Tarixchi Jastin Jéykobs: «Siyasiyonlarning Néme Dégenliki Emes, Néme Qilghanliqi Muhim!»

Amérikaliq yash tarixshunas jastin jéykobsning yéqinda neshr qilinghan tunji esiri «shinjang we hazirqi zaman xitay döliti» uyghurlar diyarining 1930- We 1940-Yillirining aldi-Keynidiki tarixiy weqelerge béghishlanghan. Aptor bu eserde kéyinki waqitlardiki uyghurlar diyarining ijtimaiy qurulmisigha tesir körsetken bir qatar tarixiy shexsler toghrisida mexsus toxtalghan bolup, oxshash bolmighan shexslerning oxshimighan tarixiy basquchlardiki oxshash paaliyetlirige alahide diqqet qilghan. Uning bilen bolghan söhbet jeryanida, aptor bu nuqtilar heqqide öz qarashlirini biz bilen ortaqlashti.

Jastin jéykobsning yéngi esiride nuqtiliq shekilde bayan qilinghan tarixiy basquchlarning biri 1930-Yillarning axirliri, 1940-Yillarning bashliri uyghurlar diyarida milliy azadliq heriketlirining nemunisi sheklide otturigha chiqqan xelq qozghilangliri dewridur. Buningda aptor bir qeder tepsiliy toxtalghan weqe 1933-Yilidiki qumul déhqanlar qozghilingi hemde mezkur qozghilangni basturush arqiliq uyghurlar diyaridiki birinchi nomurluq hökümdargha aylanghan, shundaqla kéyinki waqitlarda tarixshunaslar teripidin «jallat» dep teswirlengen shéng shiseyning hakimiyetni qolgha élishi, shu waqittiki dunyawi küch boluwatqan sowét ittipaqining shéng shisey bilen bolghan qoyuq siyasiy we iqtisadiy alaqisi qatarliqlardur.

Bu heqtiki söhbet jeryanida proféssor jastin, kommunizm lagéri halak bolghangha qeder «dunyadiki ézilgüchi milletlerning nijatkari» dep atilip kéliwatqan sowét ittipaqi we stalin hakimiyitining néme üchün öz milliy azadliqi üchün küreshke atlanghan uyghurlargha emes, belki uyghurlarning milliy azadliq kürishini basturushqa intiliwatqan shéng shiseyge maddiy we herbiy jehettin zor derijide yardem bergenliki heqqide toxtilip mundaq dédi: « shéng shisey hakimiyet béshigha chiqqanda, sowét ittipaqi nahayiti muhim bolghan bir tallash heqqide qarar chiqardi. Ilgiriki waqitlarda ruslarning shinjangni öz térritoriyesining bir qismi qiliwélish meqsiti yoq idi, ularning bu rayondiki asasiy nishani pul tépish, shinjangning tebiiy bayliqlirini qézish, shundaqla öz mehsulatlirining bu rayonda keng miqyasta sétilishini qolgha keltürüsh bolghan. Shunga ular bu jaygha hökümranliq qilishni oylashmighan, eksiche bu ishni xitaylargha tashlap bergen. Shunga yang zéngshin hökümranliq qilghan mezgillerde shinjang tinch bolghachqa ular arzu qilghanlirining hemmisini qilalighan, shunglashqimu ular bu halettin tolimu razi bolghan. Emma shéng shisey hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, shinjangda ichki urush sheklidiki yéghiliqlar ewj élishqa bashlidi. Bu bolsa sowét ittipaqining shinjangdiki iqtisadiy menpeetige biwasite tehdit saldi. Shunga ular mezkur rayonda tinchliq ornitalaydighan, shundaqla özlirining bu ölkidiki iqtisadiy menpeetlirige dostane muamile qilalaydighan xitay hökümdarining bolushini arzu qildi. Yene kélip bu hökümdar xitayning merkiziy hökümitige bek yéqin kishi bolup ketsimu bolmaytti. Undaq bolmighanda xitay hökümiti asanla bir bahaniler bilen sowét ittipaqini bu rayondin siqip chiqiriwétishning koyigha chüshetti. Chünki, sowét ittipaqining bu rayondiki iqtisadiy paaliyetliri xitay hökümitining közini qizartishi éniq idi. Mushu bir qatar amillar tüpeylidin shéng shisey neq ularning könglidikidek kandidat bolup chiqti: sowét ittipaqi shéng shiseyge yardem berse, u halda bu hökümdar shinjang ölkiside tinchliq ornitalaydu, u yene sowét ittipaqigha düshmenlik közide qarimaydu, sowét ittipaqimu özlirining iqtisadiy monopolluqini dawam ettüreleydu؛ shuning bilen birge, bu kishi ichkiridiki nenjing hökümitige qarammu bolup qalmaydu. Shuning üchün ular shéng shiseyni saq on yil herbiy, iqtisadiy we siyasiy yardem bilen temin etti.»

Söhbet jeryanida proféssor jastin shéng shiseyning sowét ittipaqi temin etken bu xildiki yardemler arqiliq öz hakimiyitini mustehkemligenliki, kéyin shéng shisey gomindang bilen birlishish yolini tallap, stalindin yüz örügendin kéyin, sowét ittipaqining ilidiki yerlik uyghurlarning qoralliq qarshiliq herikitige yardem bergenliki heqqide toxtaldi.

Biz uningdin atéizmliq idiye bilen chemberchas bilen baghlanghan, shundaqla herqandaq shekildiki diniy nopuzni ret qilidighan sowét ittipaqining néme üchün elixan töridek bir islam ölimasining «sherqiy türkistan jumhuriyiti» ning reislikini ötishige süküt qilghanliqi heqqide sorighinimizda, u mundaq dédi: «tarix betlirining tepsilatlirigha neziringizni aghdurghiningizda, tolimu qiziqarliq bolghan mundaq bir hadisini bayqaysiz: herqachan siyasiyonlarning éghzidin chiqqanliri bilen ularning qilghanliri pütünley bashqa-Bashqa nersiler bolup chiqidu. Derweqe shu waqittiki kommunizm dunyasi diniy mezmun bilen yughurulghan héchqandaq idéologiye yaki diniy étiqadning mewjut bolushigha yol qoymighan. Shuningdek kishilerning maarip terbiyisi alghan bolushi hemde «aqartish» basquchini bashtin kechürgen bolushini telep qilghan. Emma réalliqta bolsa sowét ittipaqi (bu yerdiki) kishilerning shu zaman sharaitida tolimu qoyuq bolghan diniy muhit ichide turuwatqanliqini bayqighan. Shuning bilen birge ular yene, özlirining siyasiy we iqtisadiy meqsetlirige yétishnimu nezerdin saqit qilmighan. Shuning üchün ular bu xil sharaitta yene ishlarni heddidin ashuruwétishkimu jüret qilalmighan, yeni ular bilen hemkarlashquchilarning dindar bolmasliqini yaki diniy sahening sirtidiki kishi bolushini telep qilishqa ajiz kelgen. Shuning üchün sowét ittipaqi ili qozghilingini qollashni qarar qilghan deslepki mezgillerde ular elixan törige oxshash dindar kishiler bilen hemkarlishishni xushalliq dep bilgen. Chünki ular elixan törini minglighan uyghur we qazaq qozghilangchilarni diniy teshwiqat hemde «ghazat» namida jeng sépige ekileleydu, dep qarighan. Emma ular (yeni sowét ittipaqi) elixan töre bilen menggülükke hemkarlishishni oylighini yoq. Chünki bu qozghilangning deslipide ular üchün siyasiy jehette qulayliq hemde paydiliq ish bolghan. Halbuki aridin birnechche yil ötkende, sowét ittipaqi elixan töridin yüz örüdi hemde tézdin exmetjan qasimini qollashqa ötti. Exmetjan qasimi unchilik dindar kishi emes idi, yene kélip bu kishi sowét ittipaqida maarip terbiyisi körgen uyghur idi. Ene shu teriqide exmetjan qasimi sowét ittipaqi terep hemkarliship ishleshte bir qeder rahet hés qilghan shexs bolup chiqti.»

Shuningdin kéyinki emeliyet, derweqe proféssor jastinning körsetkinidek bolghan bolup, 1955-Yili xitay hökümiti atalmish «shinjang uyghur aptonom rayoni» ni tesis qilghan. Shuningdin buyan her sahe mutexessisliri izchil halda uyghurlar diyaridiki mezkur aptonomiyening qeghez yüzidila mewjut bolup kelgenliki heqqide pikir qilip kelmekte.(Eziz)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: