Mutexessisler Xitay Dairilirini Uyghur Isimlirining Yézilish Qaidisige Hörmet Qilishqa Chaqirdi

China-uyghur-passport--640x350

Xitayning kona pasporti(solda) we yéngi pasporti. 2012-Yili 14-May, nentong.

Imaginechina

Uyghur aptonom rayonluq hökümet yéqinda mezkur rayondiki yerlik millet adem isimlirining xitaychisining yézilishi we teleppuzining qéliplashturulidighanliqini we ölchemleshtürülidighanliqini élan qilghan.

Shu munasiwet bilen uyghur aptonom rayonluq hökümet we aptonom rayonluq til-Yéziq komitéti bu yil 23‏-Iyun axbarat yighini chaqirip, yerlik millet adem isimlirining yézishilidiki chéchilangghuluqni bu yil axirilirigha qeder tüzitip bolidighanliqini bildürgen idi.

Biz mezkur belgilime heqqide tepsiliy uchur élish üchün uyghur rayonidiki bezi saqchi ponkitlirigha téléfon qilduq. Shimaliy uyghur rayonining melum bir yézisidiki bir saqchi ponkitining xadimi, ismini tüzitidighanlar saqchi ponkitining nopus xadimini izdishi kéreklikini bildürdi.

Saqchi: 1 «bu ishni ete waqtingiz chiqsa, kent saqchisini izdep tepsiliy ehwalni shuningdin uqsingiz bolidu. Andin bizning nopus saqchisini izdisingiz, u tepsiliy ehwalni éytip béridu. Aldi bilen kent saqchisini izdeng. Siz kent saqchisini izdep bérip, uninggha ismingizni özgertish uyaki tüzeshning qayil qilarliq bir sewebini körsetsingiz, u sizge xet qilip béridu. Xetni élip bizning nopus saqchisini izdeysiz» dédi.

Lékin bashqa bir saqchi ponkitining ayal xadimi, undaq uqturushni anglap baqmighanliqini bildürüp, emma saqchi ponkiti peqet nopus bilen kimliktiki isimlarning yézilishini tüzitidighanliqini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: «waytang, undaq uqturushni men anglimaptimenghu! ashu kart béjirgendek nopus we kimliktiki isimni yazghan bolsa toghra bolidu. Choqum shundaq yézilishi kérek. Eger kimliktiki isimning xenzuche yézilishi uyghurche isim bilen oxshash kelmise, xata yézilip qalghan bolsa, uni bu yerdin özgertip béretti. Lékin banka karttiki isim bashqa yangza yézilip qalsa, uninggha qandaq bölidiki emdi. »

Yerlik millet adem isimlirining yézilishini konkrét qandaq qéliplashturidu, bu hazirgha qeder taza ayding emes. Yéngi belgilimide nurghun halqiliq mesililerge jawab bérilmigen. Mesilen, uyghurlarning sayahet guwahnamisi yaki pasportidiki isim- Familisi qandaq élinidu?

Hazirqi isim bilen familini almashturuwétidighan ehwal özgertilemdu? pasport yaki sayahet guwahnamiliridiki isimning inglizche transkiripiyesi qaysi teleppuzni asas qilidu? hazirqidek dawamliq xitaychini asas qilamdu yaki burunqidek uyghurchisi qandaq teleppuz qilinsa, eynen élinamdu?

Amérikida olturushluq uyghur statistika we sanliq melumat ambéri mutexessisi tughluq abdurazaq ependining körsitishiche, uyghur adem isimlirining yézilish we teleppuz qaidisining gherezlik yaki gherezsiz özgertilishi yalghuz uyghurlargha qiyinchiliq peyda qilip qalmighan. U yene xitay hökümitining özige nurghun qiyinchiliqni tughdurghan.

Tughluq abdurazaq mundaq dédi: «(amérikigha) kelgenlerning hemmisining ismi qalaymiqan. Awu küni biri bilen uchriship qaldim. Uning ismi enwer iken. Axiri kélip, buning familisi en, ismi wéér bolup qaptu. Ashu isim bilen ichkirige barsa buni xitayla deydu, hergiz uyghur démeydu.

Eger ölchemleshtüriwetse, kompyutér birla qarap uning uyghurluqini biliwalidu. Ichkiride nurghun uyghur bar. Eger ular ismini shundaq özgertiwalsa, ularning ismigha qarap uyghurluqini perq ételmeydu. Démek, ismigha qarap bular xitaylashqan dep bezi xitaylar belki xosh bolidu. Emma waqti kelgende séning nedin kelgenlikingni bilishke toghra kelse, belki telep qilip, sanga burunqi isminglarni ishlitinglar déyishi mumkin.»

Tughluq abdurazaq yene, özlirining 1996‏-Yili uyghur aptonom rayonining sabiq reisi ablet abduréshit amérikigha kelgende uninggha iltimas sunup, uyghurlarning isim-Famile qaidisige hörmet qilishni telep qilghanliqini, emma buning aqmighanliqini bildürdi.

Tughluq abdurazaq mundaq dédi: «ablet abduréshit bir qétim amérikigha kelgentighu, héliqi ebeydulla dégen tashqi ishlar ishxanisining mudiri shuning bilen birge. U adem rehmetlik bolup ketti. Shu waqitta biz ücheylen washingtongha bérip körüshkende, u chaghda bizning tosa deydighan teshkilat baridi. Shu teshkilatning men reisi idim. Shu waqitta biz mushu toghriliq resmiy bir layihe sunghan. Abletkam shu waqitta qoshulghan buninggha. Qoshulup, bu nahayiti yaxshi layihe boluptu, men buni yuqirigha sunimen. Bunchilik ishlar qolimizdin kélidu dep, wede bérip ketkenti.»

Xitay axbaratining qeyt qilishiche, uyghur adem isimlirini qéliplashturush weölchemleshtürüsh pilani xitay hökümitining bu yil uyghur rayonida yolgha qoyghan «milletler ittipaqliqini algha sürüsh yili» programmisidiki 20 nechche xil tedbirning biriken.
Uningda, uyghur adem isimlirining xitaydiki yézilishi we teleppuzidiki 6 xil qalaymiqanchiliqni tüzitish tekitlengen.

Amma,amérikidiki yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar baratning qarishiche, xitayning uyghur adem isimlirini özgertishi bir xil bihörmetlik we zorawanliq bolup, u uyghurlardiki medeniyet kimlik xewpini kücheytiwetken.

Qahar barat: «xitayda qandaqla bolmisun uyghurlarning ismini ularning özining herpi bilen ipadileshke héchqandaq qiyinchiliq yoq idi. Lékin ular uyghur isimlirini mejburiy xitaylashturup, xitayche xetning pinyin sistémisigha kirgüzüp, uyghurche isimlarni pütünley chüshengili bolmaydighan qilip buzuwetti. Buzuwetkende bu yerde mundaq ikki ish bar. Biri, bu az sanliq milletlerning tiligha we ismigha hörmetlik qilmasliq. Ikkinchisi, chong milletchilik, shunga séning ismingni bizning xitaylarning xitayche ahang sistémisigha kirgüzimiz, dep, bir xil zorawanliq qildi» dédi.

Qahar barat yene, xitayning uyghur isimlirini özgertishidiki meqsiti«uyghur tawush sistémilirini burmilash» dep körsetti.

Xitay öktichilirining qarishiche, xitay hökümiti uyghur adem isimlirini qéliplashturush we ölchemleshtürüsh uyghurlargha qulayliq yaritishni meqset qilidu dep tekitlisimu, emma uning emeliyettiki meqsiti uyghurlarni kontrol qilish we ongushluq bashqurushni nishan qilghan.

Amérikidiki xitay kishilik hoquq paaliyetchisi lyu ching yéqinda radiomizgha bergen bayanatida, uyghur «adem isimlirining qalaymiqan bolushi xitay hökümitige nurghun qulaysizliqlarni tépip bergen» dégen.(erkin
2016-07-18 )

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: