Uyghur Ziyaliyliri: Uyghurlarningmu Qosh Til Maaripigha Qarshi Assimilyatsiyedin Qoghdinish Pilani Bolushi Zörür

3-4 Yashlar etrapidiki bir sebiy uyghur balining «qosh tilliq» yeslide xitay oqutquchisining mejburiy halda xitayche ögitishige qarshiliq körsitiwatqan körünüshi.

3-4 Yashlar etrapidiki bir sebiy uyghur balining «qosh tilliq» yeslide xitay oqutquchisining mejburiy halda xitayche ögitishige qarshiliq körsitiwatqan körünüshi.

Social Media

Xitay hökümiti 13-Besh yilliq pilan mezgilide, nuqtiliq uyghur élining jenubida balilarning mektepke kirishtin burunqi qosh tilliq yeslige kirish nisbitini 85% tin ashurushqa kapaletlik qilidighanliqini élan qilghan idi. Dairilerning oqushtin burunqi üch yilliq yesli qosh til maaripini téximu keng dairide, téximu yuqiri sürette omumlashturidighanliqi, béyjingda échiliwatqan xitay memliketlik siyasiy kéngesh yighinigha qatnishiwatqan uyghur éli wekillirining bayanliridin ashkarilanmaqta.

Buninggha inkas qayturghan chetellerdiki bir qisim uyghur ziyaliylar, qosh til maaripining «xitayning shinjang istratégiyisidiki muhim siyaset» we uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitish qorali ikenlikini mulahize qilish bilen teng, «uyghurlar ewladlirining assimilyatsiye qilinishidin qoghdashta, ana tilni qoghdashni eng muhim wezipe we burch dep bilishi, konkrét pilan bilen sistémiliq heriket élip bérishi zörür» dep chaqiriq qilmaqta.

Xitay hökümiti, uyghur élidiki qosh til maarip siyasitining yürüshüshi üchün dawamliq mexsus tür meblighi sélip, qosh til maaripi méxanizmini kücheytip keldi. Pilanidikidek, pütün rayon ichide mektepke kirishtin ilgiriki kapalet méxanizmini ilgiriki 2 yildin 3 yilgha uzartip keng kölemde omumlashturup, 2020-Yilgha barghiche mektepke kirishtin ilgiriki 3 yilliq qosh tilliq yeslige kirish nisbitini 85% ke östürüshke kapaletlik qilish üchün heriket qilip keldi. Aptonom rayonluq maarip nazaritining statistikiliq sanliq melumatida, «13-Besh yilliq pilan mezgilide, yéza qosh tilliq yeslilerdin 2500 ni qurup chiqip, pütün rayondiki mektepke kirishtin ilgiriki 2 yilliq qosh tilliq maaripni omumlashturushni 59% din 77% ke yetküzüp, yeslilerdiki balilarning sanini 480 minggha yetküzidu. Jenubtiki yéza rayonlirigha 14 mingdin artuq qosh tilliq yesli oqutquchisini toluqlaydu» dep körsetken idi.

7-Mart shinxua agéntliqining xitay memliketlik siyasiy kéngesh yighini heqqidiki mexsus xewerliride, uyghur aptonom rayon wekillirining aghzidin neqil élip körsitishiche, hazirgha qeder uyghur élining jenubidiki yéza, kentlerge 3682 qosh til yeslisi qurulghan, yene 334 yerde yesli échilish aldida iken. Buninggha dair teshwiqat xewiride uyghur balilarning qosh til yeslidila xitay tili chiqiwatqanliqi, yerlik amma we xitaylarning qosh til maaripni qarshi éliwatqanliqi we uni kücheytish telepliri otturigha qoyulghan.

Qosh til maaripi xitay hökümitining siyasiy kéngesh yighinliridimu nuqtiliq teshwiqat témisi boluwatqanliqi chetellerdiki uyghur paaliyetchi we ziyaliylarda belgilik inkas qozghidi, bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilghan gérmaniyediki dunya uyghur qurultiyining muawin reisi ümid agahi ependi, qosh tilliq maarip siyasitining xitay hökümitining uyghur élini idare qilishtiki eng muhim siyasiti ikenlikini we assimilyatsiye qilishni meqset qilghan bu siyasetning barghanche kücheytiliwatqanliqini, buninggha qarita dunya uyghur qurultiyimu sezgür qarap kéliwatqanliqini hemde chetellerde élip bériliwatqan milliy dewadimu otturigha qoyuluwatqan nuqtiliq mesile süpitide muamile qiliniwatqanliqini bildürdi, shundaqla yesli yéshidiki gödeklerge pütünley xitay tilini asas qilghan maaripni yolgha qoyushning ewladlargha qilinghan ziyankeshlik ikenlikini eskertip, her bir uyghurning öz uyghur tilini, ewladlarni qoghdashta tégishlik paaliyet qilishi zörürlükini otturigha qoydi: «uyghur élide penniy maaripning asasini qurghuchilar ailisi musabayoflarning ewladliridin bolghan amérikidiki uyghur paaliyetchi nurmemet musabay ependi, xitay hökümitining qosh til maarip siyasitining meqsiti we ziyanlirini uyghurlar tonup yetken bolsimu, uninggha qarshi bir mudapie sistémisi yoqluqini, uyghurlar wetinide hetta aililiride ewladlargha öz milliy we diniy kimlik til terbiyiliri élip bérish xitay hökümitining cheklimisige uchrawatqan sharaitta, chetellerdiki uyghurlarning peqet özliri yashawatqan jaylarda ana til terbiyisi üchün tirishchanliq körsitiwatqanliqini,emma buning bilen xitayning assimiliyatsiye siyasitige qarshi turghili bolmaydighanliqini, buning üchün uyghurlar wetini ichidiki bar sharaitlardin, qanundin yaxshi paydilinip, ana tilni qoghdash üchün tirishishi kérek.»

Kanadadiki ruqiye xanim, uyghurlarning ana tilni qoghdash heqqide uyghur ziyaliylar we paaliyetchiler tekrarlaydighan «ana tilni aililerde dawamlashturush» qoghdinish usulining bir dewr unumi bolsimu, ikkinchi dewrde unum bermeydighanliqini, hazirqi rialliqqa munasip tedbir élish zürürlükini, barliq teshkilat we hijrettiki uyghur jamaitining buni eng muhim mesile qatarigha qoyushi kéreklikini teshebbus qildi.

 (gülchéhre)
Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: