Chetel Analizchiliri: Uyghurlar Diyaridiki Weziyet Tereqqiyatigha nezer (2)

Xitay qoralliq küchliri térrorluqqa qarshi turush manéwiri ötküzdi. 2014-Yili 6-Iyun, xoten.

Xitay qoralliq küchliri térrorluqqa qarshi turush manéwiri ötküzdi. 2014-Yili 6-Iyun, xoten.

AFP

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning éghirlap méngishigha egiship, xitaydiki herqaysi axbarat wasitiliri uyghurlar rayonidiki «zorawanliq» heriketlirining «esebiylik» we «qutratquluq» idiyilirining türtkiside otturigha chiqiwatqanliqini tekitleshke bashlidi. Shuning bilen birge, yerlik dairilerning oxshash bolmighan sorunlarda uyghurlardiki xitay hakimiyitige zorluq küchi arqiliq qarshiliq körsitishni «ash bergenge mush bergenlik» dep teswirlewatqanliqi melum. Bu munasiwet bilen, uzundin buyan uyghurlar diyaridiki siyasiy, iqtisad, medeniyet we milletler munasiwiti sahesini közitip kéliwatqan bir qisim chetel analizchiliri ziyaritimizni qobul qilip, alaqidar mesililer heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Uyghurlar diyarida yéqinqi birnechche ay ichide yüz bergen zorluq küch arqiliq xitay hakimiyitige qarshiliq körsitish heriketliri xitay ichi we sirtidiki herqaysi axbarat wasitiliride tégishlik yosunda yer alghandin buyan, bu heqtiki mulahiziler we alaqidar melumatlar otturigha chiqiwatqanliqi melum. Xitay axbaratliridin melum bolushiche, hazir xitay dairiliri uyghurlar diyarining herqaysi jaylirida yolgha qoyuwatqan jiddiy xizmetlirining biri «partiyening ghemxorluqini untumasliq, partiyedin minnetdar bolush» namidiki teshwiqat xizmetlirining teshkillinishi iken.

Alaqidar melumatlarda körsitilishiche, xitay dairilirining bu mesililer heqqide közde tutqini, asasen uyghurlar diyaridiki «alemshumul özgirishler» ningmu uyghurlarni tesirlendürelmigenliki, shundaqla bir qisim uyghurlarning «partiye we dölettin minnetdar bolush» ornigha eksiche yol tutqanliqi bolmaqta iken. Biz bu munasiwet bilen uyghurlar diyaridiki «tereqqiyat» we uninggha alaqidar mesililer heqqide yillardin buyan uyghurlar rayonidiki siyasiy, iqtisad we medeniyet ehwallirini közitip kéliwatqan bir qisim mutexessislerning pikrini alduq.

Amérikidiki dangliq aliy mekteplerdin pamona uniwérsitétining proféssori dru gladnéy ottuz yildin buyan yipek yoli tetqiqati bilen shughulliniwatqan mol hosulluq alimlarning biri. U bu heqtiki soallargha jawab bérip, ötken ellik yilda uyghurlar diyarida heqiqetenmu zor «tereqqiyat» menzirisining otturigha chiqqanliqini tekitleydu. Emma uning pikriche, her jehette mewjut boluwatqan eng chong mesile del bu xil «tereqqiyat» tin kimlerning behrimen boluwatqanliqi iken. U bu toghriliq mundaq deydu: «roshenki, hökümet izchil halda iqtisadiy tereqqiyat, bolupmu shi jinping otturigha qoyghan ‹bir belwagh bir yol› istratégiyisi uyghurlarni tinchlanduridu we bashqa xelqler bilen birge ularni téximu bir yükseklikke élip chiqidu, dep qarap kelmekte. Emma méning diqqitimni qozghawatqini, yuqiridin töwenge qarita yolgha qoyuluwatqan bu xildiki ‹tereqqiyat› ning belgilinish we emelge éshish jeryani yerlik xelqni öz ichige almaywatidu, buning bilen tebiiy halda yerlik xelqning köp qismi özlirini‹tereqqiyat› tin chette qaldurulghan, dep qarawatidu, yeni ular bu siyasetler élip kelgen menpeetlerdin behrimen bolalmidi. Bu ehwal tebiiy bayliqlarning qézilishida we ‹uyghur› namida aptonomiye hoquqi bérilgen térritoriyege chétilghanda téximu shundaq boldi. Shuning üchün bu xildiki siyasetlerning utuqluq bolushi hemde yerlik xelqning buningdin menpeetdar bolushi üchün mezkur rayongha séliniwatqan asasliq meblegh awazi anglinishqa tégishlik bolghanlarnimu öz ichige élishi lazim. Tereqqiyat pilanini tüzgüchilerge dunya miqyasida melum bolghan ortaq bir qaide shuki,bu xildiki tereqqiyat pilanliri herqachan shu pilan layihiliri yolgha qoyulidighan jaydiki yerlik xelqni öz ichige alidu. Hazirqi ehwal undaq bolmighanliqi üchün xitaylar yuqirida, uyghurlar töwende bolup qélip, ikki terep otturisidiki mewjut perq bek zoriyip kétiwatidu.»

Amérikidiki jorj washington uniwérsitétining proféssori shan robértis bu mesile heqqide proféssor dru gladnéy bilen oxshap kétidighan pikirde. Uning pikriche, uyghurlar diyarida barliqqa kéliwatqan «tereqqiyat» hadisisi bu jaydiki yerlik xelq bolghan uyghurlarning hayatini asanlashturush ornigha ularni téximu zor müshkülatlargha giriptar qilmaqta iken. U bu heqte mundaq deydu: «bu yerdiki yene bir mesile shuki, xitay hökümiti uzundin buyan mezkur rayondiki jiddiylikke tolghan milliy munasiwetni tereqqiyat arqiliq hel qilishqa küchewatidu. Halbuki, xitay hökümiti yolgha qoyuwatqan tereqqiyat tedbirlirining köpinchisi emeliyette herqaysi étnik guruppilar we milletler otturisidiki munasiwetlerni yamanlashturuwétish rolinila oynawatidu. Bu rayonning kelgüsidiki tereqqiyat we buninggha alaqidar pilanlarda uyghurlarni oylishishning héchqandaq iznasini körgili bolmaydu. Yene kélip bu xildiki ‹tereqqiyat› herqachan yuqiridin töwenge qarap boluwatidu, yeni buning bash burni hökümetke boluwatidu. Téximu muhim bolghini shuki, bu xil qararlarni chiqarghuchilarning héchqaysisi shinjang uyghur aptonom rayonida yashaydighanlar emes. Netijide bu xildiki ‹tereqqiyat› uyghurlargha yaxshiraq turmush ata qilishning ornigha eksiche ularning hayatini téximu qiyinlashturuwatidu. Mushu xildiki tedbirler sewebidin bir qisim kishiler yurt-Makanliridin ayriliwatidu, zor türkümdiki xitay köchmenliri bolsa bu rayongha köchüp kéliwatidu. Köpligen pakitliq höjjetler bolsa mushu xildiki ‹tereqqiyat› bu rayongha élip kelgen xizmet pursetlirining mushu rayonda yashawatqan qanunluq puqralargha emes, belki peqet xitay puqralirighila bérilidighanliqi heqqide ashkara élanlarning bériliwatqanliqini körsitiwatidu. Shunga bu ehwallar ashkara halda shuni ishare qiliduki, shinjangdiki ‹tereqqiyat› lar omumiy jehettin alghanda uyghurlarning hayatini asanlashturush ornigha uyghurlarni bu xil ‹tereqqiyat› dairisidin, uyghurlar özlirining tarixiy wetini, dep qaraydighan mezkur rayondiki jemiyettin siqip chiqirish üchün xizmet qilmaqta.»

Xitay hökümiti yillardin buyan türlük axbarat wasitiliride uyghurlar diyarigha qanche milyard som qimmitide meblegh séliwatqanliqini tekitlep kéliwatqan bolup, awstraliye la trob uniwérsitétining proféssori jéymis léybold izchil bu san-Shifirlarni toplap kéliwatqan mutexessislerning biri. Uning qarishiche, xitay hökümiti uyghurlar diyarigha serp qiliwatqan ghayet zor xirajetler xelq turmushini yaxshilashqa emes, belki mezkur rayonda yüksek derijidiki bir «saqchi döliti» berpa qilishqa serp bolmaqta. U bu heqte mundaq deydu: «men ular (xitay hökümiti) shinjangda nazaret sistémisi berpa qilish üchün serp qilghan mebleghning miqdarini tarixta misli körülmigen derijige yetti, dep qaraymen. Chünki, adette bir dölet qanche bay bolsa, uning puqralargha serp qilidighan meblighi shunche köp bolidu. Emma, xitaylar özlirining shinjangdiki hökümranliqining ishenchlik emeslikini hés qilip yetkechke, ular dölet bayliqini téximu köp saqchilarni qobul qilishqa, téximu köp saqchixanilarni berpa qilishqa serp qiliwatidu. Shuning bilen birge, bu meblegh yuqiri téxnikiliq nazaretke, mesilen, matorluq qatnash wasitilirige orun belgilesh eswabi ornitish, süzüklüki téximu yuqiri közitish kaméralirini ornitish qatarliqlargha serp qiliniwatidu. Yene bir qismi bolsa jemiyet arqiliq idare qilishqa xejliniwatidu. Bu usulda bolsa partiyelik xitay kadirlar kün arilap dégüdek yéza-Qishlaqlardiki uyghurlarning öylirige bérip bu chet-Yaqa jaylarda némilerning boluwatqanliqini bilishke tirishiwatidu.»

Proféssor jéymis léyboldning pikriche, xitay hökümiti izchil halda uyghurlar diyarida «inaq jemiyet» namida ijtimaiy muhit yaritishqa tiriship kelmekte iken. Emma, bu xil arzuning aldinqi sherti we netijisi öz ‏-Ara ziddiyetlik bolup qalmaqta iken. Mana mushu ziddiyet tüpeylidin uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning kelgüsini mölcherlesh bekmu qiyin iken.

Proféssor dru gladnéymu bu mesile heqqide oylinip kéliwatqan bolup, xitay milletchiliki we uyghur milletchiliki oxshimighan derijide ewj éliwatqan bügünkidek bir dewr sharaitida, her ikki terep razi bolidighan bir hel qilish charisini tépip chiqish bekmu zörür, dep qaraydu. Emma hazirqi siyasiy weziyette bu heqte késip höküm qilishning qiyin ikenlikini tekitleydu. U bu heqte mundaq deydu: «men (xitay hökümiti) mushu mesililerni hel qilalaydighan, shundaqla uyghurlarni öz ichige alghan birer charini tépip chiqsiken, dep ümid qilimen, elwette. Emma, bu xildiki basturush siyasetliri we yerlik xelqni izchil chetke qéqish xahishi dawam qilidiken, u halda özümni bu heqte bek ümidwar, dep éytalmaymen. Derweqe bu xil yüzlinish yene bir yaqtin ulargha kelgüside téximu zor bash aghriqi tépip béridu, xalas.»

Melum bolushiche, uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet hazir barghanséri jiddiy tüs éliwatqan bolup, xitay hökümet terepning bu ehwalgha qarita tutqan pozitsiyesi izchil halda «qattiq basturush» mezmunidiki teshwiqatlargha merkezleshmekte iken.(eziz
2017-03-14)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: