Gérmaniye Kishilik Hoquq Teshkilati Xitayni Uyghurlarning Asasi Qanunluq Hoquqigha Kapaletlik Qilishqa Chaqirdi

Xeter astidiki xelqler teshkilatining asiya ishlirigha mesul diréktori ulrix délius ependi

Xeter astidiki xelqler teshkilatining asiya ishlirigha mesul diréktori ulrix délius ependi

Public Domain

Gérmaniye kishilik hoquq teshkilati‏-«Xeter astidiki xelqler jemiyiti» 5‏-Féwral «ghulja weqesi» ning 20 yilliqi munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining yéqinqi 20 yildin béri, «ghulja qirghinchiliqi»da jawabkarliqi bar emeldarlarni jazalash ornigha musulman uyghurlarni dawamliq basturup kelgenlikini tenqid qilghan.

Bayanatta, mezkur teshkilatning mesuli ulrix déliusning sözini neqil keltürüp, «shuningdin béri, musulman az sanliq millet uyghurlar xalighanche basturulush, jazalinish, zorawanliq bilen öltürülüsh teqdirige uchrap keldi» déyilgen.

Ulrix délius düshenbe küni muxbirimizning ziyaritini qobul qilip, «ghulja weqesi» xitayning uyghurlarni xalighanche basturushiqa ötüshining bashlanghuch nuqtisi bolup qalghanliqini ilgiri sürdi.

Ultréx délius mundaq deydu: «biz yéqinqi 20 yildin béri shahit bolghan zorawanliqning dewrilikidin tuyghan endishimizni otturigha qoyduq. Bizning nezirimizde ghulja qirghinchiliqi nurghun kishining xalighanche tutqun qilinishi, nurghun kishining öltürülüshi, peqet ammiwi naraziliq heriketlirige qatniship qoyghanliqi üchünla qattiq jazalinip, türmige tashlinishidek ghayet zor apet xaraktérlik bir tereqqiyatning bashlinish nuqtisi. Bu bizning nezirimizde heqiqeten sherqiy türkistandiki bir heywe körsitish we kishilik hoquqqa xilapliq qilish herikitining bashlinishidur».

Lékin ulréx déliusning qeyt qilishiche, «ghulja weqesi» yene tunji qétim xelqara kishilik hoquq teshkilatlirining diqqitini uyghur rayonigha burap, ularning xitay emeldarlirigha bolghan tonushida zor özgirish peyda qilghan.

U: «bu weqe kishilik hoquq teshkilatlirining uyghur insan heqlirini qollashqa ötüshidiki burulush nuqtisi boldi. Ésimde qélishiche xelqara kechürüm teshkilati ‘ghulja weqesidin bir qanche hepte kéyin doklat élan qildi. Bu xelqara kechürüm teshkilatining sherqiy türkistan weziyiti heqqide élan qilghan tunji zor hejimlik doklati idi. Shuningdin kéyin dawamliq doklat élan qilinidighan boldi. Kishilik hoquq közitish teshkilati oyghitish xaraktérlik doklatlarni élan qildi. Eger doklatlar élan qilinmighan bolsa belki sherqi türkistan weziyiti téximu apet xaraktérlik yölinishke qarap mangghan bolar idi. Xitay dairilirining ghulja namayishini bir terep qilish usuli nurghun kishilik hoquq teshkilatlirida xitay emeldarlirigha bolghan tonushni özgertti».

«Ghulja weqesi»de öltürülgen, iz déreksiz yoqalghan, ölüm jazasigha buyrulghan we qamaq jazalirigha höküm qilinghan uyghurlarning hazirgha qeder resimi sanliq melumati yoq. Xitay hökümiti uyghur teshkilatlirining bu weqeni musteqil tekshürüp chiqish heqqidiki teleplirige izchil qulaq salmay keldi.

«Xeter astidiki xelqler jemiyiti», weqede 100 din artuq namayishchining öltürülgenlikini qeyt qilghan bolsimu, emma bezi guwahchilar, heqiqiy sanning buningdin köp artuq ikenlikini eskertti.

Hazir kanadada olturushluq uyghur paaliyetchi bextiyar shemshiddin ependi «ghulja weqesi» mezgilide ghulja sheherlik saqchida ishligen. Uning bildürüshiche, 6‏-Féwral yeni «ghulja weqesi» ning 2‏-Küni qoralliq saqchilar sheherlik saqchi idarisining aldigha namayish qilip barghan uyghurlarni oqqa tutqan.

Bextiyar shemshiddin:«xitay hökümiti éniq istatistékisini qilmaydu buningki, özliride bardu belki uni héchkimge bildürmeydu. Bizmu uni éniq uqmaymiz. Lékin men mundaq ipadilep bersem bolidu. Shu küni namayishqa ghuljining ikki kochisi yeni mawu xenzubazar teshlepke terep bilen qizilbayraq ikki kocha sheherlik saqchigha qaraydighan ikki kochida liq adem namayish qilghan. Shu waqtida étish buyruqi chiqip, oqqa tutulghanda 80% bala öldi shu yerde. Uning ichide nurghun sehradin kelgenler bar, bilmey qatniship qalghanlar bar. Hetta bizning milliy tébabet bar idi. Bu milliy tébabet doxturxanisigha qéchip kiriwalghanda ikki bala, arqidin eskerler kirip doxturxanida étiwétidu bu ikki balini. Étip öltürüp, bu milliy tébabet doxturxanisigha yardem qildi, dep pütün doxturlirini türmige soliwétidu. Mesilen, méning körginim, yaghliq artqan qizlarning yaghliqini alimen, dep béshining térisini yuluwetken qizlarni körgen. Uningdin kéyin ishtinini yeshküzüp qargha olturghuzup qoyup. Biz burun kinolarda körgen gérmaniyening yehudilarni mundaq qiynaptiken, dep. Shuni 1997‏-Yili öz közimiz bilen körduq xitayning xelqqe qilghanliqini».

Bextiyar shemshiddin ependi yene, «‏5‏-Féwral weqesi» de ölüp ketken uyghurlarning sani heqqide herxil sanliq melumat barliqini bildürüp, buning heqiqiy sanini éniqlap chiqish zörürlükini eskertti.

U mundaq deydu: «ghuljida ashu waqtida 3 organ baridi. Oblast, wilayet, sheher. Uningdin kéyin bingtuen bar. Her birining birdin türmisi bar. Her bir nahiyede birdin türme bar. Türmilerdiki éship ketse 10 adem yatidighan kamérlarda 30-40 Qiche adem yatqan shu chaghda. Bularning hemmidin éghir qiynaq körgenler mushu déwiziyeningki türmiliride yatqan balilar. Itlargha talitip, suda tonglitip qiynalghanlarmu mushu déwiziye türmisidiki balilar. Shu waqitta qanche adem öldi, buning istatistékisini heqiqeten chiqirishimiz kérek. Bizning cheteldiki teshkilatlirimiz herxil sanlarni béridu, 5‏-Féwral toghrisida. Beziler 100 nechche deydu. Beziler 300 nechche deydu. Emma 100 nechche, 300 nechche emes. Méning körginimde nechche ming adem namayish qiliwatqan, uninggha aptomatta tatatlitip oq yaghdursa, qandaqsigha 100 adem bolidu. Resimi ademlerni étish buyruqi 2‏-Künidiki namayishta boldi. 2‏-Küni béyjingdin mexsus bir xitay keldi, ismini untup qaldim men. Shu kélip 6‏-Chésla resimi étish buyruqini shu berdi».

«Xeter astidiki xelqler jemiyiti» bayanatida yene, «ghulja qirghinchiliqi sherqiy türkistandiki chongqur bölünüshni ipadilep bergenliki»ni bildürgen. Rayondiki weziyetning shuningdin buyan dawamliq ötkürliship, zorawanliq we anti-Zorawanliq bir-Birini keltürüp chiqiriwatqanliqi we bu buning qattiq endishe qozghawatqanliqini tekitligen.

Mezkur teshkilat bayanatida mundaq deydu: «bir tereptin, uyghurlar nurghun qétim tinch namayish teshkillep, diniy cheklime we xalighanche qolgha élishqa qarshi naraziliq bildürse, qorqup ketken amanliq küchliri namayishchilargha oq chiqirip, chékidin ashqan bu herikitini térrorluqqa qarshi tedbir, dep chüshendürüp keldi. Yene bir jehettin, uyghurlarning wetinidiki dramatik weziyetke diqqet qozghash üchün élip barghan téximu köp ümidsiz zorawanliq heriketler yüz berdi.»

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: