq tebriknamemu yazdim. Dolqunni yene bir qetim chin yürektin tebrikleymen. Bunungdin kéyinki ishlirigha Allahtin utuqlar tileymen. Xudayim Dolqungha téximu chong mukapatlarni ata qilsun. Tebriknamemdimu ipade qilip ötkenimdek, Dolqunni DUQ qurulghandin kéyin teximu yéqindin tonush pursetige érishtim. „Quruq Östengge Mirap Bolimen“ dep hichkim bilen mensep talashmay, shan shöhret igisi bolumen dimey, kechileri pizza toshup, ikki-üch saat uxlap, kündüzleri kelip DUQ’ning ishlerini algha basturushqa térishti. Gheywet, shikayet we urush-talashlardin özini uzaq tutti. Her türlük haqaretlerge duchar bolghan bolsamu, „it kapshiydu, karwan kétiweridu“ dep, ulargha jawap berimen dep aware bolmidi. Yashqa chonglargha daima hörmet körsütüp keldi. Yashlarni söygü bilen baghrigha basti. Yumshaq tili, insanlarni qayil qilish qabiliyeti we kemterlikni qoldin bermesliki, uning Uyghurlar arisidiki abroyining téximu kötürülüshige amil boldi. Xitaylarning Dolqungha bolghan öchmenlikining asasi sebebimu; Dolqunning Uyghurlarni arqisigha egeshtürüp mangalaydighan Liderlik qabiliyitige ige bolghanliqini yaxshi bilishidur. Uning bu meziyetini yaxshi bilgen chetellikler bolsa, uni mukapatlargha layiq körmekte. Dolqunning mende chungqur iz qaldurghan amillerning beshida, uning „Men Sherqi Türkistan Xelqige Bolghan Özemning Bir Kishilik Wijdani Qerzimni Ada Qilimen“ dep yolgha chiqqanliqidur.
Soal:
– Erkin aka, aldimizdiki 7- Ayning otturilirida Parij’da DUQ’ning 5. Qurultayi échilmaqchi. Siz kéyinki 40 yildin bu yaq nahayiti köp xelqara yighinlargha qatnashtingiz we Xelqara yighinlar uyushturdingiz. DUQ’ning Parijda échilidighan qurultiyining muweppiqiyetlik ötishi üchün qandaq tewsiyelerde bolalaysiz?
Jawap:
– Sizning bu soalingizgha jawap bérish üchün, ewwela özimizge shu soalni qoyushimiz kérek: Men bu qurultayni, peqet qurultay achqan bolush üchün échiwatimenmu yaki dünya jemaatchilikige, xelqimge we mendin kéyin bu dawagha ige chiqidighan yashlargha bir mesaj bérish üchün échiwatimenmu?
Men 2006. yili Münih’de échilghan qurultaydin kéyin échilghan qurultaylarning hich birige qatnashmidim. Amma bu qurultaylargha qatnashqan bezi yurtdashlar, yashlar we bolupmu chetellikler nahayiti selbiy tesiratlar bilen ayrilghan. Ularning ipade qilishliriche: „ …Qurultaylar pütünley anti démokratik bir hawa ichide ötti. Küntertibige hichkim riaye qilmidi. Söz, pikir we tenqitlerge hergiz yol qoyulmidi. Plan, program we disiplin dégen bir nerse bolmidi. Qurultaylargha resmi rewishte dewet qilinghan déligatlar urugh-tuqqanlarni sörep élip kelgen. Resmi déligat bolmighan halde, ularmu awaz bérish merekisige qatnashturuldi. Kimning qaysi orungha saylinip, saylanmighanliqini bilish nahayiti qéyin boldi. Munberde sözlewatqan ademning sözlerini tinglighan yoq. Her kallidin bir awaz chiqti. 2006. yili qabul qilinghan DUQ Nizamnamesini özgertish üchün aldigha kelgen her adem yéngi bir nizamname layihesini kötürüwalghan. Kimning qaysi orungha kandidat bolishi toghrisida urush jedeller chiqip ketti. Qurultay bir meyrem yerimu, seyran yerimu weyaki matem yerimu bilgili bolmidi. Chünki, biri waqirawatqan, biri chiqirawatqan we biri yighlawatqan…“
Eger algha sürülgen bu sözlerning bir qismi toghra bolsimu, bundaq bir qurultayning échilishidin hich échilmighini yaxshiraq. Chünki bundaq qalaymiqan qurultaylar Uyghurlaning abroyini töküshtin bashqa hich bir ishqa yarimaydu. Xitaylar, xelqarida Uyghurlarni dawamliq rewishte „wehshi, meynet, iptidai, qalaq, nadan, ighwachi, pétishmas, öz özini bashquralmaydu“ dep propaganda yürgüzüwatqan bir mezgilde, bizning bundaq qalaymiqan qurultaylar échip yürüshimiz peqet dawamizghilam emes, belki Uyghurlaning abroyighimu köp zerer béridu.
Halbuki men, kéyinki 40 yildin béri chetelliklerde Xitayning bundaq selbi teshwiqatlarigha qarshi, Uyghurlarning nahayti medeni bir millet bolghanliqini, Orta Asiya Türki xelqlerning medeniyetige zor hesse qoshqanliqini, „demokrasi“ digen sözni anglimay turup, Uyghurlarning demokrasining nime bolghanliqini nahayti yaxshi bilgenlikini, tarixta Uyghurlarning 21 „Urugh“din teshkil tapqanliqini, bu Urughning özining „Aqsaqallarini“, yeni Reislerini saylighanliqini, saylanghan bu Aqsaqallarning özining „Kéngeshini“, yeni Mejlisini teshkil qilghanliqini, Kéngeshni teshkil qilghan Aqsaqallar heyetining özining ichidin birini „Xaqan“ qilip saylighanliqini, Xaqanning Qawim’ning „Töre“, yeni Qanunlarigha riaye qilish mejburiyeti bolghanliqini, buning üchün Amerikalik yazghuchi ve tarixchi Arnold Toyenbee’ning „heqiqi demokrasi Türki xelqlerdin kélip chiqqan“ dep yazghanliqini anglitip, yézip we sözlep kelgen idim.
Buning üchün, eger bizning „chetelliklerni qayil qilimiz, xelqimizge ümit bérimiz we yashlarimizgha ülge bolimiz“ deydighan bir niyetimiz bolsa, u chaghda achidighan qurultaylarimiz nahayiti medeni, demokratik, kishilik huquqqa hörmet qilidighan, tertiplik, planliq, programliq, sistemlik bir muhit ichide ötküzülishi kerek.
Soal:
– Siz, „bir teshkilatning nizamnamesi bizge oxshash teqdirdiki milletlerning asasi qanunidur“ deysiz. Buning sewebi nime?
Jawap:
– Bilingenidek, chetellerde yashawatqan biz Uyghurlarnig köpchiliki siyasi tüzümliri birbirige hich oxshimighan , köpünche birbiri bilen riqabet halida bolghan we bolupmu milli menpietleri birbirige bütünley qarimu qashi bolghan döletlerde yashaydu. Mesilen; Xitayning totaliter komunist tüzümi astida chong bolghan bir Uyghur bilen Seudi Erebistangha oxshash sheriet qanuni bilen idare qiliniwatqan dölette chong bolghan Uyghurning hemde demokratik dep atalghan Gherp döletleride chong bolghan bir Uyghurning fikri, zikri we dünyagha bolghan köz qarashlari birbirige hich oxshimaydu. Mezkur döletlerde yashawatqan Uyghurlarning hemmesining arzusi bir bolsimu, bu arzugha ulashish üchün tallap alghan yoli, metodi, siyaseti , strategiyesi, taktikleri hem kélichekte Sherqiy Türkistan’da qabul qilinidighan siyasi tüzüm toghrisidiki chüshünchilirimu birbirige oxshimaydu. Bunung üchün chetellerdiki Uyghurlar özara bir mefkure birliki hasil qilishi , kerek bolghanda köp partiyelik demokratik bir tüzümni özleshtürüleydighan bir nizamname tüzüp chiqishi we bu nizamname kélichekte anawetende otoriter komunist tüzimidin köp partiyelik demokratik parlamentar tüzümge ötish jeryanida qelemge élinidighan mustaqil Sherqi Türkistan Jumhuriyetining asasi qanunining négizini teshkil qilishi kerek idi. Buning üchün biz, uzun muzakerelerdin kiyin Uyghurche qelemge élinghan bu nizamnameni Engilizchige terjüme qilip, xelqara hoquqchilarning fikrini elip, Germaniyada tizimge aldurghan iduq. Bu nizamname arqiliq, bizni yaqlap kéliwatqan chetelliklerning simpatiyesini qazanishni, xelqimizni hazirdin demokratik parlamenter sistemge köndürüshni we yashlarimizgha demokratik prinsiplerge, xelqara we kishilik huquqigha riaye qilidighan bir nizamnameni amanet qilishni nezerde tutqan iduq. Eger biz hazirdin bu yolni tutmisaq, kélichekte Sherqi Türkistan xelqining otoriter komunist tüzümdin köp partiyelik demokratik parlamenter sistemge ötish jereyanida ulargha yar yölekte bolalaydighan yollarni hazirdin axturmisaq, Merkezi Asiya Jumhuriyetleride bolghanidek, xelqimiz bir otoriter tüzümdin qutulup yengi bir otoriter tüzüm astida qalidu. Amma anglisam, kélichekte köp partiyelik demokratik parlamenter tüzümnimu özleshtürüleydighan bu nizamname, mengsep talashlari tüpeyli tola özgertilip, otoriter komunist tüzümlerining asasi qanunigha aylandurulghan. Asasi qanunni tola özgertip özi we dumbaqchilerining pozitsiyesini küchlendurudighan, attin chüshse özenggiden chüshkili unimaydighan, saylanghan orunlargha büshük bilen kirip jenaze bilen chiqidighan ishlar teraqqi qilalmighan, nadan, qalaq we iptidai jemiyetlerde köpraq uchraydu. AQSh Prezidenti Obama Afriqa döletlerige qilghan kiyinki ziyareti esnasida, Afriqa döletleride özini dawamliq rewishte prezident qilip saylatturush üchün asasi qanunni tola özgertiwatqan yolbaschilarni diplomatik bir til bilen tenqit qilip qisqicha mundaq digen idi: „Menmu yene bir qetim saylinishni isteymen. Amma méning öz döletimning asasi qanunini özgertish hoququm yoq“. Demekki biz, demokratik döletlerde yashap turup texiche özimizni Xitayning totaliter komunist idiyologisidin azat qilalmighan qalaq, iptidayi bir toplummiz.
Soal:
– Siz, „chetellerde qurulghan bir teshkilat kélichekte Sherqi Türkistanda bir siyasi partiye rolini oyniyalaydighan süpetke ige bolishi kerek“ deysiz. Buni biraz izah qilip bersingiz?
Jawap:
_ Bu soalingizgha jawap bérishtin burun, teskilatning nime bolghanliqini bilshimiz kérek. Teshkilat bir ishench, fikir, qarar we heriket birliki démektur. Bashqichilap éytqanda, bir teshkilat, ayni mefkure, ayni isench we ayni program etrapida ömleshken insanlarning ömeki démektur. Bu ömek u insanlarni terbiyeleydu, ularni milletige faydiliq bolidighan zamanewi fikirler bilen jabduydu we ularni mujadelege seperwer qilidu. Bunung üchün teskilat qurumen we teshkilatchiliq qilimen, digen insanlar üch ana amilni köz aldida tutishi kerek: Biri- ortaq nishan, ideologiye we ghayege ige bolush kerek. Ikkinchisi- Kim weyaki kimler bilen yolgha chiqidighanliqingni yaxshi bilishing kerek. Üchinchisi- Birinchi we ikninchi amillar arisida bir alaqe baghlinishi kérek. Bu üch shertni orundimay qurulidighan herqandaq bir teshkilat weyaki teshkilatchiliq hareketi uzun ömürlük bolalmaydu.
Mushu yol arqiliq, 1885. yili qurulghan „Hindistan Kongress Partisi“ 1947. Hindistan mustaqil bolghandin kiyin bir siyasi parti bolup 60 yil Hindistanda hakimiyet béshida boldi. 1912. yili Jenubi Afriqada qurulghan „Afrika Milli Kongresi“ 1994. yili hakimiyet beshigha keldi. 1988. yili Birmaniyada qurulghan „Milli Demokrasi Ligasi“ bu yil ötküzülgen omumi saylamda qazinip, hakimiyet béshigha chiqti. Buninggha oxshash yene birmuncha misaller bérish mümkin.
Mademki, Xitayda bundaq bir siyasi teshkilat qurush, siyasi partiye weyaki hareket bashlitish mümkün emes, u chaghda chetelde qurulghan Dunya Uyghur Qurultayini (DUQ) tedriji rewishte Sherqi Türkistanda otoriter komunist tüzümdin köp partiyelik demokratik tüzümge ötüsh jeryanida bir siyasi parti bolup paaliyet élip baralaydighan haletke keltürüsh mümkün idi. Bizge oxshash teqdirdash milletlerning köpi alliqachandin béri chetellerde qurulghan teshkilatlarini shundaq bir zaman üchün tayyarlap boldi. Buning eng janliq misali: Tibetlikler. Eger Xitayda komunist sistem aghdurulup ornigha demokratik bir sistem berpa qilinsa, Tibetlikler chetellerde qurulghan we saettek mükemmel ishlewatqan Tibet Muhajiret Hükümitini köchürüp apirip, Tibette hakimiyetni bashqurup kétiwiridu.Bizchu?
DUQ’ning qurulishida nahayiti muhim rol oynighan bilimlik, angliq, tejribilik, ejnebi tillarni yaxshi bilgen, temsil qabiliyeti bolghan, dawasini küchlük pikirler bilen mudapiye qilalaydighan yashlarning köpchiliki tola tillinip, qarilinip, haqaretlerge uchrap, töhmet we böhtan chaplinip DUQ ning etrapidin uzaqlashturuwettuq. Ayni yollar bilen bir qismining pütünley rohini chüshüriwettuq. DUQ rehberlerini birbirige ishenmeydighan haletke chüshürüp qoyduq. DUQni teshkil qilghan teshkilatlar arisigha ziddiyetler salduq. DUQ da tedriji rewishte bir profesiyonel (emeli) bir kadro teshkil qilalmiduq. Plan, program we disiplin ichide ishles ishini „hurrachiliqqa“ aylandurduq. DUQ nizamnamesini antidemokratik otoriter tüzümlerdiki asasi qanungha oxshitip qoyduq. Ichimizde yétiship chiqqan alimlerimiz terepidin qelemge élinghan üch basquchluq yol xeritisini ayaq basquchi qilip qoyduq. Mushundaq qilip nahayiti chong ümitler bilen qurulghan DUQ’ni barghansiri ajizlashturiwettuq.
Eger 7. Ayda échilidighan qurultayda jiddi chareler élinmeydighan bolsa, DUQ ya parchilinip kétidu, bölünidu weyaki yoq bolup kétidu. Anglighan gepler togra bolsa, DUQ zadi bölünüp kétish xewpi astida qalghan.
Soal:
– Öz waqtida siz bolupmu, Xitay gézitchilirining „sen lidermu?“ dep sorighan soallirigha „Men lider emes, heqiqi liderler anawetende turmilarda“ dep keldingiz. „Lider“ digen sözdin nepret qilidighanliqingizni bildürdingiz. Buninggha seweb bolghan amillar nimeler idi?
Jawap:
_ „Lider“ digen sözdin nepret qilishimning sewebi, eger tariximizgha bir nezer tashlaydighan bolsaq, mushu künlerde qélishimizning asasi sewepleridin birining liderlik talashliridin kélip chiqqanliqini körimiz. Bu liderlik talashleri texiche dawamlishiwatidu. Kichik waqitimda Altisheher tereplirige kelgen chaghlarda, er weyaki ayallarning ziyapetliride dawamliq rewishte urush-jedel chiqip kétetti. Buning sebebini anam manga „tör taliship urushidu“ dep chüshendürgen idi. Aridin ötken uzun yillar dawamida oylunup „ajiba shereflik bir adem pegada oltursa nimisini yoqutup qoyar, sherefsiz bir adem törde oltursa nime qazanar“ digen soallarni özemge köp qoyghan idim. Arimizda téxiche törde olturush bilen sheref igisi bolalaydighanliqigha, abroyining kötürülüdighanliqigha we herkimning hörmetige sazawar boludighanliqigha ishengen ademlerning sani az emes. Biz téxiche tör’ning insanlargha emes, insanlarning törge sheref , abroy we hörmet qazandurudighanliqini chüshinelmigen bir weziyettemiz. Bu we buningha oxshash ishlar, „lider“ digen sözdin nepret qilishimgha, uzun yillar yalghuz paaliyet élip bérishimgha, tör , meqem, shan, shöhret, abroy talishidighan yerlerdin uzaq turushumgha sewep bolghan amillar idi.
„Men lider“ depla lider boliwalghili bolmaydu. Heqiqi liderler bir milletning teqdirini alaqadar qilghan nahayiti kritik, yeni muhim waqitlarda otturagha chiqidu, yol bashlaydu we millet u liderge egiship mangidu. Heqiqi bolmighan liderler, milletning arqisigha kiriwélip yoq bolup ketidu. Heqiqi liderler, bir reis, bashliq weyaki idarechige oxshash kishiler teripidin saylanmaydu. Chünki heqiqi lider kelgüsini, reis, bashliq we idarechiler bolsa peqet mewjut weziyetni köz aldida tutudu.
Mesilen; bir pay oq atmay Hindistanni Engiliz hakimeytidin qutuldurghan Mahatma Gandi; pütün müstemlikechi döletlerge qarshi urushup Türkiye Jumhuriyetini qurup chiqqan Mustafa Kemal Atatürk, 27 yil turmida yétip turup Jenubi Afriqadiki irqchi hakimiyetni aghdurup tashlighan Nelson Mandelagha oxshash shexsiyetler heqiqi liderlerdur.
Shundaqla, „siyasi lider“, „dini lider“, „karizmatik lider“, otoriter lider“ , „sensasyon, yeni yéngiliq weyaki alahidelik yaratqan lider“ digenge oxshash her xil liderlermu bar. Eger bu liderler bilimlik bolmisa, vizyon igisi bolmisa, uzaqni körüsh qabiliyetige ige bolmisa, ishenchilik bolmisa, turaqliq bolmisa, her jehettin örnek bolmisa, ilham qayniqi bolmisa, tereqqiperwer bolmisa, adaletlik bolmisa, kemter bolmisa, kishilerning pikirlerige hörmet qilidighan bir shexsiyetke ige bolmisa, ularning dertlerige dawa bolmisa, chonglargha hörmet we kichiklerge izzet körsetishni bilmise, yengiliqchi bolmisa, exlaqliq bolmisa , xelqi arisida birlik, qerindashliq we hemkarliqni temin qilalmisa hergiz heqiqi lider süpetige ige bolalmaydu.
Buning üchünmu Yusuf Xas Hajip „Bir lider ésil bolishi kerek; sözi ishench hasil qilghan we özi chirayliq xuygha ige bolishi kérek; Bir lider tamaxor bolmasliqi kérek, chünki tamaxor bir liderge dünyadiki pütün bayliqlar az kelidu, dölet we xelqige zerer keltüridu; Bir lider adil bolishi kérek; Bir lider eqilliq we bilimlik bolishi kérek, chünki bir dölet we millet peqet bilim we eqil bilen idare qilinidu; Mana bundaq liderning u dünya we bu dünyadiki orni nahayiti yüksek bolidu; Bir lider üchün eqil qanchilik mühim bolsa, uning durust we toghra bolishimu shunchilik ehmiyetke ige“ deydu.
Lider bolimen digen kishiler Yusuf Xas Hajipning bu béyitlirini mutlaq rewishte oqushi kérek.
Allah razi bolsun, bizdinmu köp liderler chiqti. Amma yuqarida ipade qilip ötülgen xisletlerge ige bolghan liderler nahayiti az chiqti. Snubdaqtimu, men mushundaq xisletlerge ige bolghan we xelqimizning teqdirini özgerteleydighan heqiqi bir liderning bir künliri choqum chiqidighanliqigha mutlaqa rewishte ishinimen.
Mana mushu yézilghanlarni köz aldida tutidighan bolsaq, méning hazirghiche „men lider emes“ diyishimning sewebini bilgili boludu.(Uyghur Tekin)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: