Village Crackdown on ‘Illegal Religious Activities’ Nets Dozens of Uyghurs

2017-04-26
A map shows Yarkand county, Kashgar prefecture, in northwestern China's Xinjiang Uyghur Autonomous Region.

A map shows Yarkand county, Kashgar prefecture, in northwestern Uyghur Autonomous Region.

RFA

Dozens of ethnic Uyghurs from a small village in northwestern China’s Xinjiang region, including several sets of siblings, have been swept up in a recent crackdown on “illegal religious activities” after they attended lectures by unsanctioned imams, according to local officials.

 

 

At least 52 Uyghurs in Tomosteng township’s No. 2 village, in Kashgar (in Chinese, Kashi) prefecture’s Yarkand (Shache) county, have been arrested under related charges, the 140-household village’s party secretary Ablet Hekim told RFA’s Uyghur Service in an interview earlier this week.

 

590835-china-riots-xinjiang
Chinese Terrorist on The Street in Ürümchi 2009
Of those arrests, 39 were the result of a “recent” sweep by local authorities, Hekim said, adding that 35 are now in jail and the remaining four—all of whom are “unofficial imams” that the state does not recognize—have been sent for “political reeducation.”

The other 13 have been serving sentences “since previous sweeps during the 2000s,” according to the party secretary.

“This week we have handed down verdicts for 13 out of the 35 [now held in jail] and delivered the official notices to their families, door to door,” Hekim said.

Sentences for the 13 ranged from two-and-a-half to 10 years in prison.

“The 35 listened to ‘illegal religious sermons’ at least two times, because we usually only warn one-time listeners and let them go,” he said.

According to Hekim, the sermons did not contain any sensitive references to “dividing the country” or anti-government rhetoric often linked to unsanctioned religious activities.

“They were sentenced simply because they had listened to sermons by the unofficial imam Abdukerim at an unauthorized venue [outside of a government sanctioned-mosque],” he said.

Hekim provided RFA with a list of all 35 Uyghurs held amid the crackdown, as well as their ages.

Among the 35, three women—Buhelish Nur, Heyrinsa Ehmet and Patima Seyittursun—were punished for “inviting people to attend” the sermons, he said.

At least five sets of siblings were jailed as part of the recent sweep, including brothers Ahmat, Tursun and Imin Zayit, as well as sister and brother Nurimangul and Memet Talip.

“Ahmat Zayit’s family has no one of working age left at home, so there is no one maintaining their fields,” he Hekim said.

“His kids have been taken in by his nephew’s family.”

APTOPIX China Protest
2009-Ürümchi

 
Report of arrest

RFA obtained confirmation of the 52 arrests in No. 2 village while investigating a report published last week by exile Uyghur website Hoylam.com, which claimed that a 73-year-old Uyghur woman named Helchihan Hoshur was detained after making disparaging comments about Chinese policies during a “self-criticism” session in Tomosteng township’s neighboring No. 7 village.

Party secretaries from three different villages in Tomosteng township, including No. 3 village chief Qembernisa Hashim, were unable to confirm Hoshur’s detention.

“We do not have anybody like that—all the detainees in our village are males,” Hashim told RFA, without providing details about the detainees there.

“We would have recognized her, since we conduct a lot of political educational work with her family members.”

RFA was unable to confirm the identities of the male detainees from No. 7 village or the reason for their arrests.

China has vowed to crack down on what it calls religious extremism in Uyghuristan, and regularly conducts “strike hard” campaigns including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

While China blames Uyghur extremists for terrorist attacks, experts outside China say Beijing has exaggerated the threat from the Uyghurs and that repressive domestic policies are responsible for an upsurge in violence there that has left hundreds dead since 2009.

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Translated by Mamatjan Juma and Alim Seytoff. Written in English by Joshua Lipes.

 

 http://liberationschool.org/09-07-24-behind-urumqui-riots-in-china-html/
Advertisements

PEKİN KOMÜNİST HÜKÜMETİNE DOĞU TÜRKİSTAN HAKKINDA AÇIK UYARI!

PEKİN KOMÜNİST HÜKÜMETİ DOĞU TÜRKİSTAN POLITIKASINDAN ZARARLI ÇIKACAKTIR!

Uyghuristan Republik

PEKİN KOMÜNİST HÜKÜMETİ KÜRESEL GÜÇ OLARAK AKTİF ROL OYNAMAK İSTİYORSA, DOĞU TÜRKİSTAN’DA İNSANİ HAKLARA RİAYET, İNANÇLARA SAYGI GÖSTERMEK DURUMUNDADIR.

AKSİ TAKDİRDE BÖLGEDE DEVAM EDECEK VE KALICI HALE GELEBİLECEK “İSTİKRARSIZLIK ORTAMI”NDAN PEKİN HÜKÜMETİ ZARARLI ÇIKACAKTIR.

TİBET’TEN DOĞU TÜRKİSTAN’A YENİ ATANAN ÇİNLİ KOMÜNİST PARTİ GENEL SEKRETERİ’NİN UYGULADIĞI SERT TAVIRLARININ, “DEVLET TERÖRÜ”NDEN BİR FARKI YOKTUR!..

SÖZDE “ŞİNCANG UYGUR ÖZERK BÖLGESİ” HALK HÜKÜMETİ’NİN KOMÜNİST PARTİSİ GENEL SEKRETERİNİN BASKI VE YÖNLENDİRMESİYLE, UYGUR TÜRKLERİNE YÖNELİK, İSLAMİ İNANÇLARA YÖNELİK YAPILAN “KISITLAMALAR”, ANLAMSIZ “YASAKLAR” BÖLGEDE HUZURSUZLUĞUN DEVAMINA NEDEN OLACAK, GERİLİMİ TIRMANDIRACAKTIR…

HALBUKİ ÇİN ANAYASASI’NIN ÖZERK BÖLGELERLE İLGİLİ MADDELERİNE GÖZ ATILDIĞINDA, ÖZERL BÖLGE YASALARININ İLGİLİ MADDELERİ İNCELENDİĞİNDE; HAN (ÇİNLİ) OLMAYAN AZINLIK HALKLARA VE OTONOM BÖLGELERDEKİ HAKİM HALKLARA VE ONLARIN İNANÇLARINA, DİL VE KÜLTÜRLERİNE HER TÜRLÜ HAK VE HUKUK TANINMIŞ VE HATTA KORUMA ALTINA ALINMIŞ OLDUĞU GÖRÜLECEKTİR.

YAPILMASI GEREKENLER, ÇİN ANAYASASI’NDA VE BM İNSAN HAKLARI YASALARINDA YAZILIDIR. BÖLGEDEKİ KOMÜNİST PARTİSİ SEKRETERİNE TAVSİYEMIZ; KENDİ ANAYASASINA SADIK KALMASI VE ÖZERK BÖLGE YASALARINI GÖZDEN GEÇİRMESİ VE GERİLİME SON VEREN HOŞGÖRÜLÜ YAKLAŞIM SERGİLEMESİDİR..

1) Dini gerekçelerle halkımızın “Helal olmayan gıdaları” red etme hakkından mahrum edilmesi,
2) Dini gerrekçelere dayandırılarak kişilerin çocuklarına “isim verme” hakkına yasak getirilmesi,
3) Sigara, İçki gibi maddeleri kullanmayan vatandaşlarımızın bu tercihini dini gerekçelere dayandırılarak özellikle resmi dairelerde çeşitli cezalara tabi tutulması,
4) Han olmayan Müslüman memurlara iş performansını olumsuz etkilediği bahanesiyle “oruç yasağı” getirilmesi,
5) Vatandaşlarımızın Seyahat ve pasaport haklarına kısıtlama getirilmiş olması,
6) Yurt dışında öğrenim gören öğrencilerin eğitim hakkına kısıtlama getirilerek, özgürce eğitim-öğrenim tercihlerini kullanmalarına yasak getirilmesi,
7) Toplumun her kesiminden insanların adeta bir koyun gibi mecburi “beyin yıkama kampları”na gönderilmeleri,
8) Ailelerinin rızası alınmaksızın özellikle kırsal kesimden genç kızlarımızın Çin’in iç bölgelerindeki sanayi tesislerinde mecburi çalışmaya gönderilerek, ailelerin parçalanması,
9) Devlet memuru Müslümanların camilerde ibadet etmeleri, Kur’an okumaları veya dinlemelerine yasak getirilmesi,
10) Erkeklerin sakal bırakmasına, kadınların kapalı giyinmesine yasak getirilmesi,
11) Ay yıldızlı mavi veya kırmızı renkli tişörtlerin giyilmesine yasak getirilmesi,
12) Telefon ve mesaj çağrısında dini içerikli seslerin, melodilerin, ilahilerin olmasına yasak getirilmesi
13) Kur’an kurslarına, evlerde Kur’an-ı Kerim bulundurulmasına yasak getirilmesi,
GİBİ HER BİRİ TAMAMİYLE İNSANİ HAK VE HUKUKLARA AYKIRI MANASIZ “YASAKLAR” IN BÖLGEDEKİ GERİLİMİ ARTIRACAĞINI DÜŞÜNÜYORUZ…

“BAĞIMSIZLIK” ŞİARI İLE KURULAN DOĞU TÜRKİSTAN SÜRGÜN HÜKÜMETİ; HAK İHLALLERİNİN TAKİPÇİSİ OLACAKTIR. BİZ SÜRGÜN HÜKÜMET OLARAK, KURULUŞ AMACIMIZA UYGUN ŞEKİLDE DİPLOMATİK GİRİŞİMLERİMİZİ SÜRDÜRMEYE DEVAM EDECEĞİZ.

BU ÇERÇEVEDE, KONUYLA İLGİLİ OLARAK, MAYIS AYI İÇİNDE PEKİN’E RESMİ ZİYARET GERÇEKLEŞTİRECEK OLAN T.C. CUMHURBAŞKANI SAYIN ERDOĞAN’A “BİLGİ NOTU” TAKDİM EDİLECEKTİR. 25 NİSAN 2017

DOĞU TÜRKİSTAN SÜRGÜN HÜKÜMETİ
SÜRGÜNDEKİ DOĞU TÜRKİSTAN PARLAMENTOSU
ENFORMASYON DAİRESİ

26.04.2017  TÜRKİYE ISTANBUL  

Wetinige Qaytqan Roh: Merhum Hüsen Hesen Ependining Hayat Bayani

 Autori: Qutlan

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yillirida. 2013-Yili, gérmaniye.

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yillirida. 2013-Yili, gérmaniye.

RFA/Qutlan

2014-Yili 10-Ayning 31-Küni seherde awstraliyening sidnéy shehiride bir otluq yürek soqushtin toxtidi. Hayatiy boyi weten sewdasida ötken bir insan 62 yéshida bu alemdin ketti. Uning jismi yat tupraqqa kömülgini bilen uning rohi yiraqtiki wetinige qaytti.

Bu ot yürek insan muhajirettiki uyghur dewasining pidakarliridin merhum hüsen hesen ependi idi.

U 2013-Yili, yeni wapat bolushtin bir yil ilgiri dawalinish üchün yawropagha kelgen künliride radiyomiz ziyaritini qobul qilip özining hayat kechmishlirini qaldurghan idi. Rak hüjeyriliri merhumning yutqunchaq we nepes yoligha tarqighan bolghachqa, u söz qilishtin qiynilatti, emma merhum hayatining axirqi yillirida öz kechmishliridin eslime qaldurdi.

Merhum 62 yil ömür kördi. Emma uning hayatidiki untulmas kechmishler hélihem zamandashliri we muhajirettiki meslekdashliri teripidin yad étilmekte. Töwendiki bayanlar merhumning hayat waqtida qaldurghan awazliq eslimisige asasen retlendi.

«Hayat kechürmishlirimni sözleshtin ilgiri ailem we nesebim heqqide ikki éghiz qoshumche qilishimgha toghra kélidu. Bilishimche, méning ulugh bowilirimdin töre xoja dégen kishi 1852-Yilliri etrapida perghane oymanliqidiki nemengan shehiridin qeshqerge kélip olturaqlashqan iken. Kéyinche ular urush malimanchiliqi tüpeyli kélip chiqqan köch-Köchte yene perghane wadisigha qaytip, u yerdin ghuljigha kélip olturaqlashqan iken. Chong bowimiz töre xoja, uning ukisi böre xoja, uningdin kichiki xamush xoja iken. Xamush xojining nami 1864-Yili kuchada yüz bergen rashidin xoja qozghilingi heqqidiki matériyallarda tilgha élinidu. Bowilirimning ichide chongraq ish qilghini shu xamush xoja iken.

Xamush xojining imam xoja dégen oghli bolup, uningdin ikki oghul bolghan iken. Chongi arip xoja, kichiki hüsen xoja iken. Arip xoja sodigerchilik qilip rusiyening shemey, sankit-Pétirburg sheherliride turghan iken. Hüsen xoja qeshqer we ghuljida turghan iken. Hüsen xoja méning bowam bolidu.

Ghuljining qazanchi mehellisidiki qazanchi meschiti, özbék meschiti, özbék maziri we 1910-Yillarda herembaghda qurulghan doxturxana qatarliqlar imam xoja we hüsen xoja qatarliq bowilirimning nami bilen munasiwetlik.

Anam tereptiki bowam adil xoja bolup, ghuljida elixan töremler bilen tughqanchiliqi bar kishilerdin idi.

Dadam exmet xoja ailimizde aliy mektepkiche oqughan melumatliq kishi idi. U 1940-Yillardiki ili inqilabi we uning netijiside qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitide muhim xizmetlerni atquzghan kishi idi. Dadamning sözlep bérishiche, bizning aile sodiger ailisi bolghachqa, iqtisadiy asasimiz küchlük iken. Shunga milliy armiyege qoral sétiwélish ishida bir qétimda 3 ming tuyaq qoy hediye qilghan iken.

Uningdin bashqa, bizning aile jemetimizdin milliy inqilab mezgilide 16 kishi shéhit bolghan iken. Ularning ichide anamning chong akisi sedridin tagham herembagh urushida shéhit bolghan bolup, polkownik derijilik herbiy kishi iken. 1960-Yillarda ghuljida qebre yötkesh bolghanda men onnechche yashta idim. Chonglarning merhum sedridin taghamni öz ichige alghan 16 shéhit tughqinimizning qebrisini köchürgenliki hélimu ésimde.

Dadam 1950-Yillardin kéyin soda-Sanaet saheside xizmet qildi. Men 1952-Yili tughuluptimen. Emma 1956-Yilidin kéyin dadam ‹yerlik milletchi›, ‹burzhua unsur›, ‹riwiziyonizmchi›, ‹partiyege qarshi unsur› dégendek qalpaqlar bilen tartip chiqirilip körmigen küni qalmidi.

Hélimu ésimde, 1968-Yili ‹medeniyet inqilabi› taza ewjige chiqqanda qizil qoghdighuchilar anam bilen biz 6 balini öyimizning bir ashxanisigha solap qoyghan idi. Shu küni ular öyimizge bésip kirip, anamni sörep chiqip qattiq urup-Cheyleptu. Öyde yoshurup qoyghan altun-Kömüshlerni tapshur dep qattiq qiynaptu.

Anam shu qétimliq zerbidin kéyin 9 ay orun tutup yétip qaldi-De, axiri bu dunya bilen xoshlashti.»

(Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/husen-hesen-03142017165607.html?encoding=latin

Wetinige Qaytqan Roh: Merhum Hüsen Hesen Ependining Hayat Bayani-2

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axiriqi yilida (2013-Yili, gérmaniye)

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axiriqi yilida (2013-Yili, gérmaniye)

RFA/Qutlan

1950-Yillardin kéyin biz uchrighan külpetler, jümlidin «yerlik milletchilik» ke qarishi heriketler, sowét «réwiziyonizmchiliri» gha qarshi küreshler we «medeniyet inqilabi» ning boran-Chapqunliri yalghuz bizning ailining béshigha kelgen qismetler emes, belki pütkül uyghur xelqi duch kelgen pajielik kechmishlerdur.

Hazir oylap baqsam, xitay kommunist hökümiti mushu bir qatar heriketler arqiliq 1940-Yillardiki milliy inqilabtin taki «medeniyet inqilabi» ghiche bolghan ariliqta ösüp yétilgen bir ewlad yashlirimiz bilen milliy armiyidin qep qalghan péshqedemlirimizni dewr éqimidin siqip chiqiriwétishni pilanlighan iken.

Men 1960-Yilidin 1966-Yilighiche deslepte ghuljidiki özbék mektepni püttürdüm. Andin ghulja sheherlik 7-Ottura mektepke kirip uzaq ötmeyla jahan malimanliship, oqushtin toxtashqa mejbur boldum. Dadam tartip chiqirilip yiraqqa sürgün qilinghan we éghir emgekke sélinghan bolghachqa, shu yillarda kichik turupla turmushning éghirchiliqlirini kötürüshke mejbur boldum. Kanda bala ishchi bolup ishlidim, ashxanilarda kawapchiliq we lengpungchiliq qildim, gazir purchaq sattim. Ishqilip qilghili bolidighan ishlarning hemmisini qildim.

1970-Yili ailimiz boyiche ghulja shehiridin heydilip ghulja nahiyesige sürgün qilinduq. Men ghulja nahiyesining yéngitam yézisigha «ziyaliy yash» bolup chéniqishqa chüshtüm. Hayatimning newqiran chaghliri yézida harwa heydep, étiz ishi bilen ötti. Shu chüshkenche yéngitam yézisida 4 yil emgek qildim. Hayat gerche japaliq bolsimu, emma xelqimizning qoynida bu éghir künlerni ular bilen bille ötküzdüm. Yazghuchi zordun sabir bilen ene shu yillarda tonushtum. Uning yurti bostan yézisida uning bilen köpligen söhbetlerde bille boldum.

1974-Yili hayatimda burulush boldi. Men chüshken yézigha «poméshchik, bay déhqan we bay sodigerlerning baliliridin terbiyeleshke bolidighan namzat» körsitip bérishke bir san keptu. Teliyim kélip méni namzat qilip körsitishti. Shundaq qilip, shu yili men yézidiki emgek qilip turghan jayimdin shinjang uniwérsitétining matématika fakultétigha oqushqa keldim. Aliy mektep hayati manga ilimning qimmitini, kimlikimni we insaniy ghururni ögetti. Ustazlirim muhemmed abdulla, sawut mollaxun, abduraxman wekili qatarliqlardin aliy matématika öginipla qalmastin, belki weten, milletke bolghan milliy burch tuyghusinimu ögendim.

1979-Yili oqush püttürüp ghuljidiki ana mektipim-7-Ottura mektepke oqutquchiliqqa teqsim qilindim. Shuningdin tartip taki 1988-Yilining axiri awstraliyege chiqip ketküche bolghan ariliqta hayatimdiki eng menilik yillarni bashtin ötküzdüm. Bu xelqimizde ilim-Pen rohi, ilmiy tepekkur, milliy kimlik we millet hoquqigha bolghan tonush qayta oyghiniwatqan yillar idi. Ene ashu yillarda men pütün küchüm we zéhnimni oqutushqa qarattim. Taki wetendin ayrilghuche bolghan ariliqta nechche qarar toluq otturini püttüridighan oqughuchilargha sinip terbiyechisi boldum. Ularni bir-Birlep aliy mekteplerge uzattim. Yash bir ewladta ilmiy tepekkur we milliy tuyghuni oyghitish üchün tirishtim. Ene shu oqughuchilirimdin xéli bir qismini hazir dunyaning her jaylirida uchritalaymen. Bu méning hayatimda öz wetinimde öz perzentlirimizni terbiyilesh yolida ter tökken we uningdin iptixarliq hés qilghan eng untulghusiz künlirim idi.

1988-Yili 11-Ayda wetendin ayrilip awstraliyege keldim. Bu tallashning men üchün menggü öz wetinimge qaytalmaydighan «barsa kelmes yol» bolup qalidighanliqini u chaghda hés qilmighan ikenmen. Ghuljidiki ustazim abliz sayim men awstraliyege kelgendin kéyin manga bir parche xet yézip: «ghulja, dewrge qarshi isyan qilidighan bir oghlidin ayrilip qaldi» dégen idi.

Men 1980-Yillarda zordun sabir, abduréhim ötkür we turghun almas qatarliq ustazlarning eserliri arqiliq milletning teqdiri heqqide oylinishqa bashlighan idim. Kéyinche sirttiki erkin dunyada turup millitimiz üchün bir ish qilghili bolamdu-Yoq, dégen soal izchil türde kallamdin ketmidi. Shunga 1988-Yili kelgen bu pursette men qilche ikkilenmestin bu yolni tallidim. Yene biri, ailimizning xitay kommunistliridin körgen xorluqlirimu méni erkin dunyagha chiqip xelqimiz we yurtimiz üchün qoldin kélidighan herqandaq tirishchanliqlarni qilishqa ündigen idi.

Men ene ashu oylar bilen wetendin ayrildim!

(Dawami bar)

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/husen-hesen-03212017202244.html?encoding=latin

 

Wetinige Qaytqan Roh: Merhum Hüsen Hesen Ependining Hayat Bayani (3)

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.

RFA/Qutlan

1988-Yili 11-Ayning 7-Küni awstraliyening adélayd shehirige chüshtüm. Bu méning wetinimdin ayrilip, musapirettiki hayatimning bashlinishi boldi.

Men wetendin ayrilidighan yili ötkür ependining mundaq bir jümle sözini özidin anglighan: «weten mushundaq turuwermeydu. Bu weten haman özining kélechikini izdep tapidu. Haman bir küni özining eslige qaytidu. Shuning üchün weten-Xelqimizning silerdek yashlarning dunyaning jay-Jaylirida bu dewani anglitip turushigha éhtiyaji bar.»

Mana mushu bir jümle söz hélihem qulaq tüwimde jaranglap turmaqta. 1980-Yillardiki on yilliq hayat uyghur ziyaliyliri we serxillirigha özimiz heqqide, weten we milletning kélechiki heqqide eng chongqur derijide oylinish pursiti bergen idi. Elwette, men we méning idiyemmu ene ashu oyghaq dewrning mehsuli idi.

Awstraliyege keldim. Kélipla bu yerde dölet puqralirining öz wetini aldidiki mejburiyiti we döletning öz puqralirigha temin etken heq-Hoquqlirini öz közüm bilen kördüm, chüshendim. Hoquqsizliqning parlaq ötmüshi we milliy qediriyiti bolghan bizdek bir milletni yéqinqi yüz yil mabeynide qandaq bir échinishliq ehwalgha chüshürüp qoyghanliqini yenimu chongqur derijide hés qildim.

Men yash bolghachqa bu eldiki ewzel ijtimaiy parawanliqqa tayinip bikar yürüshni xalimidim. Awstraliyening qoy göshi mehsulatliri köpligen musulman ellirige éksport qilinghachqa, bu sahediki shirketlerning musulman xizmetchilerge éhtiyaji bar iken. Shunga bu pursetni gheniymet bilip, imtihan bérip kirdim. Uzaq ötmey xizmetke qobul qilinip, adélayd shehiridin 270 kilométir yiraqliqtiki qoy göshi éksport shirkitining qushxanisigha ishqa chüshtüm.

Qushxana intayin zamaniwi esliheler bilen yasalghan xelqara ölchemdiki orun idi. Men musulman ellirige éksport qilinidighan halal qoy göshi qushxanisida qoy boghuzlidim. Künde 3 ming qoyni boghuzlap, halal ikenlikige imza qoyup ötküzettim. Bu yerde shu ishligenche 4 yil bérilip ishlidim. Pulmu taptim. Kéyinche maashi uningdinmu yuqiriraq shirketke yötkeldim.

Wetende galstuk taqap 10 yil ependichilik qilghan hüsen ependi emdilikte qoligha pichaq tutup, qoy boghuzlaydighan kespiy qassap bolup qalghan idi. 4 Yildin kéyin adélayd shehirige qaytip keldim.

Bu yerde payatlash kespini öginip paraxot yasash zawudining bir séxigha ishqa kirdim. Bu 1990-Yillarning bashliri idi.

Shu yilliri sabiq sowétlar ittipaqining yimirilishidek tarixiy muqerrerlikning signalliri chélinishqa bashlidi. Sowét ittipaqi boyiche aldi bilen baltiq déngizi boyidiki éstoniye, latwiye we litwa qatarliq 3 dölet musteqilliq élan qildi. Andin bashqa ittipaqdash jumhuriyetlermu arqa-Arqidin musteqilliq jakarlidi. Del shu peytlerde qelbimge sighmighan bir hayajan bilen wetenge qayttim. Ghuljida bir mezgil turup, andin qorghas éghizi arqiliq özbékistangha bardim.

Halbuki, musteqilliq jakarlanghan bolsimu, lékin özbékistanda men tesewwur qilghandek bir xil hayajan yaki milliy iptixarliq keypiyatini hés qilalmidim. Tashkenttiki künlirimde teliyimge bir chong yighilish boldi. Yeni xarjidiki (chetellerdiki) özbék muhajirliri bilen özbékistan parlamént ezaliri qatnashqan bir chong söhbet yighini boldi. Seudi erebistan, amérika, türkiye qatarliq döletlerdin kelgen 30 nechche özbék muhajiri bilen özbékistan parlaméntining yüzligen ezaliri yighingha qatnashti. Men yighinda söz qilghan hökümet kattiliri, parlamént ezaliri we özbék muhajirlirining sözliridin héchbir tutamgha chiqqudek yéngiliq hés qilalmidim. Seudi erebistandin kelgen muhajirlar özlirige yer-Jay bérilish toghriliq, amérikidin kelgen özbék muhajirliri soda-Tijarette hemkarlishish heqqidiki tekliplirini otturigha qoydi. Men ariliqta yighin reisige baghaqche chiqirip söz qilishni telep qildim. Ijazet bérildi.

Men sehnige chiqipla: «siz, musteqil emessiz!» ‏ dep söz bashlidim. Hemme heyran bolup manga qarashti. Men sözümni dawamlashturdum‏ : «birinchi, men bügün bu sorunda özlirini parlamént ezasi-Députat dewatqan erbablarning sözliridin hörlük we musteqilliq tuyghusini körmidim. Raziqip kütken musteqilliq, yeni bir hör wetenning özige özi xoja bolushi bundaq keypiyatta bolmaydu. Ikkinchi, bu wetenning bir parchisi, yeni eng yéqin qoshnisi we qérindishi bolghan uyghur xelqi musteqil bolmay turup, silerni heqiqiy musteqilliqqa érishti déyelmeymen. Chünki, yéqinqi yüz yillar mabeynide, yeni xitay 1884-Yili wetinimizning namini ‹shinjang› dep özgertkendin buyan, uyghur xelqi öz köksini qalqan qilip hörlük üchün küresh qilip keldi. Mundaqche éytqanda, uyghur xelqi xitayning ottura asiyagha bolghan tehditini tosup kéliwatidu. ‹Ghunijinning béshigha kelgen kün mozayning béshighimu kélidu› dégendek, egerde uyghur xelqining öz erkinliki yolidiki küreshliri xitayni tutup turmisa, silerning halinglar bizningkidinmu better bolatti. Özbékistanda bügün ahalining aran 15 pirsenti rus turup, bu yerdiki parlamént ezaliri ependilerning 80 pirsentining xotunliri rus iken…»

Yighin riyasetchisi shuan söz qilishimni cheklidi. Bu yighinda kerimofning özimu bar idi. Uning xotunimu rus bolghachqa, belkim gépim uningghimu yaqmighan bolushi éniq idi. Pestikiler chawak chélip méning dawamliq sözlishimni telep qilghan bolsimu, emma dawamliq sözleshke ruxset bermidi. Etisidin bashlap bu sözüm özbékistandiki radiyo, téléwiziye we gézitlerde bésilip muxbirlar bes-Beste méni ziyaret qilishqa bashlidi. Öktichi partiyelerdin ‹erk partiyesi› ning bashliqi muhemmed salih, ‹milliy birlik partiyesi› ning bashliqi polat qadiri qatarliq kishiler méni izdep sözlishishke bashlidi. U chaghlarda téléwiziyeler téxi jumhuriyetler boyiche ayrilmighan waqitlar bolghachqa, bu sözümni qazaqistandikilermu, hetta qorghastikilermu anglaptu.

Shu teriqide özbékistanda 4 aydek sayahet we ilmiy ziyarette bolup, axiri qorghas arqiliq ghuljigha qayttim. Epsuski, qorghas éghizida xitay saqchiliri méni wetenge kirgüzmidi.

(Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/sadaqet-tayiqi-03282017162307.html/husen-hesen-03282017163209.html?encoding=latin

 

Wetinige Qaytqan Roh: Merhum Hüsen Hesen Ependining Hayat Bayani (4)

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.

RFA/Qutlan

Özbékistandin qaytip, qorghas éghizigha kelginimde tamozhnidiki xitay saqchiliri méni ghuljigha kirgüzmidi. Keynimge qaytip udul moskwagha bardim. U yerdiki awstraliye elchixanisidin xet élip, qayta xitayning moskwada turushluq elchixanisigha kirdim. Chünki qolumdiki awstraliye pasportida xitayning wizisi bar idi. Ular chégradin kirsem bolidighanliqini éytishti. Shundaq qilip, ikkinchi qétim qorghas éghizigha kélip chégradikiler bilen zakonlashtim. Ulardin moskwagha bérip kélishte ketken yol chiqimlirim üchün 3000 amérika dolliri tölem bérishni telep qildim. Bu sabiq sowétlar ittipaqi parchilinishning aldi-Keynidiki waqitlar bolghachqa xitay biraz éhtiyat qilidighan waqitliri bolsa kérek. Axiri telep qilghan tölemni bérip, méni ikkinchi qétim chégradin kirgüzdi.

Sirtqa chiqsam, bizning suderwazidiki mehellimizde olturidighan tashmemet dégen kishi bolidighan. U kishi aldimgha kélip: «hüsen ependi, sizni biz alghach kéteyli,» dédi. Menmu ularni qorghas éghizigha birer méhmanni uzitip kelgen bolsa kérek, dep oylap mashinisigha chiqtim. Nedin biley, ular eslide ghulja sheherlik dölet xewpsizliki idarisidin méni alghili chiqqan kishiler iken. Méni udul ili méhmanxanisigha élip bérip, bir yataqta birqanche saet soraq qildi.

Ular méning özbékistandiki pütün paaliyetlirimni bilidighanliqini, muhajir bolghanliqim üchün bu qétim étibar bérip chégradin kirgüzgenlikini, lékin wetende peqetla ikki hepte turalaydighanliqimni, bu jeryanda herqandaq ijtimaiy paaliyet sorunlirida söz qilsam bolmaydighanliqini agahlandurup qoyup berdi.

Ghuljida birqanche kün turup uruq-Tughqan we dost-Buraderler bilen körüshkendin kéyin hökümet tereptin köz-Qulaq bolidighan kishiler méni ürümchige apirip, dölet xewpsizliki nazaritige ötküzüp berdi. U yerdin polat isimlik uyghur bala manga mesul bolup, muhajirlar méhmanxanisigha orunlashturdi-De, bir heptidin kéyin béyjingghiche bille bérip, méni awstraliyege yolgha séliwetti.

Awstraliyege qaytip kelsem, adélayd shehiridiki jamaet millet ayrimisi boyiche jemiyet qurushqa bashlaptu. Ilgiri tatarlarning bir jemiyiti bar idi. Emdilikte bu yerdiki birqanche aililik özbéklerni asas qilip awstraliye özbék jemiyiti quruluptu. Exmet igemberdi reis, özbéklerdin biri muawin reis boptu.

Men béripla bundaq ushshaq milliy ayrimiliqni asas qilip, jamaetni bölidighan we millet ayrimisi boyiche öz aldighan jemiyet qurush ishigha qarshi turdum. Chünki musteqilliqning upuq siziqida turuwatqan ottura asiya jumhuriyetliride, bolupmu özbékistandiki serxiller arisida qaytidin türkiy xelqler ittipaqi qurush we türkchilik idéologiyesini turghuzush idiyisi oyghiniwatqan iken. Bu hal mangimu küchlük tesir qilip, dawa yolumda we idiyemde tüptin özgirish bolghan idi.

Harmay-Talmay chüshendürüsh we teshwiqat élip bérish netijiside axiri özbék jemiyiti emeldin qaldurulup, uning ornigha awstraliye türkistan jemiyitini qurduq. Exmet igemberdi yene reis boldi. Menmu jemiyetning heyet ezasi we teptishlikige saylandim. Bu jemiyitimizde uyghurlarmu, özbéklermu, tatarlarmu bar idi. Bir öylük qazaq bilen bir öylük qirghizmu bar idi. Pütün paaliyetlirimiz, héyt-Bayram, toy-Tökün we nezir-Chiraghlirimiz bille idi. Aridin bir ikki yil ötüp shexsiy munasiwetlerdiki ziddiyet tüpeyli axiri bu jemiyitimiz tarqilip kétish girdabigha bérip qaldi.

Bu yillarda men nikahidin ajrishish, yalghuzluq we jemiyet ishlirimizning köngüldikidek bolmasliqi qatarliq bir qatar bésimlar ilikide chüshkünliship kettim….

Kéyin adélayd shehiridin ayrilip sidnéyge köchüp bardim. U yillarda sidnéyda bizning jamaitimiz yoq déyerlik idi. Bari-Yoqi birqanche aililik uyghur idi. Men bu yerde yéngi hayatimni qayta bashlash, chüshkünlüktin qutulush, igilik tiklep mewjut halitimni özgertish hemde weten we millet aldidiki burchumni ada qilish üchün tirishtim.

Shu yillarda sidnéydiki birqanche öylük qérindashlarni jem qilip, awstraliye uyghur jemiyitini qurdum. Chünki ilgiriki türkistan jemiyitimiz parchilinip, uyghur, tatar, özbék we bashqa türkiy tilliq muhajirlarni toplap bir gewdige uyushturush mumkin bolmay qalghan idi. 1997-Yili 5-Féwral ghulja qirghinchiliqi yüz bérip, chetellerdiki pütün qérindashlarni tewritiwetti. Biz shu yili 2-Ayning 21-Küni sidnéyda xitaygha qarshi namayish ötküzmekchi bolduq.

Sidnéyda olturaqlashqan uyghurlar köp bolmisaqmu, lékin derhal heriketke kélip namayish teyyarliqini jiddiy élip barduq. U chaghlarda hazirqidek teyyar bayraqlirimiz bolmighachqa, ay-Yultuzluq bayraq, lozunka, teshwiqat waraqchisi qatarliqlarning hemmisini özimiz yasap chiqtuq. Oylimighan yerdin shu yili 19-Féwral küni déng shyawpingning ölgenlik xewiri tarqaldi. Biz namayish qilip, sidnéydiki xitay konsuli aldigha toplinishimizgha herqaysi dölet wekillirining xitay elchixanisigha déng shyawpingning ölümi munasiwiti bilen gülchembirek teqdim qilish paaliyitige duch kélip qalduq.

Men qolumgha kanay élip sözlewatimen, yighlawatimen, xitaygha qarshi shoar towlawatimen… sözlirimni neq meydanda 3 kishi inglizchigha terjime qilip anglitip turdi. Bizge yardem qilghanlarning ichide türk qérindashlarmu, bizning wetenge bérip uyghurche öginip kelgen awstraliyeliklermu bar idi. Namayishimiz ewjige chiqip hemmisining diqqitini qozghidi. Xitay konsulxanisining aldidiki gülchembirek teqdim qilish murasimi bizning namayishning süren-Chuqanliri ichide qaldi. Nechche ming kishi yighilip namayishni kördi. Hetta beziliri sépimizge qoshulup bizge medet berdi. Bu awstraliyediki uyghurlar hayatida élip bérilghan tunji qétimliq tesiri zor bolghan bir meydan xitaygha qarshi namayish idi.

Awstraliyediki 3 chong téléwiziye qanili, herqaysi radiyo we gézitlerning muxbirliri neq meydandin xewer tarqatti. Déng shyawpingning ölümi munasiwiti bilen élip bérilghan sidnéydiki diplomatik resmiyetler we xelqara siyasiy hawadin bu qétim ünümlük paydilanduq. Eslishimche, bu qétimliq namayishimiz eyni yillardiki gherb dunyasida tesiri zor bolghan namayishlarning biri bolup qaldi….

Shu yillarda yene dunya uyghur yashliri qurultiyi, dunya uyghur qurultiyi bolup ötti. Hemmisige bérip qatnashtim. Chetellerdiki siyasiy paaliyetlirimiz janlinishqa bashlidi. Awstraliyediki jamaitimizmu yildin-Yilgha zoraydi.

1999-Yili men türkiyege bardim. Bu yerde eyni waqitta men ghuljida oqutqan oqughuchim gülbostan bilen uchrashtim. Teqdir bizni bir kémide méngishqa buyruptu. Gülbostan bilen toy qilip yéngi hayatimni bashlidim. Gülbostanning awstraliyege kélishi we ikkimizning yéngi hayatimizni bashlishimiz manga zor teselli we medet berdi. Men pütün küchüm bilen bir tereptin özüm qurghan qurulush shirkitimni rawajlandurdum, yene bir tereptin siyasiy dawa yolida paaliyet élip bardim. Birqanche yilliq tirishchanliqtin kéyin shirkitimiz tereqqiy qilip, birqanche milyon awstraliye dolliri meblighi bolghan bir shirketke aylandi. Iqtisadiy jehettin sharait hazirlanghandin kéyin elwette weten ichidiki maarip ishlirigha, xeyr-Éhsan ishlirigha her xil yollar bilen yardem qilduq. Chetellerdiki uyghur teshkilatlirigha, jümlidin dunya uyghur qurultiyining her xil paaliyetlirigimu qolimizdin kélishiche yardemde bolduq.

Omumen, wetinimning bir sadiq oghli bolushtek bash tartip bolmaydighan mejburiyitim aldida tinimsiz chaptim… chong ish qilalmighan bolsammu, emma hayatimni bihude ötküzmigenlikimni, imkaniyitimning bariche tiriship-Tirmiship yol izdigenlikimdin xushalmen….

(Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/husen-hesen-04042017154809.html?encoding=latin

Wetinige Qaytqan Roh: Merhum Hüsen Hesen Ependining Hayat Bayani (5)

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.

Merhum hüsen hesen ependi hayatining axirqi yilida. 2013-Yili, gérmaniye.

RFA/Qutlan

Weten we milletke xizmet qilishni könglige pükken bir insan wetini we millitige xizmet qilishning herqandaq pursitini qoldin bermeydu, elwette.

Bir peyshenbe küni idi. Sidnéyning obén dégen rayonigha bardim. Bu yerde xuddi istanbulning sultan ehmed jamesige oxshash heywetlik sélinghan bir türk jamesi bar idi. Kishiler uni obén jamesi dep ataytti. Bu yerde türk fédératsiyoni (türk birliki) dégen chong bir teshkilatning ishxana binasi bar idi. Bina aldidiki qatar bayraq xadilirigha awstraliye, türkiye, ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan qatarliq döletlerning bayraqliri ésiqliq turatti. Her qétim bu bayraqlarni körginimde ichimde bir türlük ümid, bir türlük ökünüsh we hetta bir türlük hesetke oxshap kétidighan tuyghular peyda bolup, méni qiynaytti. Némishqa bizning ay-Yultuzluq kök bayriqimiz mushu bayraqlar qataridin orun alalmaydu, dep öz-Özümge soal qoyattim.

Shu küni obéndiki türk jameside namaz oqup bolup, türk birliki teshkilatining xizmet binasigha yene bardim. U yerde xizmet qilidighanlar bilen tonush idim. Heptide birer qétimdin uchriship, parangliship turattuq. Men qaytidighan chaghda bina aldidiki qatar bayraqlargha qarisam, ezerbeyjanning bayriqi shamalda titilip, yirtilip kétiptu. Uni héchkim yéngigha almashturup qoymaptu. Kallamgha bir xiyal kélip qaytip kettim.

Shu küni yérim kéchide özüm yalghuz bu yerge keldim. Ezerbeyjanning yirtilip-Titilip ketken bayriqini éliwétip, uning ornigha özimizning, yeni sherqiy türkistanning ay-Yultuzluq kök bayriqini ésip qoyup kettim.

Etisi chüshke yéqin kélip qarisam, bizning kök bayriqimiz bashqa bayraqlar qatarida jewlan qilip turuptu. Xushal bolup, resimge tartiwaldim. Héchkim buninggha diqqet qilmaptu. Menmu héchkimge tinmidim.

Shundin kéyin künde kélip bayraqqa qaraymen. Bayriqimiz öz jayida, shundaq chirayliq lepildep, jewlan qilip turghan. Bashqilar diqqet qildimu-Yoq, buni bilmidim, emma ay-Yultuzluq kök bayriqimizning bashqa bayraqlar bilen bir qatarda türk birliki teshkilatining binasi aldida lepildishi manga zor teselli boldi.

Shu teriqide bir hepte ötüp, yene jüme boldi. Yene burunqidek obéndiki jamege bérip jüme namizi oqudum. Namazdin kéyin bir ashxanida tamaq yep oltursam, téléfonum jiringlap qaldi. Alsam, türk birlikidin keptu. Ular méning qeyerde ikenlikimni sorap, «mumkin bolsa tézrek kelsingiz, muhim bir ish bar idi,»-Dédi. Men udulla türk birliki binasigha bardim. Qarisam, bayriqimiz yene öz jayida lepildep turidu. Bina ichige kirip, ularning zaligha kirsem bir top kishi jiddiy qiyapette méni saqlap olturghan iken.

Ularning ichide türkiyening sidnéyda turushluq bash konsuli we uning katipi, obén sheherlik hökümetning bashliqliq wezipisini ötewatqan barbara dégen ayal, türk birliki teshkilatining reisi tursunjan öner, ezerbeyjan jemiyitining reisi imaniddin, türk medeniyet kulubining bashliqi béshir qarasu we ikki neper xitay bar bolup jiddiy qiyapette olturuptu.

Könglüm bir ishni tuyghandek bolup, körsetken orunda olturdum. Türk konsuli söz bashlap, «bu yer türk birliki teshkilatining orni. Bu yerde qanun boyiche peqet b d t gha eza döletlerning, yeni qanunluq tizimgha aldurulghan döletlerning bayriqi ésilidu. Nechche kündin buyan bu yerge sherqiy türkistanning bayriqi ésilip qaptu. Bu ishtin sizning xewiringiz barmu-Yoq, bilmiduq. Mumkin bolsa bayraqni öz qolingiz bilen éliwetken bolsingiz!»-Dédi. Uningdin kéyin barbara xanim sözlidi. Tursunjan ependi sözlidi. Ular: «biz sizni chüshinimiz. Shundaq bolsimu belgilime boyiche bayraqni éliwetken bolsingiz,»-Déyishti.

Men ulargha: «bolidu. Awstraliye démokratiyini himaye qilidighan bir qanuniy dölet. Men awstraliye girazhdani. Elwette qanun boyiche ish körimen. Emma méning bu yerde bilmekchi bolghinim, bu ikki xitay zadi kim? ular néme sewebtin bu yerde olturidu?»-Dep soal qoydum.

Andin obén sheherlik hökümetning bashliqi barbara xanimgha mundaq dédim: «bu yer awstraliye. Menmu awstraliye puqrasi. Eger qanungha xilapliq qilghan bolsam, méni chaqirip özüm bilen sözlishishinglar kérek idi. Emma bu yerde xitay konsulxanisining ademlirige néme bar? awstraliyeni siz bilen mendek awstraliye puqraliri bashquramdu yaki xitay konsulxanisi bashquramdu?!»

Men ghezep bilen sözlidim, héliqi ikki xitayni anglisun dep inglizche sözlidim, hetta achchiqimda ularni tillapmu saldim. Men ulargha: «egerde méni mushu ikki xitayning aldida bayraqni al désenglar, aldi bilen méni ashu bayraqning astigha kömünglar, bolmisa bayraq élinmaydu!» dédim-De, ornumdin des turup chiqip kettim.

Arqamdin tursunjan bilen imaniddin ikkisi yügürüp chiqip, méningdin özre tilidi we bir qehwexanigha kirip qehwe ichtuq. Yérim saetkiche ularning sewrchanliq bilen chüshendürüshliri netijiside achchiqim bésildi. Türk birlikige qaytip barsaq, héliqi ikki xitay kétiptu. Bashqilarmu tarqiliptu. Biz amalsiz ay-Yultuzluq kök bayriqimizni chüshürüp, uning ornigha ezerbeyjanning yéngi bir bayriqini chiqirip qoyduq. Bu weqe hazirghiche ésimdin chiqmaydu.

Shuningdin kéyin yene nurghun paaliyetlerni élip barduq. 2009-Yili ürümchide dunyani zilzilige keltürgen «5-Iyul weqesi» yüz berdi. Shu yili séntebir ayliri bolsa kérek. Dunya uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysadin manga téléfon keldi. U méning salametlik ehwalimni sorap bolup, bir jiddiy ish bilen téléfon qilghanliqini, wiyétnamda hazir 20 nechche qérindishimizning yoshurunup turghanliqini, ularning ‹5-Iyul weqesi› din kéyin yoshurunche wiyétnamgha qéchip chiqqanliqini, ehwalining intayin xeterlik ikenlikini éytti. U téléfonda mumkin bolsa méning wiyétnamgha bérip, wetendin qéchip chiqqan qérindashlarni 3-Bir bixeter döletke chiqiriwétishke yardem qilishimni soridi.

Méning bundaq jiddiy peytte bu ishqa yaq déyishke qandaqmu tilim barsun!? doxturlar 2008-Yili 11-Ayning 28-Küni manga «qizilönggech raki» dep dep diagnoz qoyghan idi. Opératsiyedin kéyin, taki yérim yilghiche qorsiqimdin neyche ötküzüp shuning bilen ozuqlanghan idim. Qorsiqimdin ötküzülgen yene bir neychide qizilönggichimge yighilghan qan-Yiringlar mangdurilatti. Salametlikim kündin-Künge yamanliship kétiwatqan bolsimu, lékin dolqun eysagha «men baray» dep keskin jawab berdim.

Men awstraliye uyghur jemiyitining reisi bolup wezipe ötewatqan memtimin ela bilen bu qétimliq seperning teyyarliqi we pilanini tüzduq. Méngishtin awwal awstraliyediki wiyétnamliq tonushlirimni izdep, ular arqiliq wiyétnamdiki yerlik ademlerning téléfon nomurini aldim.

Shundaq qilip, nimjan halitim bilen wiyétnamgha uchtum. Xujimin shehirige yétip barghandin kéyin dolqun eysa manga bergen téléfon nomuri boyiche, sheher sirtidiki bir bananzarliqta yoshurunup turghan qérindashlarni taptim.

(Dawami bar)

 

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/husen-hesen-04182017134155.html/story_main?encoding=latin

 

Wetinige Qaytqan Roh: Merhum Hüsen Hesen Ependining Hayat Bayani (6)

 

Awstraliyidiki uyghur mötiberliridin hüsen hesen ependi

Awstraliyidiki uyghur mötiberliridin hüsen hesen ependi

RFA/Ekrem

Men wéytnamning xujimin shehirige chüshkendin kéyin taksi bilen déyishken jaygha bardim. Bu yer sheherdin yiraqraq bolghan bir yéza bolup, 3 neper qérindishimiz bananzarliqta yoshurunup turghan iken. Yétip  bérishimgha ular bananzarliqtin chiqip méning bilen körüshti.

Men bu 3 neper qérindishimni bazar bolidighan bir jaygha taksi bilen élip bardim. Bu yerde ulargha sayahetchiler kiyidighan kiyim-Kéchek, qara közeynek, keyme chach qatarliq nersilerni aldim.

Ular eslide qeshqer, mekit we xotende tughulghan yashlar bolup, «5-Iyul weqesi» din kéyin yoshurunche qéchip chiqqanlar iken.

Men awstraliyediki wéytnamliq tonushum bergen héliqi téléfon nomurigha téléfon qildim hemde yardem telep qildim. U kishi taksichi bilen sözliship, bizni özi turghan jaygha élip bérishni tapilidi. Biz bérip körüshtuq. Uningdin méhmanxanidin yataq élishimizgha we musulmanche ashxana tépishimizgha yardem bérishini telep qilduq.

U kishi bizni shu etraptiki bir méhmanxanigha bashlap bardi. Méhmanxana xojayini bilen körüshüp bizge üstünki qewettin yataq achturup berdi. 3 Balining héchqandaq qanuniy resmiyiti, yeni pasport yaki kimliki bolmighachqa, yataqni méning ismim bilen tizimlattuq. Méhmanxanidikilerge biraz pul qoshupmu berdim. Yataqqa orunliship bolup, héliqi kishi bizni yéqin etraptiki hindistanliq musulmanlar achqan «taj-Mahal résturani» dégen musulmanche ashxanigha bashlap bardi. Tamaqlanduq. Men bixeterlikni közlep ashxanidikilerge etidin bashlap tamaqni méhmanxanigha apirip bérishni orunlashturdum.

Shu küni kechte méhmanxanida men bu 3 qérindishim bilen tepsiliy paranglashtim. Ular özlirining qandaq jeryanlar bilen wéytnamgha qéchip chiqqanliqini sözlep berdi.

Ularning déyishiche, ularning hemmisi 2009-Yili ürümchide yüz bergen «5-Iyul weqesi» ning shahitliri iken. Shu küni kéchidiki qirghinda ular ürümchining melum bir yéride yoshurunup yétip hayat qaptu. Üchinchi küni kéchisi, yeni 7-Ayning 7-Küni yoshurunghan jayi saqchilar teripidin axturulghachqa yene qéchip, döngköwrüktiki tarchuq kochilardin ötüp kétiwatqanda bir uyghur momay ularni öyige bashlap kirip yoshurup qoyidu. Ular ücheylen bu öyde taki 8-Ayning otturilirighiche yoshurunup yatidu. Shu kochidiki yene bir öyde yene 4 neper uyghur bala yoshurup qoyulghan iken. Bu wijdanliq we aqköngül kishiler bir amallarni qilip bu ikki ailide yoshurunup yatqan balilarni axiri xitay ölkilrige yoshurunche yolgha salidu.

Ular 7 kishi shu qachqanche yünnenge baridu. Yünnendin gwangshi arqiliq wéytnamgha tawuz toshurydighan kichik paraxotlargha pul bérip yoshurunche wéytnamning xujimin shehirige bériwalidu. Bu yerde ular dunya uyghur qurultiyining torigha kirip, dolqun eysa bilen alaqilishidu hemde özlirining wéytnamgha qéchip chiqqanliqini bildüridu. Dolqun ikkinchi küni bu ishni manga uqturidu. Halbuki, biz ular bilen xewerliship uzaq ötmey ular yoqap kétidu. Téléfonimu üzülüp qalidu.

Bu del 9-Ayning ichi bolup, ularning hemmisi shu künlerde wéytnam saqchiliri teripidin tutqun qilinip, xujimindiki chégradin qanunsiz kirgenlerni tutup turush ornigha qamiwétilidu. Yette kishidin alteylen biraqla tutulidu, biri hajetxanigha kétip qélip qutulup qalidu. Emma shu kündin étibaren uning iz-Dériki yoqilidu.

Ular alteylen xujimindiki tutup turush ornida 33 kün yatidu. Bu jeryanda wéytnam saqchiliri xitay terep bilen alaqiliship, ularni xitaygha qayturush resmiyetlirini béjiridu. Emma ulargha: «biz silerni xitaygha qayturup bermeymiz, saqlap turunglar!» dep yalghan sozleydu.

Özlirining hayati xewep astida qalghanliqini, uzungha qalmay xitaygha qayturulidighanliqini sezgen balilar öz-Ara meslihetliship: «hemmimiz bu yerdin qéchip chiqip kételmeymiz. Shunga arimizdin 3 kishi bolsimu qéchip chiqip, bizning ehwalimizni dunya jamaetchilikige yetküzsun,» dep qarar alidu. Axiri 33-Küni kéchisi chek tashlash arqiliq qachidighan kishiler békitilip, qalghanlar ularni qachurushqa yardemlishidu. Shundaq qilip ulardin ücheylen tutup turush ornidin qéchip chiqip, xujimin etrapidiki bananzarliqta men bilen körishidu.

Men ularning hékayisini anglap bashqiche bir adem bolup qaldim. Ularning erkinlik üchün töligen bedelliri we pidakarliqliridin ajayip tesirlendim.

Etisidin bashlap ularni qutuldurushning yolliri üstide izdendim. Wéytnam paytexti xanoyda b d t musapirlar mehkimisining siyasiy iltija ishxanisi bar iken. Uning adrésini memtimin ela tordin tépip ewetip berdi.

Shu ariliqta  xristiyan murtlirining iltija ishlirini qilidighan engiliyelik jim dep birsi peyda bolup, méning bilen körüshti. Men uni gollandiyede échilghan dunya uyghur qurultiyining bir yighinida körgen idim. U manga wéytnamgha qéchip chiqqan uyghurlarni qutuldurush üchün kelgenlikini, özining dunya pasporti hazirlap ularni wéytnamdin élip chiqip kételeydighanliqini, buning üchün méning pul bérishimni soridi.

Men uningdin: «kim séni bu yerge ewetti?» dep sorisam, bir patman chek basmaydighan chüshendürüshlerni berdi. Chünki wéytnamgha qéchip chiqqan uyghur balilarning ishini dolqun eysa, men, memtimin ela we bashqa sanaqliq birqanchila kishi bilettuq. Bu toghriliq héchkimge éghiz achmighan iduq. Men jimning sözliridin biraz guman hés qilip, shu küni kéchisi yataqlirimizni bashqa bir jaygha yötkiwétip, andin xanoygha özüm yalghuz kettim.

Xanoydiki b d t ning ishxanisigha bérip, pütün ehwalni ulargha melum qildim. Ular: «epsus, wéytnam b d t ning siyasiy panahlanghuchilarni qoghdash ehdinamisigha imza qoymighan dölet. Bu balilarni wéytnam hökümiti her xil bahane-Seweblerni körsitip xitaygha qayturup bérishi mumkin. Eng yaxshisi bu balilarni kambodzhagha yötkep shu jaydiki b d t ishxanisigha apirip siyasiy panahliq iltijasini béjirish kérek. Chünki kambodzha b d t ning siyasiy panahlanghuchilarni qoghdash ehdinamisigha imza qoyghan dölet,» dep körsetme berdi.

U yerdin chiqip xanoydiki awstraliye elchixanisigha bardim. Ular méning ehwalimdin xewer tapqan iken, méning bilen körüshüpla qorsiqimdiki yaramni soridi. Elchixana ichide kichik doxturxana bar iken. Ular tekshürüp, qorsiqimdiki neyche mangdurghan töshükning yallughlinip ketkenlikini éytti. Doxtur qorsiqimni tazilap, dizinféksiye qilip, qaytidin téngip qoydi. Elchixanidikiler, bu balilarni eng yaxshisi kambodzhadiki b d t ishxanisigha siyasiy iltija qildurush lazimliqini, andin bu yerdin awstraliye qobul qilalaydighanliqini éytti. Men eslide balilarni bashlap kélip xanoydiki awstraliye elchixanisidin panahliq telep qildursam boptiken. Mende u waqitlarda bu toghriliq tejribe bolmighachqa bu amal héch kallamgha kelmeptu. Buning üchün hazirmu ökünimen.

U yerdin chiqip xanoydiki türkiye elchixanisigha bardim. Türkiyiyege nisbeten barliq uyghurlargha oxshashla mendimu bizge yardem qilidughu dégen xiyal bar idi. Epsus, türk elchixanisimu awstraliye elchixanisigha oxshashla gepni qildi. Yeni kambodzhadiki b d t ishxanisigha siyasiy iltija iltimasi tapshurghandin kéyin türkiye terep andin bu ishqa arilishalaydighanliqini éytti.

Ümidsiz qaytip chiqip, derhal xujimingha bérip tézdin heriket qilishni könglümge püktüm. Ayrudrumgha kétiwatsam awstraliye elchixanisidin téléfon keldi. Téléfonni alsam, ular méning tézdin keynimge qaytip xanoydiki awstraliye elchixanisigha kiriwélishimni, xitay terepning her waqit méni we qéchip yürgen balilarni qoshup tutup kétish xewipi barliqini éytip agahlandurdi. Men ulargha: «hayati xewp astida qalghan bu qérindashlirimni tashlap kételmeymen. Méning jénim ularning jénidin qimmetlik emes, kéchürünglar!» dep téléfonni qoyiwettim.

Üch-Töt saet uchup xujimin shehirige qaytip keldim. Yataqqa qaytip kélip balilar bilen körüshtüm. Hawa bekmu issiq we nem bolghachqa yuyunush üchün monchigha kirip kettim. Shu ariliqta téléfon keldi. Men monchida turup yataqtiki balilarning téléfonni élip qoyushini éyttim. Birazdin kéyin monchidin chiqsam, yataqtiki balilarni béshi chüshüp, hemmisi shük bolup qaptu. «Néme ehwalken, téléfon kimdin keptu?» dep soridim. Ular téléfonning jim dégen héliqi kishidin kelgenlikini, méning hayatimning xewp ichide qalghanliqini, derhal taylandqa yaki malaysiyagha kétishimni éytiptu.

Ular ücheylen meslihetlishwalghandekla gep achti: «hüsen ependi, biz xelqimizning erkinliki we allah rizasi yolida hayatimizni atighan kishilermiz. Siz késel bolsingizmu bizni dep bu yerge kepsiz. Siz bizge ata yolluq hem bilimlik kishisiz. Sizning hayatingiz tehlikige uchrisa biz qarap turalmaymiz. Shunga biz sizni herqandaq bedel kétishidin qetiy nezer qoghdap tayland yaki malaysiyagha tinch-Aman kétiwélishingizgha yardem qilish qararigha kelduq. Bizdin ensirimeng. Biz öz amalimizni özimiz qilip körimiz. Emma siz xeterge yoluqup qalsingiz biz hergizmu chidap turalmaymiz!…» Déyishti.

Ularning bu geplirini anglap közlirim yashqa toldi. Ulargha: «méning bu jénim silerdek erkinlik jengchilirge tesedduq bolsun! néme bolsa teng körüp, siler bilen hayat-Mamatta bille bolimen. Siler manga gheyret, jasaret we ümid berdinglar. Xelimizning silerdek oghlanliri bolidiken, bu milletning kélechikidin ümid üzülmeydu. Men silerdin pexirlinimen!…» Dédim.

 

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/husan-hasan-6-04252017171054.html/story_main?encoding=latin

The  Wild West of Far East:Uyghuris in Uyghuristan

By

 

3708167965_6cdb95f71b_b

 

 

 

On March 30, 2017, China’s official news agency, Xinhua, announced a new policy aimed at curbing Muslim extremism in the Uyghuristan (Xinjiang Uygur Autonomous Region). The new policies appear to be aimed at Uyghuristan’s Uyghur minority, whose long history of autonomous rule and a distinct ethnic identity continue to create problems for the largely centralized Chinese government.

For the Uyghurs of Uyghuristan, repression of religious expression has long been seen as one dimension of a larger government campaign to decrease the influence of the Uyghur ethnic identity. For the Chinese government, the desire to maintain order has often come with good intentions, but often only resulted in exacerbated tensions in the regions.

A Complicated Position

Under the rule of the central Chinese government for hundreds of years, the Uyghurs (a distinct nomadic ethnicity of Turkic origin) of Uyghuristan have long exhibited nationalist and separatist tendencies. The region’s most recent expressions of an independent national identity emerged during the chaotic early decades of the twentieth century. On two separate occasions (1933-34 and 1944-49), Uyghuristan managed to declare its independence as the “East Turkestan Republic.” Even after Nationalist Chinese forces managed to establish control over the province, their appointed governors often aligned themselves closer to the Soviets over their own government, creating power structures separate from those of the central Chinese government.

As Communist forces consolidated control over mainland China in 1949, the last “East Turkestan Republic” crumbled as Soviet support evaporated. When Mao proclaimed the People’s Republic (PRC) that same year, the newly-centralized government began to give greater attention to the province. In 1956, Mao Tse-Tung warned ominously of how the Chinese had “sowed feelings of estrangement among our various nationalities and bullied the minority peoples.” To that end, China could not be divided by what he described as “Han-Chauvinism”—a term used to describe the historical domination of the Han minority over other regional ethnic groups. The native peoples of Xinjiang constituted one of the small ethnic groups Mao was describing.

The Constitution of the PRC guarantees that all citizens shall enjoy “enjoy freedom of religious belief.” However, the government also prioritizes the need for order, especially in regions like Uyghuristan and Tibet, where political instability is a common worry for the authorities. Thus, the very same article declares that “no one shall make use of religion to engage in activities that disrupt public order.” So long as the Uyghurs are seen as a threat to the stability of the Chinese state, expression of cultural identity will be construed by officials as a threat to the government.

Frontiers of Opportunity

Economic development has changed the face of Uyghuristan in the last few decades. The segregation between Uyghurs and Hans (the main ethnic group of China) in Urumqi, the capital of the province, has become a symbol of the divide between the two groups. Chinese companies in Uyghuristan have displayed hiring practices that reportedly favor ethnic Hans, whose migration to Uyghuristan in the last few decades has made them equal in population to the native Uyghurs, and comparatively wealthier. Without assimilation into mainstream Chinese culture, most Uyghurs cannot expect to enjoy the wealth which continues to flow into the province.

On top of rising economic inequality, new educational practices have also led to concerns about the role of education in destroying Uyghur values. As traditional Islamic-oriented education is replaced by more modern forms of education, Islamic identity has become increasingly connected to the Uyghur self-identity. Most recently, China Daily announced that 20,000 predominantly Uyghurs students would be sent to “inland cities” to gain an otherwise national education at multiple levels.

Nevertheless, it is important to note that China’s government does not persecute Islam specifically; the Hui Muslims (ethnic Hans who practice Islam) have been noted for their prosperity in China over the last few decades. Persecution, in fact, would appear to be aimed at the Uyghur ethnic identity itself. With their history as a people separated from the larger Chinese identity, Uyghurs in Uyghuristan view increased Chinese involvement in the province with suspicion: in some cases, this contempt for the Chinese government has resulted in acts of terrorism.

The Rise of Terrorism

Terrorist activities have rocked Uyghuristan over the last few decades, and show no signs of abating in the near future. The year 2017 started with the deaths of three suspected terrorists in Uyghuristan, and Xi Jinping has called China’s Central Asian neighbors to help target ”religious extremism and cyber terrorism.”  There is a clear religious dimension to some of the attacks; the Islamic State has released a video where Uyghur members threatened to return home to China with the intent of  “shed[ding] blood like rivers.

President Xi Jinping’s recent call for a “Great Wall of Iron” in response to a continual barrage of terrorist attacks raises the specter of just how serious the conflict has become. In the last few years, vernacular to describe governance over the province has been expanded to include phrases like “security state.” As Chinese officials look to prevent chaos in the province, their approach raises the perennial question regarding state policies on terrorism: Does repression fuel extremism, or does extremism fuel repression? In containing Xinjiang within a “great wall of iron,” the Uyghurs of Uyghuristan may be pushed to suffer even more by the Chinese authorities. As they lose their identity to the influence of the East, many Uyghurs may look to an expanding Chinese state with even more disdain.

Owing to the region’s strategic location in Central Asia, many Uyghur extremists can easily travel abroad to train with foreign terrorist organizations. As Muslim extremism becomes increasingly common, Chinese authorities see an expanding state presence in the region as a necessary preventative measure. These actions, in creating a more suppressed atmosphere that in turn emboldens extremism, may be planting the seeds of the very insurrection many fear will never take place.

Looking Ahead

The preamble to the Chinese constitution declares a need “to promote the common prosperity of all nationalities.” For China’s leaders, the harsh realities of the real world present serious obstacles to this vision. In working to find a balance between security, national unity, and minority rights, certain priorities inevitably become more important than others. In the eyes of exiled Uyghur groups like the World Uyghur Congress (WUS), the Chinese state continues to be seen as a force of brutal repression.

Outside groups like the World Uyghur Congress generally assert Uyghur identity as of Central Asian origin, and culturally distinct from that of China. In a 2010 interview with the Harvard Political Review, Rebiya Kadeer, President of the World Uyghur Congress and a former PRC official, bluntly stated that “Uyghurs are not Chinese,” and dismissed the view that Xinjiang could ever be a part of China. More recently, the World Uyghur Congress has continued to criticize the Chinese government’s approach to fighting terrorism, arguing that the PRC’s current policies are contributing little to actually solving the crisis.

With China showing no signs of giving up Uyghuristan, Kadeer’s hopes for a new “East Turkestan Republic” appear unrealistic for the foreseeable future. Even with the WUS adopting the framework of a “nonviolent and peaceful opposition movement,” violence continues to be pervasive throughout the province. The impasse between the PRC and activists like Kadeer demonstrates continued difficulty of cooperation between both sides. For now, violence seems likely to continue on China’s “new frontier.”

 

Image Source: Flikr/Malcolm Brown

 

http://harvardpolitics.com/world/wild-west-uyghurs-xinjiang/#disqus_thread

Çin’e Teslim Olaniçin Hükümetimizden Kovulan Enver Yusuf Turani Hakkindaki Basin Açiklamasi

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)

ABD’de yaşayan Fetö mensubu, Çin’e gittiği için hükümetten kovulan Enver Yusuf Turani adlı bir soytarının imzasıyla, Uyduruk antetli kağıtlarla kendilerini sürgün hükümet bakanı olarak ilan ettiren; Hanifi Çakır (Erzurumlu), Şener Mengene (Rizeli), Mehmet Gülmez (Cesur Haber), Okan Ertorun, Türk-İslam Ocakları, Cesur Haber ve sair kişi ve kurumların Doğu Türkistan camiası ise alakaları yoktur, hiç bir Türkistanlı değildir, hiç birinin de Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti ile alakaları yoktur. Enver Yusuf Turani adlı kişi de Sürgün Hükümet’den uzaklaştırılmış birisidir.

Enver Yusuf Turani 1983-1985 yılları arasında İstanbul’da Fethullah gülen’in yurtlarında özel eğitim gören ve bu yurtlarda ikamet etmiş olan biridir. ABD’de Rüştü Kalyonccu aracılığı ile Fetö örgütü ile tekrar bağlantı kurduğu Aydınlık Gazetesi’nde yayınlanmıştır. Türkiye’ye giriş yasağı olan bu münafık, 15 Temmuz darbesi öncesi Fetö bağlantılarını kullanarak Richard Kennedy adlı pasaportla Türkiye’ye giriş vizesi aldığı tahmin edilmektedir. Dışişleri Bakanlığımıza ve Washington Büyükelçiliğimize vizenin araştırılması için bilgilendirme notu gönderilmiştir.

Bu şahıs 2006-07 döneminde Çin’e gizlice vize alarak gittiği için Sürgün Hükümet’teki görevinden azledilmiş, Fetö örgütü ile bağlantısı çıkınca da tamamen uzaklaştırılmıştır. Türkiye’deki Doğu Tükistan faaliyetlerini sulandımak, Rabia Kadir ve İsmail Cengiz’e hakaret ederek milli davayı itibarsizlaştırmak üzere görevlendirilen şizofren biridir. Hem erkek hem de hanım kardeşleri dahi bundan uzak durmaktadır.

Bu kişilerin (Çakır, Mengene, Gülmez ve Ertorun’un) Sürgün Hükümetimizin Başbakanı İsmail Cengiz’e yönelik mesnetsiz, çirkin iftiralarının araştırılmasını, iftiralarının ispat edilmesini, eğer ispat edemezlerse yani herhangibir kişi veya kurumdan para aldığımızı ispat edemezlerse, aldığımız parayı Kanada’daki bankalara yatırdığımızı belgeleyemezlerse yasal haklarımız saklı kalmak kaydıyla EN ADİ ŞEREFSİZ KİŞİLER olarak kamuoyuna duyuracağımızı bilginize sunmak istiyoruz…
Eğer bu kişilerde en ufak vicdan korkusu varsa, onur-haysiyet kalmışsa, en önemlisi Allah korkusu kalmışsa ya iftiralarını ispat etsinler ya da yol yakından kamuoyundan özür dilesinler…
T.C. Devletinin ilgili kişi ve kurumlarının bu iddiaları incelemeye, inceleme sonucunda da Allah rızası için gerekli işlemleri yapmaya davet ediyor ve bu şahısları da Türk ve Doğu Türkistan kamuoyunun vicdanlarına havale ediyoruz…
Ayrıca; Cumhurbaşkanımız sayın Recep Tayip Erdoğan’a, sayın MHP lideri Bahçeli’ye ve Sürgündeki Başbakanımız İsmail Cengiz ile Sürgündeki Cumhurbaşkanı vekilimiz Hızırbek Gayretullah’a en ağır hakaretlerde bulunan, FETÖ Çetesi yandaşlarından övgüyle bahsederek savunan Hanifi Çakır ve ekibinin hakaret ve tehditlerine ve Türkiye’deki Doğu Türkistan faaliyetlerini itibarsızlaştırma girişimlerine karşı kamuoyunu önlem almaya davet ediyoruz…

 

DOĞÜ TÜRKİSTAN SÜRGÜNDEKI HÜKÜMETİ 

 

24.04.2017

Merkiziy Asiya Rusiye We Xitayning Tesiri Astida Qalamdu?

 Asia__circa_2064_by_Nederbird
Ottura asiya chégrasining uch xil imkaniyiti. 2008-Yili 29-Féwral.

en.wikipedia.org

Melum bolushiche, sowét ittipaqi ghulap, uning terkibidiki jumhuriyetler musteqilliq alghandin kéyin, rusiye we xitay özlirining merkiziy asiyagha bolghan siyasiy we iqtisadiy tesirini kücheytishke kirishken.

Rusiye musteqilliqining deslepki yilliridila sabiq ottura asiya sowét jumhuriyetlirini özining tesir dairisige kirgüzüshke tirishqan bolsimu, xitay bu mesilide uning asasiy riqabetchisige aylanghan. Undaqta merkiziy asiya rusiye we xitayning tesiri astida qalamdu? bu xildiki talash-Tartishlar hélihem ottura asiya axbaratlirida kün tertipte tutup turulmaqta.

Yéqindin buyan, yeni özbékistanning yéngi prézidéntliqigha shawket mirziyayéw saylanghandin kéyin, merkiziy asiya memliketliri, yeni tajikistan, qirghizistan, özbékistan, türkmenistan we qazaqistan arisidiki munasiwetlerde janlinish, yéngilinish ehwali bayqilishqa bashlidi. Mutexessisler shawket mirziyayéwning kélishi bilen heqiqetenmu merkiziy asiyaning géosiyasiy hayatida özgirishler yüz bergenlikini ilgiri sürmekte.

Rusiyening «karnégi ru» axbarat agéntliqida élan qilinghan «krémildin awaylap. Ottura asiya musteqilliqigha teyyarmu: ottura asiya muqimliqi» namliq maqalining aptori pyétr bologof tashkentte yéngi aktip we heriketchan prézidéntning textke kélishi bilen emdi bashqa memliketlerning ottura asiya jumhuriyetliri arisidiki qarimu-Qarshiliqlarni öz menpeetliride paydilinishning ongaygha chüshmeydighanliqini, shundaqtimu bu rayondiki döletlerning iqtisad we bixeterlik mesililiride rusiyesiz öz aldigha bolushigha téxi etigen ikenlikini otturigha qoyghan.

Uning pikriche, ottura asiya 19-Esirning ikkinchi yérimidin bashlap rusiye we engliyening tesiri astida bolghan bolsa, emdi bügünki künde bu chong rayongha biwasite uning qoshniliri rusiye we xitay nezer aghdurmaqta.

U, xitayni ottura asiyada, birinchi nöwette, iqtisadiy, yeni meblegh sélish mesililiri qiziqturuwatqanliqini, rusiyening bolsa, yawro-Asiya iqtisadiy ittipaq dairiside öz pilanlirini emelge ashurushqa tirishiwatqanliqini bildüridu.

Maqale aptorining éytishiche, merkiziy asiya jumhuriyetliri ilgirimu öz-Ara hemkarliq teshkilatini qurushqa tiriship kelgen bolsimu, amma bu héch netije bermigen. Hazir yene bu mesile kün tertipige chiqmaqta.

Pyétr bologof mundaq dep yazidu: «ottura asiyadiki rayonluq birlishishning bash chekligüchisi-Bu rusiye menpeetliri. A q sh we yawropa ittipaqi, birinchi nöwette, mundaq teshkilatni krémilning tesirige qarshi heriket süpitide qobul qilghan bolatti, xitay bu rayonda bir pütün iqtisadiy boshluqning qurulushigha menpeetdar bolghan bolar idi. Moskwada sabiq ittipaqdash jumhuriyetlerning shimaliy qoshnisining qatnishishisiz birikishi qanuniy rewishte renjish peyda qilidu.»

Qirghizistanning «wrémya wostoka» axbarat-Analitikiliq layihiside bérilgen «merkiziy asiya bixeterlikining qurulushi: mesililer we kélechiki» namliq maqalida éytilishiche, kolléktipliq bixeterlik shertnamisi teshkilati merkiziy asiyada yawro-Asiyaning birikish prinsiplirini közlewatqan bolsa, shangxey hemkarliq teshkilati bu rayonning peydin-Pey xitaylishishini közelydiken.

Maqalida shundaqla musteqil döletler hemkarliqi, shangxey hemkarliq teshkilati, kolléktipliq bixeterlik shertnamisi teshkilati oxshash teshkilatlarning uning ezaliri arisidiki munasiwetlerni mustehkemleshke, ularning xelqara weziyetke bir omumiy baha bérishqa qadir emesliki éytilghan. Mezkur teshkilatlar köpinche öz paaliyitini tekrarlash bilen shughullanmaqta.

Siyasetshunas ghalim agéléuofning qarishiche, merkiziy asiya jumhuriyetlirining birikishi mushu küngiche bezi memliketlerning qarshiliqigha uchrimaqta.

U bu mesilining hazirqi ehwali heqqide toxtilip, mundaq dédi: «mubada merkiziy asiya mustehkemlinidighan bolsa, u xéli küchke kirip, hem moskwa, hem béyjing bilen bolghan munasiwetliride ularning barliqi özlirini ishenchlik tutidighan bolidu. Egerde bizning jumhuriyetlirimiz öz-Ara munasiwetlerni mustehkemleydighan bolsa, ehwalimiz xéli éghir bolidu. U waqitta biz daim rusiye we xitaygha béqindi bolup, gherbtin yiraqlishimiz. Héch kimge béqindi bolmasliqimiz üchün bizge bir pütün sistéma qurup, yéqin qoshnilirimiz bilen özara hemkarlishishimiz lazim.»

U buningdin tashqiri, merkiziy asiyaning hem rusiye, xitay bilen bolghan siyasiy, iqtisadiy we bashqa munasiwetliride, birinchi nöwette, öz menpeetlirini qoghdashning muhimliqini alahide tekitlidi.

Siyasetshunas rasul jumalining pikriche, merkiziy asiya memliketlirining birikishi ene shu memliketler rehberlirige baghliq bolup, ular bu jehette dadil heriketlerni yürgüzüshi lazim. U mundaq dédi: «gep bizning rayondiki rehberlerning mushuninggha teyyar ikenlikide, sirtqi küchlerning buninggha arilishishigha zerbe bérelishide. Sewebi sirtqi küchler merkiziy asiyadiki xelqlerning bir-Biri bilen birikip, bu rayonning küchlük bolushini xalimaydu. Eksiche, hem xitay, hem rusiye, hem gherb ularning birikip kétishige qarshi turidu. Qazaq bilen özbékning yéqin bolmighanliqi, qazaq bilen qirghizning yéqin bolmighanliqi ular üchün paydiliq.»

Rasul jumali bu yerde merkiziy asiya döletlirining, shu jümlidin, qazaqistanning rusiye béqindiliqidin üzül-Késil qutulushining muhimliqini, lékin buning ongay ish emeslikini, shundaqla merkiziy asiya jumhuriyetliri birlikining mustehkemlinishide özbékistanning hel qilghuchi rol oynash mumkinlikini otturigha qoydi.

«Régnum» agéntliqi élan qilghan «özbékistan prézidénti xitayda soda saheside hemkarlishishni muhakime qilidu» namliq xewerde éytilishiche, mushu yili may éyining otturilirida özbékistan prézidénti shawket mirziyéyéf xitayda resmiy ziyarette bolmaqchi.

Bu ziyaret merkiziy asiyagha qandaq yéngi özgirishlerni élip kélidu? bu mutexessislerning jiddiy muhakimiside bolidighan nöwettiki mesilidur.(Oyghan)

Kishilik Hoquq Teshkilatliri Awropa Ittipaqi-Xitay Istratégiyelik Dialogida Ilham Toxti Mesilisini Otturigha Qoyushni Telep Qildi

Yawropa parlaméntida ilham toxtini saxarof mukapatigha namzat körsitish yighini échilghan. 2016-Yili 26-May.

Yawropa parlaméntida ilham toxtini saxarof mukapatigha namzat körsitish yighini échilghan. 2016-Yili 26-May.

unpo.org

Yawropa ittipaqi bilen xitayning 7-Nöwetlik istratégiye dialogi 19-, 20-Aprél künliri béyjingda ötküzüldi. Dialogda shimaliy koréye weziyiti we kishilik hoquq qatarliq nurghun mesililer muzakire qilinghan. Biraq söhbet netijisi kishilik hoquq teshkilatlirini ümidsizlendürdi.

Yawropa ittipaqning tashqi ishlar-Bixeterlik komissari fédirika mugérini xitaygha qarap yolgha chiqish harpisida kishilik hoquq közitish teshkilati bayanat élan qilip, mogérinining béyjingda xitay kishilik hoquq weziyitini yépiq we ashkara tenqid qilishini telep qilghan. Kishilik hoquq közitish teshkilati uning xitay hökümitini tenqidlep, qolgha élinghan barliq mehbuslarni, xususen öktichi ziyaliy ilham toxti bilen nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shawboni derhal qoyup bérishni telep qilishi kéreklikini tekitligen.

Mezkur organ bayanatida, k h k t ning xitay ishlar diréktori doktor sofiy réchardsonning sözini neqil keltürüp: «aliy wekil mogérini özining xitay ziyaritide yawropa ittipaqining chetelde kishilik hoquq, démokratiye, qanun bilen bashqurushni algha sürüsh wedisige asasen heriket qilishi zörür» dep körsetken.

Mogérini 19-We 20-Apréldiki 2 künlük dialogida, xitay dölet komissari yang jyéchi we bash ministiri li kéchyang bilen söhbet ötküzgen idi.

Uning 20-Aprél béyjingda axbarat wasitilirige bergen melumatida körsitishiche, dialogda süriye, shimaliy koréye, afghanistan tinchliq söhbiti, térrorluq, parizh kilimat shertnamisi, iqtisadiy qurulma islahati, soda-Iqtisad, xitay bazirini échish qatarliq nurghun mesililer muzakire qilinghan. U, shu qatarda kishilik hoquqning otturigha qoyulghanliqini bildürgen bolsimu, biraq bu mesilini hel qilishning yoli dostane we ijabiy dialog, dep qaraydighanliqini qeyt qildi.

Mogérini mundaq deydu: «yawropa ittipaq bilen xitayning otturisidiki istratégiyelik munasiwet küchlük asaslargha tayinidu. U, b d t nizamnamisi, xelqara qanunlarning shérikchilik, hemkarliq, öz-Ara hörmet prinsiplirini asas qilidu. Shundaqla bizning yene eqil, tejribe we dostluqimiz bar. Bu, bizning otturidiki ixtilaplarni bir terep qilishimizgha imkaniyet yaritip béridu. Men dölet komissari) yang jyéchi) gha yawropa ittipaqining xitay kishilik hoquq mesilisidiki endishilirini yetküzdüm. Biz shuninggha qatnishishimiz, dostluq we ijabiy dialog barliq mesililerni hel qilishning eng toghra yoli.»

Mogérini xitaygha kishilik hoquq mesilisidiki endishilirini yetküzgenlikini bildürgen bolsimu, emma bu kishilik hoquq teshkilatlirini qayil qilalmidi.

Gérmaniye «xeter astidiki xelqler jemiyiti» yawropa-Xitay istratégiye dialogi bashlinishtin burun yawropa komitéti bilen körüshüp, ilham toxtini qoyup bérishni otturigha qoyushni telep qilghan teshkilatlarning biri.

Mezkur teshkilatning reisi ulrix délius peyshenbe küni mogérinining sözige inkas qayturup, uning kishilik hoquq mesilisige yéterlik jiddiyet körsetmigenlikini bildürdi.

Délius mundaq deydu: «u bezi mesililerni otturigha qoydi. Biraq, bu yerdiki soal u, bu mesililerni ikki terep munasiwitidiki nuqtiliq mesile qatarida otturigha qoydimu-Yoq. Bizning alghan tesiratimiz, u, bu mesililer xitayni qayil qilish, xitayda weziyetni muqimlashturush üchün zörür, dep qarighanliqi üchün emes, belki yawropa xelqining anglishi zörür, dep qarighanliqi üchün otturigha qoydi. Men uni buninggha köngül bölidu, dep qaraymen. Mana bu bizning hoshyarliqimizni qozghawatidu.»

Bu nöwetlik yawropa ittipaqi-Xitay istratégiye dialogi uyghur rayonining weziyiti éghirliship, xitay hökümiti qattiq we qoralliq amanliq tedbirlirini yürgüzgen, shuning bilen birge, ékologiye saheside «esebiylik» «bölgünchilik» ke qarshi heriket qozghap, zerbe bérish nishanini ziyaliylar, oqutquchilar, kadirlar bashqa sahe kishilirige qaratqan mezgilde ötküzülgen idi.

Shu sewebtin d u q yawropa ittipaqining xitay bilen bolghan dialogida bezi konkrét mesililerni otturigha qoyushini telep qilip kelgen.

D u q bash katipi dolqun eysa bu heqte toxtilip mundaq dédi: «yawropa ittipaqining xitay ishliri bölümi bilen 20 din artuq xelqaraliq teshkilatlarning rehberliri bilen bir uchrishish bolghan. Shu waqitta bizmu bérip qatniship, özimizning arzu-Teleplirini otturigha qoyduq. Bizning u yerde otturigha qoyghan asasliqi mesililirimiz bezi konkrét témilar üstide boldi. Mesilen, mushu ilham toxti mesilisi bizning shu waqitta otturigha qoyghan muhim témilirimizning biri. Uningdin bashqa diniy mesililerde xitay hökümitining ramizan aylirida roza tutushni chekleshtek, meschitlerge bayraq ésishtek, uyghurlarning sayahet erkinlikini chekleshtek konkrét mesililerni otturigha qoyduq.»

Dolqun eysa yene, döletlerning kishilik hoquq mesiliside xitaygha küchlük bésim ishletmeywatqanliqini bildürüp, buningda döletler otturisidiki soda munasiwiti rol oynawatqanliqini bildürdi.

Ulrix déliusning qarishiche, yawropa ittipaqining xitay bilen soda hemkarliqini kücheytip, uning bilen soda ittipaqi qurushi xitayda kishilik hoquqni dawamliq buzghunchiliqqa uchritidiken.

U mundaq deydu: «omumen yawropa ittipaqi, gérmaniye we xitay munasiwitige dair axirqi bu dialog bizning qattiq endishimizni qozghidi. Chünki, ularning ‹erkin soda›, ‹yer shari erkin sodisi› dégen sözliri bizde heqiqeten yawropa ittipaqi bilen xitay nahayiti zor soda ittipaqi quramdu-Qandaq? dégen tesirat peyda qildi. Ular amérikining siyasitige nahayiti endishe bilen qaraydu. Soda barliq döletler üchün intayin muhim nerse. Gérmaniye axbarati we biz uchrashqan siyasetchilerning bizge bergen tesiri, xitay bilen mushundaq bir ittipaq qurush üchün bir ishlar boluwatqandek qilidu.»

Kishilik hoquq közitish teshkilati bayanatida yene, yawropa tashqi ishlar-Bixeterlik komissarining xitay hökümiti chiqarghan bezi qanunlarning endishe qozghawatqanliqi, bu qanun-Tüzümler ijtimaiy guruhlarning paaliyitini cheklep, kishilik hoquqqa buzghunchiliq qiliwatqanliqini otturigha qoyushini telep qildi.

Kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, xitayning «térrorluqqa qarshi turush qanuni», «tor bixeterlik qanuni», «chetel ammiwi teshkilatlirini bashqurush qanuni» kishilik hoquq we erkinlikni boghmaqtiken.(Erkin)