Xitayning UyghurILIge Pewquladde Jiddiy ESKER yötkishi guman qozghimaqta

 

Xoten wilayetlik hökümet «térrorluq, zorawanliq» qa dair yip uchi bilen teminligenlerni 5 milyon somghiche mukapatlaydighanliqini jakarlash yighini. 2017-Yili 22-Féwral.

Xoten wilayetlik hökümet «térrorluq, zorawanliq» qa dair yip uchi bilen teminligenlerni 5 milyon somghiche mukapatlaydighanliqini jakarlash yighini. 2017-Yili 22-Féwral.

ts.cn

Guma pichaqliq hujum weqesidin kéyin yeni ötken ayning axiridin bashlap, xitay dairilirining rayonda yürgüzüwatqan pewquladde jiddiy bixeterlik tedbirliri we uyghur élining omumiy weziyitidiki jiddiylik bezi metbuatlarda «shinjangda chong ish chiqarmu ?» dégendek ghulghula peyda qilmaqta, xitay we uyghur éli weziyitini közetküchiler, bu xil mulahiziler, uyghur élida bir zor weqe peyda bolushi heyran qalarliq ish emes, chünki xitay hökümiti uyghur éligha jiddiy we köplep esker hemde qoralliq küchlirini yötkep, keng kölemlik urush halitini shekillendürgenlikidin peyda boluwatqan inkaslar dep qarimaqta. Undaqta metbuatlarda ghulghula qozghighan, xitayning rayondiki ashkara we gheyri normal herbiy heriketlirining sewebi néme ? bu heqte weziyet analizchiliri her xil tehlillirini otturigha qoymaqta.

14-Féwral küni guma nahiyiside pichaqliq hujum yüz bérip 6 neper xitay öltürülgendin kéyin, dairiler xoten wilayitide alahide jiddiy bixeterlik tedbirlirini élipla qalmay, ilgiri-Kéyin bolup, 16-Féwral xotende, 17-Féwral qeshqerde, 18-Féwral ürümchide «térrorluqqa zerbe bérip, muqimliqni saqlash ammiwi qesemyad yighini» ötküzdi we xitay hökümiti pütün uyghur éli mqiyaqsida térrorluqqa qarshi pewquladde jiddiy muqimliq tedbirlirini aldi.

Uyghur diyarining weziyiti alahide jiddiyleshken bu peytte, xitay hökümitining yilliq siyasiy, ijtimaiy we iqtisadiy pilan layiheliri békitilidighan eng muhim yighinliri hésablanghan siyasiy kéngesh memliketlik 12-Nöwetlik 5-Omumiy yighini 3-Martta, memliketlik xelq qurultiyi 12-Nöwetlik 5-Omumiy yighini bolsa 5-Martta béyjingda bashlandi. Gerche, her nöwet 3 ming kélométir yiraqtiki béyjingda chaqirilidighan yighin mezgilide dairiler uyghur élida alahide qattiq bixeterlik tedbirlirini élip kéliwatqan bolsimu, bu nöwet dairilerning her biy halet sheklide esker we qoralliq küchlerni uyghur éligha jiddiy yötkesh heriketliri metbuatlarda «shinjangda chong ish bar» dégen gumanni qozghighan.

Bash shitabi xongkonggha jaylashqan xitay kishilik hoquq herikiti uchur merkizining 8-Chésla ashkarilishiche, xénen qoralliq saqchi 128-Diwiziyesi ötken ikki künde serxil 1000 kishilik qoshunni uyghür diyarining qeshqer we xoten wilayetlirige yardem bérish üchün jiddiy yötkigen.

Xewerde éniqlima bérilishiche, xitay qoralliq saqchi 128-Diwiziyesining tertip nomuri 8680-Qisim bolup, qoralliq saqchi qisim bash shitabining biwaste bashqurushidiki motorlashqan bu diwiziyening asasliq wezipisi jiddiy ehwal yüz bergende qoralliq topilangni basturush we sheherni qamal qilish iken.

Buningdin bashqa, 2-Ayning 26-Kündin 3-Ayning 1-Künigiche, lyawning, xénen we jyangsu qatarliq töt ölkidin yene 4000 saqchi shinjangning qeshqer, xoten, aqsu we qizilsu sheherlirige yötkep kélingen. Buning aldida xitay hökümet taratqulirida, qeshqerning bir nechche kün awwal jemiyettin 3000 neper er saqchi qobul qilidighanliqi, ayliq maashi 5000 som bolidighanliqi, tamaq we turalghusining kapaletke ige ikenliki, her ayda 500 som «muqimliqni saqlash» toluqlimisi tarqitilidighanliqi bildürülgen. Yene xitayning nishanliq yardem béridighan ölkiliridin qeshqer wilayitige 9 qétimda kelgen 595 neper kadirning yépiq herbiy meshqtin ötkenliki ashkarilanghan idi. Bir-Birige ulinip kelgen bu jiddiy bixeterlik tedbirliri ikki kündin buyan tayland, xongkong, teywen qatarliq jaylardin xitayche tarqitilidighan metbuatlarda rayonda «chong ish chiqqan»bolushi mumkin dégen qiyaslarni meydangha chiqardi.

Lékin xewerde «chong ish»ning tepsilati bérilmigen bolsimu, yéqinqi ikki kündin buyan qeshqer bilen atush ariliqida xitay bixeterlik küchlirining qoralliq basturush élip bérip 70 tek uyghurning öltürülgenliki heqqide toluqsiz uchurlar chetellerdiki uyghurlar qolliniwatqan bir qisim ijtimaiy alaqe wastiliride tarqalmaqta. Bu heqtiki melumatlarni delilleshke köp tirishqan bolsaqmu, dairilerning rayondiki uchurlarni alahide qamal qilishi bilen rayonda jiddiy bir haletning dawam qiliwatqanliqidin bashqa, birer weqening bolghan-Bolmighanliqi téxi éniqlanmidi.

Emma ikki yighin harpisida, qoralliq teshkilat «islam döliti» bir filim tarqitip, uningda, sherqy türkstandin kelgen uyghur qoralliqlar wetenge qaytip urush qozghash heqqide xitaygha tehdit qilghanliqi sözlengen idi.

Ejiba, dairilerning rayonda yaratqan jiddiy qamali peqet béyjingda échiliwatqan yighinning ongushluq chaqirilishi üchün éliwatqan tedbirlirimu yaki buning rayonda yéqinqi aylarda yüz bergen uyghurlarning bir qanche qétimliq qarshiliq weqeliri bilen munasiwiti barmu ? yaki bashqa sewebi barmu ? rayonning we xitayning siyasiy weziyitini közetküchilerning buninggha qarita inkasi néme ?

Bu munasiwet bilen, türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, xitay ishliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependi, xitayning uyghur élida yéqinqi künlerde alahide muqimliq tedbirlirini yolgha qoyuwatqanliqining seweblirini peqet bir qanche tereptin texmin qilishqa bolidighanliqini otturgha qoydi. Erkin ekremning qarishiche «bu yerde bir mesile barliqini körsitidu, yéqinqi künlerde xitaygha daishning tehditi seweb bolghan bolushi mumkin we yene béyjingda échiliwatqan ikki yighinning ongushluq échilishini kapaletke ige qélishtin bashqa, xitay xitay kompartiyisining éichilish aldidiki 19-Qurultiyining tinch ötüshi üchün bir weqe chiqmisun dep tedbir éliwatqan bolushi mumkin. Yene birsi, chén chuengo uyghur éligha kelgendin buyan chong weqelerning aldini élishta bir xizmet körsetkenlikini ispatlap körsitish üchün ghulghula qiliwatqan bolushi mumkin.Emma yene bir muhim ehwal, süriyening mesilisi hel bolup bolghandin kéyin, süriyedin daish ning ottura asiya rayonigha qaytishi mumkinliki qiyas qiliniwatqan bir peytte, sherqy türkistanning muqimliqigha, xitayning muqimliqigha tesir körsitishining aldini élish üchün éliwatqan tedbilirimu bolushi mumkin.»

Erkin ekrem ependining mulahize qilghinidin perqliq köz qarashlirini otturigha qoyghan türkiyediki zhurnalist, türkiye döletlik xewer agéntliqi TRT uyghur bölümining muxbiri mirkamil ependi, xitayning qoralliq we herbiy küch körsitip rayonni qamal qilishidin, uning yéqindin buyanqi uyghur éli weziyiti hemde sirttin kéliwatqan tehditlerdin qattiq chöchüp ketkenlikini, teshwishliniwatqanliqini körüwalghili bolidu dep otturigha qoydi, mirkamil ependining qarishiche, bir belwagh, bir yol siyasiti xitayning kelgüsi istiqbali, iqtisadiy tereqqiyatini belgileydighan eng muhim bir siyaset, buning muweppeqiyetlik yürüshüsh-Yürüshmesliki bolsa, uyghur élining muqimliqi bilen munasiwetlik. Shuninggha yéqindin buyanqi boluwatqan qarshiliqlarning téximu zor bir heriketke aylinip, bir belwagh, bir yol istratégiyilik pilanining ijra qilinishigha tosqunluq yaritishidin qattiq chöchüp ketti we pütün küchi bilen rayonda téximu zor tinchsizliqning aldini élish üchün eskiri küchini ishlitishtinmu yanmaywatidu .

Xitay hökümitining bir belwagh, bir yol istratégiyiside, hemkarlishidighan döletler bilen térrorluqqa qarshi hemkarliqlarning ornitilghanliqi melum, lékin, yéqinda xitayning éran, chéchenistan, hetta amérikidinmu bezi herbiy téxnikilarni kirgüziwatqanliqi, bolupmu uni uyghur élini nishanlap ijra qiliwatqanliqi, chetel metbuatliri we közetküchilerde guman qozghighan yene bir mesile idi, bu heqte yéqinda xitay hökümitining Black water namidiki yallanma armiye shirkiti bilen hemkarliq ornitip, yünnen we uyghur élida qoralliq saqchilarni terbiyilesh kélishimi tüzgenliki, corbett report tor béti we BUZZ BE torida mulahize qilinghan bolup, amérikidiki dangliq xitayshunas dérk sizérsning bu heqte «xitay hökümitining uyghurlar rayonida herbiy baza échishida hemkarliq ornitish amérika siyasetlirige toghra kelmeydu, chünki amérika xitay hökümitining uyghurlarni basturushigha yardem qilishni xalimaydu» dep körsetken.

Erkin ekrem ependi xitay hökümitining bir belwagh, bir yol pilanining ijra qilinishigha kapaletlik qilishmu seweblerning biri bolushi mumkin, chünki bu xitay üchün bek muhim. Uyghur éli bolsa pilanni yürgüzidighan istratégiyilik orun, emma bu, uzaq mezgillik bir pilan, xitay dairilirining pewquladde jiddiylikining sewebini, xitay ichi we sirtidiki jiddiy weziyet özgirishliri bilen baghlash mumkin. Xitay yéngi yipek yolining kapaliti üchün bu yoldiki hemkarlashquchiliri bilen térrorluqqa qarshi ortaq hemkarliq élip bériwatidu we nedin tejribe alghili bolsa,qeyerdin eng yuqiri bixeterlik téxnikilirini kirgüzgili bolsa tiriship körüwatidu.

Mirkamil ependi, «xitay hökümitining qorquwatqini, rayonda xitay köchmenlirining qorqup kétip qélishimu emes, peqet bir belwagh, bir yol istratégiyisige kashila chiqiridighan weqelerning aldini élish. Mubada, heqiqeten rayonda xitayning bu muhim istratégiyisini dexlige uchritidighan yaki yuqqa chiqiralaydighan keng kölemlik weqe yüz bergende, xitayning iqtisadiy menpeetige zor ziyan bolupla qalmay, xitayning her jehettin berbat bolushighimu seweb bolup qélishi mumkin, shunga xitay hökümiti her qandaq bir kichik xewpke boshluq qoymasliqqa tiriship, muqimliqni saqlash derijisini östürüsh üchün, hetta herbiy qisimlirini ishlitidighanliqini namayan qilmaqta» dep otturigha qoydi.

Tetqiqatchi erkin ekrem ependining ilgiri sürüshiche, «eger rayonda xitaygha bundaq ghayet zor weqe yüz bérip, ras qiyasimizdikidek xitaygha küchlük tesir yaki tehdit yaritalaydighan bolsa bashqa gep, hazirqi xitayning aldini élish teyyarliqliri we elpazidin qarighanda, xitay hökümiti rayonning muqimliqigha tesir körsitidighan her qandaq weqe yaki qarshiliqni neq meydanda basturushta ilgirikidinmu qattiq we zor küch ishlitidighanliqidinmu dérek bermekte, eger bu xil yuqiri bésim dawamlashsa rayon weziyitining yenimu jiddylishishini keltürüp chiqiridu.» (gülchéhre 2017-03-10 )

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: