Uyghuristanning «Esebiylikni Cheklesh Nizami» Xelqara Diniy Teshkilatlarning Inkasini Qozghidi

 

Dinni zatlar we dinni xizmetke mesul xadimlar qatnashqan doklat yiginidin körünüsh. 2007-Yili qaramay.

Dinni zatlar we dinni xizmetke mesul xadimlar qatnashqan doklat yiginidin körünüsh. 2007-Yili qaramay.

RFA/Éhsan

Uyghur rayonining 50 maddiliq «esebiylikni cheklesh nizami» musulmanlarning kündilik hayatidiki intayin keng sahege chétilidu. Saqal we hijapni ammiwi sorunlarda meni qilish, yash-Ösmürlerning ibadet qilishini cheklesh, qanuniy resmiyetsiz toy qilish we nikah oqushni meni qilish qatarliqlar burun yolgha qoyulghan.

Biraq bu qétim yéngi maqullanghan nizamda, burunqi mewjut cheklimiler kéngeytilip, uninggha 15 xil yéngi cheklime qoshulghan. Uningda, hökümetning téléwiziye, radiyo qanallirini, bashqa ammiwi eslihe we ijtimaiy mulazimet türlirini körüsh, anglash, ishlitishni ret qilish, halal sözining menisini kéngeytip, uni gheyriy yémek-Ichmeklerge qollinish, kimlik, nopus deptiri, xelq puli qatarliqlargha qesten buzghunchiliq qilish, balilarda dingha bolghan ishtiyaqni qozghash qatarliq emellerning «diniy esebiylik» dep qarilip, jazalinidighanliqi élan qilindi.

7 Bab 50 maddiliq mezkur nizamda qeyt qilinishiche, bu qanun rayonda «esebiylikni tosush we yoqitish, uning ziyinigha qarshi mudapie körüsh, ijtimaiy muqimliq we menggülük eminlikni ishqa ashurush»ni nishan qilghan.
Dairiler bu nizamning xitay asasiy qanunigha uyghunluqini ilgiri sürsimu, biraq u, xelqara diniy erkinlik teshkilatlirida jiddiy endishe qozghidi.

Amérika xelqara diniy erkinlik komitétining aliy derijilik tetqiqatchisi tina muford peyshenbe küni radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mezkur nizamni «xelqara diniy erkinlik we alaqidar kishilik hoquq ölchemlirige qilinghan éghir buzghunchiliq» dédi.

U mundaq deydu: «hökümetning bu yéngi nizamida bir tereptin mewjut cheklime téximu kéngeytilgen hem chongqurlashturulghan. Bu, béyjing we yerlik dairilerning shinjangda uyghur musulmanlirining kimlikini öchürüp tashlap, ularni diniy, medeniyet, til we eneniliridin ayriwétishke urunuwatqanliqining yene bir misali. Bu nizam noqul diniy erkinlikke xilapliq qilinip qalmaydu, u yene uyghur musulmanlirining kündilik turmushigha tesir qilidu. Xitay hökümiti xata halda shuninggha ishinidu, u özining uyghur musulmanlirining shexsi tallishigha arilishish hoquqi bar dep qaraydu. Bu diniy erkinlikke qilinghan éghir xilapliq bolupla qalmay, u yene, kishilerning öz turmush yolini tinch tallash heq-Hoquqigha xilap. Bu ayning bashlirida ötküzülgen xitay kompartiyesining yighinida xitay reisi shi jinping shinjangda polat qorghan qurushni otturigha qoyghan idi. Biraq bu siyaset, xelqara diniy erkinlik we alaqidar kishilik hoquq ölchimige xilap intayin zor sépil.»

Tina muford xanim yene, her qandaq hökümetning diniy ibadetke ariliship, qandaq ibadetni normal, qandaq ibadetni binormal, dep békitip bérishi intayin xeterlik ikenlikini agahlandurdi.

Tina muford: «herqandaq hökümetning özini qandaq ibadetning normal ibadet, qandaq ibadetning binormal ibadet ikenlikini ayrishqa qadir dep qarishi nahayiti xeterlik. Bu xeterlik chégragha atlap kirgenlik. Xitayning chiqarghan bu qanunidin qarighanda, u, bashqa waqitlarda normal dep qaralghan tinch diniy ibadetlerni esebiylikke arilashturuwétip, yoshurun térrorluqqa baghlap qoyghan. Bu intayin xeterlik yalghanchiliq bolupla qalmay, u yene hökümet shinjangda shekillendürgen yuqiri bésimliq weziyetni téximu éghirlashturidu. Mana bu, néme üchün bezi uyghurlarning biaram bolushidiki seweb. Chünki, ular yashaydighan bu qattiq yuqiri bésimliq muhitning dawamlishiwatqinigha bek uzun waqit boldi» dep körsetti.

Uyghur rayonining «esebiylikni cheklesh nizami» namidiki mezkur qanun-Nizamide yene, ata-Anilarning perzent terbiyesige dair bezi maddilar kirgüzülgen. Uningda, ata-Anilarning perzentlirige toghra exlaq terbiyesi bérip, ulargha tesir körsitish, ulargha ilim penni hörmetlesh, medeniyetlik bolush, milletler ittipaqliqida ching turush, esebiylikni ret qilish we uninggha qarshi turush terbiyesi bérish otturigha qoyulup, xilapliq qilghan ata-Anilar «diniy esebiylik»sadir qilidighanliqi qeyt qilinghan.

Xitayning uyghur rayonida chiqarghan mezkur qanun-Nizamigha yene, amérikidiki eng chong musulman teshkilatlirining biri‏-Amérika islami munasiwetler kéngishi inkas bildürdi. Mezkur teshkilatning bayanatchisi ibrahim xupér, peyshenbe küni radiyomizgha bergen bayanatida, diniy erkinlikni cheklesh arqiliq diniy esebiylikke qarshi turush aqmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Ibrahim xupér mundaq deydu: «biz diniy ibadetke qaritilghan herqandaq cheklime xelqara qanun we ölchemlerge xilap, dep ishinimiz. Amérika qoshma shtatliri b d t ni öz ichige alghan her xil xelqara sehnilerde buninggha qarshi turushi kérek. Siz diniy erkinlikke cheklime qoyup, diniy esebiylikke qarshi urush qilalmaysiz. Bundaq qilish peqet diniy esebilikni keltürüp chiqiridu. Herqandaq hökümet qandaq oylisa-Oylisun, uning herikiti choqum xelqara qanun we mewjut xelqara kishilik hoquqqa uyghun bolushi shert dégenlik, kishilerning erkin ibadet qilishigha yol qoyush, dégenliktur. Qandaq hökümet bolsa bolsun we uninggha qandaq inkas qaytursun, buninggha emel qilishi zörür.»

Ibrahim xupér yene, mezkur qanunning konkrét mezmuni heqqide pikir qilishni ret qilghan bolsimu, biraq u hijap, saqal, roza tutush qatarliqlarning diniy esebiylik emeslikini, uninggha bundaq muamile qilishqa bolmaydighanliqini agahlandurdi.

Ibrahim xupér: «diniy esebiylik omumi jehettin éytqanda, herqandaq dölet we rayonlardiki normal paaliyetlerge buzghunchiliq qilidighan we zorawanliqqa élip baridighan bir xil esebiy qarash. Biraq bezi alahide mexsus kiyim-Kécheklerni kiyish, saqal qoyush, namaz oqush we ramizanda roza tutush qatarliq heriketler hergiz diniy esebiylik emes. Buninggha undaq muamile qilishqa bolmaydu» dédi.

Uyghur rayonining mezkur qanun nizami xitay reisi shi jinping bilen amérika prézidénti donald tramp 6- We 7-Aprél künliri amérikining florida shtatida körüshidighan sezgür mezgilde chiqirildi. Ikki dölet rehbirining uchrishishi, amérika dölet ishlar ministiri reks téllirsonning 18- We 19-Mart künliridiki xitaygha qilghan ziyaritide qarar qilinghan. Téllirsonning ziyaritide, amérika dölet mejlisidiki bezi ezalar we bezi teshkilatlar bayanat élan qilip, amérika rehberlirini kishilik hoquqqa sel qarimasliqqa chaqirghan idi.

Amérika xelqara diniy erkinlik komitétidiki tina mufford, tramp-Shi jinping uchrishishi heqqide toxtilip, uyghur rayonidiki diniy erkinlik mesilisining amérika-Xitay aliy derijilikler uchrishishida otturigha qoyulushini telep qildi.

Umundaq deydu: «bizning sözimiz burun otturigha qoyup kelgenlirimiz bilen birdek. Biz amérika hökümitini xitay hökümiti bilen élip barghan her derijilik uchrishishlirida, uning diniy erkinlikke qiliwatqan éghir, jiddiy we sistémiliq buzghunchiliqini dawamliq otturigha qoyushqa chaqirip kelduq. Biz noqul uyghur musulmanlirining mesilisinila emes, bashqqa diniy guruhlarningmu mesilisini otturigha qoyushni telep qilimiz. Bolupmu bundaq aliy derijilik uchrishishlarda biz amérika hökümitini burun izchil shundaq qilishqa chaqirip kelgendek, bu qétimmu bu mesilini her bir pursette otturigha qoyushqa chaqirimiz.»

Uyghur rayonining «esebiylikni cheklesh nizami» namidiki mezkur qanun-Nizami 1‏-Apréldin bashlap resmiy yolgha qoyulidu.(Erkin)

Advertisements

Çin’den Uygurlara Yeni Yasaklar Zinciri Onaylandı

Çin’den Uygurlara yeni yasaklar zinciri onaylandı
Çin'den Uygurlara yeni yasaklar zinciri onaylandı

Çin hükümetinin Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki Müslümanların hayatını daha da zorlaştıracak yeni 15 maddelik yönetmeliği cumartesi günü uygulanmaya başlayacak

Dünya Bülteni/ Haber Merkezi

Çin, Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde dini aşırılıklarla mücadele adına Müslümanlara yeni yasaklar ve uygulamalar getiren 15 maddelik bir düzenleme yapıldı.

Ülkede ifade özgürlüğünün ihlalinin meşru hale getirilmesi için yapılan düzenleme maddeleri hakkında çok fazla detay verilmedi.

Çin hükümetinin, Sincan Uygur Özer Bölgesi’nde terörizme ve bölücülüğe yönelik artan tehditlere karşı başlattığı kampanyanın devamında bölgede yaşayan Müslümanlara yeni yasaklar getiren yeni yönetmeliğini Çarşamba günü yayınladı.

DEVLET TELEVİZYONU İZLEMEMEK YASAK

1 Nisan Cumartesi günü yürürlüğe girecek olan düzenlemede, Müslümanların “normal” olarak nitelendirdiği ‘peçe ve sakal’ dahil olmak üzere, devlet televizyonunu izlemeyi reddetme ya da devlet radyosunu dinlemeyi reddetme ve çocuklarına dinlettirmemeyi yasakladı.

Resmi eğitim sitesi News.ts.cn, İslami hareketleri aşırılık yanlısı “tezahürler” olarak nitelendirerek ulusal eğitime başladı.

Uygur Özerk Bölgesinde kırsal kesimlerde güvenlik ve gözetim önlemleri artırılarak bölgeye binlerce ağır silahlı polis konuşlandırıldı.

Çin güvenlik güçleri Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde büyük bir anti-terör mitingi düzenledi.

Hükümetin “aşırılık” olarak gördüğü, günlük yaşamın çeşitli yönlerini kapsayan 15 maddelik öğe veya davranış listesinde neredeyse İslami yaşamın birçok özelliği yer aldı.

EVLİLİK – CENAZE VE MİRAS’TA İSLAMİ KURALLAR YASAK

Yönetmelik uyarınca, evlilik ya da boşanma ya da başkalarının düğün, cenaze törenlerine ve miraslara karışmak için yasal işlemler yerine dine başvurmak aşırı görülerek yasaklanmış eylemler kapsamında.

Diğer işlemler arasında, aile planlaması politikalarının uygulanmasına müdahale etmek veya sabote etmek ve ulusal kimlik kartlarına, ev kayıt defterlerine veya Çin para birimine kasıtlı olarak zarar vermek.

HELAL KAVRAMI KULLANMAK YASAK

Mevzuata göre, gıda ile ilgili olmayan bölgelerde Helal kavramının uygulanması ya da başkalarının laik hayatlarına müdahale etmek için kullanılması da aşırı bir eylem olarak kabul edilir.

Yeni yönetmelik ile, İslami içerikli yayın, basım, dağıtım, satış, üretim, video, mağaza, yasaklanıyor. Aile planlaması politikasının uygulanmasına engel teşkil edilme sayılan çocuk doğum sayısı ceza sebebi.

İHBAR DA YASAYA GİRDİ

Halka açık yerlerde, toplu taşıma, tren istasyonları, havaalanları gibi kamuya açık alanlarda peçe takan kadınların derhal emniyet güçlerine ihbar edilmesi gerektiği de maddeler arasında.

 

http://www.dunyabulteni.net/asya/397070/cinden-uygurlara-yeni-yasaklar-zinciri-onaylandi

Interview: ‘I Hope You Can Realize That it Was a Big Mistake to Lock Him Up’

2017-03-29

Jewher Ilham, in an interview with RFA's Uyghur Service in new York, March 11, 2017.

Jewher Ilham, in an interview with RFA’s Uyghur Service in new York, March 11, 2017.

RFA

Jewher Ilham, the daughter of jailed Uyghur academic Ilham Tohti, is a student at Indiana University who has spoken out in support of his peaceful promotion of equal rights and greater autonomy for the Turkic speaking Uyghur ethnic group in China. Tohti, currently serving a life jail term for “separatism,” won the prestigious Martin Ennals Award 2016 for human rights. Ilham spoke to Mamatjan Juma of RFA’s Uyghur Service in New York on March 11, at a memorial service for family friend Eliot Sperling, a Tibet expert at Indiana University who died on Jan. 29.

RFA: How do you cope with being cut off from your father and your family?

Ilham: I don’t want to admit that I cry but, but, of course, I do. Whenever my two little brothers touch the screen and kiss the screen because they are thinking they are kissing me. My stepmother always tells me that they hold my pictures and ask her when will I come back and I can’t even answer the question – that makes me feel frustrated.

RFA: Two important people in your life, your father and Mr. Sperling, are now out of your life. How do you handle being separated from those important people?

Ilham: I knew that I would have to only depend on myself one day. I had this preparation. I just didn’t expect it would be so soon. I didn’t expect my dad to be charged with a life sentence. I didn’t expect that all of a sudden Elliot would pass away. But time goes by and life is still there, and you can’t do anything about it except just push yourself and make efforts to do whatever you have to do.

RFA: What’s your next move?

Ilham: We’re still working on some small things like you know a book about my father probably, but it is still in the planning stage, and then some translating of my father’s work into different languages. Then work with either the U.S. or with other countries to bring more people’s attention to tension and then seek more help. We don’t have a specific plan because there is no actual plan for rescuing my father. We just we do whatever it takes that can be helpful.

RFA: Tell us about your studies at Indiana University.

Ilham:  One of my majors is political science, and that’s not something that I wanted to do. It’s something that I’m doing because of my father. I hope I can help solve my family’s problems as soon as possible, so I can then do something that I really want to do in the future.

RFA: What do you say to your father in jail, assuming he will somehow be able to hear this?

Ilham: Hang in there. You’ll be out. You know it, right?

RFA: And what would you say to the Chinese government?

Ilham: Too many things that they’re not going to want to hear. To the Chinese government: I don’t think you really think my dad did something wrong. I know you might need somebody to stay in there and it happened that you chose my dad. I hope you can realize that it was a big mistake to lock him up and please release him. You will not regret it.

 

http://www.rfa.org/english/news/uyghur/tohti-daughter-03292017171544.html

Tarixchi Jastin Jéykobs: «Siyasiyonlarning Néme Dégenliki Emes, Néme Qilghanliqi Muhim!»

Amérikaliq yash tarixshunas jastin jéykobsning yéqinda neshr qilinghan tunji esiri «shinjang we hazirqi zaman xitay döliti» uyghurlar diyarining 1930- We 1940-Yillirining aldi-Keynidiki tarixiy weqelerge béghishlanghan. Aptor bu eserde kéyinki waqitlardiki uyghurlar diyarining ijtimaiy qurulmisigha tesir körsetken bir qatar tarixiy shexsler toghrisida mexsus toxtalghan bolup, oxshash bolmighan shexslerning oxshimighan tarixiy basquchlardiki oxshash paaliyetlirige alahide diqqet qilghan. Uning bilen bolghan söhbet jeryanida, aptor bu nuqtilar heqqide öz qarashlirini biz bilen ortaqlashti.

Jastin jéykobsning yéngi esiride nuqtiliq shekilde bayan qilinghan tarixiy basquchlarning biri 1930-Yillarning axirliri, 1940-Yillarning bashliri uyghurlar diyarida milliy azadliq heriketlirining nemunisi sheklide otturigha chiqqan xelq qozghilangliri dewridur. Buningda aptor bir qeder tepsiliy toxtalghan weqe 1933-Yilidiki qumul déhqanlar qozghilingi hemde mezkur qozghilangni basturush arqiliq uyghurlar diyaridiki birinchi nomurluq hökümdargha aylanghan, shundaqla kéyinki waqitlarda tarixshunaslar teripidin «jallat» dep teswirlengen shéng shiseyning hakimiyetni qolgha élishi, shu waqittiki dunyawi küch boluwatqan sowét ittipaqining shéng shisey bilen bolghan qoyuq siyasiy we iqtisadiy alaqisi qatarliqlardur.

Bu heqtiki söhbet jeryanida proféssor jastin, kommunizm lagéri halak bolghangha qeder «dunyadiki ézilgüchi milletlerning nijatkari» dep atilip kéliwatqan sowét ittipaqi we stalin hakimiyitining néme üchün öz milliy azadliqi üchün küreshke atlanghan uyghurlargha emes, belki uyghurlarning milliy azadliq kürishini basturushqa intiliwatqan shéng shiseyge maddiy we herbiy jehettin zor derijide yardem bergenliki heqqide toxtilip mundaq dédi: « shéng shisey hakimiyet béshigha chiqqanda, sowét ittipaqi nahayiti muhim bolghan bir tallash heqqide qarar chiqardi. Ilgiriki waqitlarda ruslarning shinjangni öz térritoriyesining bir qismi qiliwélish meqsiti yoq idi, ularning bu rayondiki asasiy nishani pul tépish, shinjangning tebiiy bayliqlirini qézish, shundaqla öz mehsulatlirining bu rayonda keng miqyasta sétilishini qolgha keltürüsh bolghan. Shunga ular bu jaygha hökümranliq qilishni oylashmighan, eksiche bu ishni xitaylargha tashlap bergen. Shunga yang zéngshin hökümranliq qilghan mezgillerde shinjang tinch bolghachqa ular arzu qilghanlirining hemmisini qilalighan, shunglashqimu ular bu halettin tolimu razi bolghan. Emma shéng shisey hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, shinjangda ichki urush sheklidiki yéghiliqlar ewj élishqa bashlidi. Bu bolsa sowét ittipaqining shinjangdiki iqtisadiy menpeetige biwasite tehdit saldi. Shunga ular mezkur rayonda tinchliq ornitalaydighan, shundaqla özlirining bu ölkidiki iqtisadiy menpeetlirige dostane muamile qilalaydighan xitay hökümdarining bolushini arzu qildi. Yene kélip bu hökümdar xitayning merkiziy hökümitige bek yéqin kishi bolup ketsimu bolmaytti. Undaq bolmighanda xitay hökümiti asanla bir bahaniler bilen sowét ittipaqini bu rayondin siqip chiqiriwétishning koyigha chüshetti. Chünki, sowét ittipaqining bu rayondiki iqtisadiy paaliyetliri xitay hökümitining közini qizartishi éniq idi. Mushu bir qatar amillar tüpeylidin shéng shisey neq ularning könglidikidek kandidat bolup chiqti: sowét ittipaqi shéng shiseyge yardem berse, u halda bu hökümdar shinjang ölkiside tinchliq ornitalaydu, u yene sowét ittipaqigha düshmenlik közide qarimaydu, sowét ittipaqimu özlirining iqtisadiy monopolluqini dawam ettüreleydu؛ shuning bilen birge, bu kishi ichkiridiki nenjing hökümitige qarammu bolup qalmaydu. Shuning üchün ular shéng shiseyni saq on yil herbiy, iqtisadiy we siyasiy yardem bilen temin etti.»

Söhbet jeryanida proféssor jastin shéng shiseyning sowét ittipaqi temin etken bu xildiki yardemler arqiliq öz hakimiyitini mustehkemligenliki, kéyin shéng shisey gomindang bilen birlishish yolini tallap, stalindin yüz örügendin kéyin, sowét ittipaqining ilidiki yerlik uyghurlarning qoralliq qarshiliq herikitige yardem bergenliki heqqide toxtaldi.

Biz uningdin atéizmliq idiye bilen chemberchas bilen baghlanghan, shundaqla herqandaq shekildiki diniy nopuzni ret qilidighan sowét ittipaqining néme üchün elixan töridek bir islam ölimasining «sherqiy türkistan jumhuriyiti» ning reislikini ötishige süküt qilghanliqi heqqide sorighinimizda, u mundaq dédi: «tarix betlirining tepsilatlirigha neziringizni aghdurghiningizda, tolimu qiziqarliq bolghan mundaq bir hadisini bayqaysiz: herqachan siyasiyonlarning éghzidin chiqqanliri bilen ularning qilghanliri pütünley bashqa-Bashqa nersiler bolup chiqidu. Derweqe shu waqittiki kommunizm dunyasi diniy mezmun bilen yughurulghan héchqandaq idéologiye yaki diniy étiqadning mewjut bolushigha yol qoymighan. Shuningdek kishilerning maarip terbiyisi alghan bolushi hemde «aqartish» basquchini bashtin kechürgen bolushini telep qilghan. Emma réalliqta bolsa sowét ittipaqi (bu yerdiki) kishilerning shu zaman sharaitida tolimu qoyuq bolghan diniy muhit ichide turuwatqanliqini bayqighan. Shuning bilen birge ular yene, özlirining siyasiy we iqtisadiy meqsetlirige yétishnimu nezerdin saqit qilmighan. Shuning üchün ular bu xil sharaitta yene ishlarni heddidin ashuruwétishkimu jüret qilalmighan, yeni ular bilen hemkarlashquchilarning dindar bolmasliqini yaki diniy sahening sirtidiki kishi bolushini telep qilishqa ajiz kelgen. Shuning üchün sowét ittipaqi ili qozghilingini qollashni qarar qilghan deslepki mezgillerde ular elixan törige oxshash dindar kishiler bilen hemkarlishishni xushalliq dep bilgen. Chünki ular elixan törini minglighan uyghur we qazaq qozghilangchilarni diniy teshwiqat hemde «ghazat» namida jeng sépige ekileleydu, dep qarighan. Emma ular (yeni sowét ittipaqi) elixan töre bilen menggülükke hemkarlishishni oylighini yoq. Chünki bu qozghilangning deslipide ular üchün siyasiy jehette qulayliq hemde paydiliq ish bolghan. Halbuki aridin birnechche yil ötkende, sowét ittipaqi elixan töridin yüz örüdi hemde tézdin exmetjan qasimini qollashqa ötti. Exmetjan qasimi unchilik dindar kishi emes idi, yene kélip bu kishi sowét ittipaqida maarip terbiyisi körgen uyghur idi. Ene shu teriqide exmetjan qasimi sowét ittipaqi terep hemkarliship ishleshte bir qeder rahet hés qilghan shexs bolup chiqti.»

Shuningdin kéyinki emeliyet, derweqe proféssor jastinning körsetkinidek bolghan bolup, 1955-Yili xitay hökümiti atalmish «shinjang uyghur aptonom rayoni» ni tesis qilghan. Shuningdin buyan her sahe mutexessisliri izchil halda uyghurlar diyaridiki mezkur aptonomiyening qeghez yüzidila mewjut bolup kelgenliki heqqide pikir qilip kelmekte.(Eziz)

Bir Qanche Dewlet B D T da Xitayni Uyghurlarning Kishilik Hoquqigha Xilapliq Qilish Bilen Eyiblidi

 

B d t kishilik hoquq kéngishining 34-Qétimliq yighinidin körünüsh. 2017-Yili 24-Mart.

B d t kishilik hoquq kéngishining 34-Qétimliq yighinidin körünüsh. 2017-Yili 24-Mart.

un.org

B d t kishilik hoquq kéngishining 34‏-Nöwetlik yighinida amérika, gérmaniye kanada, firansiye qatarliq döletler we yawropa ittipaqi xitayning xelqara kishilik hoquq ölchemlirige emel qilmaywatqanliqi, uning tibet we uyghur rayonida kishilik hoquqqa éghir xilapliq qiliwatqanliqini otturigha qoydi.

Yighinning axirqi basquchidiki bes -Munaziride yawropa ittipaqining wekili söz qilip, xitayning kishilik hoquq qoghdighuchilirini, adwokatlarni qolgha élish, tutqun qilish we jazalash, ularning aile- Tawabiatlirigha parakendilik séliwatqanliqigha qarita jiddiy endishe qiliwatqanliqi ipadilep, yawropa ittipaqi xitayni «tibet we shinjangda medeniyetning köp xilliqi we diniy erkinlikke eng eqelliy rewishte bolsimu hörmet qilishqa chaqiridu» dégen.

Amérika wekili bolsa, uyghur we tibetlerning heq-Hoquqi ret qilishqa uchrawatqanliqini tenqidlep mundaq dégen:«biz xitayning adwokatlarni, paaliyetchilerni xalighanche tutqun qilish, ten jazasi bérish we shundaqla hökümetni tenqid qilghanlarni, ammiwi jemiyetlerni naheq meni qilish, diniy ibadet, tibet we uyghurlarning heq hoquqi ret qiliniwatqanliqigha dair xewerlerdin dawamliq endishe tuyuwatimiz.»

Amérika, erkinlik sariyi qatarliq teshkilatlar tramp hökümitini xitay kishilik hoquqqa sel qarimasliqqa chaqiriwatqan mezgilde firansiye,kanada, gérmaniye firansiye, chéxiye qatarliq döletlerge qoshulup, xitayni tenqid qildi.
Buningdin burun kanada, gérmaniye qatarliq 11 gherb dölitining xitayda turushluq elchixanilirining xitay j x ministiri gu shingküngha yazghan ten jazasini toxtitish heqqidiki mektupigha imza qoyush ret qilghan. Netijide bu, kishilik hoquq teshkilatlirini qattiq ümidsizlendürgen idi.

Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sara kuk xanim düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, amérikaning b d t diki ipadisini mueyyenleshtürgen bolsimu, biraq uning xitay kishilik hoquq mesiliside izchil bolushini ümid qildi.

Sara kuk mundaq deydu: «bu xil gheyriy izchil siyaset xitayning aldida özining ajizliqini ashkarilap, xitay hökümitining buni suyiistémal qilishigha yol échip bérishi mumkin. Eger amérika bashtin bashlap izchil bir xil signal bergen bolsa téximu yaxshi bolatti. Bolupmu, bashqilar bilen ortaq heriket qilghanda izchilliq intayin muhim. Chünki, xitay hökümiti bundaq ortaq heriketke alahide diqqet qilidu. Amérikaning bashqa döletler bilen birge bu ortaq mektupni yézishqa qatnashmighanliqi ademni bek ümidsizlendürdi».

Biraq, sara kuk, amérikaning kishilik hoquq siyasitidiki bu xil «gheyriy izchilliq»ni trump hökümiti we amérika dölet ishlar ministirliqida bez ishlarning toluq retke chüshüp ketmigenliki keltürüp chiqarghanliqini bildürdi. Uning körsitishiche, ishlar tertipke sélinsa, amérikaning xitay kishilik hoquq mesilisidiki siyasiti tüzülidiken. U: «chünki bu xitay kishilik hoquq mesilisi amérikaning menpeeti bilen zich munasiwetlik», dédi.

Sara kuk: «bu yerde xitay kishilik hoquq weziyiti jümlidin diniy mesililerdin tartip az sanliq milletler mesilisi, intérnét cheklimisigiche bolghan mesililer néme üchün amérika diqqet qilishqa tégishlik mesililer,dégende, buning bir qanche sewebi bar. Buning birinchi sewebi, bular amérikiliqlargha, amérikaliqlarning sodisigha tesir qilidu. Intérnét cheklimisi buning eng tipik örniki. Amérika axbarat we téxnika shirketliri her yili milyonlighan, milyardlighan dollar ziyan tartidu. Chünki, ularning tor békiti xitayda tosuwétilgen. Xitay hökümiti bu tor betliride diniy, siyasiy, ijtimaiy nersilerning xewer qilinishidin qorqidu yaki xitay hökümiti bu cheklime arqiliq özining dölet ichidiki tor betlirini qoghdaydu. Netijide, bu birxil qoruqchiliq rolini oynap, amérikada ishqa orunlishishqa tesir qilidu. Bu yene bir jehette trump hökümiti qiziqidighan bir nuqta. Shunga, xitay bilen bolghan munasiwetlerde kishilik hoquq heqiqeten diqqet qilishqa tégishlik bir amil».

B d t kishilik hoquq kéngishining 34‏-Nöwetlik yighini 27‏-Féwral bashlanghan idi. Her yili mushu pesilde chaqirilip kéliwatqan bu yighin az kem bir ay dawam qilip, 24‏-Féwral yépildi. Yighinda «démokratiye, kishilik hoquq we qanun bilen bashqurush», az sanliq milletler, medeniyet, iqtisadi we ijtimaiy heq-Hoquqlargha dair nurghun mesililer muzakire qilinghan hem bezi qararlar maqullanghan.

Kishilik hoquq kéngishining 24‏-Mart axirqi künlük yighinida bezi döletler otturigha qoyghan «démokratiye,kishilik hoquq we qanun bilen bashqurush» heqqidiki lahiyesi awazgha qoyulghan idi. Kishilik hoquq, ammiwi, siyasiy, iqtisadi, ijtimaiy, medeniyet we tereqqiyat hoquqini qoghdash heqqidiki bu lahiyege xitay, rusiye, pakistan qarshi chiqqan.

Xitay yighinda özining layihisini otturigha qoyup, d u q qatarliq qatarliq teshkilatlarning b d t munbiride pikir qilishini chekleshke urunghan bolsimu, biraq yighinda uning layihisi ret qilinghan idi. Xitay wekili jyang yingféng yighinda özining teklip layihisini tonushturghanda söz qilip, bezi bölgünchi teshkilatlarning b d t munbirige suqunup kirip, bölgünchi sözlerni qiliwatqanliqini ilgiri sürgen.

U: «yéqinqi yillardin béri bezi bölgünchi teshkilat we shexsler kishilik hoquq kéngishining munberlirige suqunup kirip, bölgünchi söz ibarilerni qilip, alaqidar döletlerning igilik hoquqi, zémin pütünlükige tajawuz qiliwatidu. Nurghun döletler buninggha diqqet qilmaqta we endishe qilmaqta. Biz ammiwi teshkilatlarning kishilik hoquq kéngishining xizmiti we qurulushigha qatnishishini qollaymiz. Biraq shuning bilen birge, bezi shexs we teshkilatlarning b d t nizamnamisige xilapliq qilishi, kishilik hoquq kéngishining munbiridin paydilinip, bölgünchilik meqsitini algha sürüshige qarshi turimiz», dégen.

Kishilik hoquq kéngishining bu yilliq yighinida gérmaniyediki «xeter astidiki xelqler jemiyiti»ning wekili d u q qa wakaliten söz qilip, xitay hökümitining uyghur rayonida kishilik hoquqni qattiq depsende qiliwatqanliqini shiddetlik tenqidligen. Xitay wekili uning sözini tosushqa urunghan bolsimu, biraq muweppeqiyetlik bolalmighan idi.

Kishilik hoquq kéngishining omumi bes munaziriside yene, gérmaniye wekili xitayni qattiq tenqid qildi. U, xitayda kishilik hoquqqa eng éghir tibet we uyghur rayonida xilapliq qiliniwatqanliqini agahlandurup, « pütün xitayda bolupmu tibet bilen shinjangda kishilik hoquqqa xilapliq qilish keng tarqalghan. Kishilik hoquq qoghdighuchiliri we adwokatlar daim xalighanche tutqun qilishqa we bashqa kishilik hoquq buzghunchiliqlirigha uchrap keldi» dégen.(Erkin)

Bir Qanche Dölet b d t da Xitayni Uyghurlarning Kishilik Hoquqigha Xilapliq Qilish Bilen Eyiblidi

 

B d t kishilik hoquq kéngishining 34-Qétimliq yighinidin körünüsh. 2017-Yili 24-Mart.

B d t kishilik hoquq kéngishining 34-Qétimliq yighinidin körünüsh. 2017-Yili 24-Mart.

un.org

B d t kishilik hoquq kéngishining 34‏-Nöwetlik yighinida amérika, gérmaniye kanada, firansiye qatarliq döletler we yawropa ittipaqi xitayning xelqara kishilik hoquq ölchemlirige emel qilmaywatqanliqi, uning tibet we uyghur rayonida kishilik hoquqqa éghir xilapliq qiliwatqanliqini otturigha qoydi.

Yighinning axirqi basquchidiki bes -Munaziride yawropa ittipaqining wekili söz qilip, xitayning kishilik hoquq qoghdighuchilirini, adwokatlarni qolgha élish, tutqun qilish we jazalash, ularning aile- Tawabiatlirigha parakendilik séliwatqanliqigha qarita jiddiy endishe qiliwatqanliqi ipadilep, yawropa ittipaqi xitayni «tibet we shinjangda medeniyetning köp xilliqi we diniy erkinlikke eng eqelliy rewishte bolsimu hörmet qilishqa chaqiridu» dégen.

Amérika wekili bolsa, uyghur we tibetlerning heq-Hoquqi ret qilishqa uchrawatqanliqini tenqidlep mundaq dégen:«biz xitayning adwokatlarni, paaliyetchilerni xalighanche tutqun qilish, ten jazasi bérish we shundaqla hökümetni tenqid qilghanlarni, ammiwi jemiyetlerni naheq meni qilish, diniy ibadet, tibet we uyghurlarning heq hoquqi ret qiliniwatqanliqigha dair xewerlerdin dawamliq endishe tuyuwatimiz.»

Amérika, erkinlik sariyi qatarliq teshkilatlar tramp hökümitini xitay kishilik hoquqqa sel qarimasliqqa chaqiriwatqan mezgilde firansiye,kanada, gérmaniye firansiye, chéxiye qatarliq döletlerge qoshulup, xitayni tenqid qildi.
Buningdin burun kanada, gérmaniye qatarliq 11 gherb dölitining xitayda turushluq elchixanilirining xitay j x ministiri gu shingküngha yazghan ten jazasini toxtitish heqqidiki mektupigha imza qoyush ret qilghan. Netijide bu, kishilik hoquq teshkilatlirini qattiq ümidsizlendürgen idi.

Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sara kuk xanim düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, amérikaning b d t diki ipadisini mueyyenleshtürgen bolsimu, biraq uning xitay kishilik hoquq mesiliside izchil bolushini ümid qildi.

Sara kuk mundaq deydu: «bu xil gheyriy izchil siyaset xitayning aldida özining ajizliqini ashkarilap, xitay hökümitining buni suyiistémal qilishigha yol échip bérishi mumkin. Eger amérika bashtin bashlap izchil bir xil signal bergen bolsa téximu yaxshi bolatti. Bolupmu, bashqilar bilen ortaq heriket qilghanda izchilliq intayin muhim. Chünki, xitay hökümiti bundaq ortaq heriketke alahide diqqet qilidu. Amérikaning bashqa döletler bilen birge bu ortaq mektupni yézishqa qatnashmighanliqi ademni bek ümidsizlendürdi».

Biraq, sara kuk, amérikaning kishilik hoquq siyasitidiki bu xil «gheyriy izchilliq»ni trump hökümiti we amérika dölet ishlar ministirliqida bez ishlarning toluq retke chüshüp ketmigenliki keltürüp chiqarghanliqini bildürdi. Uning körsitishiche, ishlar tertipke sélinsa, amérikaning xitay kishilik hoquq mesilisidiki siyasiti tüzülidiken. U: «chünki bu xitay kishilik hoquq mesilisi amérikaning menpeeti bilen zich munasiwetlik», dédi.

Sara kuk: «bu yerde xitay kishilik hoquq weziyiti jümlidin diniy mesililerdin tartip az sanliq milletler mesilisi, intérnét cheklimisigiche bolghan mesililer néme üchün amérika diqqet qilishqa tégishlik mesililer,dégende, buning bir qanche sewebi bar. Buning birinchi sewebi, bular amérikiliqlargha, amérikaliqlarning sodisigha tesir qilidu. Intérnét cheklimisi buning eng tipik örniki. Amérika axbarat we téxnika shirketliri her yili milyonlighan, milyardlighan dollar ziyan tartidu. Chünki, ularning tor békiti xitayda tosuwétilgen. Xitay hökümiti bu tor betliride diniy, siyasiy, ijtimaiy nersilerning xewer qilinishidin qorqidu yaki xitay hökümiti bu cheklime arqiliq özining dölet ichidiki tor betlirini qoghdaydu. Netijide, bu birxil qoruqchiliq rolini oynap, amérikada ishqa orunlishishqa tesir qilidu. Bu yene bir jehette trump hökümiti qiziqidighan bir nuqta. Shunga, xitay bilen bolghan munasiwetlerde kishilik hoquq heqiqeten diqqet qilishqa tégishlik bir amil».

B d t kishilik hoquq kéngishining 34‏-Nöwetlik yighini 27‏-Féwral bashlanghan idi. Her yili mushu pesilde chaqirilip kéliwatqan bu yighin az kem bir ay dawam qilip, 24‏-Féwral yépildi. Yighinda «démokratiye, kishilik hoquq we qanun bilen bashqurush», az sanliq milletler, medeniyet, iqtisadi we ijtimaiy heq-Hoquqlargha dair nurghun mesililer muzakire qilinghan hem bezi qararlar maqullanghan.

Kishilik hoquq kéngishining 24‏-Mart axirqi künlük yighinida bezi döletler otturigha qoyghan «démokratiye,kishilik hoquq we qanun bilen bashqurush» heqqidiki lahiyesi awazgha qoyulghan idi. Kishilik hoquq, ammiwi, siyasiy, iqtisadi, ijtimaiy, medeniyet we tereqqiyat hoquqini qoghdash heqqidiki bu lahiyege xitay, rusiye, pakistan qarshi chiqqan.

Xitay yighinda özining layihisini otturigha qoyup, d u q qatarliq qatarliq teshkilatlarning b d t munbiride pikir qilishini chekleshke urunghan bolsimu, biraq yighinda uning layihisi ret qilinghan idi. Xitay wekili jyang yingféng yighinda özining teklip layihisini tonushturghanda söz qilip, bezi bölgünchi teshkilatlarning b d t munbirige suqunup kirip, bölgünchi sözlerni qiliwatqanliqini ilgiri sürgen.

U: «yéqinqi yillardin béri bezi bölgünchi teshkilat we shexsler kishilik hoquq kéngishining munberlirige suqunup kirip, bölgünchi söz ibarilerni qilip, alaqidar döletlerning igilik hoquqi, zémin pütünlükige tajawuz qiliwatidu. Nurghun döletler buninggha diqqet qilmaqta we endishe qilmaqta. Biz ammiwi teshkilatlarning kishilik hoquq kéngishining xizmiti we qurulushigha qatnishishini qollaymiz. Biraq shuning bilen birge, bezi shexs we teshkilatlarning b d t nizamnamisige xilapliq qilishi, kishilik hoquq kéngishining munbiridin paydilinip, bölgünchilik meqsitini algha sürüshige qarshi turimiz», dégen.

Kishilik hoquq kéngishining bu yilliq yighinida gérmaniyediki «xeter astidiki xelqler jemiyiti»ning wekili d u q qa wakaliten söz qilip, xitay hökümitining uyghur rayonida kishilik hoquqni qattiq depsende qiliwatqanliqini shiddetlik tenqidligen. Xitay wekili uning sözini tosushqa urunghan bolsimu, biraq muweppeqiyetlik bolalmighan idi.

Kishilik hoquq kéngishining omumi bes munaziriside yene, gérmaniye wekili xitayni qattiq tenqid qildi. U, xitayda kishilik hoquqqa eng éghir tibet we uyghur rayonida xilapliq qiliniwatqanliqini agahlandurup, « pütün xitayda bolupmu tibet bilen shinjangda kishilik hoquqqa xilapliq qilish keng tarqalghan. Kishilik hoquq qoghdighuchiliri we adwokatlar daim xalighanche tutqun qilishqa we bashqa kishilik hoquq buzghunchiliqlirigha uchrap keldi» dégen.(Erkin)

Büyük Pelaket: Doğu Türkistan Meselesinde Çin devletile Müslümanlarin Görsetten Tavri Ayni

Doğu Türkistan’lı Müslümanlar islam devletleri ile Komünist Çin yönetimi arasında adeta sıkışmış vaziyette, peki bu coğrafya’da Uygur Türkleri nasıl bir konumda bulunuyor?

23 Mart 2017 Perşembe 18:45

Uygur.Net yazarlarından Mehmet Emin Hazretin çarpıcı yazısı; Uygur Türkü kardeşlerimden bir kaçı, Suudi kralı Selman Bin Abdülaziz’in Pekin ziyareti  esnasında  Çin’in  Doğu Türkistan’da Müslümanlara karşı uyguladığı dayanılmaz dini baskı namaz ve oruç yasağı ibadet yerlerinin yok edilmesi gibi Müslümanları çok yakından ilgilendirmesi gereken konuları hiç dile getirmemesini üzüntü ile karşıladıklarını ve  bu durumun kendilerinde hayal kırıklığı yarattığını  söylemektedirler.

Ocak 2016 de Suudi Arabistan’ı ziyaret eden Çin devlet başkanı Şijinpeng’e Suudi Arabistan Kralı  Selman bin Abdülaziz  Suudi Arabistan’ın ”En üstün  Hizmet Madalyası” nı takdim ettiğini de hatırlatarak bu durumdan de çok üzgün ve kızgın olduklarını de ifade ediyorlar. İslam ve Arap dünyasının önde gelen ülkelerinden  Suudi Arabistan başta Mısır, BAE, İran, Pakistan ve diğer Müslüman ülkeler  konusu ile   da Doğu Türkistan sorunu hakkında bu ülkelerin takındıkları tavır  konusunda da bir çok şikayetleri dile getirmektedirler.  

İslam ülkelerinin bu son tavırlarını çok düşündüm ve tahlil ettim.Bu sebeple bu konuda düşündüklerimi ve tahlillerimi  sizlerle de paylaşmak istedim.

Ayrıca, günden güne Çin’in yörüngesine bir az daha fazla yaklaşan bazı Müslüman Ülkeler hakkında kendi açımdan biraz bilgi vermek  mecburiyetini hissettim.

1.- Suudi Arabistan – Çin İlişkileri ve  Müslüman  Uygur Türkleri 

Suudi Arabistan Kralı Selman Bin Abdülaziz’in  Çin’e yaptığı ziyaretinde,kendisine  Kraliyet ailesinden 25 Prens  ve  Hükümetten de 10 bakan’ın da  yer aldığı  bin 500 kişilik heyet eşlik etti. Kralı Selman resmi ziyaret kapsamında bulunduğu Çin’de Devlet Başkanı Şi jinping ile toplam 65 milyar dolar  tutarındaki  35  dev projeyi kapsayan 14 anlaşma imzalandı.

Bu  14 Anlaşma içindeki  en önemli 2 maddeden biri  Eğitim-Öğretim ikincisi ise, Medya (radyo Televizyon) alanındaki anlaşmalardır.  Tahminlerime göre Suudi Arabistan yönetimi bu anlaşmalar gereğince ilk etapta  Suudi Arabistan Hükümeti  ile  bu anlaşmalar gereğince   şu önlem ve işlemleri yerine getirecektir;

  1. Suudi Arabistan’in Mekke ve Medine    kentlerindeki Üniversiteler başta olmak üzere bir çok Suudi Üniversitelerinde din eğitimi gören  Doğu  Türkistanlı   Uygur öğrenciler üzerindeki kontrol ve baskıyı arttıracak ve zamanla Mısır’daki gibi Uygur öğrencilerin bu ülkede eğitim görmeleri uygulamasına  son verecektir.
  2. 1982 yılından beri Suudi Arabistan’in Cidde  Radyosu aracılığı ile Doğu Türkistan’a yönelik Uygurca radyo yayınlarına son verecek ve bu radyodaki Uygurca servisini  de kapatacaktır.

Resmi bir ziyaret için  Suudi Arabistan’a gelen Çin devlet başkanı Şi Jinpeng’e  Suudi Arabistan Kralı  Selman, 19 Ocak 2016 tarihinde  “Kral Abdulaziz  adına ihdas  edilen en üstün  devlet madalyasını  takdim etmiştir. Bu madalya özel  bir anlam taşımakta olup,kendi arasında de 5 türe ayrılmıştır.  Bu madalyaların  birinci sırasında bulanan ve  özel şahsiyetlere verilen  “Kral Abdulaziz  Üstün  Hizmet Madalyası”  şimdiye kadar ABD Başkanı Barak Obama, İngiltere Başbakanı Cameron’a verilmiş iken, bu kez Çin Devlet Başkanı Şi’ye verilmiştir. 20 Mart 1971′ de ihdas  edilen bu Madalyadan (ödülden)   şimdiye kadar  bu özel  “Üstün  Hizimet  Madalyası”‘na layık görülen  hiç bir Müslüman ülke lideri bulunmamaktadır. Kral Selman,  Çin Lideri Şijinpeng’e bu özel madalyayı verdiği gün,  iki ülke arasındaki  stratejik ortaklık protokolü imzalanmış ve  bu haber de  her iki ülke resmi medyasında aynı anda açıklanmıştır.

2013 yılında  Çin  ile Suudi Arabistan arasındaki  ticaret hacmi 72 milyar dolar olmuştur. Çin’in Arabistan’dan  ham petrol ithalatı 2014’te günlük 993 bin 320 varil olmuş ve bu rakam , 2013 yılına göre %  7,9  oranında daha düşük gerçekleşmiştir.  Suudi Arabistan’ın 2015 deki  yıllık toplam ihracatı 203.5 milyar dolardır.  Bu rakama ise, 2014  yılına göre  %40  daha azdır.

Çin’in Suudi Arabistan’dan  ithalatı  2015 yılında, 2014’e  göre % 42.7  oranında azalmıştır. ( Çin’in  Cidde Başkonsulusluğu Kurumsal Web,sitesi)  Bu  şok düşüş ve azalmalar ise,  dünyadaki petrol fiyatlarının   şok edici bir  şekilde düşüşten  kaynaklanmaktadır. Suudi Arabistan,  tarihinde  ilk kez bütçe açığı ile karşılaşmış ve  ilk defa dış krediye muhtaç hale  gelmiştir. Bu nedenle Suudi Arabistan bütçe açığını kapatmak  için daha çok petrol üreterek bunu satmaya ihtiyacı vardır. Çin ise, dünya’da en büyük petrol ithalatçısı bir ülkedir. Bu sebeple Suudi Arabistan,  Çin ile daha çok yaklaşmaya ve ona daha çok  sarılma  ihtiyacı  hissetmektedir.

Dünya’da Çin ile diplomatik ilişki kurmayan  hiç bir ülke kalmazken, dini ret eden komünist ülkelere karşı özel  ve katı bir  tutum sergileyen Suudi Arabistan, 1990’lı yılların başına kadar  tek başına Çin ile diplomatik ilişkiye girmemek için büyük direnç göstermiş ve bu ülkeyi sırf dini mulahazalarla  tanımamıştır.  Çin, eninde sonunda bir şekilde  Suudi Arabistan’ı da ikna etmeyi başarmıştır.

Çin,Suudi Arabistan’i İkna Etmeyi Nasıl başardı ?

Çin, dünyaya açılıp liberal ekonomik sisteme geçtikten sonra 1980 yılından başlayarak iki ülke arasında diplomatik ilişkiler olmamasına rağmen, bu ülkeye  özel olarak kapısını sürekli açık tutmuştur.  Çin yönetimi 40 yıldır yasakladığı hac ibadetini serbest bırakmıştır.İlk kez 1985 yılında  yaklaşık 3 bin kadar Uygur hacı adayı Pakistan üzerinden Suudi Arabistan’a gelmiştir.

Daha sonra ise, Çin işgalinden önce bu mübarek topraklara iltica ederek yerleşen  o tarihlerde sayıları 20 bin  civarında olan Müslüman Uygur muhacirleri  ülkelerini ziyaret etmeye davet etmiştir.  Doğu Türkistana gitmelerini ve 50 yıllık vatan hasretini gidebileceklerini  ikna etmeyi başarmıştır.

Bu ülkede yaşayan Müslüman Uygurlar akın, akın  Doğu Türkistan’ı ziyarete koyulmuştur.Diğer yandan ise,on binlerce Uygur Umre ve hac için  bu ülkeye gelmeye başlamıştır.  Öte yandan  bu ülkede yaşayan Uygur Türklerinin ileri gelenlerini, Dünya İslam Birliği Teşkilatı (Rabita) Heyetini  ve  Suudi   Yetkilileri ile heyetlerinin  Doğu Türkistan’a gelmesi ve  bu ülke’de ve Çin’de serbestçe engelsiz dolaşmalarına ve  seyahat etmelerine  özel  izin vermiştir.

Suudi Arabistan Kralının kendi şahsi bütçesinden karşılayarak bastırdığı  Uygurca  mealli  yaklaşık 100  bin Kuranı Kerimin uçaklarla götürüp  Doğu Türkistan’da dağıtılmasına göz yummuştur.  Kültür devrimi sırasında yakılarak yok edilen kuranı kerim ve dini kitaplara  Uygurların ihtiyacı tam olmasa de karşılanmıştır.  

Diğer yandan Çin yönetimi Doğu Türkistan tarihinde ilk kez  Kur’ani Kerimin Uygurca meale tercüme edilmesine izin vermiştir.Muhammed Salih Damollam başkanlığındaki  Uygur din adamlarından oluşan  bir heyet tarafından hazırlanan bu Mealli Kur’ani Kerimin basılmasına  izin vermiştir.   1986 yılında   Pekinde  basılan Uygurca mealli  kuranı kerim,  Doğu Türkistan’da bir ay içerisinde 200 bin adet satılmıştır. Komünist Çin işgali sonrası ve özellikle Kültür devriminde yıkılan  Cami ve mescitlerin yerlerine halkın yeni  Cami ve Mescitler yapmasına izin verilmiştir.   Suudi Arabistan’da yaşayan zengin Uygur Muhacirler ana vatanlarında  Cami, Mescit ve  okul yaptırmalarını Çin güler yüzle karşıladı.

Uygurlar çocuklarının dini öğrenim görmesi için  Pakistan, Suudi Arabistan, Türkiye,Mısır ,Yemen ve Körfez ülkelerine  göndermeye başlamıştır. Bu yıllarda  yurt dışında  eğitim görmekte olan Uygur öğrencilerin sayısı  on binlerden geçti. Çin “din öğrenmek sizin hakkınızdır.” sözü ile Uygurlara ve İslam ülkelerine ve özellikle Suudi Arabistan’a güven aşılamayı başarmıştır.  Önündeki engelleri tamamen  kaldırmıştır. Bütün bunlar Müslüman ülkeleri çok etkilemiştir.Daha sonra ise, Çin’in en büyük müttefiki ve destekçisi İslam Cumhuriyeti Pakistan’ı devreye sokan Çin,  Suudi Arabistan’ı sonunda ikna etmeyi başarmıştır. En sonunda ise,  1990 yılında iki ülke arasında diplomatik ilişkiler kurulmuştur.  Pekin ve Riyad’da karşılıklı büyük elçilikler hizmet vermeye başlamıştır.

Çin 1993 yılına  kadar petrol ihracat eden ülke  durumunda iken,ekonomisini geliştirdi ve  endüstri ve  mal üretimi baş döndürücü bir hızla bir kaç kat arttı. Buna bağlı olarak enerji ihtiyacı de arttı. İç üretimin ihtiyacını karşılayamaz bir hale gelmesi üzerine 1994 den başlayarak petrol ithal etmeye başladı. Elbetteki,petrol ithalatında ilk seçenek de Suudi Arabistan oldu. Paranın yüzü sıcaktır derler.  Böylece Çin ve Suudi Arabistan ilişkileri ısınmaya başladı ve bugünlere kadar gelmiştir.

Çin, İslam Dini Konusunda Maskesini Çıkarıyor

Çin, Suudi Arabistan başta Arap-İslam ülkeleri ile ilişkilerini  normalleştirdikten ve onların güvenlerini kazandıktan sonra İslam dini konusunda gerçek yüzünü göstermeye başladı. Çin 1996  yılından itibaren  İslam dini üzerinde  eski  uygulamalarına döndü ve dini hayat üzerine sıkı bir denetim  kurmaya,engeller,kısıtlamalar ve yasaklar getirmeye başladı. 1997 de Doğu Türkistan sınırları içindeki tüm kitap mağazalarında raflardaki Kur’ani Kerimleri toplattırarak depolara kapattı. Yeni Cami ve Mescitlerin inşası  durduruldu.

Dini Medreseler ve Kuran kursları yasaklanarak kapatıldı. Din adamalarına baskı başladı.Bir çokları tutuklandı .Bunun üzerine bir çok din adamı yurt dışına gitmek zorunda kaldılar. Aynı yıl Pekin  yönetimi  yeni bir karar alarak  “Şinjiang (Doğu Türkistan)’in güvenliği ve istikrarı önündeki   en büyük tehlike dini radikalizm, bölücülük ve terörizmdır.”  tanımlamasını resmi Politika  olarak belirledi. Çin devletinin siyasi,toplumsal ve askeri  bütün gücünü Uygur toplumunu İslam’dan, İslam’ı de Uygur toplumundan ayırmak için seferber etmeye başladı.

Çin’in  din konusundaki  tutumu  tavizsiz ve sert, uygulamaları ise,şiddete dayalı ve  kaba idi. Günümüzde ise Doğu Türkistan’da tüm devlet memurlarına, emeklilere, öğrencilere, 18 yaştan küçüklere, kadınlara camiye girmek, Allaha ibadet etmek, oruç tutmak yasaktır. Mevlid  okutmak, kadınlar çay toplantısında kuran okumak, Kendi ve akrabalarının çocuğuna namaz süresi öğretmek suçtur.  Bu suçlardan yargılanarak cezaevlerinde yatmakta olan çok sayıda Uygur bulunmaktadır.

Petrol Fiyatlarındaki Düşüş ve Durgunluk,  Suudileri Çin’e Muhtaç Hale Getirmiştir.

Son yıllarda görülen ani düşüşler, petrol pazarındaki durgunluk ve rekabetsizlik ,tek gelir kaynağı petrol olan Suudi Arabistan’ın ekonomik yönden çık sıkıntılı bir  hale  düşmesine sebep olmuştur.  Suudi Arabistan  dünyanın en büyük petrol alıcısı olan Çin’e en  muhtaç günlerini yaşamaktadır. Çünkü, Suudi petrolünün yarısını Çin satın almaktadır.

Üstelik, Çin Suudi Arabistan’a olan yatırımlarında  da çok cömert davranmaktadır. Çin sadece 2014’ün ilk yarısında Arabistan’ın enerji sektörüne 6.8, metal sektörüne 5.2 ve ulaşım sektörüne de 1.9 milyar dolar  olmak üzere toplamda 13.9 milyar dolar yatırım yapmıştır.  2011  yılında Suudi devlet Petrol şirketi (  Aramco )  ile Çin devlet petrol şirketi Sinopec ile ortaklaşa  Suudi Arabistan’ın kızıl deniz sahilindeki Yanbu’da dev  bir entegre petrol rafinesi  kurmak  için anlaşmıştır.  2014  yılında  inşaatına başlanan bu dev rafinerinin  yapımında çalışanların büyük çoğunluğu  etnik Çinili  işçilerden oluuşmaktadır.

Bu rafineri tamamlandığında  her gün 400 bin varil ham petrol işleme kapasitesine sahip olacaktır. Ayrıca,bu rafinerii yapılan anlaşma ile çalışanların hemeen hemen tamamını Çinli işçilerdern istihdam edecektir.  Bugün Suudi çöllerinde petrol kuyuları kazmakla meşgul  on binlerce Çinli vardır. Ondan başka Suudi Arabistan’da inşaat  sektörü  ile  elektrik üretimi ile ilgili   175 projenin gerçekleştirilmesinde  160 Çin şirketi faaliyet göstermektedir. Sıcak paraya çok acil ihtiyacı olan Suudi Kralı Pekin ziyareti esnasında  Çin’e Saudi Aramco  Petro-Kimya Şirketinin hisse senetlerini  satın alamasını teklif etmiştir.  Çin’de bu fırsattan yararlanarak  Suudi Arabistan’ı daha çok yanına çekmek ve güdümüne alabilmek için   teklif edilen bu ARAMCO hisselerini satın almaya sıcak bakmaktadır.

Öte yandan Suudi Arabistan ABD’den satın alamadığı bazı stratejik silahları Çin’den temin etmektedir. İki ülke arasında askeri işbirliği de gün geçtikçe önem kazanmaktadır. İran ile çok iyi dostluk ilişkisi olan ve Birleşmiş Milletler güvenlik konseyinde İran yanlısı Esed rejimini destekleyen Çin’i kendi  tarafına  çekerek kendi yanında tutmak isteyen Suudi yönetimi daha fazla mesai  harcaması gerektiğini  ve bunu de çok iyi derecede  his etmekte olduğu da gözlerden kaçmamaktadır.

 İki Yüzlü ve Samimiyetten Uzak Çin,  Gerçek Yüzünü Göstermiştir

Suudi Arabistan burnunun dibindeki   İşgal altınıdaki Filistin’e  yardım elini fazla uzatamamakta ve bu durumdan da son derece mustarip olduğunu her fırsatta dile getirmektedir. Filistinli Müslüman Araplar,aynı Çin işgalindeki Doğu Türkistanlı Uygurlar gibi  70  yıldan beri İşgalcı İsrail’in  baskı ,zulüm ve katliamları altında   bitmez – tükenmez acılar içinde yaşamalarını sürdürmeye çalışmaktadır. Her platform ve  vesile ile Filisitin davasını diline dolamaktan geri durmayan Çin,  18 Mart’ta Kral Selmana’ı  “ İyi yolculular. dilekleri ile uğurladı ve hemen ardından    20 Mart’ta  da  İsrail başbakanı Binyamin Netanyahu’yı  Pekin’de altına kırmızı halılar sererek karşılamıştır.  Çin başbakanı Likeçiang her gün Müslüman masum Sivil Filistinlileri  acımasızca katleden ve üzerlerine bombalar yağdıran ve evlerini başlarına yıkan İsrail’e “Çağımızın Zirvesindeki Devlet ”  sözleri ile  övgüler yağdırmıştır.  Başbakan, Likeçiang  ayrıca, “Yahudi Milleti  ile  Çin  Ulusu  dünyadaki en yüce milletlerdir.” sözleri ile  İsrail’in dünya’da  kendileri ile eşdeğerde olduğunu  anlatamaya çalışmıştır. Çin her zaman böyle ikili oynayan bir ülkedir ve bu kez de  taktığı yalan  maskesini  çıkarmış  ve gerçek yüzünü bir kez daha göstermiştir. Ancak, Kral Selman Bin Abdülaziz’in biz Uygur Müslümanlar hakkında Çin devlet başkanı Şijinpeng’e bir, iki cümle iyi niyetli tavsiye etmeye cesaret edememesine üzülmemiz ve kızmamız  hiçbir şeyi değiştirmez.

Çin’in Baskısı İle Suudilerin  Müslüman Uygurlara Karşı Tavrı Değişiyor.

Son zamanlarda ise, Suudi yönetiminin Doğu Türkistanlı mazlum Müslüman Uygurlara olan olumlu ve şefkat içerikli tavrı tamamen değişmiş ve tersine dönmeye  başlamıştır. Ayrıca, bu iki ülke arasındaki mevcut  ilişkiler, Çin’in maskesini çıkarması  ve gerçek yüzünü göstermesi ile   oyunun kuralları değişmiştir.

2015 yılında  Çin yönetiminin Hac yapmalarını yasaklaması ve izin vermemesi üzerine her türlü cezayı göze alarak Suudi Arabistan’a  hacdan önce umre ziyareti için gelen ve hac zamanına kadar Mekke’den çıkmayarak  gizlenen ve hac yaptıktan sonra dönmeyi düşünen   yaklaşık  500 kadar Zavallı Uygur Hacı  adayları  Cidde’deki Çin Başkonsolosunun aldatması ve yönlendirmesi ile Çin yönetiminin talep ve baskısı  üzere Suudi polislerince yakalanıp tutuklu evine konuldu. Sonra Çin polislerine teslim edilmişlerdir.

Cidde hava alanında Suudi  yetkililerinin gözü önünde  Çin polislerince ellerine kelepçe vurulan Uygur hacı adayları uçağa doldurulup Urumçi’ye götürülmüşlerdir.  Allah ve Kabe  aşkıyla yanıp tutuşan bu müminler, zorla götürüldükleri Doğu Türkistan’da yasa dışı hac yapmak  suçundan yargılanmışlar ve çeşitli hapis cezalarına çarptırılmışlardır. Bu hacı adaylarının bir çoğu hala  cezaevlerinde çile dolduruyor. Aralarında Kaşgarlı bir Cami imamı  de vardı. Bu İmam 12 yıl  hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu din alimi tanınmış ve Ünlü bir dini zat  olduğu için   mahkumiyeti batı medyasında yer aldı.

Diğer Hacı adayları  suçluların akıbetleri konusunda  ise, her   hangi bir bilgi yoktur. Uygurlar 40 yıldan beri  umre için giderek akabinde  hac ibadeti için toplu halde Mekke’de bekliyorlardı. Suudi hükumeti,  bu Uygur hacı adayları  için barınacak yer, yiyecek yemek veriyor, özel koruma altına alıyordu. Çin’in tüm  baskı, talep ve  isteklerine  itibar etmiyor ve Müslüman mazlum Kardeşlerini Çin’e geri vermiyorlardı.  Çin,bu kez Suudi Arabistan’da  Uygurlara karşı baskı ve zulüm icra etmeyi ve geri almayı  başarmıştır. Bugün Uygur  Türkleri bu durumdan  çok üzgün ve  çok kızgındır ve bütün bu olanlardan sonra büyük bir hayal kırıklığı ve ümitsizlik girdabına gark olmuş durumdadır. Suudi Arabistan’ın Çin ile stratejik ortak olduğunu anlayabiliyor da, Uygur Müslümanlara karşı eski şefkat duygularının neden kayıp olduğunu anlamakta zorluk çekiyorlar.

Suudi Ülkesindeki  Uygur Kardeşlerimiz Doğu Türkistan Davasının Maddi Yükünü Üstlenmişlerdir

1950-1990 yılları arasında  40 yıl süre ile Doğ Türkistan davası sadece Türkiye’de yürütülüyor ve bu ülke’de  ayakta tutuluyordu. Ancak,Türkiye’de yürütülen  bu kutsal davanın  maddi  külfetini ve yükünü Suudi Arabistan’da yaşayan çilekeş ve vefakar  Millet ve Vatansever Uygur Türkü  muhacir büyüklerimiz ve Kardeşlerimiz  üstlenegelmişlerdir.

Türkiye başta olmak üzere dünyanın çeşitli ülkelerinde tahsil gören  ve sayılarının binlerce olduğunu tahmin ettiğimiz  Uygur öğrenciler 50c sıcaklarda çile çekerek para kazanan Doğu Türkistanlı  Kardeşlerimizin kurduğu Türkistan Talebe Sandığı’nın sağladığı burslarla  tahsillerini sürdürüyor ve tamamlayabiliyorlardı.  Ama.daha sonraki yıllarda bu durum tamamen değişmiştir.

Bu vesile ile yıllarca bu davanın maddi külfetini yiğitçe ve samimi olarak üstlenen çok  Kıymetli  ve aziz Doğu Türkistanlı  önderlerimiz,Cemaat erbaplarımız ve aydınlarımıza teşekkürlerimizi sunuyorum. Ahirete intikal edenlere ise,Allah’tan rahmet ve mağfiret niyaz ediyor ve kendilerine her zaman minnet ve şükran duyduğumuzu özellikle ifade etmek istiyorum.

Hata ve Suçu  Öncelikle Kendimizde Aramalıyız !

Ben Uygur kardeşlerime şunu  ifade etmek istiyorum; Eğer üzüleceksek atalarımızın bize miras bıraktığı kutsal topraklarımızı bağımsız ve hür olarak evlatlarımıza miras bırakmamız gerekirken, bunu başaramadık ve  Vatanamızı Çin’e kaptırarak  onun esiri  durumuna düştük. Biz eğer gerçekten üzülmek istersek ve bu üzülmemizde samimi isek, ecdat yadıgarı topraklarımızı  Çin’e kaptırdığımız için bu duruma  üzülmeliyiz. Eğer kızacaksak, biz Uygurlar neden başka Müslüman Milletler gibi hürriyet ve bağımsızlığımızı koruyamadık? diye kendimize kızmalıyız. Aziz yurdumuz Doğu Türkistan’da mübarek İslam dinimiz ve biz Müslümanların onuru din düşmanı bir işgalci hakimiyet tarafından ayaklar altına alınırken, din, vatan, bayrak ve namusumuzu korumak için ne kadar fedakarlık yaptık ve ne kadar bu uğurda   mücadele ettik ?

Türkiye’de herkes tarafından sık sık söylenen bir söz vardır: “Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır, Toprak, eğer uğrunda ölen varsa vatandır.” Bizde din, toprak ve  vatan için savaşarak ölenlerin sayısı  mi çok  yoksa  düşmandan kaçarak, teslim olarak, boyun eğerek, susarak ölenlerin sayısı  daha mi çok ?

Şunu çok  iyi bilmemiz gerekir ki; Biz Suudi Arabistan veya başka bir  Müslüman kavmin sevgisini kazanmak için Müslüman olmadık. Tek hak din İslam,ve doğru ve hakikatın yolu Müslümanlık olduğu için   ve yegane Mabudumuz Allah’ın rızasını  kazanmak    için Müslüman olduk. Her Müslüman  Millet, önce kendi bayrağını  kendi ana vatan  toprakları üzerinde dalgalandırmak ve bayrak  yapmak için kan döktü ve can verdi. Kendi toprağı uğrunda ölerek o toprağı vatan yaptı. Başkalarını kendisine acındırmak,  kişinin  onur ve haysiyetini  kaybetmesi  bedeli ile ancak  elde edilebilir. Biz  Müslüman Uygur Türkleri  vatanımızı , bayrağımızı ,  özgürlük ve bağımsızlığımızı  Çin’e kaptırarak  bütün bunları  kaybettik. Bizde düşmandan  arta kalan  iki şey vardır;  Bunlar ise,Allah vergisi ve nimeti   olan  önce aklımız sonra ise,   onurumuzdur. Akıl ve onurumuzu koruyabilirsek, kaybettiklerimizin tamamını bir gün Allah’ın yardımı ile mutlaka geri alabileceğiz!

Biz Uygur Türkleri  günümüzdeki bütün bu  olumsuz  şartlara  rağmen, bizi kim kurtarır  acaba  ? değil, biz  Allah’in yardımı ile nasıl kurtulabiliriz? Diye düşünmeli ve bu düşünce ışığında  ve doğrultusunda hareket etmemizin gerekli olduğunu  düşünüyorum.

 

http://m.yeniakit.com.tr/haber/temel-karamollaogludan-referandum-aciklamasi-eger-hayir-cikarsa-292482.html