Uyghurlar Toplashqan Mehelle-Koylarni Rishatka Qurup Bashqurush Kéngeytilmekte

meschit-nazaret-tekshurush-aparat.jpg

Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri.

AFP

Xitay dairilirining 5-Iyul weqesidin kéyin ürümchi shehirining at beyge meydani we yamaliq téghi rayoni qatarliq bashqa yurtlardin ürümchige kélip tirikchilik qiliwatqan uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarda chéqip-Tüzleshtin sirt yene, mexsus, tam qopurup, réshatkiliq mehelle qurush charisi qollanghan idi.

Yéqinda chetelge chiqqan bir uyghur nam-Sheripini ashkarilimasliq sherti bilen uchur bérip, xitay dairilirining bu xil uyghur mehelle rayonlirini réshatkiliq qorshawgha élip bashqurushning uyghur élining jenub, shimallirighiche kéngeytip «uyghurlarni téximu qattiq teqib astigha éliwatidu» dep melum qildi.

Yerlik dairilerdin igiligen uchurlirimizmu buning muqimliq mesilisi üchün éliwatqan tedbir ikenliki delillidi.

Yéqindin buyan radiomizgha uyghurlar heqqide kelgen uchurlardin xitay dairilirining uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarni teqib astigha éliwatqanliqi, yerlik mexsus yol yürüshni bashqurush nizamlirini élan qilip, mehelle komitétlirining éghizi, kent, nahiye sheherlerning kirish-Chiqish ponkitlirini qurup, mehellilerde tekshürüsh, teqib qilish kücheytilip, ötken-Kechken mashina-Aptomobillarni tekshürüsh, prawa, kimlik resmiyetlirini sürüshtürüsh yolgha qoyulghanliqi melum idi. Buning bilen uyghurlar chetelge chiqish,sheher atlash turmaq, öz mehellisidin yene bir mehellige, öz kentidin bashqa kentke bérishiningmu müshkül boluwatqanliqidin shikayet qilmaqta.

Bügün radiyomizgha bu heqte özining bilgenliri heqqide melumat yetküzgen, yéqinda ürümchidin chetelge chiqqan bir uyghur, chetelge chiqishtin ilgiri özining xizmet munasiwiti bilen uyghur élining jenub we shimaligha barghanliqi, bolupmu ghulja, qeshqer, aqsu, xoten qatarliq sheherler we ulargha qarashliq nahiyilerdimu uyghurlar topliship olturaqlashqan mehellilerning égiz réshatkiliq qorshawlargha élinghanliqi we éliniwatqanliqi, mexsus tekshürüsh ponkitlirining köpeytilgenliki, bezi «muqimsiz» rayon tizimlikige kirgüzülgen mehelle we rayon etrapigha bolsa, qoralliq saqchi qisimlarni orunlashturghanliqi, 24 saet charlash yolgha qoyulghanliqi, buning rayonni wehime we rahetsiz bir keypiyatqa kirgüzüwatqanliqi, uyghurlarning bundaq ishlargha narazi bolsimu sükütte turushqa mejbur boluwatqanliqi qatarliqlarni inkas qildi.

5-Iyul weqesidin kéyin, ürümchi shehirining at beyge meydani we yamaliq téghi rayoni qatarliq uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarni bashqurush xitay dairilirining béshini aghritidighan mesilige aylanghan. Xewerlerdin dairiler rayondiki uyghurlarni 12 ahaliler rayonigha ayrip bashqurushqa bashlighanliqi, dairiler 2009-Yili 11-Aygha qeder uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchidiki ammiwi sorunlar we puqralar zich olturaqlashqan rayonlargha az kem 47 ming dane bixeterlik közitish apparati orunlashturup bolghanliqi ashkarilanghan idi. Beyge meydani esli uyghur élining jenub-Shimalidin kélip ürümchide tirikchilik qiliwatqan uyghur ushshaq tijaretchiliri we hünerwenler topliship olturaqlashqan rayonlarning biri bolup, 2009-Yili yüz bergen 5-Iyul ürümchi weqeside bu jayda olturaqlashqan uyghurlar asasliq hujum nishani qilinghan idi.

«Shinjang»gézitining 2013-Yili 3-Iyuldiki xewiridimu at beyge meydanidiki herqaysi ahaliler rayonida 24 saetlik aptomobil bilen kocha aylinip charlash élip bérilidu. Charlash etriti kündüzlük we kéchilik nöwet bilen ahalilerning öylirige kirip tekshürüsh élip bériwatidu» dep körsitilgen idi, aridin 7 yil ötken bolsimu, beyge meydani ahaliler bashqurush komitéti muqimliq közitish sistémisi yenila ching ikenliki, tengritagh rayonluq melum mehelle komitéti kadirining sözliridin melum boldi.

Dairilerning muqimliq tedbiri süpitide uyghurlar topliship olturaqlashqan at beyge meydanini öz ichige alghan qismen rayonlarni rishatkiliq qorshawgha élip qattiq kontrol astigha alghanliqini delilligen bu yash kadir yene, xitay dairilirining bu xil réshatkiliq rayon qurup bashqurush tedbirining jenub, shimaldiki bashqa sheherlerdimu élip bérilghan-Bérilmighanliqi heqqidiki soalimizgha «u jaylarda téximu ching bolushi mumkin» dep jawab berdi.

Ilgiri radiyomizgha oxshimighan jaylardin inkas qilghan uyghurlar, xitay dairilirining sheher qurulushini kéngeytish, muhit tüzesh, xeterlik öylerdin köchürüsh dégendeklerni bahane qilip, xitaylarni köchürüsh üchün yerlik xelqning sheher merkizidiki qora-Jaylirini, öylirini chéqip, ularni sheher sirtidiki yiraq rayonlargha köchüshke mejburlawatqanliqini bayan qilghan idi.

Bolupmu yéqinqi yillarda xitay hökümiti térrorluqqa qarshi her xil qattiq tedbirlerni yolgha qoyup, uyghurlarning herikitini nazaret astigha élip, yötkilish erkinlikini kontrol qilmaqta iken.

Qeshqer yawagh saqchixanigha qaratqan téléfon ziyaritimizde, bir uyghur saqchi uyghur mehellilirini rishatkiliq rayonlargha bölüp bashqurush ishliri heqqide sorighan soalimizgha qopalliq bilen reddiye bérip «undaq ish yoq» dédi.

Emma, del shu mehellidin ziyaritimizni qobul qilghan bir uyghur bolsa, özining öyining héytgah meschitining yan ishikidiki rishatkiliq rayonda ikenlikini bildürdi, emma tepsiliy toxtilishtin özini qachurdi.

Washingtondiki uyghur paaliyetchilerdin nurmemet musabay ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitayning uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlardiki uyghur mehellilirini qattiq nazaret qilip bashqurush bilen rayonda uzun muddetlik eminlikini emelge ashurmaqchi boluwatqanliqini tenqid qilip, xitayning bu xil uyghurlarning kündilik normal yashash hoquqi we hayatigha qeder dexli-Teruz qilidighan tedbirliri xitayning öz qanunlirigha, insan heqlirigimu xilap dep körsetti we yene xitay hökümitining siyasetliride köchmen xitaylargha étibar bérip, uyghurlarni chetke qéqishi ikki millet otturisida éghir ijtimaiy, iqtisadi tengpungsizliq peyda qilip, milliy toqunush we naraziliqlargha seweb boluwatqanliqini agahlandurdi.( gülchéhre 2016-08-03)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/mehelle-bashqurush-08032016150346.html/story_main?encoding=latin

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: