Uyghur Tetqiqatchilar: «Barin Rohi Uyghur Azadliq Herikitige Ilham Bolup Kelmekte»

Uyghur élidiki bingtuen qoralliq küchlirining uyghur qarshilashquchilarni tutqun qiliwatqan körünüshi.

Uyghur élidiki bingtuen qoralliq küchlirining uyghur qarshilashquchilarni tutqun qiliwatqan körünüshi.

Social Media

Barin heqqidiki shahitlar xatirisi asasida yézilghan tarixiy matériyallargha asaslanghanda, bundin 27 yil muqeddem, qizilsu oblasti tewesidiki aqtu nahiyisining barin yézisidin zeydin yüsüp bashchiliqidiki déhqanlar yéziliq hökümetke «pilanliq tughut emeldin qaldurulsun, sherqiy türkistangha köchmen yötkesh toxtitilsun, xelqimiz üstidiki séliq mejburiyet toxtitilsun, xitay milletchiliki tügitilsun, ézishke, yoqitishqa xorluqqa qarshi turimiz.» Dégendek teleplerni sunghan, yene yéziliq hökümetke bésip kirip resmiy naraziliq herikitini bashlighan. Barin déhqanlirining bu naraziliq herikiti kéyin, qoralliq basturushqa kelgen xitay eskerliri bilen 5 kéche-Kündüz dawam qilghan qanliq jengge aylanghan. 20 Ming etrapida nopusqa ige barin xelqini 22 mingdin artuq esker muhasirige élip barin inqilabi qanliq basturulghan. Inqilab qomandanliri zeydin yüsüp, 26 yash, barin yézisining barin kentidin, barin inqilabining bash qomandani, u 1989-Yildin étibaren barin yézisida mexpiy halda «sherqiy türkistan islam partiyisi» ni qurup, paal eza tereqqiy qildurup, qoral-Yaragh teyyarlap, «xelqni meshiqlendürüp, wetenni azad qilip, musteqilliqimizni qolgha keltüreyli» dégen shoarni yolbashchi qilghan. 1990-Yili 4-Ayning 5-Küni yéziliq hökümetke hujum qilishqa qomandanliq qiliwatqanda neq meydanda oq tégip qurban bolghan.

Barin inqilabining zeydin yüsüp bashchiliqidiki mujahidlarning sani 500 etrapida bolup, bulardin zeydin yüsüp, ishaq hoshur, muhemmed turdi, muhemmed tursun qatarliq 107 nepiri qarshiliq körsitish jéngide xitay eskerliri teripidin étip tashlanghan, 289 kishi tutqun qilinghan. Emma toluq bolmighan melumatlargha qarighanda, xitay hökümitining barin yézisida élip barghan qoralliq tinchitish herikitide pütün barin yézisidiki xelqning,meyli inqilabqa qatnashqan yaki qatnashmighan bolushidin qetiynezer, hetta bigunah ayal we balilarningmu oqqa tutulghanliqi, barin yézisi we bashqa yézilardinmu ikki mingdin köprek kishining tutqun qilinghanliqi körsitilgen.

Xitay hökümitining barin we etraptiki yézilarda élip barghan milliy bölgünchilikke qarshi siyasiy öginish, mezkur qozghilang we qozghilangchilarni qarilash, tenqidlesh heriketliri hemde hazirghiche dawam qiliwatqan qattiq basturush heriketliri gerche barinliqlarni, «öz yézisida xitay hakimiyitige qarshi yüz bergen bu qozghilang we basturush heqqide söz achmasliqqa mejbur qilghan bolsimu, emma chet yaqidiki bu kichik yézida yüz bergen bu pewquladde weqe we shu dewr ularning chekken riyazetliri barinliqlarning yadidin héch chiqmaydu. Barin inqilabchiliri, shéhitliri hélihem uyghurlar teripidin eslinip kelmekte.»

Barindiki basturush jinayetliri seweblik xelqara jemiyetmu xitayni eyiblep keldi. Xelqara kechürüm teshkilatimu 18 yil ilgiri yeni 1999-Yili uyghurlarning insan heqliri heqqide 92 betlik mexsus doklat élan qilip, xitayning barin inqilabini basturush jeryanida uyghurlar üstidin élip barghan insan heqliri depsendichiliklirini üstige élish we uyghurlargha qaratqan keng kölemlik insan heqliri depsendichiliki we basturushlirini toxtitishqa chaqirghan. U doklatta barin heqqide bérilgen melumatlarda, xitay dairilirining 200 din artuq bigunah insanni tutqun qilip qamaq jazasi élan qilghanliqi, uningdin kéyinmu dawamliq tutqun qilinghanlarning nechche minggha yétidighanliqi körsitilgen.

Xitay dairilirining hökümet matériyallirida, barin weqesige eyni chaghda «sherqiy türkistan islam partiyisining dölet ichi we sirtidiki bölgünchi küchler bilen birlikte pilanliq élip barghan, zorawanliq, milliy bölgünchilik herikiti» dégendek bahalarni bergen bolsa, 2011-Yilidin kéyin barin heqqide ishletken ibarilirige «térror» atalghusini qoshup, «islam bayriqini kötürgen bir ochum térrorchilarning élip barghan térrorluq herikiti» dep özgertish kirgüzgenliki melum.

Barinda 27 yil muqeddem yüz bergen bu weqe xitay hökümiti teripidin qanliq tinchitilghandin sirt, ikki yilghiche mexpiy tutulghan. Eyni chaghda bezi shahitlar teripidin weqe tepsilatining türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatlirigha yetküzülgenliki we eyni chaghdiki uyghur musteqilliq herikitining rehbiri eysa yüsüp aliptékin we sherqiy türkistan wexpining bash katipi memtimin hezret qatarliqlar teripidin türkiye hökümiti we metbuatlargha yetküzülgenliki we dunyagha taralghanliqi melum. Bu heqte biz tepsiliy melumat élip üchün, türkiyediki péshqedem uyghur paaliyetchilerdin hamit köktürk ependige murajiet qilduq.

Hamit ependining eslimisige qarighanda, eng deslep barin weqesi melum uyghur sodiger élip kelgen mektüptin ashkara bolghan, mektupta, süret, sherqiy türkistan islam partiyisining xitabnamisi we barin qozghilingining qandaq shekilde élip bérilghanliqi we basturulush jeryanliri heqqide xéli tepsiliy melumatlar bérilgen. Türkiyediki uyghur teshkilatliri mezkur melumatlar asasida türkiye hökümitige xitay hökümitining uyghurlar üstidin élip bériwatqan qirghinchiliqlirini toxtitishni telep qilishni iltimas qilghan we metbuatlarmu bu matériyallardin paydilinip keng türde xewer qilghan. Barin weqesi shundin kéyin xelqaraliq metbuatlardin orun élip, uyghur mesilisi tonulushqa bashlighan.

«Bu, uyghur xelqining musteqilliq dewasini, uyghur xelqining menggü tiz pükmeydighan bir qehriman millet ikenlikini, sherqiy türkistanning xitay kommunistlirigha, xitay millitige mensup emeslikini pütün dunyagha anglatqan tarixi bir weqe» dep baha bergen hamit köktürk ependi bu weqening «sherqiy türkistan xelqining milliy musteqilliq rohini oyghatqan tarixi bir weqe bolush süpiti bilen barin inqilabi rohi héchqachan ölmeydu» dep bildürdi.

Barin inqilabigha 27 yil bolghan bügünki kündimu xitay hökümiti uyghur élining eminlikini, muqimliqini ishqa ashuralmidi déyishke bolidu, hala bügünmu barinni öz ichige alghan rayondiki uyghurlar zich olturushluq jaylar xitay qoralliq küchlirining herbiy halet yürgüzgen weziyette. Undaqta, barin inqilabi yüz bergen uyghur éli weziyiti hemde uyghurlarning arzusida bügün bilen néme perqi bar?

Bu heqtiki soallirimizgha jawab bergen amérikidiki uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqatchisi zubeyre shemshidin xanim, barin shéhitlirining eyni chaghda weten, milletning qayghusini, musteqilliqini, özining erkinlikini, hörlükini, ghururini, depsende boluwatqan milliy kimlikini qoghdash üchün özining janliri we malliri bilen shu küreshke atlanghanliqini, gerche bar küchi bilen tirkeshken bolsimu, xitay hökümitining bingtuen we armiyisi teripidin qanliq basturulghanliqini, dairilerning qarshilashquchilarla emes, pütün barindiki bigunah xelq üstidin qirghinchiliq élip barghanliqini sözlep, hetta bügüngiche xitay hökümitining uyghurlar üstidin élip bériwatqan bu xil qirghinchiliqining toxtap qalmighanliqini, xitay hökümitining erkinlik arzusidin waz kechmigen uyghurlarni basturushtek dölet térrorluqini qanunlashturuwatqanliqini bayan qildi we axirida uyghur xelqining musteqilliq arzusining basturush bilen toxtap qalmaydighanliqini ipadilep «bésim qanche kücheyse, bu arzu we qarshiliqmu shunche küchiyip baridu» dep bildürdi hemde dunya jamaitini, xitayning uyghur élini bésiwalghandin buyan élip bériwatqan her bir basturush heriketliri üstidin tekshürüsh élip bérish we xitayni uyghurlar üstidin élip bériwatqan zorawanliqlirini toxtitishqa chaqirish mejburiyiti barliqini untumasliqqa chaqirdi.(Gülchehre)RFA

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: