Bir Qanche Dölet b d t da Xitayni Uyghurlarning Kishilik Hoquqigha Xilapliq Qilish Bilen Eyiblidi

 

B d t kishilik hoquq kéngishining 34-Qétimliq yighinidin körünüsh. 2017-Yili 24-Mart.

B d t kishilik hoquq kéngishining 34-Qétimliq yighinidin körünüsh. 2017-Yili 24-Mart.

un.org

B d t kishilik hoquq kéngishining 34‏-Nöwetlik yighinida amérika, gérmaniye kanada, firansiye qatarliq döletler we yawropa ittipaqi xitayning xelqara kishilik hoquq ölchemlirige emel qilmaywatqanliqi, uning tibet we uyghur rayonida kishilik hoquqqa éghir xilapliq qiliwatqanliqini otturigha qoydi.

Yighinning axirqi basquchidiki bes -Munaziride yawropa ittipaqining wekili söz qilip, xitayning kishilik hoquq qoghdighuchilirini, adwokatlarni qolgha élish, tutqun qilish we jazalash, ularning aile- Tawabiatlirigha parakendilik séliwatqanliqigha qarita jiddiy endishe qiliwatqanliqi ipadilep, yawropa ittipaqi xitayni «tibet we shinjangda medeniyetning köp xilliqi we diniy erkinlikke eng eqelliy rewishte bolsimu hörmet qilishqa chaqiridu» dégen.

Amérika wekili bolsa, uyghur we tibetlerning heq-Hoquqi ret qilishqa uchrawatqanliqini tenqidlep mundaq dégen:«biz xitayning adwokatlarni, paaliyetchilerni xalighanche tutqun qilish, ten jazasi bérish we shundaqla hökümetni tenqid qilghanlarni, ammiwi jemiyetlerni naheq meni qilish, diniy ibadet, tibet we uyghurlarning heq hoquqi ret qiliniwatqanliqigha dair xewerlerdin dawamliq endishe tuyuwatimiz.»

Amérika, erkinlik sariyi qatarliq teshkilatlar tramp hökümitini xitay kishilik hoquqqa sel qarimasliqqa chaqiriwatqan mezgilde firansiye,kanada, gérmaniye firansiye, chéxiye qatarliq döletlerge qoshulup, xitayni tenqid qildi.
Buningdin burun kanada, gérmaniye qatarliq 11 gherb dölitining xitayda turushluq elchixanilirining xitay j x ministiri gu shingküngha yazghan ten jazasini toxtitish heqqidiki mektupigha imza qoyush ret qilghan. Netijide bu, kishilik hoquq teshkilatlirini qattiq ümidsizlendürgen idi.

Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sara kuk xanim düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, amérikaning b d t diki ipadisini mueyyenleshtürgen bolsimu, biraq uning xitay kishilik hoquq mesiliside izchil bolushini ümid qildi.

Sara kuk mundaq deydu: «bu xil gheyriy izchil siyaset xitayning aldida özining ajizliqini ashkarilap, xitay hökümitining buni suyiistémal qilishigha yol échip bérishi mumkin. Eger amérika bashtin bashlap izchil bir xil signal bergen bolsa téximu yaxshi bolatti. Bolupmu, bashqilar bilen ortaq heriket qilghanda izchilliq intayin muhim. Chünki, xitay hökümiti bundaq ortaq heriketke alahide diqqet qilidu. Amérikaning bashqa döletler bilen birge bu ortaq mektupni yézishqa qatnashmighanliqi ademni bek ümidsizlendürdi».

Biraq, sara kuk, amérikaning kishilik hoquq siyasitidiki bu xil «gheyriy izchilliq»ni trump hökümiti we amérika dölet ishlar ministirliqida bez ishlarning toluq retke chüshüp ketmigenliki keltürüp chiqarghanliqini bildürdi. Uning körsitishiche, ishlar tertipke sélinsa, amérikaning xitay kishilik hoquq mesilisidiki siyasiti tüzülidiken. U: «chünki bu xitay kishilik hoquq mesilisi amérikaning menpeeti bilen zich munasiwetlik», dédi.

Sara kuk: «bu yerde xitay kishilik hoquq weziyiti jümlidin diniy mesililerdin tartip az sanliq milletler mesilisi, intérnét cheklimisigiche bolghan mesililer néme üchün amérika diqqet qilishqa tégishlik mesililer,dégende, buning bir qanche sewebi bar. Buning birinchi sewebi, bular amérikiliqlargha, amérikaliqlarning sodisigha tesir qilidu. Intérnét cheklimisi buning eng tipik örniki. Amérika axbarat we téxnika shirketliri her yili milyonlighan, milyardlighan dollar ziyan tartidu. Chünki, ularning tor békiti xitayda tosuwétilgen. Xitay hökümiti bu tor betliride diniy, siyasiy, ijtimaiy nersilerning xewer qilinishidin qorqidu yaki xitay hökümiti bu cheklime arqiliq özining dölet ichidiki tor betlirini qoghdaydu. Netijide, bu birxil qoruqchiliq rolini oynap, amérikada ishqa orunlishishqa tesir qilidu. Bu yene bir jehette trump hökümiti qiziqidighan bir nuqta. Shunga, xitay bilen bolghan munasiwetlerde kishilik hoquq heqiqeten diqqet qilishqa tégishlik bir amil».

B d t kishilik hoquq kéngishining 34‏-Nöwetlik yighini 27‏-Féwral bashlanghan idi. Her yili mushu pesilde chaqirilip kéliwatqan bu yighin az kem bir ay dawam qilip, 24‏-Féwral yépildi. Yighinda «démokratiye, kishilik hoquq we qanun bilen bashqurush», az sanliq milletler, medeniyet, iqtisadi we ijtimaiy heq-Hoquqlargha dair nurghun mesililer muzakire qilinghan hem bezi qararlar maqullanghan.

Kishilik hoquq kéngishining 24‏-Mart axirqi künlük yighinida bezi döletler otturigha qoyghan «démokratiye,kishilik hoquq we qanun bilen bashqurush» heqqidiki lahiyesi awazgha qoyulghan idi. Kishilik hoquq, ammiwi, siyasiy, iqtisadi, ijtimaiy, medeniyet we tereqqiyat hoquqini qoghdash heqqidiki bu lahiyege xitay, rusiye, pakistan qarshi chiqqan.

Xitay yighinda özining layihisini otturigha qoyup, d u q qatarliq qatarliq teshkilatlarning b d t munbiride pikir qilishini chekleshke urunghan bolsimu, biraq yighinda uning layihisi ret qilinghan idi. Xitay wekili jyang yingféng yighinda özining teklip layihisini tonushturghanda söz qilip, bezi bölgünchi teshkilatlarning b d t munbirige suqunup kirip, bölgünchi sözlerni qiliwatqanliqini ilgiri sürgen.

U: «yéqinqi yillardin béri bezi bölgünchi teshkilat we shexsler kishilik hoquq kéngishining munberlirige suqunup kirip, bölgünchi söz ibarilerni qilip, alaqidar döletlerning igilik hoquqi, zémin pütünlükige tajawuz qiliwatidu. Nurghun döletler buninggha diqqet qilmaqta we endishe qilmaqta. Biz ammiwi teshkilatlarning kishilik hoquq kéngishining xizmiti we qurulushigha qatnishishini qollaymiz. Biraq shuning bilen birge, bezi shexs we teshkilatlarning b d t nizamnamisige xilapliq qilishi, kishilik hoquq kéngishining munbiridin paydilinip, bölgünchilik meqsitini algha sürüshige qarshi turimiz», dégen.

Kishilik hoquq kéngishining bu yilliq yighinida gérmaniyediki «xeter astidiki xelqler jemiyiti»ning wekili d u q qa wakaliten söz qilip, xitay hökümitining uyghur rayonida kishilik hoquqni qattiq depsende qiliwatqanliqini shiddetlik tenqidligen. Xitay wekili uning sözini tosushqa urunghan bolsimu, biraq muweppeqiyetlik bolalmighan idi.

Kishilik hoquq kéngishining omumi bes munaziriside yene, gérmaniye wekili xitayni qattiq tenqid qildi. U, xitayda kishilik hoquqqa eng éghir tibet we uyghur rayonida xilapliq qiliniwatqanliqini agahlandurup, « pütün xitayda bolupmu tibet bilen shinjangda kishilik hoquqqa xilapliq qilish keng tarqalghan. Kishilik hoquq qoghdighuchiliri we adwokatlar daim xalighanche tutqun qilishqa we bashqa kishilik hoquq buzghunchiliqlirigha uchrap keldi» dégen.(Erkin)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: