Uyghurlar Gherb Elliridin Panahliq Tileshning Yollirini Zadi Qanchilik Bilidu?

Gollandiye-panahliq-Lagiri.JPG

Gollandiyidiki panahlinish lagéridiki uyghurlardin bir körünüsh. 2013-Yili yanwar.

RFA/Pidaiy

Gherb ellirige xitay zulumdin qéchip chiqip panahliq tiligen nurghun uyghurlarning siyasiy panahliqtin bashqa panahliq yollirini bilmeydighanliqi melum bolmaqta.

Hemmige ayan bolghinidek, öz wetinide xitayning türlük bésimlirigha uchrighan uyghurlarning gherb elliridin panahliq tilesh ishliri 90-Yillardin kéyin ewj élip, onminglighan uyghurlar herqaysi döletlerde siyasiy panahlanghuchi bolup yashimaqta. 2000-Yillardin kéyin, bolupmu 2009-Yilidiki «5-Iyul ürümchi weqesi»din buyan, öz wetinini terk étip gherb elliridin siyasiy panahliq tileydighanlarning sani téximu yükseldi. Tayland, malayshiya qatarliq ellerge qéchip chiqip éghir eziyet chekken, hetta xitaygha qayturulup bérilip türlük jazalargha uchrighan uyghurlarning sanimu az emes.

Biraq, gherb ellirige ming musheqqette yétip kélip siyasiy iltijada bolunghan uyghurlarning hemmisiningla telipi undaq asan qobul körülgen emes. Gérmaniyede hetta bügünge qeder, 20 yildin buyan panahliq mesilisi hel bolmay kéliwatqan uyghurlarmu bar. Öz béshigha kelgen külpetlerni layiqida ipadilep bérelmey gherb elliride awarichilik tartiwatqan bu uyghurlarning panahliq tileshning dairisi we yolliri heqqide yéterlik melumati bolmighach, ular xitay zulumdin qutulghan bolsimu, yatel siyasitining türlük bésimlirigha muptila bolghan.

Yuqiriqi pikirni otturigha qoyghan d u q bash katipi dolqun eysa ependi, yawropa döletlirige kelgen köpligen uyghurlarning siyasiy panahliq telepliri qobul körülgen bolsimu, yene bir qisim uyghurlarning jawab kütüwatqanliqini tilgha aldi.

B d t we gherb döletlirining siyasiy panahliq toghrisidiki kélishim, qanun we belgilimiliridiki shertlerge uyghun salahiyetke ige dep qariliwatqan uyghur musapirlarning iltimasi néme üchün undaq asan qobul qilinmaydu?

Gérmaniyening karlisruhi shehiride 10 yildin buyan hökümetning panahliq qobul qilish organlirida xizmet qilip kelgen uyghur ziyaliysi eniwer ehmet ependi soalimizgha mundaq jawab berdi: «gherb ellirige qéchip kélip panahliq tiligen uyghurlarning siyasiy panahliq telipining qobul körülüshige, uning uyghur bolghanliqila kupaye qilmaydu. Nurghun uyghurlar özlirining xitay zulumigha uchrighanliqini asasiy desmi qilidu. Uyghurlarning xitay hökümitining basturushlirigha uchrawatqanliqini hem hemme bilidu. Biraq, panahliq tiligüchi özi uchrighan zulumni konkrétni ispatlap bérelmise we sotchilarni öz dertlirige heqiqiy ishendürelmise, uning panahliq iltimasi ret qilinidu.»

Siyasiy panahliq saheside mutexessiske aylanghan eniwer ehmetning bildürüshiche, panahliq yalghuz siyasiy panahliqnila körsetmeydu. B d t we jenwe ehdinamisige köre, u yene urush musapirliri panahliqi, tebiiy apet panahliqi, diniy jehettiki panahliq, maarip jehettiki panahliq, késellik panahliqi, nikah erkinliki panahliqi qatarliqlarnimu öz ichige alidu. Bu programmining meqsiti, mana bu mezmunlar heqqide uchur bérish.

Gérmaniye axbarat wasitiliridiki melumatlargha asaslanghanda, 2015-Yili ottura sherq elliridin 1 milyondin artuq insan urush malimanchiliqidin qéchip, gherb ellirige kélip panahliq tilidi. Mutleq köp qisim süriyeliklerning «urush musapirliri panahliqi» iltimasi qobul körüldi. Yene onminglighan insan afriqa we balqan yérim arili döletliridin qéchip kélip «siyasiy panahliq» we «tebiiy apet panahliqi» iltimasida bolunmaqta. «Késellik panahliqi» telep qiliwatqanlarningmu sani az emes. Bulargha sélishturghanda, uyghur musapirlarning sanini yoq déyerlik hésablashqa bolidu.

Eniwer ehmet ependi köpligen uyghurlarning peqetla siyasiy panahliq tiligüchi ikenlikini, panahliq tileshning muhim sahesi bolghan diniy jehettiki panahliq, maarip jehettiki panahliq, késellik panahliqi, nikah erkinliki panahliqi dégendek chong mezmunlardin uyghurlarning asasen sawatsizliqini tilgha aldi.

U sözide, maaripta heqsizliqqe uchrawatqan, dawalinishqa qurbiti yetmeywatqan yaki mejburiy nikahqa qistiliwatqan uyghurlarning eslide, siyasiy panahlitin bashqa yene diniy, késellik we maarip panahliqini tilesh shertlirige toshidighanliqini eskertti.

Wehalenki, xitay hökümiti öz teshwiqatlirida «xitayda diniy erkinlik kapaletke ige, maarip tereqqiy qilghan, késellerge dawalinish sharaiti bar, nikah erkinlikige dexli-Teruz yoq» dégenlerni ilgiri süridu.

Eniwer ehmetning bildürüshiche, gérmaniyege kélip siyasiy panahliq tilewatqan xitaylarning sani yéqindin buyan hessilep köpeymekte iken. Ular panahliq tiligende, «diniy panahliq» iltimasida bolidiken. Diniy étiqad erkinliki éghir derijide depsende qiliniwatqan uyghurlar bolsa, diniy jehette uchrighan zulumlar heqqide zuwan sürmeydiken.

D u q bash katipi dolqun eysaning bildürüshiche, qurultay rehberliri xéli burunla uyghurlarning siyasiy panahliq mesilisige köngül bölüp, mexsus panahliq tilesh qollanmilirini tüzüp tarqitish ishlirinimu yolgha qoyghan.

Démekki, xitay zulumdin qéchip gherb ellirige musapir bolup kelgen uyghurlar b d t we jenwe ehdinamiside tilgha élinghan «diniy jehettiki panahliq», «maarip jehettiki panahliq», «késellik panahliqi» we «nikah erkinliki panahliqi» dégenlernimu bilip qoyushi lazim iken.(ekrem
2016-07-28)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: