Abduxaliq Uyghur Rohi Dewrimiz Yashlirida Oyghanmaqta

Ataqliq shair abduxaliq uyghurning almatada neshr qilinghan kitabi. 2011-Yili awghust.

Ataqliq shair abduxaliq uyghurning almatada neshr qilinghan kitabi. 2011-Yili awghust.

RFA/Oyghan

Uyghur tarix betliridiki bügün, hazirqi zaman uyghur edebiyatidiki meshhur shair abduxaliq uyghur( 1901~1933) wapatining 84 yilliq xatire küni.

Eyni dewrde uyghurlarni nadan qaldurush, basturush siyasetlirini yürgüzgen shing shisey 1933-Yili 3-Ayning 13-Küni uni sepdashliri bilen qoshup turpanda qetle qilidu. U jadugha bésilish aldidimu düshmenge bash egmey, «yashisun erkinlik!», «yashisun azadliq!» dep yangraq shoar towlap 32 yéshida qehrimanlarche qurban bolidu. Shairning eyni dewrde xelqni oyghatqan, mustebit hakimiyetni endishige salghan shéirliri hazirmu hem untulmay tesirini saqlap kelmekte. Abduxaliq uyghur we uning shéirlirining tesiri we ehmiyiti heqqide chetellerdiki bir qisim yash qelemkeshlerning bayanliridin biz, abduxaliq uyghurning isyankar sadalirining hélihem öchmigenlikini, uning küreshchan rohining uyghur yashlirigha ilham bolup kéliwatqanliqini köreleymiz
Uyghur hazirqi zaman tarixidiki dewr bölgüch shair abduxaliq uyghurning hayatining axirqi minutliri….

Xéwir tömür yazghan «baldur oyghanghan adem» namliq kitabta mundaq teswirlinidu:

«1933-Yili 13-Mart…
Shair abduxaliq uyghurning boynigha qilich urghan jallat zeherxendilik bilen:
-Mana achil !‏-Dédi.
Shairning etlik, xuddi xaniqa tüwrükidek yoghan boyni bir qilichi bilen üzülüp chüshkini yoq. Shair béshini yuqiri kötürüp:
-Gül achil!-Dédi.

Bu uning eng axirqi deqiqide yangratqan ulughwar jarangliq sadasi idi. Bu sada pütün sheherning herbir kochisi, öy imariti, del derexliri, her bir ademlergiche menggü untulmas yadname bolup singgenidi. Dukan yochuqidin qarap turghuchilar bu wehshetke chidap turalmay, közlirini yumuwaldi. Shairning jenggiwar sözi, jarangliq tawushi téxi axirlashmayla «gach, gach» qilip yene ikki qétim chépilghan qilich awazi anglandi. Xelq taqet qilip turalmastin közini achqanda, shairning béshi mubarek ténidin juda bolghan, sheher kochisi qipqizil qangha boyalghanidi!….»

U, jallat shing shisey teripidin 1933-Yili 3-Ayning 13-Küni sepdashliri bilen qoshup turpan shehirining yéngisheher qazixana meschitining aldida qetli qilidu. Shair qehrimanlarche jénini pida qilghanda emdila 32 yashta idi.
Abduxaliq uyghurning shéir ijadiyiti 20-Yillirining bashlirida bashlanghan. U, on nechche yil ichide jemiy 200 parchidin artuq shéir yazghan.

Bügün uning kéyinkilerge qaldurghan qimmetlik shéirlirila emes, uning terjimihali we ish izliri uyghurlar qollinidighan ijtimaiy alaqe wasitiliride, tor bet we blog hemde dostluq toplirida kengri taraldi, uyghurlar uni bu xil usullarda yad etmekte. Biz bu pursette, untulmas shair abduxaliq uyghurning terjimihali we ish izliri bilenmu qisqiche tonushup öteyli.

Tarixiy matériyallargha asaslanghanda, abduxaliq uyghur hazirqi zaman edebiyatidiki meshhur, ot yürek shair, inqilabchi. Dadisining ismi abduraxman. «Uyghur» uning edebiy texellusi. U, turpan baghri kentidiki bir bay sodiger ailiside dunyagha kelgen. Uning ijadiyetliridin, biz abduxaliq uyghurning idiyisidiki féodal koniliqqa, xurapatliqqa we nadanliqqa qarshi turup, ilim-Penni omumlashturush arqiliq jemiyetni özgertish, xelqni erkinlik we hörlükke chaqirishtek chongqur siyasiy mezmun, ötkür isyankarliq sadalirini tuyimiz. Uning ötkür shéirliri hetta, eyni dewrdiki mustebit hakimiyetni endishige salghan. Hökümet uni shéir yézishtin, xelqni uning shéirlirini oqushtin chekligen.

Öz ghayisi yolida téz pükmes rohqa ige abduxaliq uyghur 1932-Yili 11-Ayda «oyghan», «achil» dégen shéirlirini aq rextke chong xetlik qilip yézip, kochilargha chaplap, eksiyetchi hökümetning heywisige taqabil turidu. 1932-Yili 12-Ayning béshida turpan we qumulda déhqanlar zulumgha qarshi qoralliq qozghilang kötüridu. Qumul déhqanlar qozghilingini basturushqa barghan shing shisey 1933-Yilining béshida ürümchige qaytishida turpangha kelgende, abduxaliq uyghur we uning birqanche sepdishini déhqanlar qozghilingining meniwi terghibatchisi dep qarap tutqun qilip türmige tashlaydu.

Abduxaliq uyghurning shéirliri we küreshchan hayati, hazirqi yash qelem igilirigimu mayakqa oxshash ülgilik rolini oynap kéliwatqan bolup, bu heqte hazir chetelde bilim ashuruwatqan 90-Yillardin kéyin tughulghan bir yash shaire, xitay hökümitining tor we taratqularni shunche qattiq kontrol qiliwatqan, sezgür boluwatqan bügünki künde, chetellerdila emes, uyghur élidimu esliniwatqanliqidin, dewrimizdimu abduxaliq uyghur we uning shéirlirining ehmiyitini yoqatmay kéliwatqanliqini körüwalghili bolidighanliqini we buningdin özining bekmu söyüngenlikini we ilham alghanliqini bayan qildi.

Yawropada yashawatqan uyghur qelemkeshlerdin kündüzay hamut xanim, abduxaliq uyghurning xelqni oyghatqan shéirlirining bediiylikidin bashqa, uning hayatining mustemchilikke, munqerzlikke qarshi küresh bilen ötken ülgilik, ehmiyetke ige hayat ikenlikini otturigha qoyup: «abduxaliqtek wekil xaraktérlik qehriman shexslerning hayatini, idiyilirini öginish, yashlarni ilim öginishke dewet qilish, wetenperwerlik, xelqchilliqni yétildürüshte, uyghur kimlikini bildürüsh we jasaret yétildürüshte alahide ehmiyetke ige» dep körsetti we shundaqla maarip saheside, abduxaliq uyghur qatarliqlarning eserlirining dersliklerdin chiqiriwétilishi bilen, nöwette uyghurlar ewlad terbiyiside, abduxaliq uyghur qatarliq uyghur tarixidiki ülgilik qehrimanlarni tonushturidighan mexsus derslik matériyallirini teyyarlashning, chetellerdiki uyghur ziyaliylarning élip bérishqa tégishlik muhim xizmetlirining biri dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

20-Esirning 80-Yilliri uyghur edebiyat xizmetchiliri shairning eserlirini toplap, retlep «abduxaliq uyghur shéirlar toplimi» ni neshr qildurghan. Mezkur shéirlar toplimigha shair abduxaliq uyghur uyghurning «oyghan», «achil», «ümid tebessumi», «ne qilay» qatarliq shair hayat waqtida yézip qaldurup ketken nadir shéirliri kirgüzülgen.

Nurghun uyghur aililiride balilirining tili chiqishi bilen abduxaliq uyghurning «oyghan» namliq shéirini yadlitip déklamatsiye qilish enenige yaki adetke aylanghan. Gerche 3, 4 yéshidin bashlapla abduxaliq uyghur shéirlirini oqup chong bolghan bolsimu, chetelge chiqqandin kéyin, bu ölmes shairni we uning hayatini etrapliq tonush pursitige ige bolghanliqini bildürgen yash heweskar enqerjan, abduxaliq uyghurning shéirliri we uning rohining özining qelimige ilham ikenliki bildürüp, shairni eslep uning qaldurghan qimmetlik ijadiyetliridin özi söyüp oquydighan «ghezep we zar» namliq shéirini déklamatsiye qilip berdi.(Gülchéhre Abduqeyum Hoja)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: