Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi: «Bir Belwagh, Bir Yol Siyasiti» Uyghurlarning Menpeetini Chiqish Qilmighan

Xitay kompartiyisining ikki qurultiyining échilish murasimidin qaytip chiqiwatqan yighin ehli. 2017-Yili 5-Mart, béyjing.

Xitay kompartiyisining ikki qurultiyining échilish murasimidin qaytip chiqiwatqan yighin ehli. 2017-Yili 5-Mart, béyjing.

AFP

Xitay kompartiyisining béyjingda chaqirilghan ikki qurultiyigha ait xewerlerde, xitay dölet reisi shi jinping otturigha qoyghan «bir belwagh, bir yol» istratégiyisi alahide tekitlengen témilarning biri bolup qaldi. Uyghur éli xitayning gherbke échilidighan derwazisi bolushi süpiti bilen mezkur istratégiyidiki eng halqiliq orunlarning biri, dep qaralmaqta. Gerche xitay hökümiti mezkur qurulushning uyghur éligha zor menpeet élip kélidighanliqini teshwiq qiliwatqan bolsimu, emma amérikidiki uyghur kishilik hoquq qurulushi düshenbe küni élan qilghan mexsus doklatida buni ret qilip, bir belwagh, bir yol istratégiyisining uyghur qatarliq yerlik xelqlerning menpeetini chiqish nuqtisi qilmighanliqini, uning uyghurlarni yenimu ilgiriligen halda chetke qéqishini keltürüp chiqiridighanliqini bildürdi.

Amérikidiki uyghur kishilik hoquq qurulushi düshenbe küni «yolning axiri : bir belwagh, bir yol istratégiyesi we uyghurlarning iqtisadta chetke qéqilishining ötkürliship méngishi» namliq bir yéngi doklat élan qildi. Bu doklat del béyjingda chaqiriliwatqan ikki yighinida xitay rehberliri iqtisadiy tereqqiyatni qattiq tekitlewatqan, shundaqla qurultaygha qatnashqan uyghur wekillirining «bir belwagh, bir yol istratégiyisi» ning özlirige ep kélidighan paydisini qizghin munazire qiliwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan mezgilde élan qilindi.

Xitayning shinxua agéntliqi aldinqi künidiki xewiride, uyghur we tibet wekillirining yuqiridiki bu pilanning chégra rayonlargha ghayet zor nep ep kelgenlikini otturigha qoyushqanliqini dawrang qilghan. Halbuki, chetellerdiki nurghun közetküchiler buning eksini sözlimekte. Amérikidiki uyghur kishilik hoquq fondi 47 betlik doklat arqiliq bu iqtisadiy tereqqiyat pilanining uyghurlarning yalghuz iqtisadiy jehettin chetke qéqilishinila emes, belki ularning milliy, diniy we bashqa hoquqliriningmu ilgirilep depsende qilinishini keltürüp chiqiridighanliqini éytti.

Biz bu doklatning teyyarlighuchisi, uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéskini ziyaret qilip uningdin buning sewebini soriduq. U sözide, shi jinpingning «bir belwagh, bir yol» istratégiyisini uyghurlargha nep élip kelmeydu, dep qarashtiki seweb üstide toxtilip mundaq dédi: «buning sewebi üstide toxtalghanda biz aldi bilen bir belwagh, bir yol istratégiyiside uyghurlargha alaqidar qanchilik nerse bar dégenge qariduq we biz bu yerde uyghurlargha biwasite chétilidighan yaki uyghurlarni alaqidar qilidighan yaki uyghurlarning bu pilangha biwasite qol tiqqanliqigha ait héchbir nerse körmiduq. Mesile mana mushu yerde. Uyghurlar özi biwasite qatnashturulmighan bundaq bir istratégiye merkizi hökümetningla menpeetini eks ettüridu. Ikkinchisi, bir belwagh, bir yol istratégiyisi uyghurlar üchün yéngi bir nerse emes. Xitay hökümiti bundin ilgirimu, mesilen, 1992-Yilida gherbiy shimalni échish, 2000-Yilida gherbni tereqqiy qildurush, 2010-Yilida «shinjang xizmiti yighini»ni élan qilghan we emdilikte «bir yol bir belwagh» istratégiyisini teshwiq qiliwatidu. Pütün bu pilanlar otturigha qoyulghili 27 yildin ashti, emma bu yillar jeryanida uyghurlarning körgini peqet yenimu köp xitay köchmen, tebiiy bayliqlarning shiddet bilen échilishi we iqtisadiy jehettin yenimu köp chetke qéqilish boldi. Jümlidin bu siyasetler hemmisi partiye üchün, dölet üchün we jümlidin xitaylarning menpeeti üchün xizmet qildi. Shunga bu bir yéngi nerse emes deymiz.»

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, xitay ishliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependimu «bir yol bir belwagh» istratégiyisi eger ishqa ashqan teqdirde xitaygha zor küch qatidighanliqini, emma uning uyghur xelqi üchün qanchilik paydisi bar, dégen mesilige kelgende oxshash sözni qilghili bolmaydighanliqini éytti.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining doklatida körsitilishiche, xitay hökümiti uyghur élida herxil namlar astida yolgha qoyuwatqan iqtisadiy tereqqiyat siyasetlirige qarimay, uyghur élidiki namratliq mesilisi yenila intayin éghir bolup, b d t kishilik hoquq aliy komitétining 2016-Yili 23-Awghust küni élan qilghan doklatida xitayning sherqiy rayonlirida namratliq nisbiti 8.1 Pirsent, gherbiy rayonlirida 10 pirsent, uyghur, tibet we mongghul qatarliq az sanliq millet rayonliridiki namratliq nisbitining bolsa 12 pirsenttinmu éship ketkenliki tilgha élinghan iken. Uyghur kishilik hoquq qurulushi bu heqte toxtilip «xitay hökümiti nahayiti téz sürette nurghun xelqni namratliqtin qutuldurduq, dep maxtansimu, emma buning hemme milletlerge qarita adilliq bilen élip bérilghanliqi heqqide bir néme déyishtin özini tartmaqta» dep yazghan.

Undaqta, merkizi hökümet teripidin yolgha qoyuluwatqan bu siyasetlerning yerlikte qandaq ijra qiliniwatqanliqidin, uning heqiqeten yerliktiki uyghurlargha nep bergen-Bermeywatqanliqidin xitay merkizi hökümitining xewiri yoqmu yaki ular bilishni xalimamdu? mesile zadi nede? hénriy shajéski ependi buninggha jawab bérip, chiqqan netijige qarap turup baha bergende, bu siyasetlerning esli meqsitining uyghurlargha nep yetküzüsh emeslikini éytti. U mundaq dédi: «bu heqiqeten muhim bir soal. Uyghur éli weziyitini közitip kéliwatqan nurghun tetqiqatchilar buningdiki seweb üstide oylanmaqta. Xitay hökümiti bu siyasetlerni zadi némini oylap turup ijra qildi? meqsiti néme idi? elwette biz ularning niyitini bilelmeymiz. Emma siyasetlerdin chiqqan netije étibari bilen qarap turup baha berginimizde, bu iqtisadiy tereqqiyat pilanlirining eslidila uyghurlarning menpeetini chiqish qilip turup yolgha qoyulmighanliqi éniq. U aldi bilen xitay hökümitining yéngi yipek yoli istratégiyisi arqiliq özining qoshna rayon we döletlerdiki tesirini ashurush, u yerdiki énérgiye menbelirige érishishni meqset qilghan. Xitay bu pilanda uyghur élining jughrapiyisi yeni zéminning muhimliqidin söz étiwatidu. Emma, u zémindiki xelqni tilgha almaywatidu. Jümlidin xitay hökümiti bu yerde peqet öz menpeeti we öz nishan-Meqsetlirini ishqa ashurushningla koyida.»

Erkin ekrem ependi sözide, xitay üchün bir yol bir belwagh istratégiyisining intayin muhimliqini, emma uning ishqa éshishi üchün uningdiki halqiliq orun bolghan uyghur élining muhimliqini xitay hökümitining tonup yétishi kéreklikini eskertti.

Hénriy shajéski ependimu sözide, eger xitay hökümiti heqiqeten özi teshwiq qilghandek bu siyasettin uyghur qatarliq chégra rayon xelqlirige nep bérimen deydiken, u halda bu istratégiyining uyghurlarni öz ichige élishigha kapaletlik qilishi kéreklikini éytip: «men her qétimqi sözümde yerliktiki siyasetlerge uyghurlarning qatnashturulushi kéreklikini tekitlep keldim. Uyghurlargha nep bérishning birdin-Bir yoli xitay hökümiti meyli iqtisadiy siyasetliride bolsun we yaki uyghurlargha yürgüzüwatqan milliy, diniy we bashqa siyasetliride bolsun, hemmisige uyghurlarni qatnashturushi, daxil qilishi kérek. Shundaq bolghandila bu siyasetler uyghurlarning menpeetini eks ettüridu. Eger undaq bolmay turup bir yol bir belwagh siyasiti oxshash dawam qilidighan bolsa, netijide biz uyghurlarning téximu ilgiriligen halda bésim astida qalghanliqini, yenimu chetke qéqilghanliqini, yenimu köp xitay köchmenning uyghur éligha kelgenlikini körimiz xalas» dédi.

Bir belwagh, bir yol siyasiti murekkep jughrapiyilik orunda élip bérilidighanliqi we xitayning kelgüsini belgileydighan muhim bir istratégiye dep qariliwatqanliqi üchün chetellik közetküchilerning alahide diqqitini qozghawatqan bir mesile bolup qaldi. Biz aldimizdiki programmilarda yene bu heqte silerge dawamliq melumat bérimiz.

 (irade 2017-03-08)
Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: