Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati Xitayning «Térroluq» Bilen Qiliwatqan Kürishige Soal Qoydi

«Térrorchilar» ni tutushta töhpe qoshqanlarni mukapatlash yighinida amanliqni qoghdawatqan qoralliq küchler. 2014-Yili 3-Awghust, xoten.

«Térrorchilar» ni tutushta töhpe qoshqanlarni mukapatlash yighinida amanliqni qoghdawatqan qoralliq küchler. 2014-Yili 3-Awghust, xoten.

AFP

Xitay hökümiti uyghur élida yüz bergen weqelerni térrorluq bilen eyiblep, amérika qatarliq gherb elliridin térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishni telep qiliwatqan bir mezgilde, xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanat élan qilip, xitay hökümiti uyghur élida térrorluq bilen eyiblengen weqelerge aiــt éniq ispatlarni ashkarilimighuche, uning heqiqeten térrorluqqa qarshi küresh qiliwatqanliqigha ishinishke bolmaydighanliqini bildürdi.

Bügün amérikidiki xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitini térrorluq jinayiti bilen höküm qilinghanlargha aiـt tepsiliy uchurlarni ashkarilashqa chaqirdi. Bu heqte élan qilinghan mexsus bayanatta, «xitay dairilirining térrorluq bilen eyiblengen délolargha ait détallarni ashkarilimasliqi, bu döletning térrorluqqa qarshi turush qanunining zorawanliq tüsini almighan tinchliqperwer heriketlerni jazalash üchün qolliniwatqanliqi heqqidiki gumanlarni kücheytmekte» déyilgen. Bayanatta yene mundaq déyilgen : «xitaydiki bolupmu shinjang rayonidiki térrorluqqa ait dawalar térrorluqning éniqlimisidiki chek-Chégrisizliq, ochuq-Ashkariliqtin yoqsunluq we adil sot tertipi bolmasliq tüpeylidin siyasiy meqsetler üchün qalaymiqan qollinilmaqta.»

Xitay hökümiti gumida pichaqliq hujum weqesi yüz bergendin kéyin derhal weqeni térrorluq bilen eyibligendin sirt, arqa-Arqilap herqaysi sheherlerde on minglighan qoralliq saqchiliri arqiliq «térrorluqqa zerbe bérish» heqqide qesemyad yighinlirini ötküzüp, özining qoral küchini heywe qildi. Shuning bilen mas qedemde, xitayning tashqi ishlar ministirliqimu bergen bayanatlirida uyghur élidiki térrorluq tehditining zoriyiwatqanliqini ilgiri sürüp, xelqaradin térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishni telep qildi. Mana mushundaq bir peytte, xelqaradiki nopuzluq bir kishilik hoquq orgini teripidin bundaq bir bayanatning élan qilinishi, uyghur közetküchiler teripidin xitay hökümitining uyghurlarning kishilik hoquq dawasini térrorluqqa chétip yoqitishtin ibaret bu pilanini aghdurup tashlashta muhim rol oynaydu, dep qaralmaqta.

Undaqta, xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitayning térrorluqqa aiـt dawalirini néme üchün gumanliq deydu? bügün, mezkur teshkilatning xitay ishliri dériktori sofi richardson sualimizgha jawab bérip : «mesilining bir teripi bolsa, xitay aliy soti aldinqi hepte axirida béyjingda échilghan ikki qurultayda sunghan 2016-Yilidiki térrorluq délolirigha ait yéngi doklatigha qaraydighan bolsaq, uningda bu délolar we térrorluq bilen eyiblinip höküm élan qilinghan kishilerge aiـt héchqandaq bir tepsilat bérilmigen. Biz ilgiri qilghan tekshürüshlirimizdin shunisi bizge ayanki, shinjangda we bashqa jaylardiki térrorluq dawalirida kishiler asasen özining gep-Sözliri, herikiti we tinchliq bilen hökümetke qilghan tenqidleshliri seweblik jazalinip höküm qilinghan. Eslide yuqiridikiler hemmisi xitay asasiy qanunida kapaletke ige qilinghan hoquqlar, emma ular oxshash waqitta térrorluq heriketliri qatarida jazalanmaqta. Xitaydiki qanunlar hökümetning bundaq délolargha ait uchurlarni mexpiy tutushigha yol échip bergenliki üchün, biz heqiqette néme boluwatqanliqini bilmeymiz. Shunga biz mewjut mesililerge qarap turup xitayning qanunlirining shinjangda qandaq ijra qiliniwatqanliqi kishini oylanduridu, déyeleymiz.»

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanatida 2016-Yili ichide térrorluq bilen eyiblinip jazalanghan kishilerge ait délolardiki tepsilatlarning xitay qanunlirigha asasen ashkarilanmaydighanliqini, emma ashkarilanghan töwendiki abdusemet xaliq, memet rishit, rizwangül xaliq qatarliq 7 kishining délosi heqqide bérilgen melumatlargha qarighanda, ularning peqet térrorluqqa, jihadqa, diniy radikalliqqa we hetta uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimgha ait widiyolarni körüsh, ularni hembehirlesh, bashqilarni beden chéniqturushqa teshkillesh we elqaide teshkilatigha qatnishish üchün xongkong arqiliq qéchishqa urunush dégendek jinayetler bilen jazalanghanliqini körsitip ötüp: «yuqiridiki tepsilati ashkarilanghan délolargha asaslanghanda, ularning héchqaysisi ishlengen bir jinayet yaki zorawanliq herikiti emes. Zorawanliq heriketliri bolsa neq meydanda qoralliq qisimlar teripidin öltürülgen. Uyghur élida xitay hökümitining türlük kemsitish we bésim siyasetliri sewebidin naraziliq mewjut. Bu naraziliqlar hem ténch usullar arqiliq, hem bombilash qatarliq zorawan usullar arqiliqmu ipadilinip kéliwatidu. Xitay hökümiti bu weqelerni, bar-Yoqluqi talash-Tartishtiki “sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilati qatarliq chetel küchlirige baghlap zerbe bérip keldi. Biraq ular héchqachan b d t qatarliq musteqil organlarning bu weqeler üstidin tekshürüsh élip bérip, xitay hökümitining sotsiz ölüm we yaki heddin ziyade küch qollinish mesililirini tekshürüshige yol qoymay keldi» dep bayan qilghan. Shunga sofi xanim bayanattiki sözide xitay hökümitining térrorluq weqelirige ait tepsilatlarni yoshurghan muddetche ishenchke érishelmeydighanliqini eskertip, uni xitay ichidiki we chetellerdiki musteqil közetküchilerge ishikini échishqa chaqirghan.

Derweqe, xitay hökümitining uyghurlar élidiki weqelerni térrorluqqa chétip, xitayda térrorluq tehditining zoriyiwatqanliqi heqqidiki teshwiqatliri kücheygen bolsimu, emma chetellerdiki nurghun közetküchiler buninggha guman bilen qarap keldi. Ular bu heqtiki mulahiziliride uyghur élidiki weqeler xelqara térrorluq emes, belki yerliktiki naraziliqtin chiqqan qarshiliq heriketliri ikenlikini bildürüshti. Amérikidiki kaliforniye unwérsitéti qarmiqidiki pamona inistituti oqutquchisi doktor dru gledny ependi ene shularning biri. U sözide bu heqte toxtilip «hazirghiche körülgen weqelerde biz uyghurlardin yaki bashqa guruppilardin xitaygha bir jiddiy tehdit yaki bir tertiplik tehdit mewjutluqini körmiduq. Elwette shinjangda zorawanliq weqeliri köpiyiwatidu. Emma ularning héchqaysisi xitay éytqandek zor qoralliq tehdit emes» dédi.

Sofi richardson xanim bolsa sözide, del bu seweblik xitay hökümitining térrorluqqa qarshi ortaq köresh qilish chaqiriqlirigha asasen, xitay hökümiti bilen xelqara térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashmaqchi bolghan dölet, hökümetlerni agahlandurdi. U mundaq dédi «xitay bilen térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashmaqchi bolghan herqaysi hökümetler we organlar qetiy halda xitaydin heqiqeten mushundaq bir mesile barliqi heqqide ispat telep qilishi kérek. Xitay hökümiti rastchil bolup, bu türdiki dawalardiki esli heriket néme idi, kishilerge adil sotlinish hoquqi bérildimu, qéyin-Qistaq arqiliq iqrar qilduruldimu, ularning öz aldigha adwokat yallishigha ruxset qilindimu? mana mushuninggha oxshash mesililer üstide jawab bérishi kérek. Biz xitaydiki bixeterlik qanunlar boyiche bezi hoquqlarning depsende qilinghanliqigha ishinimiz. Emma xitay hökümiti xelqaraning özini qollishini arzu qilidiken, u halda xelqaramu bu pursetni ching tutup, xitay hökümitige bésim ishlitishi, uning xelqara ölchemler boyiche ish qilishi üchün türtke bolushi kérek» dédi.(irade, 2017-03-17)

Advertisements

About The Eastturkistan Government in Exile
The Official Webseite of Eastturkistan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: